पहिले पान
॥ श्रीहरिः॥
॥ श्रीज्ञानेश्वरमाउली प्रसन्नास्तु॥
श्रीज्ञानेश्वरी-गूढार्थदीपिका
ब्रह्मसाम्राज्यदीपिका। वर्णियेली गीतेची टीका॥
गीता-अर्थ, ज्ञानेश्वरी-अर्थ आणि त्यावरील श्रुतिस्मृतिपुराणे व आचार्य, संत, महात्मे, यांच्या प्रमाणांसह केलेले एकमेव अपूर्व गूढार्थप्रकटीकरण
मराठी
त्वमेव माता च पिता त्वमेव
त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव
त्वमेव सर्वं मम देवदेव॥
विवरणकार—
प्रज्ञाचक्षू श्रीगुलाबराव महाराजांचे उत्तराधिकारी वेदांतकेसरी
श्रीबाबाजीमहाराज पंडित
गीता सेवा ट्रस्ट
॥ श्रीहरि:॥
निवेदन
सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपालनन्दन:।
पार्थो वत्स: सुधीर्भोक्ता दुग्धं गीतामृतं महत्॥
भगवान श्रीकृष्णांनी अवताराची तीन प्रयोजने गीतेमध्ये स्वमुखाने सांगितली आहेत. साधूंचे रक्षण, दुष्टांचे निर्दालन व धर्माची संस्थापना. भगवंतांनी आपल्या अवतारात ही तीन कार्ये तर केलीच; पण त्याहून महत्त्वाचे त्यांचे कार्य म्हणजे गुह्यतम असे गीताज्ञान प्रगट करणे हे होय. उपनिषदातील गूढ तत्त्वज्ञान सुलभपणे सर्व लोकांपर्यंत पोहचावे, या उद्देशाने भगवंतांनी ऐन युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुनाच्या मनात शोकमोह उत्पन्न करून त्यांच्या निराकरणासाठी त्याला गीतातत्त्वज्ञान सांगितले. श्रीमद् आद्यशंकराचार्यही म्हणतात की, “आत्मज्ञानान्नान्यतो निवृत्तिरिति तदुपदिदिक्षु: सर्वलोकानुग्रहार्थम् अर्जुनं निमित्तीकृत्य आह भगवान् वासुदेव:”
हाच आशय रूपकात्मक पद्धतीने वरील श्लोकात व्यक्त झाला आहे. “सर्व उपनिषदे या गाई होत. त्यांची धार काढण्यात कुशल असे गोपालनंदन होत. त्या गाईंना पान्हा फुटण्यासाठी वासरू झाला अर्जुन. आणि भगवंतांनी दूध काढले ते म्हणजे गीतारूपी अमृत. अर्थात गाईपेक्षा तिच्या दुधाचीच आपल्याला आवश्यकता असते, तसे उपनिषदातील गहन व काहीसे अनाकलनीय तत्त्वज्ञान सहज समजेल, अशा रितीने मुमुक्षू साधकांना भगवंतांनी मिळवून दिले. शिवाय हे दूध साधे नाशिवंत नसून ते अमृत आहे. मानवाला अमर करणारे आहे.”
म्हणूनच गीता ही वेदांहूनही श्रेष्ठ आहे. शिवाय ती जाति-धर्मनिरपेक्ष एकूण एक मानवाला अभ्यासण्याजोगी आहे. जेव्हा संस्कृतमध्ये असणारी गीता सर्वसामान्यांपर्यंत पोहचणे कठीण आहे, असे भगवंतांना आढळले, तेव्हा त्यांनी प्रादेशिक भाषांतून गीतेवर विवरण करण्याची अनेक विद्वानांना प्रेरणा देऊन तशी ग्रंथरचना त्यांच्याकडून करवून घेतली. इतकेच नव्हे तर स्वत:, संतशिरोमणी श्रीज्ञानेश्वर माउलींच्या रूपाने अवतार घेऊन सातशे श्लोकांवर मराठी भाषेत भावार्थदीपिका तथा ज्ञानेश्वरी नावाचा नऊ हजार छत्तीस ओव्यांचा रसाळ ग्रंथराज रचला. महाराष्ट्रात आज या ग्रंथराजाची वारकरी संप्रदायात एवढी प्रतिष्ठा आहे की, खरा भाविक वारकरी या ग्रंथातील किमान पाच ओव्यातरी दररोज वाचल्याविना अन्न ग्रहण करीत नाही. आईने मुलाला गिळता येण्याजोगे लहान लहान घास करून भरवावे, तसे ज्ञानेश्वरमाउलींनी गहन तत्त्वज्ञान अशिक्षित भाविकालाही कळावे, इतक्या सुलभतेने मांडले आहे. महाराष्ट्रातील कोटॺावधि भाविकांचे पांडुरंग हे दैवत, श्रीज्ञानेश्वरमहाराज हे सद्गुरुमाउली आणि ज्ञानेश्वरी हा वेद आहे.
या ज्ञानेश्वरीचा अनुवाद, टीपा, गद्यरूपांतर, प्रवचने इत्यादी रूपात फार मोठा लेखनविस्तार झालेला आहे. त्यामध्ये ‘गूढार्थदीपिका’ हा एक विद्वन्मान्य व संतप्रिय ग्रंथ आहे. तत्त्वज्ञानपर ग्रंथांचे केवळ शब्दार्थ कळल्याने त्यांचे रहस्य उलगडत नाही. त्यासाठी तसेच भक्तहृदय, ऋषितुल्य, विद्वान असणाऱ्यांनी ते रहस्य उलगडून दाखवावे लागते. गूढार्थदीपिकेचे हेच वैशिष्ट्य आहे. हा ग्रंथ विदर्भातील संतश्रेष्ठ मधुराद्वैताचार्य श्रीगुलाबराव महाराज यांचे अनन्यशरण शिष्य श्रीबाबाजीमहाराज पंडित यांनी आपल्या सद्गुरूंच्या मताला अनुसरून रचला आहे.
श्रीगुलाबराव महाराजांचा जन्म इ. स. १८८१ मध्ये अमरावतीजवळ माधान येथे झाला. चौथ्या महिन्यातच डोळे आल्याचे निमित्त होऊन केलेल्या उपचाराने त्यांची दृष्टी गेली व ते प्रज्ञाचक्षू झाले. अगदी लहानपणापासून त्यांच्या अलौकिक चमत्कारांनी भरलेल्या दिव्य लीला होऊ लागल्या. पण जोरजोराने हात फिरवणे, सारखी मान हालवणे यासारख्या वेडसर लीलेंमुळे लोकांना ते वेडे वाटत. लहानपणीच त्यांची ज्ञानेश्वरी, अमृतानुभव यासारख्या ग्रंथांवर प्रवचने होऊ लागली. तेरा-चौदा वयातच त्यांची अभंगवाणी त्यांच्या गोड गळॺातून लोक ऐकू लागले. त्यांची ओवीबद्ध प्रवचने एकदा सुरू झाली की, तासन् तास सारखी चालत. त्यांच्या ओघवती वाणीला इतका वेग असे की, चार चार जण जरी लिहून घ्यायला बसले, तरी ते लिहू शकत नसत.
सध्या आपल्या सुदैवाने त्यांचे जे पंचवीसेक ग्रंथ उपलब्ध आहेत, ते सर्व त्यांनी ‘चला लिहा, आता हळू हळू सांगतो,’ असे म्हणून लिहवून घेतले आहेत. आपल्याला दिपवून टाकणारी ही ग्रंथसंपत्ती म्हणजे त्यांच्या अलौकिक प्रतिभेचा एक लहानसा कवडसा आहे.
श्रीमहाराज स्वत:ला श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांची कन्या आणि श्रीकृष्णपत्नी म्हणत. त्यामुळे श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांना ‘तात’ व भगवान श्रीकृष्णांना ते ‘आर्यपुत्र’ म्हणत. यासाठीच ते गळॺात मंगळसूत्र, कपाळाला कुंकू व वेणी ही सौभाग्यचिन्हे धारण करीत. श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी त्यांना साक्षात अनुग्रह दिला. त्यांनी स्थापन केलेला मधुराद्वैतसंप्रदाय हा नाथसंप्रदाय असून ती वारकरी पंथाची एक शाखा आहे. अद्वैत वेदांत आणि भक्ती यांचा उत्कृष्ट समन्वय साधून तसेच श्रुति-स्मृति-पुराणे-इतिहास आणि संतवचने या सर्वांची पूर्ण एकवाक्यता दाखवून भागवतादी ग्रंथांत आणि वैदिक वाङ्मयात आलेला ज्ञानोत्तर भक्तीचा चरम सिद्धांत त्यांनी सद्युक्तिपूर्वक आपल्या ग्रंथात प्रतिपादन केला आहे. या मधुराद्वैताचे ध्येय ‘अद्वैत ज्ञानानंतर अनध्यस्तविवर्त भगवंतांच्या ठिकाणी व्रजगोपिकांप्रमाणे अखंड माधुर्यप्रेम लागणे’ हे आहे.
या भागवतधर्माचे पुन:स्थापन करताना आनुषंगिक रीतीने त्यांनी स्पेन्सर, डार्विन इ. पाश्चात्य मतांच्या अनुपपत्ती दाखवून वैदिक विचारसरणीचे त्रिकालाबाधित श्रेष्ठत्व सिद्ध केलेले आहे. “ज्ञानेश्वरमाउलीने अनुग्रह दिल्याप्रमाणे अनुभव घेऊन उगीच धर्माधर्मांमध्ये द्वेष वाढू नये म्हणून अद्वैत ज्ञान व इतर मतांच्या भावना यांची योजना मात्र मी केली आहे,” असे ते म्हणतात.
त्यांच्या तत्त्वज्ञानाचा सारांश पुढील चार मुद्द्यांत स्पष्ट होतो.
१) भगवंतांचे अवतार पांचभौतिक नसून चिन्मय असतात.
२) सगुण-निर्गुण ही दोन्ही भगवंतांची खरी रूपे आहेत.
३) केवळ व्यतिरेकज्ञानी माणसांना समाधिव्यतिरिक्तकाळी दु:खभोग टळत नाही.
४) व्यवहारकाळीदेखील परमानंदप्राप्तीसाठी ज्ञानी पुरुष भक्तीचा आश्रय घेतात.
१९१५ साली त्यांनी देह ठेवला. जन्मापासून अंध असणाऱ्या एका व्यक्तीने अवघ्या काही वर्षात जे कार्य केले, ते पाहाता,
तैसी दशेची वाट न पाहतां। वयसेचिया गावा न येतां।
बाळपणींच सर्वज्ञता। वरी तयातें॥ ही ओवी जणू माउलींनी आपल्या या कन्येसाठीच लिहिलीय् की काय, असे वाटू लागते.
अशा या अलौकिक सद्गुरूंचे अलौकिक शिष्य श्रीबाबाजीमहाराज पंडित यांनी तंतोतंत श्रीगुलाबराव महाराजांचेच सिद्धांत आपल्या भाष्यातून मांडले आहेत. ज्ञानेश्वरीतील गूढार्थ प्रकट करताना श्रुती, स्मृती, पुराणे, संतवाङ्मय यातील जी अवतरणे श्रीबाबाजीमहाराजांनी दिली आहेत, ती पाहून वाचक मुग्ध होऊन जातो. विशेषत: श्रीमच्छंकराचार्यांचा अद्वैतवाद व श्रीमाउलींचा ‘सगुण निर्गुण एकु गोविंदु रे’ हा सिद्धांत मनावर पूर्णपणे बिंबवण्याचा या ग्रंथात प्रयत्न केला गेला आहे.
भगवदिच्छेनुसार या ग्रंथाचा अनुवाद व गूढार्थ अठराव्या अध्यायाच्या २०६ ओव्यांपर्यंतच श्रीबाबाजी महाराजांनी केला व त्यांना देह ठेवावा लागला. त्यानंतरच्या ओव्यांचा अनुवाद व गूढार्थ त्यांचे चिरंजीव डॉ. वा. ना. पंडित यांनी त्याच सिद्धांतांना अनुसरून केला आहे.
या भगवत्कार्यासाठी ज्यांनी ज्यांनी साह्य केले, त्या सर्वांवर भगवंतांनी कृपा करावी, ही श्रीहरिचरणी प्रार्थना.
श्रीज्ञानेश्वरीची कुंटे प्रतीच्या आधारे विषयसूची
ही सूची नागपूरचे एक जुने मालगुजार व सुप्रसिद्ध वकील कै. दत्तात्रय गणपतराव खापरे ऊर्फ भाऊसाहेब खापरे एम्. ए., एल्. एल्. बी. यांनी तयार केलेल्या विस्तृत सूचीपैकी संक्षेपरूप काही भाग आहे.
कै. भाऊसाहेब खापरे हे अलाहाबाद विद्यापीठातून पाश्चात्य तत्त्वज्ञान विषय घेऊन प्रथम श्रेणीत एम्. ए. झाले होते. पाश्चात्य तत्त्वज्ञानाबरोबरच त्यांनी भारतीय दर्शनाचा व त्यातही विशेषत: वेदांत व न्याय यांचा अभ्यास केला होता. त्यांच्या काळी काशीला सर गंगाधर शास्त्री म्हणून अखिल भारतीय कीर्तीचे पंडित होते. त्यांच्याकडे कै. भाऊसाहेबांनी न्यायशास्त्राचे अध्ययन केले होते. म्हणूनच श्रीगुलाबराव महाराज त्यांना प्रेमाने व आदराने नैयायिक म्हणत असत. कै. भाऊसाहेबांची अत्यंत चिकित्सक बुद्धी असल्यामुळे कोणत्याही प्रश्नाचा विचार ते त्या दृष्टीनेच करीत. श्रीमहाराजांनी म्हणूनच त्यांना लिहिलेल्या एका पत्रातून, मला संप्रदायसुरतरु तुम्हांला वाचून दाखवावयाचा आहे, असे म्हटले आहे. त्यांच्याविषयीच्या आदरामुळे व त्यांच्या आध्यात्मिक अधिकारामुळे श्रीमहाराजांनी त्यांच्या नावाचा उल्लेख आपल्या स्मरणपंचकात केला व या पंचकाचे स्मरण केल्याशिवाय माझे ग्रंथ वाचू नयेत, असा सांप्रदायिकांकरिता दंडक घालून दिला.
माधुर्यभक्तीची सशास्त्र मांडणी करण्याकरता प्रेमनिकुंज नावाचा ग्रंथ श्रीमहाराजांनी लिहिला. श्रीमधुसूदन सरस्वतींच्या अद्वैतसिद्धीतील काही भागांचे खंडन श्रीमहाराजांनी त्यात केले आहे. हा ग्रंथ कै. श्रीभाऊसाहेब खापरे यांनी कै. श्रीबाबाजी महाराजांकडे वाचला होता व त्यावेळी त्यांनी काही टिप्पणे घेतली होती. त्या टीपांच्या आधारे त्यांनी प्रेमनिकुंजातील कठीण भागावर विवरणात्मक टीपा दिल्या आहेत. त्यामुळे तो ग्रंथ सामान्य वाचकाला समजण्यास बरीच मदत मिळू शकते. त्यांनी श्रीमहाराजांच्या समग्र ग्रंथावलीची एक विस्तृत विषयसूची तयार केली असून त्याचे नाव माधुर्य-मधुकोष आहे. काही भाग प्रसिद्धही झाला आहे.
श्रीमहाराजांच्या पट्टशिष्यांपैकी असलेल्या अशा या अधिकारी पुरुषाने ही प्रस्तुत सूची तयार केली असल्यामुळे तिचे महत्त्व मोठे आहे, यात संशय नाही.
विषय – अध्याय—ओव्या
अविद्या-स्वरूप – १४।८८—९०
अक्षर-अर्थ – ८।१७९—१८१
ॐ तत् सत्-ब्रह्माचे नाव – १७।३२८—३३३, १७।३४२-३४३
ॐ तत् सत् सृष्टिउत्पत्ती – १७।३३४—३४१
ॐ तत् सत् नावाचा विनियोग – १७।३५३—३५६
ॐ तत् सत् ब्रह्माशी अभेद – १७।४००—४०५
ॐ तत् सत् ह्यांच्या विनियोगावाचून केलेल्या यज्ञ, ज्ञान, तप व क्रिया असत् – १७।४१४—४२२
अग्नी-मरणसमयी सावध राहण्यास अग्नीची जरुरी – ८।२०८—२१९
अंत:करण-निग्रह – १३।५०२—५१२
अंत:करणनिग्रह न करणाऱ्यांचे वर्णन – १३। ६९३, ७०२, ७७१—७८१
अचापल्य-स्वरूप – १६। १८३—१८५
अंतकाल—श्रीकृष्णस्मरण करणाऱ्यांची गती – ८। ५९—६८, ९६—९९
अंतकाली ज्या भावाचे स्मरण असते, तोच जन्म प्राप्त होतो – ८।६९—७५
अंतकाली श्रीकृष्णस्मरण करण्याचे फल – ८।८६—९९, ११८—१३२
अदृष्ट-बळाने भोगप्राप्ती – १८।१२९७—१२९९
अदृष्टाची ईश्वरवशता – १८।१२९९
अद्रोह-स्वरूप – १६। १९९—२०४
अद्वैत-भक्तीची सिद्धी – ८।११४२—१२२२
अधिदैव-अर्थ – ८।३३—३६
अधिभूत-अर्थ – ८।३१—३३
अधियज्ञ-अर्थ – ८।३१—५३
अध्यात्म-अर्थ – ८। १८-१९
अध्यात्मज्ञानाचे नित्यस्वरूप – १३। ६१६—६२४
अध्यात्मज्ञान – १३। ८२६—८४२
अन्न-यज्ञावशिष्ट अन्नाचे स्वरूप – ३। ११८—१३७
अपैशुन्य – १६। १४१—१५३
अभय – १६। ६८—७३
अभिमान – १६। २३०—२३६
अभिष्वंग-स्त्रियेविषयी – १३। ७८९—८०४
अमानित्व – १३। १८५—२०२, २०५-२०६
मानित्व – १३। ६५७—६५९
अर्जुन-अर्जुनाने केलेली श्रीकृष्णस्तुती १०। १४४—१८४, १९१—२०५; ११। ९८—१११, ११। ४४१—४५०, ११। ४९१—५८९
अव्यक्त—अर्थ – ८। १७०—१७२
अव्यक्त-कष्ट अधिक पण फळ काही नाही १२। ५९—७४
असुर—आसुरी लोकांचे वर्णन – ९। १७२—१८७
आसुरी सृष्टीचे वर्णन – १६। २७५—२९०
आसुरी सृष्टीतील लोकांचे वर्णन व गती – १६। २८१—४२२
आसुरी (तामस श्रद्धेचे वर्णन) – १७। ९३—१०५
अहंकार—अहंकाराने मूढ झालेला मीच कर्ता असे मानतो – ३। १७७—१९०, ३। १८४-१८५
अहंकाराचे कार्य – ७। १६७—१७०
अहंकाराचे स्वरूप – १३। ७७—८२, १३। ७१४—७२७
अहंकाराची उत्पत्ती – १४। ९३
अहंकार (देहाचा) गेलेल्या ज्ञान्याची स्थिती – १८। ४०१—४२१ कर्मे १८। ४३१—४५९
अहंकाराने आत्मघात – १८। १२७४—१२७७
अनहंकार – १३। ५२५—५३४
अहिंसा-स्वरूप – १३। २१७, २४२—२४५; १६। ११४
आचरणसाध्य – १३। २४६—२६१
वाचिक – १३। २६२—२७२
दृष्टिसाध्य – १३। २७३—२७९
हस्तसाध्य – १३। २७८—२९२
मानसिक – १३। २९३—३१०
अज्ञान – १३। ६५४—६५६
अज्ञानाची चिन्हे – १३। ५५६—८५२
तमापासून मोह, अज्ञान व प्रमादाची उत्पत्ती – १४। २६९
अज्ञानी—विषयसेवन करणाऱ्या अज्ञान्याची गती – ६। १९४—२०१
आत्मा—आत्मरती पुरुषाची स्थिती – ३।१४६—१४९
आत्माच स्वत:चा उद्धार व घात करणारा – ६। ६७—९०
आत्मनिग्रह – १३। ५०२—५१२
आत्मनिग्रह न करणाऱ्यांचे वर्णन – १३। ६९३—७०२
आत्म्याला अज्ञानामुळे कर्माचा संबंध – १८। २६७—२७७
देहालाच आत्मा मानणाऱ्यांची स्थिती – १८। ३८१—३९४
संतसमागमाने आत्मलाभ – १८। ३९५—४००
देहाहंकाराने आत्मघात – १८।१२७४—१२७७
आत्मज्ञानवर्णन – १८। १३२३—१३३१
आर्जव-स्वरूप – १३। ३५४—३६९ १६। ११३
अनार्जव – १३। ६६९—६७२ १८। ८४२-८४३
आसक्ती – १३। ५९४, ७८२—७८८
आस्तिक्य – १८। ८४८—८५०
आहार—श्रद्धेसाठी आवश्यकता – १७। ११२—११९
आहाराचे त्रिविधत्व – १७। १२०—१२४
सात्त्विक आहाराचे वर्णन – १७। १२५—१३७
राजस आहार – १७। १३७—१५२
तामस आहार – १७। १५३—१५९
इच्छा – १३। १२१—१२५
इंद्रिय—इंद्रियांचे अधीन होण्याचे फळ – २। १११—१२२
इंद्रियांचे अधीन न होण्याचे फळ – २। १२३-१२४
इंद्रियनियमन व फळ – २। ३१५—३१८
इंद्रियदमनाचे फळ – २। ३४७—३५४
इंद्रियनियमनाने कामादिकांचा पराभव करावा – ३। २६८—२७१
ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये – १३। ९७—१०२
ज्ञानेंद्रिये व विषय – १३। ११७—१२०
ईश्वर—स्वकर्माने ईश्वरार्चन केल्यानेच सिद्धी (वैराग्य) प्राप्त होते – १८। ९१४—९२२
अदृष्टाची ईश्वरवशता – १८। १२९९
ईश्वराचे वर्णन – १८। १२९९—१३०४
हृदयस्थ ईश्वराला शरण जाण्याचा उपदेश – १८। १३१८-१३१९
हृदयस्थ ईश्वराला शरण गेल्याने आत्मपदप्राप्ती – १८। १३२०—१३२२
उपाधि—निरुपाधिकाचे वर्णन करता उपाधीच्या वर्णनाची आवश्यकता – १५। ४६१—४७०
उपासनाकांड – १८। १४४०—१४४५
करण—कर्ता, कर्म व करण हा कर्माचा संग्रह – १८। ५१२—५१४
कर्त्याचे स्वरूप – १८। ३२१—३२६
कर्ता जीवालाच म्हणतात – १८। ३२६
कर्ता—सात्त्विक, राजस व तामस कर्ता – १८। ६३०—६८९
कर्म—अहेतुक विहित कर्माचा उपदेश – २। २६४—२७१
कर्मयोग व बुद्धियोग यांतील भेद – २। २७३—२७७
कर्मयोग व ज्ञानयोग ह्यांतील भेद व ऐक्य – ३। ३६—४४
कर्मनिष्ठा व सांख्यनिष्ठा ह्यांतील भेद व ऐक्य – ३। ३६—४४
कर्मारंभावाचून किंवा केवळ संन्यासाने नैष्कर्म्यसिद्धी प्राप्त होत नाही – ३। ४५—५२
कर्मावाचून क्षणभरही कोणीच राहू शकत नाही – ३। ५३—६३
कर्मयोगाचे स्वरूप – ३। ६८—७६
निर्हेतुक कर्मआचरणाचे फळ – ३। १५१-१५२; ३। ७७—८५
कर्म लोकसंग्रहाकरिता केलेच पाहिजे – ३। १५३—१७६
कर्मबंधाने तत्त्वज्ञानी बद्ध होत नाही – ३। ८१—१८३
कर्माचे फळ – ४। ७२—७६
सर्व उचित कर्मे करून ईश्वराला अर्पण करावी – ३। १८६—१८९, १९२-१९३
गुणकर्मविभागाने वर्णव्यवस्था – ४। ७७—८०
नैष्कर्म्यलक्षण – ४। ९३—१२१
कर्मसंन्यासापेक्षा कर्मयोगाची विशेषता – ५। १५—१८
कर्माचे प्रकार – ५। ५१—६०
सर्व कर्मांना प्रकृतिच मूळ – ९। १२६
सर्व कर्मे श्रीकृष्णार्पण करावी – ९। ३९८—४०१; ९। ४०२—४०६
सर्व कर्मे श्रीकृष्णाचे ठिकाणी समर्पण केल्याने श्रीकृष्णस्वरूप होतो – १२। ११४—१२४
त्यागापेक्षा कर्मफळत्यागाचे महत्त्व – १२। १४२
कर्मफळत्यागापेक्षा शांतीचे महत्त्व – १२। १४२
सात्त्विक कर्माचे फळ – १४। २६१—२७१
राजस कर्माचे फळ – १४। २६३—२७०
तामस कर्माचे फळ – १४। २६५—२७०
सात्त्विक कर्म – १७। ३११—३२०
मोक्षप्राप्ती करून देणारे सात्त्विक कर्म – १७। ३२०—३२७, ३४४
काम्य कर्माचे फळ भोगलेच पाहिजे – १७। ९८—१०६
नित्य-नैमित्तिक कर्म व त्याचे फळ – १८। ११०—१२३
कर्मापासून नैष्कर्म्यप्राप्ती – १८। १५४—१६४
संग व फलाचा त्याग करून कर्मे करावी, हीच मोक्षाची हातोटी होय – १८। १५५—१७७
कर्मबंधाचा अर्थ – १८। २०५
अशेष कर्मांचा त्याग अशक्य पण कर्मफळाचा त्यागच खरा त्याग – १८। २१८—२३२
त्रिविध कर्मफळ – १८। २४०
कर्मफळाचे त्रिविध जग – १८। २३८-२३९
इष्ट, अनिष्ट व मिश्र, कर्माचे फळ – १८। २४१—२४७
कर्मफळाचा त्याग करणाऱ्यालाच कर्मफळ बाधत नाही – १८। २५७—२६१
देहाहंकार गेलेल्या ज्ञान्याची कर्मे – १८। ४२२—४५९
सात्त्विक, राजस, तामस कर्म – १८। ५८५—६२६
स्वभावविहित कर्माचा अर्थ – १८। ८८८—८९३
स्वभावविहित कर्माने मोक्षप्राप्ती – १८। ८८५—९१३
स्वकर्माने ईश्वरार्चन केल्यानेच सिद्धी म्हणजे वैराग्य प्राप्त होते – १८। ९१४—९२२
कोणत्याहि कर्मात सायास आहेत – १८। ९३६
तर मग त्रासाच्या भयाने स्वकर्म सोडू नये – १८। ९३६—९५१
नैष्कर्म्यसिद्धीचे स्वरूप – १८। ९७३—९८३
श्रीकृष्णाच्या भक्तीने सर्व कर्मांचा नाश व सायुज्यप्राप्ती – १८। १२४९—१२५९
सर्व कर्मांचा श्रीकृष्णस्वरूपाच्या ठिकाणी संन्यास करावा – १८। १२६०
सर्वकर्मसंन्यास केल्याने श्रीकृष्णाच्या ठिकाणी सतत चित्त राहते, व ठेवावे – १८। १२६६—१२६९
सर्व कर्मांची चेष्टा केवळ ईश्वरसत्तेनेच – १८। १३०८—१३१७
गीतेतील कर्मकांड – १८। १४३५—१४३९
काम—काम म्हणजे इच्छा, वासना, कामाचा परिणाम – २। ३२२
कामक्रोधाचे वर्णन – ३। २३९—२६२
कामाचे ज्ञानाला आवरण – ३। २५६, २६३—२६६
कामाचा पराभव इंद्रियनियमनानेच करावा – ३। २६८—२७१
काम, क्रोध व लोभ हेच नरकाचे द्वार – १६। ४२५—४३२
काम, क्रोध व लोभ ह्यांना सोडणाऱ्याला परमगती – १६। ४३३, ४४४
काम, क्रोध व लोभ ह्या त्रयीचा आश्रय करणाऱ्याला सिद्धिसुख किंवा परमगती मिळत नाही – १६। ४४५—४५४
कामाचे स्वरूप – १८। १०५७—१०५९
कामाच्या नाशाने क्रोधाचा नाश – १८। १०५९—१०६१
काल-वर्णन – १०। २७१—२७३
कृष्ण—श्रीकृष्णाचा अर्जुनास धैर्य धरण्याचा उपदेश – २। ६—२९
श्रीकृष्णाचा गीतेतील उपदेश – २। ११ पासून १८। १५८७पर्यंत
श्रीकृष्ण व अर्जुन ह्यांच्या जन्मांतील भेद – ४। ४१—४८
श्रीकृष्ण-अवताराचे प्रयोजन – ४। ४९—५७
श्रीकृष्णाचे स्वाभाविक भजन व फळ – ४। ६६—७६
श्रीकृष्ण सर्व प्रकारच्या भक्ताची इच्छा पुरविणारे – ७। १४३
श्रीकृष्णाचे स्वरूप – ७। १६१—१६४
श्रीकृष्णाचे भजन करणाऱ्या ज्ञानी भक्ताची स्थिती व गती – ७। १७२—१८४
श्रीकृष्णस्मरण अंतकाळी करणाऱ्याची गती – ८। ५९—६८, ८६—९९
श्रीकृष्णस्मरण सर्व काळी करण्याचा उपदेश – ८। ७५—७९
श्रीकृष्णस्मरण करण्याचे फळ – ८। ८१—८५
श्रीकृष्णस्मरण अंतकाळी करण्याचे फळ – ८। ८६—९९, ११८—१३९
श्रीकृष्णाचा ऐश्वर्ययोग – ९। ७१—९७, ९। १३१—१३५
श्रीकृष्णाचे सर्वगत स्वरूप – ९। २६५—३०६
श्रीकृष्णभक्तीचे वर्णन – ९। ३६७—३८१
श्रीकृष्णास नि:सीम भावाने अर्पण केलेले सुकलेले पानफूल देखील ते मोठॺा प्रेमाने खातात – ९। ३८२—३९७
श्रीकृष्णाला आपली सर्व कर्मे अर्पण करावीत – ९। ३९८—४०१
श्रीकृष्णाला कर्मार्पण करण्याचे फळ – ९। ४०२—४०६
श्रीकृष्णाची भक्ती करणाऱ्या स्त्रिया, शूद्र व पापयोनीही परमगतीला मोक्षाला जातात – ९। ४४१—४७४
शेवटी श्रीकृष्णभक्ती करणारा दुराचारीही साधूच होय व त्यास परमगती – ९। ४१५—४२४
श्रीकृष्णभक्ती कामक्रोधादी कोणत्याही मिषाने केली असता श्रीकृष्णप्राप्ती – ९। ४६३—४७३
श्रीकृष्णभक्ती करण्याची आवश्यकता – ९। ४९०—४९२, ९। ५१५-५१६
श्रीकृष्णस्तुती अर्जुनकृत – १०। १४४—१८४, १०। १९१—२०५; ११। ४९१—५८९
श्रीकृष्णाच्या प्रधान विभूती – १०। २२०—२९९
श्रीकृष्णाच्या विभूतीची खूण – १०। ३०६—३११
श्रीकृष्णस्तुती – ११। ९९—१११
श्रीकृष्णस्तुती व अर्जुनाचा स्वत:चा अनुभव – ११। ४४—८१
श्रीकृष्णाचे औदार्य व अर्जुनाची योग्यता – ११। १६५—१७५
श्रीकृष्णाचा अर्जुनास विश्वरूप दाखविण्याचा अभिप्राय – ११। ४०५—४०८, ११। ४५१—४८१
श्रीकृष्णाच्या सगुणरूपाचे विश्वरूपापेक्षा अधिक महत्त्व – ११। ५९४—६०८, ७०१—७०५
श्रीकृष्णाच्या अनन्यभक्तांना क्लेश होत नाहीत – १२। ७४—९४; ९५—९८
श्रीकृष्णाच्या अनन्यभक्तांचा उद्धार – १२। ७६—९५
श्रीकृष्णाच्या ठिकाणी मन व बुद्धी लावणारा भक्त श्रीकृष्ण होतो – १२। ९३—१०३
श्रीकृष्णाच्या ठिकाणी अभ्यासयोगाने सर्व कर्मसमर्पण करणारा श्रीकृष्णरूप होतो – १२। १०४—११३
श्रीकृष्णाच्या ठिकाणी सर्व कर्मसमर्पण करणारा श्रीकृष्णरूप होतो – १२। ११४—१२४
श्रीकृष्ण सर्व विश्वाचा पिता – १४। ११७
श्रीकृष्ण सर्व विश्व – १४। ११७—१२९
श्रीकृष्णाचे वर्णन – १४। ३७४—३८१
श्रीकृष्ण व ब्रह्म ह्यांची एकता – १४। ४०३—४०८
श्रीकृष्ण सर्वत्र व्याप्त असून एकाला सुख व एकाला दु:ख का? – १६। ४१२—४२०
श्रीकृष्णच पुरुषोत्तम – १५। ५५८
श्रीकृष्णप्राप्तीच्या उपायाचा अर्थ – १८। १२२४—१२२९
श्रीकृष्णभक्तीनेच सर्व कर्मांचा नाश व सायुज्यप्राप्ती – १८। १२४९—१२५९
श्रीकृष्णाच्या ठिकाणी चित्त ठेवल्याने प्रसाद व संसारापासून मुक्तता – १८। १२६९—१२७३
श्रीकृष्ण व अर्जुन ह्यांचा प्रेमसंबंध – १८। १३४७—१३५१, १३६८—१३७८, १३८६-१३८७, १४१८—१४२५
श्रीकृष्णभक्तीचा उपदेश – १८। १३५२—१३६१
श्रीकृष्णाला शरण जाण्याचा अर्थ – १८। १३९६—१४००
श्रीकृष्णाला शरण जाण्याचे फळ – १८। १४०१—१४१७
श्रीकृष्णाच्या उपदेशानंतर अर्जुन नि:संदेह – १८। १५५०—१५५७
श्रीकृष्णाची गीता सांगितल्यानंतरची स्थिती – १८। १५७६-१५७७
श्रीकृष्ण व अर्जुन ह्यांचे माहात्म्य – १८। १६१२—१६५९
श्रीकृष्णच गीतेत वाच्य-वाचक – १८। १६८३-१६८४
क्रिया—क्रियेच्या ठिकाणी ॐ तत् सत् ह्या नावांच्या विनियोगाचे सामर्थ्य व त्यावाचून क्रिया असत् – १७। ४०५—४२२
क्रोध-स्वरूप – १६। २३७—२४२
क्रोधाचा परिणाम – १६। ३२२
अक्रोधाचे स्वरूप – १६। १२५—१४०
गंगा—वर्णन – १०। २५६-२५७
गणेश—गणेशरूपाचे आदिबीजाने वर्णन – २। २—२०
गती—परमगतीचा अर्थ – ८। १८१
कामक्रोधलोभाचा आश्रय करणाऱ्याला मोक्ष केव्हाही मिळत नसतो – १६। ४४५—४५४
गीता—गीतेचे अधिकारी – ६। २३—३०
गीतेच्या प्रथम १ ते ९ अध्यायांचे सार – १०। २३—४०
गीताध्यायसंगती – १८। ३०—८५
गीता व इतर शास्त्रे ह्यांतील भेद – १८। १२२९—१२३५
गीतेतील मुख्य सिद्धांत – १८। १२३६—१२४५
गीतेत सांगितलेल्या रहस्याचे वर्णन – १८।१३४२—१३४६, १३५२—१३८९
गीता वेदांचे मूळ – १८। १४२६—१४३३
गीतेच्या अध्यायातील विषय – १८। १४३५—१४५५
गीतेत वेदांची तिन्ही कांडे – १८। १४३३-१४३४, १४५०-१४५१
गीतेतील कर्मकांड – १८। १४३५—१४३९
उपासनाकांड व ज्ञानकांड – १८। १४४०—१४४९
गीताशास्त्राचा संप्रदाय – १८। १४८६, १५०८
गीता सांगण्याचे कारण – १८। १५०९—१५२३
गीतापठणाचे फळ – १८। १५२४—१५२८, १५३८, १६९१—१६९३
गीताश्रवणाचे फळ – १८। १५२९—१५३८, १६९४-१६९५
गीता सांगितल्यानंतर श्रीकृष्णाची स्थिती – १८। १५७६-१५७७
गीतेतील शेवटच्या श्लोकाचे माहात्म्य – १८। १६६०—१६६४
गीतेतील वाच्य-वाचक एक श्रीकृष्णच – १८। १६८३-१६८४
गीतेचे वर्णन – १८। १६८३—१७१८
गीतेच्या १८ व्या अध्यायाचे वर्णन – १८। १८०७—१८०९
गुण—गुणकर्मविभागाने वर्णव्यवस्था – ४। ७७—८०
गुणांचे प्रकार – १३। ९—६७; १४। १३९—१४५
गुणांची उत्पत्ती प्रकृतीपासून – १४। १३९
गुणांनी आत्मा बांधला जाण्याचा प्रकार – १४। १४५—१४८, १४। १९५-१९६
गुणासारखे वस्तूचे दिसणे – १४। २७५—२८४
त्रिगुणांनी बांधली नाही अशी कोणतीच वस्तू नाही – १८। ८१३—८१७
गुणभेदानेच चातुर्वर्ण्य-व्यवस्था – १८। ८१७—८३१
गुणातीत व त्याची गती – १४। २८५—३१९
गुणातीताचे वर्णन – १४। ३२८—३७०
गुणातीततेची प्राप्ती केवळ भक्तियोगाने – १४। ३७२, ३९६-३९७
गुरु—श्रीगुरुभजनाचा उपदेश – १२। ५—२७
श्रीगुरुभक्ती कशी करावी – १३। ३६९—४६०
श्रीगुरुचरणसेवा – १५। १—८
श्रीगुरुसेवेचे फळ – १५। ९—२७
श्रीगुरुभक्ती ब्रह्मप्राप्तीनंतर – १८। १५६७—१५७५
श्रीगुरुपरंपरा – १८। १७५२—१७५८
ग्रंथ—(भावार्थदीपिका) अधिकारी – १। ५६—६२
स्वग्रंथवर्णन – १३। ११५५—११७१
चित्त—समचित्ताचे स्वरूप – १३। ६०१—६०३
विषमचित्त – १३। ८०५—८०७
जग—जगत, श्रीकृष्ण व प्रकृती ह्यांचा संबंध – ७।२२—६७; ९।६३—७०, ९।१०५—१२३
श्रीकृष्णाच्या अध्यक्षतेने प्रकृतीचे जगकारण – ९। १३१—१३५
जगडंबराचा पिता श्रीकृष्ण व माता महद् ब्रह्म – १४। ११७
कर्मफलाचे त्रिविध जग – १८। २३८-२३९
जन—जनसंसदी अरती – १। ६१४; १३। ८५२
जन्म—जन्ममृत्यूविषयी शोक करणे व्यर्थ – २। ९१—१०९
जन्ममृत्यू मायेने दिसतात – २। १०३—१०७
जन्ममृत्यूविषयी शोक न करण्याचे कारण – २। १५२—१७९
जन्मदोषदर्शन – १३। ५३८—५४४; १३। ७२८—७३६
जरा—दोषदर्शन – १३। ५५५—५८५, १३। ७५४—७६०
जीव—जीवाला सत्त्वाचे बंधन – १४। १४९—१६०, १९७—२८०
जीवाला रजाचे बंधन – १४। १६१—१७४, १४। २०२-२०३
जीवाला तमाचे बंधन – १४। १७५, १९४—२०१
जीवलोकाचा अर्थ संसार – १५। ३४५—३४७
जीवाच्या हृदयातील श्रीकृष्णाचे वास्तव्य – १५। ४२१
जीवालाच कर्ता हे नांव – १८। ३२६
तत्त्व—ज्ञानप्राप्तीकरिता तत्त्वदर्शी श्रीगुरुची आवश्यकता – ४। १६५—१६८
तत्त्वज्ञानार्थदर्शन – १३। ६२५—६३३, ८४३—८४९
तप—सात्त्विक तप – १७। २३९—२४१
राजस, तामस – १७। २४२—२५२, २५३—२६२
तपाचा त्याग करू नये – १८। १४८—१५२
तपाची कर्तव्यता – १८। १५३
ब्राह्मणाच्या तपाचे स्वरूप – १८। ८३६—८३८
तपाचे स्वरूप – १६। १०५—११२
शारीरतपवर्णन – १७। २०४—२१४
वाचिक तप – १७। २१५—२२३
मानसिक तप – १७। २२४—२३७
तम—तमोबुद्धीचे लक्षण – १५। २२४—२५०
तमापासून मोह, ज्ञान व प्रमादाची उत्पत्ती – १४। २६८
तामसकर्माचे फळ – १४। २६५—२७०
तामस—तामस लोकांची गती – १४। २७५
तामस श्रद्धेचे फळ – १७। ६५
तामस श्रद्धा असणारे भूतप्रेताचे यजन करतात – १७। ७९—८१
तामस श्रद्धेचे वर्णन – १७। ९३—१०५
तामस आहाराचे वर्णन – १७। १५३—१६८
तामस यज्ञाचे वर्णन – १७। १८९—१९५
तामस तप – १७। २५३—२६२
तामस दान – १७। २९४—३०७
तामस त्यागाचे वर्णन – १८। १७८—१९३
तामस ज्ञानाचे स्वरूप – १८। ५४८—५८१
तामस कर्माचे स्वरूप – १८। ६१०—६२६
तामस कर्त्याचे वर्णन – १८। ६६२—६८८
तामस बुद्धीचे वर्णन – १८। ७२४—७३०
तामस धृतीचे वर्णन – १८। ७४८—७५२
तामस सुखाचे वर्णन – १८। ७०६—७०९
तेज—आध्यात्मिक तेजाचे स्वरूप – १६। १८६—१९०
त्याग—त्यागाचे स्वरूप – १६। १३१—१३५
त्यागाचा अर्थ व फळ – १८। १२३—१३०
त्यागांत चूक करण्याचे फळ – १८। १३१—१३४
यज्ञ, दान व तपाचा त्याग करू नये – १८। १४८—१५२
संगत्यागाचा अर्थ – १८। १६६—१७०
फलत्यागाचा अर्थ – १८। १७१—१७४
संग व फलाचा त्याग करून कर्मे करावी – १८। १६६—१७७
तामस, राजस व सात्त्विक त्याग – १८। १७८—१८३, १८४—१९८, १८। २१७
अशेष कर्माचा त्याग अशक्य – १८। २१८—२२६
कर्मफळाचा त्यागच खरा त्याग – १८। २२७—२३२
कर्मफळाचा त्याग करणाऱ्याला कर्मफळ बाधत नाही – १८। २५७—२६१
अत्याग्यांना कर्मफळाचा भोग सुटत नाही – १८। २४८—२५६
दया – १६। १५४—१६२
दम – १६। ८८—९३
दर्प – १८। १०५५—१०५७; १६। २२४—२२९
दंभ – १३। ६५९—६६१; १६। २१७—२२३;
अदंभ – १३। २०२—२१७
दान—दानाचे स्वरूप – १६। ८५—८८
दानाचे सात्त्विक, राजस व तामस प्रकार – १७। २६६—३०७
दानाच्या ठिकाणी ॐ तत् सत् ह्या नावाच्या विनियोगाचे सामर्थ्य व त्यावाचून दान असत् – १७। ४०५—४२२
दानाचा त्याग करू नये – १८। १४८—१५२
दानाची कर्तव्यता – १८। १५३
दिव्य दृष्टी—अर्जुनाला दिलेली दिव्य दृष्टी – ११। १७६—१७९, ११। २३४
दु:ख—दु:खाचे स्वरूप – १३। १३२-१३३
दु:खदोषदर्शन – १३। ५९०-५९१; १०। ७६९-७७०
सुखदु:खाचे कारण – १३। ९७६—९७८
सुखदु:खाचा भोग पुरुष घेतो – १३। ९७७-९७८
श्रीकृष्णच सर्वत्र व्याप्त असून एकाला सुख व एकाला दु:ख का – १५। ४१२—४२०
देवदेवता—अन्य देवतांचे यजन करणारे व त्यांची गती – ९। ३४४—३५८
कर्मांतील दैवतांचा अर्थ – १८। ३४४—३५१
दैवी प्रकृतीच्या लोकांचे वर्णन – ९। १८८—१९६
देह—वर्णन – १३। ११०४—११०८
देह व आत्म्याचा संबंध – १३। १०९५—११०३; ११। १६—२३
देहात असणारा पुरुषच परमात्मा होय – १२। १०२९
देहालाच आत्मा मानणाऱ्याची स्थिती – १८। ३८१—३९४
देहाहंकार गेलेल्या ज्ञान्याची स्थिती – १८। ४०१, ४२१—४५९
देहाहंकाराने आत्मघात – १८। १२७४—१२७७
द्रव्य—द्रव्ययज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञाचे महत्त्व – ४। १५८—१६४
द्वंद्व—द्वंद्वमोहाचे कारण – ७। १६५—१७१
द्वंद्वमोहापासून मुक्त होणाऱ्यांची स्थिती – ७। १७२—१७९
द्वेष—रागद्वेषनाशाचे फळ – २। २३२—३३७
द्वेषाचे स्वरूप – १३। १२६
धर्म—स्वधर्म सोडू नये – २। १८०—९०
हेतुकपण हा स्वधर्माचरणातील दोष – २। २२४—२२९
स्वधर्मानुष्ठानाचे (हेतुरहित उचित कर्माचे) फळ – ३। ७७—८५
स्वधर्मरूप यज्ञाचे फल – ३। ८६—१४५
स्वधर्मरूप यज्ञ न करणाऱ्याची दशा – ३। १०३—१३३
निर्हेतुक कर्म (स्वधर्म)आचरणाचे फळ – ३। १५१-१५२
स्वधर्मच परधर्मापेक्षा अधिक श्रेष्ठ – १८। ९२३—९३०
अज्ञान त्यागाने सर्वधर्माचा त्याग – १८। १३९०—१३९५
धृति—१३।१४२—१४८; १६। १९२—१९६; १८। ७६३—७६६
सात्त्विक, राजस, तामस – १८। ७३१—७६२
ध्यान—ज्ञानापेक्षा ध्यानाचे महत्त्व – १२। १४१
ध्यानापेक्षां कर्मफळ त्यागाचे महत्त्व – १२। १४२
नरक—स्वर्ग, नरक, पापपुण्याचे स्वरूप – ९। ३०९—३१७
कामक्रोधलोभ हेच नरकाचे द्वार – १६। ४२५—४३२
नामस्मरण—नामघोष करणाऱ्या भक्तांचे वर्णन – ९। १९७—२११
नामजपयज्ञाचा महिमा – १०। २३३
परिग्रह – १८। १०५२—१०६६
पापपुण्य – ९। ३०९—३१७
पारुष्य – १६। २४३—२४५
पुनरावृत्ती—ब्रह्मलोकापासून सर्वांना पुनरावृत्ती आहे – ८। १५२—१६८
पुरुष—अर्थ – ८। १८२—१८९
पुरुष व प्रकृती – १३। ९६०—९६२
क्षेत्रज्ञ म्हणजे पुरुष – १३। ९६४
उत्तम पुरुष म्हणजेच परमात्मा – १५। ५२६—५४०
प्रकृती—आसुरी प्रकृतीच्या लोकांचे वर्णन – ९। १७२—१८७
दैवी प्रकृतीच्या लोकांचे वर्णन – ९। १८८—१९६
प्रकृतीलाच दैवी माया म्हणतात – १३। ९९२
नैसर्गिक स्वभाव (प्रकृती) कर्मे करण्यास लावते – १८। १२७८—१२९६
प्रणव—एकाक्षर ब्रह्म – ८। १३७-१३८
प्रमाद—तमापासून मोह, अज्ञान व प्रमादाची उत्पत्ती – १४। २६८
प्रेम—प्रेमाचे स्वरूप – १६। ५३
फल—फलत्यागाचा अर्थ – १८। १७१—१७४
बंध – १४। १३०—१३६
बुद्धी—सांख्य स्थिती व बुद्धियोग ह्यांतील भेद – २। २३०—२३२
बुद्धियोगाचे फळ – २। २३३—२३७, २७८—२८४
व्यवसायात्मिका बुद्धी – २। २३७—२४२, २५९
बुद्धियोग व कर्मयोगातील भेद – २। २७३—२७७
स्थितबुद्धीचे अर्थ – ६। ९४—१०६
भक्तांना प्राप्त होणारा बुद्धियोग – १०। १३०—१४३
बुद्धीचे स्वरूप – १३। ८३—८८
सात्त्विक, राजस व तामस बुद्धीचे वर्णन – १८।६९९—७३०
ब्रह्म—ब्रह्मप्राप्तीचा अभ्यास – ८। १११—११९
प्रणव हे एकाक्षर ब्रह्म – ८। ११७-११८
भक्तियोगाने ब्रह्मत्वाची प्राप्ती – १४। ३९८—४०१
श्रीकृष्ण व ब्रह्म एकच – १४। ४०३—४०९
ॐ तत् सत् हे ब्रह्माचे नाव – १७। ३२९—३३३, ३०२—३४३
ॐ तत् सत् ह्या नावाचा ब्रह्माशी अभेद – १७। ४००—४०५
ब्रह्मप्राप्तीचा क्रम – १८। ९९८—१०१६
ब्रह्मप्राप्तीनंतर श्रीगुरुभक्ती – १८। १५६७—१५७५
ब्राह्मण—ब्राह्मणाचा अधिकार – १८। ८१९
ब्राह्मणाचा गुण – १८। २२९
ब्राह्मणाचे कर्म-शम, दम, तप, शौच, क्षांति, आर्जव, इ० – १८। ८३३—८५०
भक्त—ज्ञानी भक्ताचे वर्णन ७।१११—११९,१२४—१३८
ज्ञानी भक्त व इतर भक्त ह्यांतील भेद – ७। १०९—१२६
श्रीकृष्ण स्वत: सर्व प्रकारच्या भक्तांची इच्छा पुरविणारे – ७। १४३
श्रीकृष्णाचे भजन करणाऱ्या ज्ञानी भक्तांची स्थिती – ७। १७२—१७९, १८०—१८४
दैवी प्रकृतीच्या लोकांचे वर्णन – ९। १८८—१९६
नामघोष करणाऱ्या भक्तांचे वर्णन – ९। १९७—२११
श्रेष्ठ भक्तांचे वर्णन – ९। २१९—२३८
ज्ञानी भक्तांचे वर्णन – ९। २३९—२६४
अनन्यभक्त, त्याचा योगक्षेम व त्यांची गती – ९। ३३४—३४५, ९। ३५९—३६६
श्रीकृष्णभक्ताने अर्पण केलेल्या पत्रपुष्पादिकांचासुद्धा स्वीकार करतात – ९। ३८२—३९७
भक्तांना प्राप्त होणारा बुद्धियोग – १०। १३०—१४३
भक्ती—श्रीकृष्णभक्तीचे वर्णन – ९। ३६७—३८१
शेवटी श्रीकृष्णभक्ती करणारा दुराचारीहि साधूच, त्याची गती – ९। ४१५—४३०, ४४१-४४२
भक्तिहीनाचे सर्व वैभव व्यर्थ – ९। ४३१—४४०
श्रीकृष्णभक्ती-उपदेश – ९। ५१७—५२०
फक्त श्रीकृष्णाच्या अनन्यभक्तीने विश्वरूपाची प्राप्ती – ११। ६८५—६९५
भक्तियोगाचे वर्णन – १२। १३४—२३८
व्यभिचारिणी भक्ती – १३। ८०९-८१०
भक्तियोगानेगुणातीततेचीप्राप्ती – १४। ३७२, ३९६-३९७
भक्तियोगाने ब्रह्मत्वाची प्राप्ती – १४। ३९८—४०१
भगवान—शब्दाचा अर्थ – ६। ३७-३८
भजन—श्रीकृष्णाचे स्वाभाविक भजन व फळ – ४। ६६—७६
चतुर्विध भजन करणारे – ७। १०८—१११
ज्ञानी भक्त व इतर भजन करणारे ह्यांतील भेद – ७। ११९—१२६, ७। १३८—१६०
श्रीकृष्णाला जाणणाराच श्रीकृष्णाच्या भजनाला उचित – १५। ५६५—५७०
भारतवर्णन – १। २८—४९
भावार्थदीपिकेचा गौरव – १०। ४२—४७
भावार्थदीपिका-ग्रंथवैभवकथन – १८। १७३६—१७५१
भूत—सर्व भूतांत परमेश्वर पाहणाऱ्याची स्थिती व गती – १३। १०५७—१०८०, १३। १०८५—१०९१
भोग—अदृष्टाच्या बळाने भोगप्राप्ती – १८। १२९७-१२९८
मंगलाचरण— १। १; १०। १—२२
मन—नियमनाची आवश्यकता – ३। ७६
मानसकर्मे – ५। ५३—५५
मनाचा स्वभाव – ६। ४१८
मन स्थिर करण्याचा उपाय – ६। ४१९—४२६
मन स्थिर न होण्याचे कारण – ६। ४२१—४२३
मनाचे स्वरूप – १३। १०२—११६
मनादी सहा इंद्रियांना जीव देह सोडताना घेऊन जातो – १५। २६१—२६७
मानसिक तपाचे वर्णन – १७। २२४—२३७
माया—मायानदीचे वर्णन – ७। ६८—९६
मायानदी तरून जाणारे – ७। ९७—१०२
मार्दव— १६। १६८—१७४
मूढ—मूढांची स्थिती – ९। १७२—१८७
श्रीकृष्णाचा परमभाव व त्याचे ठिकाणी मूढाची स्थूल दृष्टी – ९। १४०—१७१
मृत्यू—जन्ममृत्यूविषयी शोक करणे व्यर्थ – २। ९१—१०९
जन्ममृत्यू मायेने दिसतात – २। १०३—१०७
मृत्युदोषदर्शन – १३। ५४५—५५३, १३। ७३७—७५३
मृत्युलोकाचे वर्णन – ९। ४९२—५१५
मोह—संमोहाचा परिणाम – २। ३२३
द्वंद्वमोहापासून मुक्त होणाऱ्यांची स्थिती – ७। १७२—१७९
मोक्ष—मोक्षसुखाची आस्था असणाऱ्यांची गती – ६। ४३७—४७३
मोक्ष प्राप्त करून देणारे सात्त्विक कर्म – १७। ३२०, ३२७—३४४
स्वभावविहित कर्माचे फळ मोक्षप्राप्ती – १८। ८८५—९९३
यज्ञ—स्वधर्मयज्ञाचे फल – ३। ८६—१४५
स्वधर्मरूप यज्ञ न करणाऱ्याची दशा – ३। १०३—१३३
यज्ञावशिष्ट अन्नाचे स्वरूप – ३। ११८—१३७
ज्ञानयज्ञाच्या प्राप्तीकरता संत (तत्त्वदर्शी) सेवेची आवश्यकता – ४। १६५—१६८
सात्त्विक, राजस, तामस यज्ञ – १७। १६९—१९५
योग—योगी व संन्यासी ह्यांचे एकच लक्षण – ६। ३९—५३
योगात कष्टाशिवाय अधिक काही नाही – १२। ५९—७४
रज—रजोवृद्धीचे लक्षण – १४। २२७—२४३
रजापासून लोभाची उत्पत्ती – १४। २६७
रस—रसरहित विषय नियमनाचा परिणाम – २। ३०३—३०७
रसनिवृत्तीचे स्वरूप – २। ३, ८—३०९
राग—रागद्वेष नाशाचे फळ – २। ३३२—३३७
राजस—आहार – १७। १३८—१५२
राजस तप – १७। २४२—२५२
राजस दान – १७। २८४—२९३
राजस श्रद्धा – १७। ६४
राजस त्याग – १८। १८४—१९८
राजस ज्ञान – १८। ५३७—५४७
राजस कर्म – १८। ५९४—६१०
राजस कर्ता – १८। ६४९—६६१
राजस बुद्धी – १८। ७१८—७२३
राजस धृती – १८। ७४५—७४९
राजस सुख – १८। ७९४—८०५
राम—श्रीरामवर्णन – १०। २५१—२५५
लोकसंग्रहासाठी कर्म करण्याची आवश्यकता – ३। १५३—१७६
लोक—सत्त्वस्थ लोकांची गती, राजस व तामस लोकांची गती – १४। २७२—२७५
लोभ—रजापासून लोभाची उत्पत्ती – १४। २६७
कामक्रोधलोभ हेच नरकाचे द्वार – १६। ४२५—४३२
कामक्रोधलोभ ह्यांना सोडणाऱ्याला परमगती – १६। ४३३—४४४
वर्ण—गुणकर्मविभागाने वर्णव्यवस्था – ४। ७७—८०
गुणभेदाने चातुर्वर्ण्यव्यवस्था – १८। ८१७—८३१
वस्तु—त्रिगुणाने बांधली नाही अशी कोणतीच वस्तु नाही – १८। ८१३—८१७
वाचा—वाचिक तपाचे वर्णन – १७। २१५—२२३
विकार—विकाराचे प्रकार – १३। १६७
विनियोग—ॐ तत् सत् ह्या नावाला विनियोगाची आवश्यकता – १७। ३४५—३५२
ॐ तत् सत् ह्या नावाचा विनियोग – १७। ३५३—३५६
ॐ तत् सत् यज्ञ, दान, तप व क्रियेच्या ठिकाणी विनियोग – १७। ३५७—३९९
ॐ तत् सत् विनियोगाचे सामर्थ्य व त्यावाचून यज्ञ, दान, तप व क्रिया असत् – १७। ४०५—४२२
विभूती—श्रीकृष्णाच्या प्रधान विभूती – १०। २२०—२२९
श्रीकृष्णाच्या विभूतीची खूण – १०। ३०६—३११
विरक्ती—ज्ञानाचा अधिकारी विरक्त – १५। ३३—३६
विरक्तीचा प्रकार – १५। २७—३०
विरक्तीवाचून ज्ञानाची व्यर्थता – १८। ३९१—३९६
विवेक—कार्याकार्यविवेक करताना शास्त्रच प्रमाण मानावे – १६। ४५५—४६९
विविक्तदेशसेवित्व – १३। ६१२-६१३,
अविविक्तदेशसेवित्व – १३। ८२४
विश्व—महत् ब्रह्मापासून-मायेपासून विश्वाच्या उत्पत्तीचे वर्णन – १४। ६८—११६
श्रीकृष्णच सर्व विश्व – १४। १२९
उत्तम पुरुषाची विश्व धारण करण्याची रीती – १५। ५५१—५५६
विश्वरूप—विश्वरूप दाखविण्यात श्रीकृष्णाचा अभिप्राय – ११। ४०६—४०८, ४५१—४८१
विश्वरूपापेक्षा अर्जुनाला श्रीकृष्णाच्या चतुर्भुज रूपाचे अधिक महत्त्व – ११। ५९४—६०८
विश्वरूपाचे महत्त्व – ११। ६०९, ११। ६७३—६८४
विश्वरूपाची प्राप्ती फक्त श्रीकृष्णाच्या अनन्यभक्तीने – ११। ६८५—६९५
विश्वेश—विश्वेशाला वरप्रार्थना – १८। १७९४—१८०२
विषय—विषयांची अनित्यता – २। १११—१२२
विषयध्यानाचे फळ – २। ३१९—३२८
विषयत्यागाचे फळ – २। ३३१
विषयसेवन करणाऱ्या अज्ञान्याची गती – ३। १९४—२०१
विषयसेवनाचा निषेध – ३। २०१—२१९
विषयी जनांची स्थिती – ५। ११०—१२८
विषयांचे भेद – १३। ११६—१२१
विषय उत्पत्ती – १४। ९४
कर्मेन्द्रियांचे विषय – १३। ११९-१२०
मनादी सहा इंद्रियांनी जीवाचा विषयसेवनाचा प्रकार – १५। २६८—२७२
विज्ञान—ज्ञान, अज्ञान व विज्ञानाचा अर्थ – ७। ४—६
ब्राह्मणांच्या विज्ञानाचे स्वरूप – १८। ८४६—८४८
वृत्ती—एकाच वृत्तीच्या ठिकाणी त्रिगुणत्व – १४। १४१—१४४
वेद—वेदार्थांतून ज्ञान्यांचे शाश्वत ग्रहण – २६०—२६३
वेदवेत्त्यांची गती – ९। ३०७—३३४
वेदांनाही श्रीकृष्णच वेद्य – १५। ४३२-४३३
वेदांचे मूळ गीता – १८। १४२६—१४३३
गीतेत वेदांची तिन्ही कांडे – १८। १४३३-१४३४, १८। १४५०-१४५१
गीता व वेद ह्यांची तुलना – १८। १४५६—१४६६, १८। १५१०-१५११
वेदांत—वेदांतप्रकरण करणारा श्रीकृष्णच – १५। ४३५
श्रीकृष्णच वेदांतवेत्ते – १५। ४३६—४४२
वैराग्य—वैराग्याचे स्वरूप – १३। ५१३—५२४
स्वभावविहित कर्माने ईश्वरार्चन केल्यानेच सिद्धी (वैराग्य) प्राप्त होते – १८।९१४—९२२
वैराग्य—अवैराग्याचे स्वरूप – १३। ७०३—७१३
वैराग्याची सर्व भूमिकेत आवश्यकता – १८। १०४२—१०४७
व्यक्त—व्यक्ताचा अर्थ – ८। १७०—१७२
व्याधिदर्शन – १३। ५८८-५८९
अदर्शन – १३। ७६१—७६८
शक्ती—स्वसंवित्ती, शक्ती व भक्ती एकच – १८। ११३३
शम—ब्राह्मणाच्या शमाचे स्वरूप – १८। ८३३-८३४
शरीर—पुरुष (देही) व शरीर ह्यांचे स्वरूप – २। १३३—१५१
शारीर कर्मे – ५। ५१—६२
शरीराचे वर्णन – ८।१४०-१५१; १३। १०७०—१०७२
शारीरिक तपाचे वर्णन – १७। २०१—२१३
शारीरतपाचा अर्थ – १७। २१४
शरीर, वाचा, मन, न्याय व अन्याय हे कर्माचे हेतू – १८। ३५३—३७६
शारदा—आदिबीजाचे शारदारूपाने वर्णन – १। २१
शास्त्र—कार्याकार्यविवेकाकरिता शास्त्रच प्रमाण मानावे – १६। ४५५—४६८
गीता व इतर शास्त्र ह्यांतील भेद – १८। १२२९—१२३५
शांती—कर्मफळत्यागापेक्षा शांतीचे महत्त्व – १२। १४२
शांती प्राप्त झालेल्या भक्ताचे वर्णन – १२। १४३—२३८
शांतीचे स्वरूप – १६। १३६—१४०
शूद्र—शूद्राचा अधिकार – १८। ८२०—८२२
शूद्रांचे गुण – १८। ८२९
शूद्रांचे कर्म – १८। ८८३-८८४
शौच—शौचवर्णन – १३। ४६२—४८४
अशौच – १३। ६७८—६८४
शौचाचे स्वरूप – १६। १९७-१९८
ब्राह्मणांच्या शौचाचे प्रकार – १८। ८३८—८४०
श्रद्धा—श्रद्धेची ज्ञानाला आवश्यकता – ४। १८७—२९६
श्रद्धारहिताला ज्ञानाची अप्राप्ती – ९। ५३—६३
निरनिराळॺा श्रद्धेचे फळ – १७। ४९—६५, ८२—९२
सर्वांची श्रद्धा त्रिगुणात्मक असते – १७। ७६—८१
आसुरी (तामस) श्रद्धेचे वर्णन – १७। ९३—१०५
सात्त्विक श्रद्धेचा उपदेश – १७। १०५—१११
श्रद्धेसाठी आहाराची आवश्यकता – १७। ११२—११९
संग—संगत्यागाचा अर्थ – १८। १६६—१७०
संत—संतप्रार्थना – १। ६३—८०; ९। १—३३; १३। २१४—३३८
ज्ञानप्राप्तीकरितां संत – (तत्त्वदर्शी) सेवेची आवश्यकता – ४। १६५—१६८
संतस्तवन – ९। १—३३; ११। १५—२४; १८। १७७१—१७९३
संतसमागमाने आत्मलाभ – १८। ३९५—४००
संन्यास—संन्यस्ताचे चिन्ह – ५। १९—२५
केवळ संन्यासाने नैष्कर्म्यसिद्धी प्राप्त होत नाही – ३। ४५—५२
संन्यास, सांख्य व योगाचे ऐक्य – ५।१५—२५,२८—३१
योगावांचून संन्यासाची प्राप्ती नाही – ५। ३२-३३
संन्यासी व योगी यांचे एकच लक्षण – ६। ३९—५३
त्याग व संन्यास ह्यातील भेद – १८। ८७—९७
संन्यासाचा अर्थ – १८। १०६—१०९
ज्ञानप्रधान संन्यासाचे वर्णन – १८। २५७—२६७
संन्यासाचे स्वरूप – १८। ९७२
सर्व कर्मांचा श्रीकृष्णाच्या स्वरूपाच्या ठिकाणी संन्यास करावा – १८। १२६०
संन्यास कशाचा व कसा करावा – १८। १२६१
आत्मविवेकाने कर्माचा सकारण अनायासे संन्यास – १८। १२६२—१२६५
कर्मसंन्यास केल्याने श्रीकृष्णाचे ठिकाणी सतत चित्त राहते व ठेवावे – १८।१२६६—१२६८
संपत्ती—संपत्तीचा अर्थ – १६। ६६
दैवी संपत्ती – १६। ६७—२१२, २६५
दैवी संपत्तीचे वर्णन – १६। २०७—२१२
आसुरी संपत्तीचे वर्णन – १६। २१३—२१६, २५३—२६३, २६८
संप्रदाय—संप्रदायाचे महत्त्व – १८। १४७३—१४८५
गीता शास्त्राचा संप्रदाय – १८। १४८६—१५०८
संयम—संयमी पुरुषाची स्थिती – २। ३५५—३६९
संवित्ती—स्वसंवित्ती, शक्ती व भक्ती एकच – १८। ११३३
संसार—श्रीकृष्णभक्तास संसारबंधन नाही – ८। १५३
संसाराच्या अनित्यतेचे वृक्षाकाराने वर्णन – १५। ४०—२०९
संसारवृक्षाला अश्वत्थ व अव्यय म्हणण्याचे कारण – १५। ११०—१४०
संसारवृक्षाचे स्वरूप माया व त्याच्या उन्मूलनाचे साधन ज्ञान – १५। २१०—२५४
संसारवृक्षाचा ज्ञानाने उन्मूलनाचा प्रकार – १५। २५५—२७४
संसारातील दोन पुरुष – १५। ४७१, ४७६
जीवलोकाचा अर्थ संसार – १५। ३४६-३४७
संसाराचे तीन मार्ग – १८। ६९७-६९८
श्रीकृष्णाच्या ठिकाणी चित्त ठेवल्याने श्रीकृष्णाचा प्रसाद व संसारापासून सुटका – १८। १२६९—१२७३
सत्य—सत्याचे स्वरूप – १६। ११५—१२४
सत्त्व—जीवाला सत्त्वाच्या बंधनाचा प्रकार – १४। १४९-१५०, १९७—२००
सत्त्वबुद्धीचे लक्षण – १४। २०५—२२६
सत्त्वापासून ज्ञानाची उत्पत्ती – १४। २६६
सत्त्वस्थ लोकांची गती – १४। २७२
सत्त्वशुद्धीचे स्वरूप – १६। ७४—८०
सात्त्विक—सात्त्विक श्रद्धेचे फल – १७। ६२-६३, १७। ८२—९२
सात्त्विक भावाचे वर्णन – ९। ५२५—५३०
अष्ट सात्त्विक भाव – ११। २४५—२९२
सात्त्विक असणारे देवांचे भजन करतात – १७। ७६-७७
सात्त्विक कर्माचे फळ – १४। २६१-२६२, २७०-२७१
सात्त्विक श्रद्धेचा उपदेश – १७। १०६—१११
सात्त्विक आहाराचे वर्णन – १७। १२७—१३७
सात्त्विक यज्ञाचे वर्णन – १७। १६९—१८४
सात्त्विक तप – १७। २३९—२४१
सात्त्विक दान – १७। २६६—२८३
सात्त्विक कर्म – १७। ३११—३२०
मोक्ष प्राप्त करून देणारे सात्त्विक कर्म – १७। ३२०—३२७, १७। ३४४
सात्त्विक त्यागाचे वर्णन – १७। ३४४; १८। १९९—२१७
सात्त्विक ज्ञान – १८। ५२८—५३७
सात्त्विक कर्म – १८। ५८५—५९३
सात्त्विक कर्ता – १८। ६३०—६४८
सात्त्विक शुद्धी – १८। ६९९—७१७
सात्त्विक धृती – १८। ७३१—७४४
सात्त्विक सुख – १८। ७७८—७९३
सांख्य—सांख्यस्थिती व बुद्धियोग ह्यांतील भेद – २। २३०—२३२
सांख्यनिष्ठा व कर्मनिष्ठा ह्यांतील भेद व ऐक्य – ३। ३६—४४
संन्यास, सांख्य व योगाचे ऐक्य – ५।१५, २५,२८—३१
सांख्यशास्त्राचे वर्णन – १८। ५२०—५२३
साम्य—साम्याचा अर्थ – ८। १६९
सायुज्य—सायुज्यप्राप्ती व पुनरावृत्ती होण्यास मरणाचा काळ – ८। २०४—२०७, ८। २२०—२४६
ब्रह्मत्व म्हणजे सायुज्य – १४। ४०२
श्रीकृष्णांच्या नामस्मरणादी भक्तीनेच सर्वकर्मनाश व सायुज्यप्राप्ती – १८। १२४९—१२५९
सिद्धी—काम, क्रोध व लोभाचा आश्रय करणाऱ्याला सिद्धी मिळत नाही. निष्काम स्वधर्माचरणाने ईश्वरार्चन केल्यानेच सिद्धी (वैराग्य) प्राप्त होते – १८। ९१४—९२२
सृष्टी—आसुरी सृष्टीचे वर्णन – १६। २७५—२८०
आसुरी सृष्टीतील लोकांचे वर्णन – १६। २८१—४०४
आसुरी सृष्टीतील गती – १६। ४०५—४२२
सृष्टीची उत्पत्ती ॐ तत् सत् ह्या नामाने – १७। ३३४—३४१
सुख— सुखाचे स्वरूप – १३। १२७, १३१—१३३; १८। ७७२—७७८
सुखदु:खाचे कारण – १३। ९७६—९७८
कामक्रोधलोभाचा आश्रय करणाऱ्याला सुख मिळत नाही – १६। ४४५—४५४
सात्त्विक राजस व तामस सुखाचे वर्णन – १८। ७७८—८०९
स्थितधी—(स्थितबुद्धी) लक्षण – २। २९४—२९६, २। ३३३—३५१
स्थितप्रज्ञलक्षण – २। २९१—२९३, २९७—३०२, ३६६—३६९
स्थैर्य—स्थैर्याचे वर्णन – १३। ४८५—५०१
अस्थैर्य वर्णन – १३। ६८५—६९२
स्नेह—स्नेहाचे सामर्थ्य – १। १९८—२०६
स्मृती—स्मृतिभ्रंशाचा परिणाम – २। ३२३—३२८
स्व—(ग्रंथकर्ते श्रीज्ञानेश्वर महाराज) स्वसाहस व त्याचा परिहार – १। ६६—८४
स्वत: भावार्थदीपिका करण्याचा परिहार – १८। १७०९—१७३५
स्वत:ची गुरुपरंपरा – १८। १७५२—१७५८
स्वाहंकार परिहार – १८। १७६३—१७७०
स्वर्ग—स्वर्ग, नरक, पापपुण्याचे स्वरूप – ९। ३०९—३१७
स्वर्गभोगाचे वर्णन – ९। ३१८—३३३
स्वाध्याय—स्वाध्यायाचे स्वरूप – १६। १००—१०५
हृदय—ईश्वराची हृदयांत स्थिती – १८। १२९८—१३०२, १३१४
हृदयस्थ ईश्वराचे स्वरूप – १८। १३१५
हृदयस्थ ईश्वराला शरण जाण्याचा उपदेश – १८। १३१८-१३१९
हृदयस्थ ईश्वराला शरण गेल्याने आत्मपदप्राप्ती – १८। १३२०
ऱ्ही—ऱ्ही (लज्जेचे) स्वरूप – १६। १७५—१८२
हिंसा- – १३। ६६२—६६४
क्षत्रिय—युद्ध करणे क्षत्रियांचा धर्म व तो आचरल्याचे व सोडल्याचे फळ – २। १८०—२२९
क्षत्रियांचे गुण – १८। ८२८
क्षत्रियांचा अधिकार – १८। ८१९
क्षत्रियांचे कर्म – १८। ८५५—८७८
क्षत्रियांचे शौर्य, तेज, धैर्य, दक्षत्व, झुंज, दान व ईश्वरभाव यांचे स्वरूप – १८। ८५६—८८७
क्षमा—क्षमेचे स्वरूप – १६। १९१
क्षर—क्षरपुरुषाचे वर्णन – १५। ४७७—४९५, ५०१
क्षरपुरुषाला क्षर म्हणण्याचे कारण – १५। ४९७—५००
क्षांती—क्षांतीचे स्वरूप – १३। ३४०—३५६
अक्षांती – १३। ६६५—६६९
ब्राह्मणांच्या क्षांतीचे स्वरूप – १८। ८४०—८४१
क्षेत्र—क्षेत्राचे लक्षण – १३। ७
क्षेत्रक्षेत्रज्ञ संयोगापासून सर्व चराचराची उत्पत्ती – १३। १०५२, १०५७
क्षेत्र व क्षेत्रज्ञाचा संबंध – १३। १२२४—११२९
क्षेत्र म्हणण्याचे कारण – १४। ६७
क्षेत्र हेच महद् ब्रह्म – १४। ६८
ज्ञान—ज्ञानयोग व कर्मयोग ह्यांतील भेद व ऐक्य – ३। ३६—४४
ज्ञानाला कामाचे आवरण – ३। २५६, २६३—२६६
द्रव्ययज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञाचे महत्त्व – ४। १५८—१६४
ज्ञानप्राप्तीकरितां संतसेवेची आवश्यकता – ४। १६५—१६९
ज्ञानाचे महत्त्व, फळ – ४। १६९—१८३, २०७-२०८
ज्ञानाला श्रद्धेची आवश्यकता – ४। १८७—२०६
ज्ञान, विज्ञान व अज्ञानाचा अर्थ – ७। ४—६
ज्ञानाचे गुह्यतमत्व – ८। ३४—५२
ज्ञानाची श्रद्धारहिताला अप्राप्ती – ९। ५३—६३
अभ्यासयोगापेक्षा ज्ञानाचे महत्त्व – १२। १४१
ज्ञानापेक्षा ध्यानाचे महत्त्व – १२। १४१
ज्ञानाचे लक्षण – १३। ९
ज्ञानेन्द्रिये – १३। ९७—९९
ज्ञानेंद्रियांचे विषय – १३। ११७-११८
ज्ञानाचे महत्त्व – १३। १६९—१७६
ज्ञानाचे निरूपण – १३। १७६—१८४
ज्ञानाची चिन्हे – १३। १८५—६२४
नित्य अध्यात्मज्ञानाचे स्वरूप – १३। ६१६—६२४
तत्त्वज्ञानार्थदर्शन – १३। ६२५—६३३
अदर्शन – १३। ८४३—८४९
अध्यात्मज्ञानाचा अभाव – ३। ८२६—८४२
परमज्ञान व इतर ज्ञाने ह्यांतील भेद व त्याचे फळ – १४। ४२—६१
सत्त्वापासून ज्ञानाची उत्पत्ती – १४। २६६
ज्ञानानेच मुक्तीची प्राप्ती – १५। ३०—३२
ज्ञानाचा अधिकारी एक विरक्त – १५। ३३—३६
संसारवृक्षाच्या उन्मूलनाचे साधन ज्ञान – १५। २१०—२५४
ज्ञानाने संसारवृक्षाच्या उन्मूलनाचा प्रकार – १५। २५५—२७४
अद्वैतज्ञानाचे स्वरूप – १५। २७४—३०५
ज्ञानाने प्राप्त होणारे श्रीकृष्णाचे परमधाम – १५। ३०५—३२०
ज्ञान विरक्तीवाचून व्यर्थ – १५। ३९१—३९६
श्रीकृष्णाच्या ज्ञानाचा हेतू श्रीकृष्णच – १५। ४२२—४२५
ज्ञानयोगव्यवस्थितीचे स्वरूप – १६। ८१—८४
ज्ञानप्रधान संन्यासाचे वर्णन – १८। २५७—२६१, २६७
(सामान्य) ज्ञानाचे स्वरूप – १८। ४६६—४७१
ज्ञान, कर्म व कर्ता ह्यांचे त्रिविधत्व – १८। ५१७-५१८, ५२३—५२७
सात्त्विक ज्ञानाचे स्वरूप – १८। ५२६—५३७
राजस व तामस ज्ञानाचे स्वरूप – १८। ५३७—५८१
ब्राह्मणाच्या ज्ञानाचे स्वरूप – १८। ८४४—८४६
ज्ञानाची पराकाष्ठा – १८। ९९४—९९७
ज्ञाननिष्ठेत भक्तीचा उल्हास व श्रीकृष्णाशी समरसता – १८। १२४८
स्वकर्माने श्रीकृष्णाची पूजा करणाऱ्यास ज्ञाननिष्ठा प्राप्त होते – १८। १२४६-१२४७
गीतेत सांगितलेल्या आत्मज्ञानाचे वर्णन – १८। १३२३—१३३१
गीतेतील ज्ञानकांड – १८। १४४५—१४४९
वेदार्थातून ज्ञानाचे शाश्वत ग्रहण – २। २६०—२६३
तत्त्वज्ञानी कर्मबंधाने बद्ध होत नाही – ३। १८१—१८३
ज्ञान्याची स्थिती (योगयुक्त) – ५। ८२—१०९
ज्ञानी भक्ताचे वर्णन – ७। १११—११९, ७। १२७—१३८
ज्ञानी भक्त व इतर भक्त ह्यांतील भेद – ७। ११९—१२६
श्रीकृष्णाचे भजन करणाऱ्या ज्ञानी भक्ताची स्थिती – ७। १७२—१७९
श्रीकृष्णाचे भजन करणाऱ्या ज्ञानी भक्ताची गती – ७। १८०—१८४
ज्ञानी भक्ताचे वर्णन – ९। २३९—२६४
सर्व भूतांत परमेश्वर पाहणाऱ्याची स्थिती व गती – १३। १०५७—१०९०
क्षेत्र, क्षेत्रज्ञ व प्रकृती ह्यांचे अंतर जाणणारे व त्यांची गती – १३। ११३०—११४४
जीवाच्या देहांतील राहाटी विषयी ज्ञानी व अज्ञानी ह्यांची दृष्टी – १५। २७३—३९०
देहाहंकार गेलेल्या ज्ञान्याची स्थिती – १८। ४०१—४२१
देहाहंकार गेलेल्या ज्ञान्याची कर्मे – १८। ४२२—४५९
ज्ञान, ज्ञाता व ज्ञेय ही कर्माची प्रवृत्ती – १८। ४६०-४६१, ४७७—४८५, १८। ५१२
ज्ञात्याचे स्वरूप – १८। ४६२—४६५
ज्ञेयाला (ब्रह्माला) विश्वबाहू, विश्वांघ्री, विश्वतश्चक्षु, विश्वमूर्धा, विश्वतोमुख वगैरे म्हणण्याचे कारण – १३। ८७३—८९०
ज्ञेयाचे (ब्रह्माचे) वर्णन – १३। ८९५—९३९
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥
अनुक्रमणिका
अध्याय – अध्यायाचे नाव – श्लोक संख्या – ओवीसंख्या
१ – अर्जुनविषादयोग – ४७ – २७५
२ – सांख्ययोग – ७२ – ३७५
३ – कर्मयोग – ४३ – २७६
४ – ज्ञानकर्मसंन्यासयोग – ४२ – २२५
५ – कर्मसंन्यासयोग – २९ – १८०
६ – आत्मसंयमयोग – ४७ – ४९७
७ – ज्ञानविज्ञानयोग – ३० – २१०
८ – अक्षरब्रह्मयोग – २८ – २७१
९ – राजविद्याराजगुह्ययोग – ३४ – ५३५
१० – विभूतियोग – ४२ – ३३५
११ – विश्वरूपदर्शनयोग – ५५ – ७०८
१२ – भक्तियोग – २० – २४७
१३ – क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग – ३४ – ११७१
१४ – गुणत्रयविभागयोग – २७ – ४१५
१५ – पुरुषोत्तमयोग – २० – ५९९
१६ – दैवासुरसंपद्विभागयोग – २४ – ४७३
१७ – श्रद्धात्रयविभागयोग – २८ – ४३३
१८ – मोक्षसंन्यासयोग – ७८ – १८११
श्रीगणेशाय नम:॥ श्रीगोपालकृष्णाय नम:॥ ॐ अस्य श्रीमद्भगवद्गीतामालामन्त्रस्य भगवान् वेदव्यास ऋषि:। अनुष्टुप् छन्द:। श्रीकृष्ण: परमात्मा देवता। अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे इति बीजम्। सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज इति शक्ति:। अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच: इति कीलकम्। अथ करन्यास:। नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावक:, इत्यंगुष्ठाभ्यां नम:। न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुत:, इति तर्जनीभ्यां नम:। अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च,इति मध्यमाभ्यां नम:। नित्य: सर्वगत: स्थाणुरचलोऽयं सनातन:, इत्यनामिकाभ्यां नम:। पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रश:, इति कनिष्ठिकाभ्यां नम:। नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च, इति करतलकरपृष्ठाभ्यां नम:। इति करन्यास:। अथ हृदयादिन्यास:। नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावक:, इति हृदयाय नम:। न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुत:, इति शिरसे स्वाहा। अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च, इति शिखायै वषट्। नित्य: सर्वगत: स्थाणुरचलोऽयं सनातन:, इति कवचाय हुम्। पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रश:, इति नेत्रत्रयाय वौषट्। नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च, इति अस्त्राय फट्। श्रीकृष्णप्रीत्यर्थे पाठे विनियोग:। ॐ पार्थाय प्रतिबोधितां भगवता नारायणेन स्वयं व्यासेन ग्रथितां पुराणमुनिना मध्येमहाभारतम्। अद्वैतामृतवर्षिणीं भगवतीमष्टादशाध्यायिनीमम्ब त्वामनुसंदधामि भगवद्गीते भवद्वेषिणीम्॥ १॥ नमोऽस्तु ते व्यास विशालबुद्धे फुल्लारविन्दायतपत्रनेत्र। येन त्वया भारततैलपूर्ण: प्रज्वालितो ज्ञानमय: प्रदीप:॥ २॥ प्रपन्नपारिजाताय तोत्त्रवेत्रैकपाणये। ज्ञानमुद्राय कृष्णाय गीतामृतदुहे नम:॥ ३॥ सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपालनन्दन:। पार्थो वत्स: सुधीर्भोक्ता दुग्धं गीतामृतं महत्॥ ४॥ वसुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम्। देवकीपरमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम्॥ ५॥ भीष्मद्रोणतटा जयद्रथजला गान्धारनीलोपला शल्यग्राहवती कृपेण वहनी कर्णेन वेलाकुला। अश्वत्थामविकर्णघोरमकरा दुर्योधनावर्तिनी सोत्तीर्णा खलु पाण्डवै रणनदी कैवर्तक: केशव:॥ ६॥ पाराशर्यवच: सरोजममलं गीतार्थगन्धोत्कटं नानाख्यानककेसरं हरिकथासंबोधनाबोधितम्। लोके सज्जनषट्पदैरहरह: पेपीयमानं मुदा भूयाद् भारतपंकजं कलिमलप्रध्वंसि न: श्रेयसे॥ ७॥ मूकं करोति वाचालं पंगुं लङ्घयते गिरिम्। यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्दमाधवम्॥ ८॥ यं ब्रह्मावरुणेन्द्ररुद्रमरुत: स्तुन्वन्ति दिव्यै: स्तवैर्वेदै: सांगपदक्रमोपनिषदैर्गायन्ति यं सामगा:। ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो यस्यान्तं न विदु: सुरासुरगणा देवाय तस्मै नम:॥ ९॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतान्यासध्यानादि॥
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
श्रीज्ञानेश्वरी-गूढार्थदीपिका
अध्याय पहिला
॥ श्रीगणेशायनम:॥
ॐ नमो जी आद्या। वेदप्रतिपाद्या।
जय जय स्वसंवेद्या। आत्मरूपा॥ १॥
अर्थ—भगवंता! ज्या तुझे ॐ हे मंगलकारक नाम आहे, जो तू सर्व कार्यरूप सृष्टीच्या पूर्वी कारणरूपाने असतोस, वेदांनी ज्या तुझे एकाचेच अनेक रूपांनी वर्णन केले आहे, जो तू स्वसंवेद्य म्हणजे आपणच आपल्याला जाणणारा असून, दुसऱ्या कशानेही जाणला जाऊ शकत नाहीस, ज्या तुझा स्वसंवेद्य (सच्चिदानंद) रूपाने सर्वत्र जयजयकार असून जो तू सर्व जीवांच्या ठिकाणी आत्मरूपानेही आहेस, त्या तुला नमस्कार करतो.॥ १॥
गूढार्थदीपिका—मंगलाचरण—ग्रंथारंभी भगवंताचे मंगलाचरण करावे, असा शिष्टसंप्रदाय आहे. वेदादी वैदिक वाङ्मय प्रमाण मानणाऱ्या लोकांना शिष्ट म्हणतात. अशा शिष्टसंप्रदायाला अनुसरून या ग्रंथाच्या आरंभी श्रीज्ञानेश्वर माउलीने भगवंताचे मंगलाचरण केले आहे. मंगलाचरण तीन प्रकारचे असते. पहिले वस्तुनिर्देशरूप मंगलाचरण, दुसरे नमस्काररूप मंगलाचरण व तिसरे आशीर्वादरूप मंगलाचरण. श्रीज्ञानेश्वर माउलीने येथे तिन्ही प्रकारचे मंगलाचरण केले आहे.
परमेश्वरवस्तू अत्यंत मंगलरूप असल्यामुळे कोणी ग्रंथकार आपल्या ग्रंथारंभी केवळ परमेश्वर वस्तूचा निर्देशच करतात. असा निर्देश वस्तुनिर्देशरूप मंगलाचरण होय. हे मंगलाचरण सगुणवस्तुनिर्देशरूप व निर्गुणवस्तुनिर्देशरूप असे दोन प्रकारचे आहे. जेव्हा रूपरहित ब्रह्मवस्तूचा निर्देश ग्रंथारंभी केला जातो किंवा जेव्हा नामरूप या वाच्यांशाच्या द्वारा नामरूपरहित अशी ब्रह्मवस्तू लक्षिली जाते, तेव्हा ते निर्गुणवस्तुनिर्देशरूप मंगलाचरण होते. या ओवीत माउलींनी ‘स्वसंवेद्या’ व ‘आत्मरूपा’ या शब्दांनी निर्गुणवस्तुनिर्देशरूप मंगलाचरण केले असून ‘आद्या’ व ‘वेदप्रतिपाद्या’ या शब्दांनी सगुणवस्तुनिर्देशरूप मंगलाचरण केले आहे.
ॐकार—नामरूपरहित निर्गुण ब्रह्मवस्तू अत्यंत सूक्ष्म व बुद्धॺादिकांच्या पलीकडे असल्यामुळे, ती बुद्धॺादिक वृत्तीने ग्रहण केली जात नाही. म्हणून ज्याप्रमाणे अत्यंत सूक्ष्म असा अरुंधतीचा तारा दाखविण्याकरिता प्रथम अरुंधतीच्या जवळ असलेला असा वसिष्ठांचा तारदाखविला जातो, त्याप्रमाणे नामरूपरहित निर्गुण ब्रह्मवस्तू अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे तिच्या साक्षात्काराकरिता शास्त्राने स्थूल अशा ॐकाराला त्या ब्रह्मवस्तूचे वाचक (नाव) ठरविले आहे व त्या ॐकाराच्या ठिकाणी ब्रह्मभावना दृढ करून पुढे ॐकार अनुच्चारित झाला असता जीव ब्रह्मस्वरूप होतो.
ॐ कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मण: पुरा।
कंठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्मांगलिकावुभौ॥
‘ॐकार’ व ‘अथ’ हे दोन शब्द ब्रह्मदेवाच्या कंठातून प्रथमच बाहेर पडले, त्यामुळे हे दोन्ही शब्द स्वभावत: मंगलकारक आहेत, या अर्थाची वरील स्मृती आहे. याप्रमाणे ॐकार हा शब्द परमेश्वराचा वाचक व मंगलकारक असल्यामुळे माउलींनी ॐकारद्वारा सगुण व निर्गुण परब्रह्माचे एकत्र मंगलाचरण केले आहे.
पण येथे या ओवीत ॐकाराच्या ठिकाणी परमेश्वर-भावना करून श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी ॐकाराचे मंगलाचरण केले आहे, असे कित्येक म्हणतात. पण ते योग्य नाही. कारण वर सांगितल्याप्रमाणेॐकार हा परमेश्वराचे मंगलकारक नाव असल्यामुळे ज्या मंगलकारक ॐकाराच्या नुसत्या उच्चाराने परमेश्वराचे मंगल होऊ शकते, त्या मंगलकारक शब्दाचेच मंगलाचरण कसे केले जाणार? येथे ॐकाराचे मंगलाचरण केले आहे हे दाखविण्याकरिता ॐकाराच्या ठिकाणी परमेश्वराची भावना करून ॐकाराचे मंगलाचरण केले आहे, असे विधान अभूतपूर्व आहे. परमात्मभावाने ॐकाराचे मंगलाचरण आज तागायत कोण्याही ग्रंथकाराने केलेले नाही. कारण तसे करण्याची आवश्यकताच नाही.
ॐकाराचे वाच्य व आकाशापेक्षाही सूक्ष्म असे जे परब्रह्म त्या परब्रह्माच्या अपरोक्ष साक्षात्कारा करिता स्थूलारुंधतीन्यायाने त्या परब्रह्मापेक्षा स्थूल असलेल्या त्याच्या ॐ या वाचक नामाच्या ठिकाणी परब्रह्म-भावना करण्याला श्रुतीने सांगितले आहे. मंगलाचरण करण्यासाठी ॐकाराच्या ठिकाणी परब्रह्माची भावना करावयास सांगितली नाही. मंगलाचरण हे परमेश्वराचेच होऊ शकते व परमेश्वराचे मंगलाचरण करण्याकरिता ॐकाराच्या ठिकाणी परब्रह्माची भावना करण्याची आवश्यकताही नाही. कारण परमेश्वराचा अपरोक्ष साक्षात्कार नसला तरी परमेश्वर आहे, इतके परोक्ष ज्ञान असले की, ॐकाराच्या ठिकाणी ब्रह्मभावना न करता साक्षात परब्रह्माचे मंगलाचरण अज्ञान्याला देखील करता येते. तेथे ज्ञानियांचे राजे म्हणविले जाणारे श्रीज्ञानेश्वरमहाराज यांना ॐकाराचे ठिकाणी परमेश्वर भावना करून ॐकाराचे मंगलाचरण करण्याचे कारणच काय? श्रुतिशास्त्रात जी काही परमेश्वरभावनेने ॐकारादिकांची उपासना सांगितली आहे, ती दृढ अपरोक्ष साक्षात्कार नसलेल्या अदृढ ज्ञान्यांकरिता सांगितली आहे. श्रीज्ञानेश्वर महाराजांसारख्या दृढ ज्ञान्यांकरिता मुळीच नाही, कारण दृढ ज्ञान होण्यापूर्वी केली जाणारी उपासना, ज्ञान दृढ झाल्यानंतर सुटून जाते. म्हणून येथे श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी परमेश्वरभावनेने ॐकाराचे मंगल केलेले नसून या पहिल्या ओवीने साक्षात परमेश्वराचेच ‘सगुणनिर्गुणवस्तुनिर्देशरूप मंगलाचरण’ केले आहे.
आद्या—आता ‘आद्या’ शब्दाने श्रीमहाराज काय विशद करतात ते पाहू. प्रत्येक कार्याला उपादान व निमित्त अशी दोन कारणे असतात. कार्यरूप होणारे जे कारण ते उपादान कारण होय. उदाहरण—मातीचा घडा होतो, म्हणून माती हे घडॺाचे उपादान कारण आहे. कार्य निर्माण करणाऱ्याला निमित्त कारण म्हणतात. कुंभार हा घडा निर्माण करतो, म्हणून तो निमित्तकारण होय. जगातील प्रत्येक कार्याला उपादान व निमित्त अशी दोन कारणे दिसून येत असली तरी जगद्रूप कार्याच्या पूर्वी एक चैतन्य परमात्माच असतो. म्हणून जगद्रूप कार्याला अशी दोन भिन्न कारणे नसून, उपादान व निमित्त असे दोन्ही प्रकारचे कारण एक चैतन्य परमात्माच आहे. म्हणजे चैतन्य परमात्माच जगद्रूप झाला आहे व त्यानेच आपल्याला तसे जगद्रूप करून घेतले आहे. असा हा वेदांतसिद्धांत माउलींनी ‘आद्या’ या शब्दाने सुचविला आहे.
वेदप्रतिपाद्या—म्हणजे वेदाने ज्याचे वर्णन केले आहे असा परमात्मा. वेदादी वाङ्मयात कर्म, कर्मकर्ता जीव, स्वर्गादिक भोगस्थाने, भोग इत्यादिकांचे वर्णन आले असले, तरी त्या सर्व नामरूपांनी केवळ एका परमेश्वराचेच वर्णन केले गेले आहे. हाच वेदांताचा अद्वैतसिद्धांत माउलींनी ‘वेदप्रतिपाद्या’ या शब्दाने मांडून, वेदप्रतिपाद्य अशा सगुणभगवंताचा निर्देश करून सगुणवस्तुनिर्देशरूप मंगलाचरण केले आहे.
श्रीमद्भागवतातील वेदस्तुतीतील श्रीधराचार्यटीकेत
“सगुणमेव गुणैरनभिभूतं सर्वशक्तिं सर्वेश्वरं सर्वनियन्तारं सर्वोपास्यं सर्वकर्मफलदातारं समस्तकल्याणगुणनिलयं सच्चिदानंदं, भगवन्तं श्रुतय: प्रतिपादयन्ति”
त्रिगुणातीत, पण आपल्या स्वरूपभूत षड्गुणैश्वर्याने व सच्चिदानंद गुणाने सगुण झालेल्या परमेश्वराचेच श्रुतीने वर्णन केले आहे. तसेच,
“अपरिमेयभगोऽपरिमितैश्वर्य: न हि अन्येषामिव देशकालादिपरिच्छिन्नं, तवाष्टगुणितमैश्वर्यमपि तु परिपूर्णस्वरूपानुबंधित्वादपरिमितमित्यर्थ:”
परमेश्वराचे षड्गुणैश्वर्य इतरांप्रमाणे मर्यादित नाही. ते सच्चिदानंदस्वरूपाला धरून असल्यामुळे अमर्याद सच्चिदानंदस्वरूपाप्रमाणे अमर्यादच आहे. या दुसऱ्याही वचनावरून वेदप्रतिपाद्य अशा सगुण भगवंताचे सगुणत्व मायोपाधिक नाही, हे वेदांतानेच सिद्ध आहे. कारण जेवढे मायोपाधिक असते, तेवढे मर्यादित असते व जेवढे आत्मस्वरूपाप्रमाणे अमर्याद असते, तेवढे सर्व मायोपाधिवर्जित असते, असा वेदांताचा सिद्धांत आहे.
स्वसंवेद्या—म्हणजे आपणच आपल्याला जाणणारा. आत्मा ज्ञानरूप असून तो ज्ञानरूप वृत्तीनेच जाणला जातो, अज्ञानादिकाने जाणला जात नाही. हाच वेदांताचा सिद्धांत असून तोच श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी अनुभवामृतात प्रतिपादिला आहे व येथे ‘स्वसंवेद्य’ शब्दाने मांडला आहे.
आत्मरूपा—याप्रमाणे ॐकाराचा वाच्य, सृष्टीच्या पूर्वी असणारा, सृष्टीचे कारण, वेदाने प्रतिपादिलेला व आपणच आपल्याला जाणणारा ‘स्वसंवेद्य’ असा हा परमेश्वर कोणता तर याचे उत्तर माउलींनी ‘आत्मरूपा’ या शब्दाने दिले आहे. म्हणजे प्रत्येकाचा आत्मा तोच परमात्मा आहे. आत्म्याहून परमात्मा भिन्न नाही असा भाव.
आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्॥
(ऐत. २—१)
पूर्वी हे जगत आत्मस्वरूप होते, म्हणजे जगताच्या पूर्वी आत्मा होता. तोच नामरूपात्मक जगद्रूप झाला. याही श्रुतिवचनावरून सर्व जगाला अधिष्ठानभूत असलेले चैतन्य म्हणजे परमात्मा, तो प्रत्येक देहाच्या ठिकाणी अधिष्ठानभूत असलेले चैतन्य जो आत्मा, त्याहून भिन्न नाही, एकच आहे, असा अर्थ निघतो.
नमो—या पदाने नमस्काररूप मंगलाचरण केले आहे. कार्यरूप जगताचे कारण स्वसंवेद्य असा हा एक आत्माच आहे व त्याचेच वेदांनी प्रतिपादन केले आहे. जसे हरिपाठाच्या अभंगात,
चहूं वेदीं जाण। षट्शास्त्रीं कारण।
अठराहि पुराणें। हरीसीं गाती॥
असे म्हणून माउली सर्व वेदशास्त्रात हरीची कीर्ती गायिली आहे असे सांगतात, तसेच येथेही ‘आद्या’, ‘वेदप्रतिपाद्या’, ‘स्वसंवेद्या’ आणि ‘आत्मरूपा’ या पदांनी ज्ञानियांचे राजे केवलाद्वैत ब्रह्मसिद्धांतच प्रतिपादन करीत आहेत. वरील विशेषणे ॐकाराला लागू शकत नाहीत, म्हणून ॐकाराचे परमेश्वर भावनेने मंगलाचरण केले आहे, असे म्हणणे वेदांताला धरून होणार नाही.
देवा तूंचि गणेश। सकळार्थमतिप्रकाश।
म्हणे निवृत्तिदास। अवधारिजो जी॥ २॥
अर्थ—श्रीनिवृत्तिनाथांचे दास श्रीज्ञानेश्वरमहाराज म्हणतात, हे आत्मरूपा परमेश्वरा! माझ्या बोलण्याकडे लक्ष दे. वैदिक वाङ्मयातील संपूर्ण अर्थाच्या ज्ञानाचा प्रकाश किंवा स्फुरणस्वरूप असा जो गणेश तो तूच आहेस.॥ २॥
गूढार्थदीपिका—अवधारिजो जी—वैदिक वाङ्मयात ज्ञानदात्री देवता गणेश समजली जाते. सर्व देवतेंच्या ठिकाणी जो काही शक्तीचा उद्बोध दिसून येतो, तो सर्व माझ्याच शक्तीचा उद्बोध आहे असे भगवंतांनीच गीतेत ‘गामाविश्य च भूतानि’ इत्यादी श्लोकांनी सांगितले आहे. याला धरूनच या ओवीत बुद्धीत होणाऱ्या अर्थज्ञानाच्या स्फुरणाला गणेश देवता हे नाव दिले आहे.
आता ग्रंथारंभी त्या देवतेला नमस्कार करण्याकरिता तिच्या शरीराचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे राजाच्याठिकाणी प्रजेचे नियमन करण्याची असलेली शक्ती निरनिराळॺा अधिकारी वर्गाच्या रूपाने प्रगट होते, त्याप्रमाणे परमेश्वराच्या ठिकाणी सृष्टीचे नियमन करण्याची असलेली शक्ती, गणेशादी अधिकारी देवतेंच्या रूपाने सृष्टिकाली प्रगट होते. म्हणून ज्याप्रमाणे प्रजेचे नियमन करणाऱ्या अधिकारी वर्गाच्या ठिकाणी राजबुद्धीच केली जाते, त्याप्रमाणे मतिप्रकाश करणाऱ्या गणेश देवतेच्या ठिकाणी मतिप्रकाश करण्याची जी शक्ती आहे, ती मुळची परमेश्वराचीच जीवानुग्राहकशक्ती असून ती गणेश या नामरूपाने प्रगट झाली असल्यामुळे परमेश्वरच गणेश होय, असा आपला अनुभवजन्य निर्धार श्रीज्ञानेश्वर महाराज “अवधारिजो जी” या शब्दाने व्यक्त करतात. हे परमेश्वरा! सर्वांच्या मतीत यथार्थ ज्ञानाने स्फुरणारा गणेश तूच आहेस, असे म्हणून माउलींनी सर्व श्रोतृवर्गाला यथार्थ ज्ञान होण्याकरिता गणेशरूपपरमेश्वराच्या आशीर्वादाची याचना सूचित केली आहे. हेच तिसऱ्या प्रकारचे आशीर्वादरूप मंगलाचरण होय.
हें शब्दब्रह्म अशेष। तेचि मूर्ति सुवेष।
तेथ वर्णवपु निर्दोष। मिरवत असे॥ ३॥
अर्थ—जेवढे काही वैदिक म्हणजे वेद व वेदानुकूल असलेले स्मृतिपुराणे वगैरे वाङ्मय आहे, तेच या गणेशरूपी परमेश्वराची उत्तम रेखीव वेष केलेली मूर्ती असून त्या वाङ्मयातील शब्द हे गणेशाचे निर्दोष म्हणजे अव्यंग असे शरीर शोभत आहे.॥ ३॥
गूढार्थदीपिका—वर्णवपुनिर्दोष—येथे सर्व शब्दांवर म्हणजे श्रुती, स्मृती, पुराणे इत्यादी वैदिक वाङ्मयावर गणेशाच्या मूर्तीची कल्पना करून त्या सर्वांची एकवाक्यता श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी स्वीकारली आहे. या वाङ्मयांतील शब्दरचना निर्दोष म्हणजे पूर्ण भ्रमप्रमादादी दोषरहित आहे. १-भ्रम म्हणजे विपरीत ज्ञान होणे; २-प्रमाद म्हणजे चुकणे; ३-करणापाटव म्हणजे इंद्रियांचे असामर्थ्य; ४-विप्रलिप्सा म्हणजे खोटे बोलून फसविण्याची बुद्धी. हे दोष जीवाच्या ग्रंथात असू शकतात, नि:स्वार्थी परमेश्वराच्या वाङ्मयात राहात नाहीत, हा ‘निर्दोष’ या शब्दाचा आशय आहे.
स्मृती तेचि अवयव। देखा आंगिक भाव।
तेथ लावण्याची ठेव। अर्थशोभा॥ ४॥
अर्थ—निरनिराळॺा स्मृती ह्या गणेशाच्या शब्दरूपी शरीराचे स्वाभाविक अंगभूत अवयव आहेत. त्या सर्व स्मृतिरूप अवयवांच्या ठिकाणी त्या स्मृतीतील निरनिराळे सिद्धांतरूप अर्थसौंदर्य हेच गणेशाच्या शरीराचे एकवटलेले सौंदर्य होय.॥ ४॥
गूढार्थदीपिका—अवयव आंगिक भाव—श्रुती म्हणजे ज्याला आत्मविस्मृती कधीच झाली नाही अशा पुरुषाचे शब्द होत. असा एक परमात्माच आहे. म्हणून श्रुतीला म्हणजे वेदाला परमेश्वरप्रणीत म्हणतात. या श्रुती म्हणजे वेद, ब्राह्मण, उपनिषदे होत.
ज्यांना आत्मविस्मृती झाली, त्यांना जीव म्हणतात. परमेश्वरप्रणीत श्रुतीवरून ज्यांना पुढे आत्मज्ञान झाले व नंतर त्यांनी जे ग्रंथ केले, त्या ग्रंथांना स्मृती म्हणतात. मन्वादिस्मृती व षड्दर्शने इत्यादी स्मृतिग्रंथ होत.
या सर्व श्रुति—स्मृति—पुराणे वगैरेंतील सर्व सिद्धांतांची एकवाक्यता आहे. ज्याप्रमाणे शरीराचे निरनिराळे अवयव शरीरपोषणाचे निरनिराळे कार्य करून एका संपूर्ण शरीराला पुष्टी देतात, त्याप्रमाणे स्मृती, श्रुतीचेच आंगिक म्हणजे अंगभूत अवयव आहेत. म्हणजे श्रुतीतीलच अर्थ किंवा सिद्धांत त्यांनी व्यक्त केलेले आहेत म्हणून श्रुतीला पोषक आहेत. त्यात श्रुत्यर्थाला सोडून स्मृतिकाराने आपल्या बुद्धीतले काहीही सिद्धांत ओतलेले नाहीत. असे ‘अवयव’ व ‘आंगिकभाव’ या पदांनी सुचविले आहे.
अष्टादश पुराणें। तींचि मणिभूषणें।
पदपद्धती खेवणें। प्रमेयरत्नांचीं॥ ५॥
अर्थ—अठरा पुराणे ही गणेशाच्या वर्णरूपी शरीरावरील रत्नालंकार आहेत व त्यांतील शब्दरचना ही त्यांत असलेल्या अनेक वेदांतसिद्धांतरूपी रत्नांची कोंदणे आहेत.॥ ५॥
गूढार्थदीपिका—तींचि मणिभूषणें—येथे अठरा पुराणांना गणेशाच्या शब्दब्रह्म शरीरावरील रत्नालंकार म्हटले आहे. याचा आशय असा आहे की, ज्याप्रमाणे अलंकाराने मनुष्याचे शरीर सुंदर दिसते, त्याप्रमाणे पुराणांनी वेदातील अर्थरूपी सिद्धांत सुशोभित करून दाखविले आहेत व पुराणातील शब्दरचनेने ते सिद्धांतरूपी अर्थ खुलवून ठसठशीत दिसतील असे मांडले आहेत. वेद हे अस्पष्टार्थबोधक असल्यामुळे त्यांतील सिद्धांत वेदशब्दावरूनच स्पष्टपणे कळत नाहीत. परंतु तेच सिद्धांत स्पष्टपणे कळतील, अशा शब्दांत पुराणातून मांडले आहेत. म्हणूनच,
इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्।
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति॥
इतिहास, पुराणांनुसार वेदाचा अर्थ करावा असे भारत, स्मृत्यादी ग्रंथातून सांगितले आहे व ऋग्वेदाच्या भूमिकेत विद्यारण्यांनी असेच म्हटले आहे. इतिहास, पुराणे सोडून आपल्या बुद्धीने वेदांचा अर्थ करू पाहणारा माझा अर्थघात करील, अशी वेदाला भीती वाटते. वेद श्रेष्ठ व इतिहास, पुराणे गौण, असे मानल्यास गौण अशा इतिहास-पुराणांनुसार श्रेष्ठ अशा वेदाचा अर्थ करावा, असे म्हणणे सयुक्तिक नाही. म्हणून वरील वाक्यावरून वेद व इतिहास-पुराणे यांचे तुल्य प्रामाण्य आहे, असा अर्थ होतो.
वेद, स्मृती, पुराणे, इतिहास इत्यादी ग्रंथ निरनिराळॺा काळी झाले असल्यामुळे त्यांची एकवाक्यता कशी करावयाची, अशी कित्येक शंका घेतात, पण ती अज्ञानमूलक अतएव निरर्थक आहे. अज्ञानी जीवांना यथार्थ आत्मज्ञान व्हावे म्हणून नित्यज्ञानी परमेश्वराने निर्माण केलेल्या वेदग्रंथांनंतर निरनिराळॺा काळी इतिहास-पुराणादी ग्रंथ निर्माण झाले असले तरी ते भगवंतांनीच आपल्या ज्ञानसंपन्न अशा निरनिराळॺा अधिकारी पुरुषांकडून प्रगट करविले आहेत आणि परमेश्वरापासून पूर्ण साक्षात्कारी होणाऱ्या जीवापर्यंत जेवढे काही आत्मज्ञान प्रगट झालेले असते, ते सर्वांचे एकरूपच असते. कारण ज्या परब्रह्माचा साक्षात्कार किंवा ज्ञान व्हावयाचे ते परब्रह्म एकजिनसी, पूर्ण, निरंश असे असल्यामुळे ते ज्ञान प्रत्येक साक्षात्कारी पुरुषाचे भिन्न-भिन्न राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे टीकाकार मूळ ग्रंथकाराचा आशय स्पष्ट करतो, त्याप्रमाणे पुराण, इतिहास, किंबहुना संतवाङ्मय यांतून मूळ वैदिक सिद्धांतच स्पष्ट केलेले असतात. म्हणून वेद, इतिहास, पुराण, संतवाङ्मय यांची एकवाक्यता करून यथार्थ सिद्धांत कळू शकतो, असे सर्व साक्षात्कारी पुरुषांचे म्हणणे आहे व तशाच रितीने त्यांनी वेदांतसिद्धांत ग्रहण केले आहेत.
पदबंध नागर। तेंचि रंगाथिलें अंबर।
जेथ साहित्य वाणें सपूर। उजाळाचें॥ ६॥
अर्थ—त्यातील शब्दांची बांधणी ही गणेशाच्या अंगावरील रंगविलेले वस्त्र असून त्यातील भरपूर उपमादी अलंकारसाहित्य हेच त्या वस्त्राला उठावदार व बहुमोलाचे दाखविणारे तेज किंवा चकचकीतपणा होय.॥ ६॥
देखा काव्यनाटका। जें निर्धारितां सकौतुका।
त्याचि रुणझुणती क्षुद्रघंटिका। अर्थध्वनि॥ ७॥
अर्थ—जसजसा विचार करावा तसतशी जी काव्यनाटके कौतुकास्पद व चित्ताकर्षक वाटतात, तीच गणेशाच्या पायांतील घागऱ्या असून त्यांतील ध्वन्यर्थ हाच त्या घागऱ्यांचा रुणझुण नाद होय.॥ ७॥
गूढार्थदीपिका—अर्थध्वनि—येथे घागऱ्यांच्या ध्वनीप्रमाणे काव्य व नाटके ही वेदार्थाला गोड ध्वन्यर्थाने प्रगट करतात असे माउली सूचित करीत आहे. म्हणून वेदार्थानुकूल वेदार्थाचा ध्वनी काढणारी काव्यनाटके येथे स्वीकारली पाहिजेत हे उघड आहे. धर्मविरुद्ध विषयवासना वाढवून इंद्रियांचे चाळे पुरविण्याची प्रवृत्ती उत्पन्न करणारी काव्यनाटके येथे घेता येत नाहीत.
नाना प्रमेयांची परी। निपुणपणें पाहतां कुसरी।
दिसती उचित पदें माझारीं। रत्नें भलीं॥ ८॥
अर्थ—अर्थव्युत्पत्तीत निष्णात होऊ पाहणाऱ्याला या काव्यनाटकांतून जे वैदिक सिद्धांत कौशल्याने मांडले आहेत, ते सिद्धांत व्यक्त करणारी योग्य पदे हीच त्यातील रत्ने होत.॥ ८॥
जेथ व्यासादिकांची मती। तेचि मेखळा मिरवती।
चोखाळपणें झळकती। पल्लवसडका॥ ९॥
अर्थ—या वैदिक वाङ्मयातील व्यासादिक दर्शनकारांच्या विचारप्रांताची मर्यादा हाच गणेशाच्या कंबरेला बांधलेला शेला असून, त्यातील स्पष्टपणे झळकणारे विचार हेच शेल्याचे मोकळे सडक पदर होत.॥ ९॥
गूढार्थदीपिका—व्यासादिकांची मती—शेल्याचे झळकणारे पदर अनेक असले तरी ते जसे एकाच शेल्याला शोभा आणतात, त्याप्रमाणे दर्शनकारांचे विचार भिन्न दिसले तरी ते एकाच अद्वैतवेदांतमतालाच पोषक असतात असे येथे माउलींनी पुन: दर्शविले आहे.
देखा षड्दर्शनें म्हणिपती। तेचि भुजांची आकृती।
म्हणऊनि विसंवाद धरिती। आयुधें हातीं॥ १०॥
अर्थ—वैदिक षड्दर्शने जी म्हटली जातात, तीच निरनिराळॺा भुजांची आकृती होय. म्हणूनच निरनिराळी आयुधे हाती धरली आहेत.॥ १०॥
गूढार्थदीपिका—गणेशपुराणात कृतयुगातील गणेशाचे षड्भुजात्मक वर्णन केले आहे. तेच येथे षड्दर्शनाच्या उपमे करिता माउलींनी घेतले आहे. षड्दर्शने ही बाहू आहेत व त्यांतील प्रतिपाद्य विषय ही आयुधे होत. एक एक वैदिक दर्शन एका-एका भुजेच्या निरनिराळेपणासारखे निरनिराळे दिसते व भुजांच्या निरनिराळेपणामुळे जसे निरनिराळॺा हातात निरनिराळी आयुधे धरता येतात, त्याप्रमाणे निरनिराळॺा दर्शनांचा प्रतिपाद्य विषयही निरनिराळा दिसतो. एका शरीराच्या निरनिराळॺा हातात जरी निरनिराळी आयुधे असली तरी ती सर्व शरीरसंरक्षणार्थच उपयोगिली जातात, त्याप्रमाणे सर्व वैदिक दर्शने निरनिराळा विषय प्रतिपादित असली, तरी ती वैदिक अद्वैतसिद्धांताचेच शेवटी पोषण करतात किंवा तोच अर्थ सिद्ध करतात, असे दिसून येते.
चहूं वेदीं जाण षट्शास्त्रीं कारण।
अठराहि पुराणें हरीसी गाती॥
(हरिपाठ)
चार वेद, सहा शास्त्रे व अठरा पुराणे एका अद्वैत ब्रह्मवस्तूचेच प्रतिपादन करितात, असे श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी हरिपाठाच्या अभंगात म्हटले आहे. महिम्नस्तोत्राच्या टीकेत,
सर्वेषां प्रस्थानकर्तॄणां साक्षात्परंपरया वा अद्वैते ब्रह्मण्येव तात्पर्यम्।
न हि ते मुनयो भ्रान्ता: सर्वज्ञत्वात् तेषाम्॥
(मधुसूदनसरस्वती)
सर्व स्मृतिकार व दर्शनकार यांच्या स्मृतींचे व दर्शनांचे तात्पर्य साक्षात किंवा परंपरेने अद्वैतब्रह्म प्रतिपादन करण्यातच आहे, कारण ते सर्व परमेश्वरकृपेने सर्वज्ञ होते, भ्रांत नव्हते, असे मधुसूदनसरस्वतीही म्हणतात. सर्व दर्शनकारांचे अद्वैतप्रतिपादनात तात्पर्य कसे आहे हे विद्यारण्यांनी सूतसंहितेवरील,
अन्यागमाश्च विदुषामनुभूतिस्तथैव च।
अस्मिन्नर्थे स्वसंवेद्ये पर्यवस्यन्ति नान्यथा॥
या श्लोकाच्या टीकेत स्पष्ट दाखविले आहे. भारतातही शांतिपर्वात अध्याय ३४७ मधील श्लोकात याच अर्थाचे प्रतिपादन आले आहे. सर्व वैदिक वाङ्मयाचे प्रतिपाद्य सरतेशेवटी एक अद्वैत ब्रह्मवस्तूच आहे व हेच श्रीज्ञानेश्वर महाराज यांनी या ओवीत सांगितले आहे.
तरी तर्क तोचि फरशु। नीतिभेद अंकुशु।
वेदांत तो महारसु। मोदक मिरवे॥ ११॥
अर्थ—सत्तर्क हा हातातील परशू आहे, नीतिभेद हा अंकुश होय आणि वेदांतदर्शनातील प्रतिपाद्य विषय जो परमानंद, तो गणेशाच्या हातातील मधुर मोदक होय.॥ ११॥
गूढार्थदीपिका—१—तर्क तोचि फरशु-न्याय—येथे श्रीमहाराजांनी षड्दर्शनांना बाहू म्हणून, प्रतिपाद्य विषयांना आयुधे म्हटले आहे. न्याय—वैशेषिक, उत्तरमीमांसा—पूर्व मीमांसा, सांख्य—योग अशी वैदिक षड्दर्शने आहेत. श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी प्रथम न्यायदर्शनाला गणेशाच्या हाताची उपमा देऊन त्यातील प्रतिपाद्य विषय जो सत्तर्क त्याला गणेशाच्या हातातील परशूची उपमा दिली आहे, ही उपमा फार समर्पक आहे. वाटे मध्ये आड येणाऱ्या पदार्थाचा छेद करण्याकरिता जसा परशूचा उपयोग केला जातो, त्याप्रमाणे अद्वैत ब्रह्मज्ञान संपादन करताना जे संशय उत्पन्न होतात किंवा आक्षेप घेतले जातात, त्यांचा उच्छेद करून शुद्ध ब्रह्मविचार अंत:करणात ठसविण्याकरिता वेदांतात सत्तर्काची आवश्यकता मानली आहे. “जन्माद्यस्य यत:” (ब्र.सू. १। १। २) या सूत्रावरील भाष्यात “श्रोतव्यो मंतव्य:” (बृह. २। ४। ५) ही श्रुती प्रमाण देऊन आचार्य म्हणतात,
श्रुत्यैव च सहायत्वेन तर्कस्याभ्युपेतत्वात्।
श्रुतीत सांगितलेला सिद्धांत दृढ बिंबविण्याकरिता सहायार्थ वेदांतात श्रुत्यनुकूल तर्काचा अंगीकार केला आहे. श्रुतिविरोधी तर्कांचा मात्र वेदांतात स्वीकार नाही. अशा रितीने न्यायशास्त्र सत्तर्काचे स्वरूप दाखवून वेदांताला पोषक होते.
२—नीतिभेद अंकुशु—वैशेषिकदर्शन—नीतिभेद म्हणजे वैशेषिक दर्शन होय. या वैशेषिक दर्शनाला नीतिभेद म्हणण्याचे कारण असे की, नीती म्हणजे धर्म. पूर्वमीमांसादर्शन व वैशेषिकदर्शन या दोघांनीही धर्माची व्याख्या केली आहे. पूर्वमीमांसा दर्शनाने,
चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म:।
‘अमुक कर’ अशी आज्ञा, या वचनावरून धर्माचे लक्षण ठरविले व वैशेषिक दर्शनाने थोडॺा भिन्नरीतीने,
यतोऽभ्युदयनि:श्रेयससिद्धि: स धर्म:।
‘ज्याच्यापासून विषयसुख व मोक्षसुख मिळते तो धर्म’ अशी फलावरून धर्माची व्याख्या केली आहे, म्हणून वैशेषिक दर्शन नीतिभेद म्हणजे धर्मभेद किंवा भिन्न रितीने धर्माची व्याख्या करणारे शास्त्र होय. या शास्त्राला श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी गणेशाच्या हातातील अंकुशाची उपमा दिली आहे. याचे कारण असे की वैशेषिक दर्शनाने जी धर्माची व्याख्या केली आहे, तीत ज्या धर्माच्या योगाने अभ्युदयसिद्धी व नि:श्रेयससिद्धी होते, तो धर्म अशी अट आहे. ज्या धर्माचरणाने नि:श्रेयस अंतरेल व नुसता अभ्युदय साधेल, असे आचरण धर्मरूप नव्हे. येथे अभ्युदय साधताना नि:श्रेयस अंतरणार नाही इकडे लक्ष दिले पाहिजे. असा हा धर्मभेद आहे व तो अंकुशाप्रमाणे कार्य करतो. अंकुशाच्या योगाने जसा माहूत हत्तीला वळवितो, तसा हा धर्मभेदही नि:श्रेयसाला घातक अशा स्वैरवृत्तीपासून वळविणारा होतो.
३—वेदांत तो महारसु—उत्तरमीमांसादर्शन—वेदांत दर्शनाने परमानंदाची प्राप्ती होते, म्हणून त्या दर्शनाला गणेशाच्या हातातील मधुर अशा मोदकाची उपमा दिली आहे.
एके हातीं दन्त। जो स्वभावता खंडित।
तो बौद्धमतसंकेत। वार्तिकांचा॥ १२॥
अर्थ—गणेशाच्या एका हातात जो दात आहे, तो बौद्धमताचे आपोआप (सहज लीलेने) खंडन करणारा वार्तिकांचा संकेत होय.॥ १२॥
गूढार्थदीपिका—खंडित बौद्धमत—४-पूर्वमीमांसादर्शन—भगवती ज्ञानेश्वरीच्या अनेक भाषांतरकारांनी या ओवीत बौद्धदर्शनाचा उल्लेख केला आहे. पण गणेशाच्या शरीराच्या ठिकाणी वेद, पुराण-इतिहासादी वैदिक वाङ्मयाचीच उपमा दिली आहे. तेव्हा गणेशाच्या सहा हातांच्या ठिकाणी सहा वैदिक दर्शनांचीच उपमा घेतली पाहिजे. पाच वैदिक दर्शने व एक बौद्ध जे अवैदिक दर्शन आहे व ज्याचे श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी आपल्या अमृतानुभव ग्रंथात,
शून्यसिद्धांत बोधु। कोणे सत्ता होये सिद्धु॥
(अमृ. प्र. ४ ओ. २७)
या ओवीने खंडन केले आहे, ते येथे घेणे सयुक्तिक होत नाही.वैदिक दर्शने सहा आहेत, हे मागे सांगितलेच आहे. या दर्शनांचा जोडी—जोडीनेच ग्रंथात उल्लेख केलेला दिसतो व श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी तसाच उल्लेख करून बाहूंना उपमा दिली आहे. न्याय—वैशेषिक या जोडीचा निर्देश केल्यानंतर पुढे वेदांत दर्शनाचा उल्लेख आला आहे. तेव्हा त्याच्या जोडीचे जे पूर्वमीमांसा दर्शन तेच येथे घ्यावयास पाहिजे. म्हणून या ओवीत बौद्धदर्शनाचा उल्लेख नसून श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी पूर्वमीमांसेचा निर्देश करून उपमा दिली आहे.
बौद्धमत संकेत। वार्तिकांचा॥—कुमारिल भट्ट यांनी पूर्वमीमांसेवर तंत्रवार्तिक व श्लोकवार्तिक अशी दोन वार्तिके लिहिली आहेत. या वार्तिकांत आत्मा कर्ता-भोक्ता आहे, असे प्रतिपादन केले आहे. त्यामुळे बौद्धांच्या क्षणिक विज्ञान आत्मवादाचे व आत्मशून्यवादाचे आपोआप खंडन झाले आहे. कारण आत्मा कर्ता व भोक्ता असे जे वार्तिककाराने मानले आहे, त्याचा अर्थ असा होतो की, कर्मकर्त्यालाच त्याच्या कर्माचे फळ मिळणे न्यायप्राप्त आहे व कर्माचे फळ भोगण्याकरिता कर्मकर्ता स्थिर असावयास पाहिजे व तसाच तो स्थिर आहे. या विधानाने बौद्धांच्या क्षणिकविज्ञान आत्मवादाचे व शून्यात्मवादाचे अनायासेच खंडन होत आहे.
येथे बौद्धदर्शन जर घेतले तर षड्दर्शनांपैकी एक वैदिकदर्शन (पूर्वमीमांसा किंवा योगदर्शन) उपमा दिल्यावाचून सुटून जाते. यास्तव या ठिकाणी वैदिक पूर्वमीमांसा दर्शनच घेणे योग्य आहे.
‘वार्तिकांचा’ या अनेकवचनी पदाने तंत्रवार्तिक व श्लोकवार्तिक या दोन वार्तिकांचा येथे निर्देश आहे.
मग सहजें सत्कारवाद। तो पद्मकर वरद।
धर्मप्रतिष्ठा तो सिद्ध। अभयहस्त॥ १३॥
अर्थ—मग गणेशाचा पाचवा हात हा सहज असणारा सत्कार्यवादरूपी सांख्यदर्शन असून तेथे भक्तांना इच्छित वर देणारे करकमल आहे आणि सहावा हात हा धर्म म्हणजे सच्चिदानंद-धर्म, त्याची प्रतिष्ठा करून देणारे योगदर्शन असून त्यायोगे अभय प्राप्त होते, म्हणून त्या दर्शनाला माउली अभय असे म्हणते.॥ १३॥
गूढार्थदीपिका—५-सांख्यदर्शन—‘सत्कारवाद’ म्हणजे सत्कार्यवाद. जगद्रूपी कार्य सत् म्हणजे खरे आहे, असा वाद. हा वाद सांख्यदर्शनाचा आहे. तो वाद ‘सहज’ आहे. म्हणजे न सांगता सर्व आबालवृद्ध अज्ञानी जीव, जगत खरे आहे, असे स्वभावत:च मानतात. सांख्यदर्शनात प्रकृती व पुरुष यांच्या विवेकाने म्हणजे प्रकृती व पुरुष हे दोन निराळे पदार्थ आहेत असे समजल्याने पुरुष, प्रकृती व तिच्या कार्यापासून आपल्याला अत्यंत वेगळा पाहतो व दु:खापासून सुटतो. म्हणून माउलीने सांख्यदर्शनाला वरदहस्त म्हटले आहे.
पुरुषाने आपल्याला प्रकृती व तिची चोवीस कार्ये यापासून वेगळे करून घेणे, हेच सांख्यज्ञानाचे ध्येय आहे व हे ध्येय वेदांतात पहिली पायरी म्हणून स्वीकारले आहे. प्रकृती व तिची कार्ये यांपासून अलग करून घेणे हा व्यतिरेक होय. या व्यतिरेकाने पुरुष त्रिविध दु:खांपासून मुक्त होतो, परंतु त्याला परमानंदाची प्राप्ती होत नाही. त्याकरिता वेदांतदर्शनाची आवश्यकता आहे, कारण वेदांतदर्शनात नामरूपासह सर्व ब्रह्म आहे, असा अन्वयविचार हाच वेदांतातील मुख्य विषय आहे. या अन्वयाने पुरुषाला परमानंदाची प्राप्ती होते. अशा रितीने सांख्यदर्शन प्रथम व्यतिरेक करवून पुरुषाला वेदांतदर्शनाची भूमिका तयार करून देते, म्हणून ते (सांख्य) दर्शन वेदांतदर्शनाची पहिली पायरी समजली जाते.
६-योगदर्शन—धर्मप्रतिष्ठा—योगशास्त्राने जीवाच्या ठिकाणचे जीवधर्म जाऊन परमेश्वराचे सच्चिदानंदधर्म स्थापित होतात व तो अभयाला प्राप्त होतो, म्हणून योगदर्शनाला अभयहस्त असे म्हटले आहे.
देखा विवेक तंव सुविमळ। तोचि शुंडादंड सरळ।
जेथ परमानंद केवळ। महासुखाचा॥ १४॥
अर्थ—शुद्ध आत्मानात्मविवेक हाच गणेशाची सरळ शुंडा होय आणि तेथेच परमानंद व महासुखाची प्राप्ती होते. विवेकाने प्राप्त होणारा साम्यभाव हा परमानंददायक आहे, असा अर्थ.॥ १४॥
गूढार्थदीपिका—सांख्यशास्त्र-विचाराने पुरुष-प्रकृतीचा विवेक म्हणजे निराळेपणा झाला तरी त्या शास्त्रात प्रकृती ही स्वतंत्र निराळी वस्तू मानल्यामुळे द्वैत कायम राहते. तेथे प्रकृतीहून निराळा झालेला पुरुष उदासीन राहतो, म्हणून तो दु:खातून सुटतो, असे जरी सांख्यशास्त्र म्हणत असले तरी,
अनुकूलवेदनीयं सुखम्। प्रतिकूलवेदनीयं दु:खम्।
म्हणजे जे अनुकूल असते ते सुख व प्रतिकूल असते ते दु:ख; अशा सुखदु:खाच्या व्याख्या शास्त्रकार मानतात. उदासीनता ही सात्त्विक वृत्ती असली, तरी काही प्रियवृत्ती नव्हे. थोडी प्रतिकूल वृत्तीच आहे.
उदासीनोऽरिवद्वर्ज्य:।
(भाग. १०। २४। ५)
असे भागवतात म्हटले आहे. उदासीन म्हणजे मित्र नव्हे. म्हणून प्रकृतीविषयी सांख्यविचाराने उदासीन झालेला पुरुष नि:शेष दु:खरहित होत नाही. वेदांतातील आत्मानात्मरूपी शुद्ध विवेकाच्या योगाने प्रकृती व तिचे कार्य संपूर्ण मिथ्या ठरवून म्हणजे त्याला स्वतंत्र अस्तित्व व वस्तुत्व मुळीच नाही असे कळून आल्यावर, मग ‘सरळ’ म्हणजे समरस असा एक आत्माच उरतो. तेथे प्रतिकूल मानण्याजोगे किंवा उदासीन असण्याजोगे असे काहीच उरत नाही. उरलेला असा एक समरस आत्मा अत्यंत प्रिय अतएव अनुकूल असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी जसजसे चित्त स्थिर होईल तसतसा महासुखाचा किंवा परमानंदाचा अखंड लाभ होतो.
तरी संवाद तोचि दशन। जो समताशुभ्रवर्ण।
देव उन्मेषसूक्ष्मेक्षण। विघ्नराज॥ १५॥
अर्थ—सर्व दर्शनांची एकवाक्यता हाच गणेशाच्या मुखातील पांढरा शुभ्र एकसारखा समान असलेला दात होय. हा सर्व विघ्नांचा शास्ता असा गणेश, उन्मेष म्हणजे अद्वैतज्ञानरूपी सूक्ष्म दृष्टी असलेला, देव होय.॥ १५॥
गूढार्थदीपिका—येथे संवाद हा शब्द विसंवादीच्या विरोधी अर्थाने आला आहे. वैदिक षड्दर्शने वरवर विसंवादी म्हणजे भिन्न भिन्न मतांचे प्रतिपादन करणारी दिसत असली, तरी ब्रह्मदृष्टीने त्यांची एकवाक्यता आहे, असा अर्थ. रजस्तमोगुणी दर्शनांचा आग्रह सोडल्यास शुद्धसत्त्वगुणात्मक समबुद्धीने त्यांची एकवाक्यता होते, हा ‘जो समताशुभ्रवर्ण’ या पदसमुच्चयाचा भाव आहे. प्रपंचाला जाणणारीस्थूल दृष्टी जीवाच्या ठिकाणी असते. अत्यंत सूक्ष्म अशा परब्रह्माला जाणणारी दृष्टी सूक्ष्म किंवा चरम म्हटली जाते. परमेश्वराच्या ठिकाणी एक तीच सूक्ष्म दृष्टी असते, स्थूल दृष्टी मुळीच नसते. म्हणजे जीवाला जसे जगाचे भान आहे, तसे ते परमेश्वराला मुळीच नाही असा भाव. ज्ञानेश्वरीत श्रीमाउली म्हणते,
तो सृजी पाळी संहारी। ऐसें बोलती जें चराचरीं। तें अज्ञान गा अवधारीं। पंडुकुमरा॥ (ज्ञाने. ५-८२)जगचि हें होय जाये। तो शुद्धीही नेणे॥ (ज्ञाने. ५-७९)
‘विघ्नराज’ या शब्दाने आपल्या भक्ताची परमार्थ मार्गातील विघ्ने नाहीशी करण्याचे सामर्थ्य परमेश्वराच्या ठिकाणी आहे, हे दाखविले आहे.
मज अवगमलिया दोनी। मीमांसा श्रवणस्थानीं।
बोधमदामृत मुनी। अली सेविती॥ १६॥
अर्थ—पूर्वमीमांसा व उत्तरमीमांसा या दोन मीमांसा गणेशाचे दोन श्रवण म्हणजे कान होत, असे मला वाटते व त्यातील ज्ञान मादक अमृत असून, मुनिरूपी भ्रमर त्याचे सेवन करतात.॥ १६॥
गूढार्थदीपिका—पूर्वमीमांसादर्शन व उत्तरमीमांसादर्शन यांची उपमा श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी वर दिली असून पुन: येथे त्यांची कानाच्या ठिकाणी उपमा देत आहेत. याचे कारण हे आहे की, षड्दर्शनांपैकी पूर्वदर्शन व उत्तरदर्शन ही दोन दर्शने अशी आहेत की ज्यांचे दर्शन व मीमांसा असे दोन स्वतंत्र भाग पडतात. उपनिषदे हे उत्तरदर्शन असून कर्ममार्ग सांगणारे श्रौत-स्मार्त ग्रंथ हे पूर्वदर्शन होय. या दोन्ही दर्शनातील नाना प्रकारचे जे वचनविरोध आहेत, त्यांचा परिहार करून त्यांची एकवाक्यता करणे व व्यवस्था लावणे, हा मीमांसेचा भाग होय. कर्मदर्शनात कर्मदेवता वगैरे प्रतिपादक जी वचने आहेत, त्यांचा विरोधपरिहार पूर्वमीमांसेत केला आहे आणि आत्मविषयक, ज्ञानविषयक, उपासनाविषयक वगैरे जी उपनिषदांतील वचने आहेत, त्यांचा विरोधपरिहार उत्तरमीमांसेत केला आहे. ही दोन दर्शने सोडून बाकीच्या न्यायादी दर्शनात विरोध-परिहाराचा संबंधच नसल्यामुळे त्या दर्शनांचे मीमांसाग्रंथ स्वतंत्र नाहीत, म्हणून षड्-दर्शनांची उपमा देताना, निरनिराळॺा यज्ञयागादी कर्माचे नुसते निरूपण करणाऱ्या ग्रंथांचा पूर्वदर्शन या शब्दाने उल्लेख करून, उपनिषदांचा उत्तरदर्शन म्हणून उल्लेख केला गेला आहे व विरोध-परिहार करणारे पूर्वमीमांसा सूत्रग्रंथ व उत्तरमीमांसा सूत्रग्रंथ यांना मीमांसा म्हणून तेथे संबोधिले आहे.
सूत्रग्रंथांना देखील दर्शन म्हणून (पूर्वमीमांसादर्शन व उत्तरमीमांसादर्शन) संबोधण्यात येते. याचे कारण हे आहे की, या सूत्रग्रंथांत देखील मूळ दर्शनग्रंथांतील सिद्धांत देऊन त्यांची मीमांसा केली आहे. दर्शन ग्रंथांचे सिद्धांत त्यात असल्यामुळे त्यांना दर्शन म्हणतात व मीमांसा केली आहे म्हणून मीमांसा म्हणतात. अर्थातच त्यांची गणेशाच्या कानाला योग्य अशी स्वतंत्र उपमा दिली गेली आहे. मीमांसा ऐकल्याखेरीज बरोबर कर्मज्ञान किंवा ब्रह्मज्ञान होणार नाही. निरनिराळॺा कर्माने प्राप्त होणाऱ्या स्वर्गादिकातील विषयसुखाच्या आसक्तीने मदांध झालेले मुनी कर्मज्ञानाची मीमांसा करणारी पूर्वमीमांसा ऐकतात व ब्रह्मज्ञानाने प्राप्त होणाऱ्या आत्मसुखाच्या आसक्तीने मदांध झालेले विरक्त मुनी शुद्ध ब्रह्मज्ञान करून देणारी उत्तरमीमांसा ऐकतात.
प्रमेयप्रवाल सुप्रभ। द्वैताद्वैत तेचि निकुंभ।
सरिसे एकवटती इभ-। मस्तकावरी॥ १७॥
अर्थ—तेजस्वी प्रवाळाप्रमाणे असलेली द्वैत व अद्वैत ही दोन प्रमेये हीच त्या गणेशाची गंडस्थळे होत आणि तीच गणपतीच्या मस्तकावर हत्तीच्या सारखीच बरोबरीने राहिली आहेत.॥ १७॥
गूढार्थदीपिका—द्वैताद्वैत.......एकवटती —द्वैत व अद्वैत ही प्रमेये परस्परांचा विरोध न येता गणेशाच्या मस्तकावर गंडस्थळाप्रमाणे राहिली आहेत. या म्हणण्याचा भावार्थ असा की, वस्तू व वस्तूची शक्ती मिळून एक वस्तू होत असते. वस्तू व वस्तूची शक्ती या दोन निराळॺा वस्तू नसतात. म्हणून त्यांना यत्किंचित वेगळे करता येत नाही.
ब्रह्मवस्तू ही तशीच शक्तिसहित एकरूप आहे. ब्रह्मवस्तू व तिची शक्ती वेगळी करता येत नाही, म्हणूनच त्यांचा निराळेपणा नाही. पाण्यावर लहरी स्फुरल्याबरोबर मुळच्या पाण्याचा एकपणाच दोनपणाने भासू लागतो, पण पाण्याहून लहरी किंवा लहरीहून पाणी निराळे करता येत नाही, कारण त्यांचे एकवस्तुत्व कायमच राहते. म्हणून त्यांचे ऐक्य किंवा अभेद खरे (कधीही नष्ट न होणारे) असल्यामुळे त्यांचे दोनपण भासमात्र ठरते. त्याप्रमाणे, ब्रह्मवस्तू शक्तिस्वरूपाने किंवा वृत्तिस्वरूपाने स्फुरण पावली असता ब्रह्म व स्फुरण असे दोनपणाने दिसत असले तरी, त्यांचे ऐक्य किंवा एकवस्तुत्व नाहीसे होत नाही व त्यांना परस्परातून वेगळे, निराळे करता येत नाही. म्हणून ब्रह्म व त्याची शक्ती यांचे दोनपण भासमात्र असते. ज्याप्रमाणे एक पाणीच लहरीच्या रूपाने दोनपणाला येते. म्हणून त्या दोनपणाचा पाण्याच्या एकपणाशी विरोध नसतो किंवा पाण्याच्या एकपणाचा लहरीमुळे होणाऱ्या दोनपणाशी विरोध नसतो; त्याप्रमाणे अद्वैत परब्रह्मच शक्तीच्या स्फुरणाने दोनपणाला येत असल्यामुळे अद्वैतब्रह्माचा शक्तीच्या स्फुरणामुळे भासणाऱ्या दोनपणाशी किंवा शक्तीच्या स्फुरणामुळे भासणारा दोनपणा ब्रह्माच्या अद्वैतपणाशी विरोधी नाही. कारण पाणी लहरीरूपाने दोनपणाला आले तरी पाणी व लहरी यात जसे पाणीच असते, त्याप्रमाणे ब्रह्मही शक्तिस्फुरणाने दोनपणाला आले, तरी ब्रह्म व स्फुरण या दोहोतही एक सच्चिदानंद परब्रह्मच अनुभवाला येते. पाण्याच्या लहरीच्या स्फुरणाने पाण्याचे ज्ञान जसे झाकले जात नाही, त्याप्रमाणे ब्रह्माच्या शक्तिस्फुरणाने ब्रह्माचे सच्चिदानंद ज्ञान झाकले जात नाही.
अद्वैतं परमार्थो हि द्वैतं तत्कार्यमुच्यते।
या मांडूक्यकारिके वरील आपल्या भाष्यात आचार्यांनी हाच आशय दाखविला आहे. आचार्यांनी किंवा श्रीज्ञानेश्वर महाराजादी संतांनी जे द्वैताचे खंडन केले आहे, ते ज्या द्वैताच्या प्रत्ययाने अद्वैतप्रत्यय झाकला जातो व अद्वैतब्रह्माच्या सच्चिदानंद धर्माहून निराळॺा अशा जड, विनाशी व दु:खरूप धर्माचा प्रत्यय येतो, अशा द्वैत प्रत्ययाचे त्यांनी खंडन केले आहे. द्वैताला अद्वैतासारखेच त्रिकालाबाधित मानणारे जे लोक आहेत, ते आचार्यांप्रमाणे द्वैताला अद्वैताचे कार्य मानीत नाहीत, कारण साखरेपासून बनलेल्या पदार्थात जशी साखर स्पष्ट असते, त्याचप्रमाणे सच्चिदानंद परब्रह्मापासून झालेल्या द्वैतरूप जगाचाही सच्चिदानंद धर्माने अनुभव त्यांना आला असता, पण ते ब्रह्मापासून झालेल्या द्वैतरूप जगाला जड, विनाशी, दु:खरूप मानतात, म्हणून त्यांचा द्वैतप्रत्यय अद्वैतप्रत्ययाला झाकणारा होतो. येथे श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी द्वैताद्वैत ही अविरोधी गंडस्थळाप्रमाणेच आहेत, असे जे म्हटले आहे, ते द्वैती लोकांच्या म्हणण्याप्रमाणे नाही. हाच विषय त्यांनी अनुभवामृतात स्पष्ट केला आहे. सारांश, अद्वैत त्रिकालाबाधित किंवा अखंड अबाधित असून द्वैत भासमात्र आहे, असाच श्रीज्ञानेश्वर महाराजांचा येथे आशय आहे.
कोणी म्हणतात की, या ओवीत ‘निकुंभ’ शब्दाच्या ऐवजी ‘कुंभ’ शब्द योग्य आहे; कारण ‘निकुंभ’ हा शब्द गंडस्थल वाचक नसून ‘कुंभ’ हा शब्द गंडस्थलवाचक आहे. परंतु येथे ‘निकुंभ’ हाच शब्द योग्य आहे. कारण ‘कुंभ’ हा शब्द गंडस्थल वाचक असला, तरी त्या शब्दाने एकाच गंडस्थलाचा बोध होईल, परंतु गणेशाच्या मस्तकावर दोन गंडस्थले आहेत. त्या दोघांचा बोध व्हावा, म्हणून श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी गटवाचक ‘नि’ हा उपसर्ग ‘कुंभ’ या शब्दाला लावून ‘निकुंभ’ या शब्दाने दोन गंडस्थलांच्या गटाचा बोध करून दिला आहे.
उपरि वेदोपनिषदें। जियें उदार ज्ञानमकरंदें।
तियें कुसुमें मुकुटीं सुगंधें। शोभती भलीं॥ १८॥
अर्थ—ज्यात उदार ज्ञानरूपी मकरंद म्हणजे मध भरलेला आहे व जी वेदांचा अंतिम भाग म्हटली जातात ती उपनिषदे गणेशाच्या मस्तकाच्या मुकुटाच्या ठिकाणी अत्यंत शोभणारी सुगंधी फुले आहेत.॥ १८॥
गूढार्थदीपिका—वेदांतील मंत्र व ब्राह्मण यांतील कर्मकांडाच्या भागात, यज्ञयागादिक क्रिया, देवता इत्यादिक भिन्न-भिन्न पदार्थाला धरून व अनेक निषेधाने युक्त असे संकुचित ज्ञान आहे, पण उपनिषदांतून जे ज्ञान सांगितले गेले आहे, ते सर्व भेद नाहीसे करून, मुंगीपासून ब्रह्मदेवापर्यंत अखिल चराचर पदार्थांच्या ठिकाणी एक पूर्ण ब्रह्मदृष्टीच उत्पन्न करून देते, म्हणून उपनिषदातील ज्ञानाला अत्यंत ‘उदार’ म्हणजे पदार्थमात्राला एकसारखे समदृष्टीने पाहणारे ज्ञान असे म्हटले आहे व या ज्ञानाने सर्व दु:ख नाहीसे होऊन पुढे परमसुखाची प्राप्ती होते. म्हणून त्या ज्ञानाला सुगंधित फुलातील गोड मधाची उपमा दिली आहे.
कोणी कोणी आचार्यांनी दशोपनिषदावर भाष्य केले, म्हणून दशोपनिषदेच प्रमाण मानून, येथे ‘दशोपनिषदाचा’ पाठ घेतात. पण आचार्यांनी नृसिंहतापनीय, श्वेताश्वतर, या उपनिषदांवरही भाष्य केले असून ब्रह्मसूत्रभाष्यात ‘जाबालोपनिषद्’ ‘मैत्रेयोपनिषद्’ ‘नारायणोपनिषद्’ इत्यादी उपनिषदांतील वचने प्रमाण घेतली आहेत. म्हणून ‘उपनिषद्’ या शब्दाचा दशोपनिषदांपुरताच मर्यादित(संकुचित) अर्थ करणे योग्य नव्हे. दश ही संख्या सर्व उपनिषदांचे उपलक्षण आहे.
अकार चरणयुगुल। उकार उदर विशाल।
मकार महामंडल। मस्तकाकारें॥ १९॥
अर्थ—अकार म्हणजे सर्व स्थूल नामरूपे ही गणपतीचे दोन चरण होत. उकार म्हणजे सर्व सूक्ष्म नामरूपे ही गणपतीच्या पोटाच्या ठिकाणी आहेत आणि मकार म्हणजे नामरूपांची अव्यक्तदशा ही गणपतीच्या विशाल मंडलाकार मस्तकाच्या ठिकाणी होय.॥ १९॥
हे तीन्ही एकवटले। तेथ शब्दब्रह्म कवळलें।
तें मियां श्रीगुरुकृपा नमिलें। आदिबीज॥ २०॥
अर्थ—अकार उकार मकार ह्या तिन्ही मात्रा ज्या ॐकारात एकरूप आहेत, त्या ॐकारात सर्व वैदिक शब्दब्रह्म साठविले आहे. तो ॐकारच सर्व जगाचे ‘आदिबीज’ म्हणजे कारण असल्यामुळे श्रीगुरुकृपेने ते जाणून मी त्याला नमस्कार केला.॥ २०॥
गूढार्थदीपिका—
तरी अनादि परब्रह्म। जें जगदादि विश्रामधाम। तयाचें एक नाम। त्रिधा पैं असे॥ (ज्ञाने. १७-३२८)
मनोवागगोचर असे परब्रह्म जाणण्याकरिता वेदाने परब्रह्माचे ॐ हे नाव ठेविले, ते अ, उ, म असे तीन मात्रात्मक आहे. जगदुत्पत्तीपूर्वी परब्रह्माच्या ठिकाणी ॐकाराचे स्फुरण होऊन, परमात्माॐकारवाच्य होतो. नंतर ॐकाराच्या अ, उ, म, अशा तीन मात्रा प्रगट होऊन त्यातून सर्व नामरूपे प्रगट होतात व त्या प्रगट झालेल्या नामरूपाच्या योगाने परमात्मा जगद्रूपाला येतो. ज्याप्रमाणे पोळपाट, लाटणे, खुर्ची, मेज वगैरे कार्ये एका लाकूड या पदार्थाच्या केवळ नामरूपांचा बदल होऊनच निर्माण होतात, त्याप्रमाणे परब्रह्म हे प्रकट झालेल्या विविध नामरूपांमुळे अज्ञानी लोकांना जगद्रूप भासते. या सर्व नामरूपांचा विस्तार ॐकारात प्रथम साठविलेला असतो. म्हणून ॐकार जगाचे ‘आदिबीज’ म्हणजे मूळ कारण होय.
याचा अर्थ ॐकार हा जगताचे उपादान कारण आहे व ॐकार जगद्रूप झाला आहे, असा नसून, ॐकारापासून सर्व वैदिक शब्द व त्या वैदिकशब्दपूर्वक सर्व सृष्टी निर्माण झाली आहे, असा त्याचा अर्थ आहे. हाच आशय आचार्यांनी,
शब्द इति चेन्नात: प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्। (ब्र. सू. १-३-२८)
या सूत्रावरील भाष्यात स्पष्ट केला आहे. प्रथम ओवीत श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी सगुणनिर्गुणरूप परमेश्वराला नमस्कार करून या ओवीत शब्दब्रह्मरूप ॐकाराला नमस्कार केला आहे.
आतां अभिनव वाग्विलासिनी। जे चातुर्यार्थकलाकामिनी।
ते श्रीशारदा विश्वमोहिनी। नमिली मियां॥ २१॥
अर्थ—अपूर्व शब्दविलासाची जी परमेश्वरशक्ती, चातुर्यपूर्वक अर्थाची कला दाखविणारी, सर्व चौसष्ट कलेची स्त्रीमूर्ती व तशाच शब्दविलासामुळे जगाला मोह पाडणारी अशी जी शारदा, तिला मी नमस्कार केला.॥ २१॥
गूढार्थदीपिका—शब्दाधिष्ठात्री जी शारदा देवता तिने, जग आहे, विधिनिषेध आहे, बंधमोक्ष आहे इत्यादी शब्दांनीच भ्रांती उत्पन्न केली आहे. जो जो शब्द जीव ऐकतो, त्या त्या शब्दाला परब्रह्माहून निरनिराळॺा अर्थाची तो कल्पना करतो, असा अर्थ.
विधिनिषेधांचिया वाटा। दाविता हाचि दिवटा।
बंधमोक्ष कळिकटा। शिष्टु हाचि॥ ५॥
हा अविद्येचा आंगीं पडे। तैं नाथिलें ऐसें विरूढें।
न लाहिजे ती न कवडे। साचा वस्तु॥ ६॥
(अमृ.प्र. ६)
इत्यादी ओव्यांनी हा अर्थ श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी अमृतानुभवात स्पष्ट केला आहे.
वास्तविक पाहता श्रुती म्हणते, विश्व हे केवळ वाचारंभण म्हणजे शब्दमात्र आहे, म्हणजे नुसते शब्दच आहेत. शब्दांप्रमाणे अर्थ नाहीत. सर्व शब्दांचा अर्थ एक परमात्माच आहे, पण विचार न करणाऱ्या जीवाला या शब्दाने भ्रम उत्पन्न केला व निरनिराळॺा शब्दांचे अनेक अर्थ आहेत, असे तो मानू लागला. म्हणून शब्दाधिष्ठात्री शारदेला ‘विश्वमोहिनी’ म्हटले आहे.
मजहृदयीं सद्गुरु। जेणें तारिलों हा संसारपूरु।
म्हणऊनि विशेषें अत्यादरु। विवेकावरी॥ २२॥
अर्थ—ज्यांनी आत्मानात्मविवेक सांगून या मायेच्या संसाररूपी पुरातून मला वाचविले, तो सदगु्रु अखंड माझ्या हृदयात आहे, म्हणूनच माझा विवेकावर अत्यंत आदर किंवा प्रेम आहे.॥ २२॥
गूढार्थदीपिका—संसारातून सुटण्याच्या तळमळीने ज्यांच्या अंत:करणात संसारसमुद्रापासून तारणाऱ्या ज्ञानभक्तिसंपन्न श्रीगुरूंचे सारखे ध्यान असते, अशा मुमुक्षू शिष्याला सद्गुरूंनी आत्मानात्मविवेक सांगितल्याबरोबर तो विवेक त्याच्या अंत:करणात अत्यंत दृढ ठसतो व त्या विवेकाच्या अत्यंत आस्थापूर्वक चिंतनाने, तत्काळ संसार मिथ्या ठरवून, शिष्याची संसारासक्ती नाहीशी होते. हे शिष्याचे श्रीगुरुवचनावर अत्यंत प्रेमामुळे असलेल्या विश्वासाचे फळ होय.
जैसें डोळॺां अंजन भेटे। ते वेळीं दृष्टीसी फांटा फुटे।
मग वास पाहिजे तेथ प्रगटे। महानिधी॥ २३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे पायाळू मनुष्याच्या डोळॺाला अंजन लाविले असता, त्याच्या दृष्टीचे तेज वाढून त्या दृष्टीला भूमिगत धन दिसू लागते,॥ २३॥
कां चिंतामणी आलिया हातीं। सदा विजयवृत्ति मनोरथीं।
तैसा मी पूर्णकाम श्रीनिवृत्ति। ज्ञानदेव म्हणे॥ २४॥
अर्थ—चिंतामणी हाती लागल्यास ज्याप्रमाणे मनुष्याचे सदासर्वदा केलेले मनोरथ पूर्ण होतात, त्याप्रमाणे श्रीज्ञानेश्वरमहाराज म्हणतात, श्रीनिवृत्तिनाथांमुळे मीही पूर्णकाम झालो. म्हणजे माझी कोणतीच इच्छा निष्फळ होत नाही.॥ २४॥
गूढार्थदीपिका—प्रेमळ शिष्याच्या प्रेमपूर्वक सेवेने, तो दु:खरूप संसार समुद्रातून पार व्हावा म्हणून, श्रीगुरूच्या अंत:करणांत जो त्याच्याविषयी अत्यंत कळवळा उत्पन्न होतो, त्या कळवळॺाने श्रीगुरू शिष्याचे सर्वस्वी स्वाधीन होतात आणि चिंतामणी हातात सापडला असता, जसे सर्व मनोरथ पूर्ण होतात, तसा, सर्व-समर्थ श्रीगुरू शिष्याच्या स्वाधीन झाल्यावर शिष्याचेही मनोरथ पूर्ण होतात. मुमुक्षू शिष्य, विषयसुखांची नि:शेष वासना सोडून परमसुखरूप अशा परमेश्वराशी ऐक्य पावण्याकरिताच श्रीगुरूला शरण जात असल्यामुळे, निरनिराळॺा विषयसुख-प्राप्तीचे मनोरथ कधीच करीत नसतो, म्हणून येथे “मनोरथ या शब्दाचा अर्थ परमार्थ- साधक अशा मनोरथाची पूर्ती” असाच घेतला पाहिजे.
म्हणोनि जाणतेनें गुरु भजिजे। तेणें कृतकार्य होईजे।
जैसें मूळसिंचनें सहजें। शाखा पल्लव संतोषती॥ २५॥
कां तीर्थें जियें त्रिभुवनीं। तियें घडती समुद्रावगाहनीं।
ना तरी अमृतरसास्वादनीं। रस सकळ॥ २६॥
तैसा पुढतपुढती तोचि। मियां अभिवंदिला श्रीगुरूचि।
अभिलषित मनोरुचि। पुरविता तो॥ २७॥
अर्थ—श्रीगुरूचे महिमान जाणणाऱ्या व परमेश्वरप्राप्तीचा मार्ग आक्रमू पाहाणाऱ्या शहाण्यापुरुषाने श्रीगुरूचेच भजन करावे व त्या श्रीगुरूच्या भजनाने कृतकृत्य व्हावे. ज्याप्रमाणे झाडाच्या मुळाशीपाणी घातले असता, झाडाचे सर्व शाखादी अवयव संतुष्ट होतात, म्हणजे टवटवीत होतात॥ २५॥ किंवा सृष्टीत जेवढी तीर्थे आहेत त्या सर्व तीर्थांत स्नान केल्याचे पुण्य एका समुद्रात स्नान केल्याने मिळते किंवा अमृताच्या रसाचा स्वाद घेतला असता सर्व सहाही रसांचा स्वाद मिळतो॥ २६॥ त्याप्रमाणे सर्व कामना पुरविणारा एक श्रीगुरू आहे, असे जाणून त्यालाच मी वारंवार वंदन केले.॥ २७॥
गूढार्थदीपिका—जाणतेनें गुरु भजिजे—सच्छिष्याला श्रीगुरूच्याच ठिकाणी पूर्ण परब्रह्म परमात्म्याचा अनुभव येतो व तोच एक सर्व भावाने सेव्य ठरतो. वेदांत निरूपणात अध्यारोपाने किंवा भ्रमाने जगताचा भास कसा होतो, हे सांगताना शिष्याला श्रीगुरूच्या ठिकाणी ब्रह्मदेवाचा अनुभव येतो. अपवादाने म्हणजे ब्रह्मविचाराने संसारभ्रमाची निवृत्ती करून दाखविताना श्रीगुरूच्या ठिकाणी त्याला शंकराचा अनुभव येतो व ब्रह्मबोध करीत असताना परमार्थ मार्गात येणारे अडथळे दूर करून शिष्याला त्याची मूळची अविनाशी सच्चिदानंदरूप स्थिती प्राप्त करून देऊन मायामय संसारातून त्याचा श्रीगुरू उद्धार करतात, तेव्हा त्याला ते विष्णुरूप दिसतात व एक माझे सद्गुरुनाथच पूर्ण ब्रह्म होत असा अनुभव येतो. हाच आपला अनुभव श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी अमृतानुभवाच्या दुसऱ्या प्रकरणात निवेदन केला आहे. श्रीगुरूहून ब्रह्म निराळे नाही. श्रीगुरूच पूर्ण ब्रह्म होय. म्हणून एका श्रीगुरूचीच सेवा करावी, म्हणजे जीव कृतकृत्य होतो असे माउली स्वानुभवाने सांगत आहे. श्रीगुरूला मनुष्य समजणाऱ्याचा परमार्थ कधीच साधत नाही, असे नाथांनी ठिकठिकाणी म्हटले आहे.
आम्हां सद्गुरु तोचि परब्रह्म। ऐसा नित्य निजभाव सप्रेम।
हेचि गुरुसेवा उत्तमोत्तम। शिष्य परब्रह्म स्वयें होये॥
(ए. भा. अ. २-५०३)
गुरुच्या ठायीं नीचपण। शिष्यें देखिलिया असे जाण।
अणुमात्र केलिया हेळण। ब्रह्मज्ञान कदां नुपजे त्या॥
(च. भा. ओ. ५७)
नीचपण म्हणजे जीवभाव असा अर्थ.
आतां अवधारा कथा गहन। जे सकळ कथां जन्मस्थान।
कीं अभिनव उद्यान। विवेकतरूंचें॥ २८॥
ना तरी सर्व सुखाची आदि। जे प्रमेयमहानिधि।
नाना नवरससुधाब्धि। परिपूर्ण हे॥ २९॥
कीं परमधाम प्रगट। सर्व विद्यांचें मूळपीठ।
शास्त्रजातां वसौट। अशेषांचें॥ ३०॥
ना तरी सकळ धर्मांचें माहेर। सज्जनांचें जिव्हार।
लावण्यरत्नभांडार। शारदेचें॥ ३१॥
नाना कथारूपें भारती। प्रगटली असे त्रिजगतीं।
आविष्करोनि महामती। व्यासाचिये॥ ३२॥
म्हणोनि हा काव्यां रावो। ग्रंथ गुरुवतीचा ठावो।
एथूनि रसां झाला आवो। रसाळपणाचा॥ ३३॥
अर्थ—सृष्टीतील सर्व ऐतिहासिक कथांचे, जी भारत कथा उगमस्थान आहे किंवा जी कथा अध्यात्मविवेकरूपी अपूर्व वृक्षांची बाग आहे॥ २८॥ किंवा सर्व सुखाचे जी मूळ आहे, जी नाना प्रकारच्या जाणण्यायोग्य अशा प्रमेयांचा किंवा सिद्धांतांचा थोर साठा आहे किंवा नवरसांचा पूर्ण भरलेला सुखसागरच आहे॥ २९॥ किंवा जी कथा उघड परमगती होय, सर्व विद्यांचे जी जन्मस्थान होय, जी सर्व शास्त्रांचे वसतिस्थान आहे,॥ ३०॥ किंवा जी सर्व धर्मांचे माहेर होय, जी सत्पुरुषांचा जिव्हाळा आहे, जी सरस्वतीचे सौंदर्याचे कोठार आहे॥ ३१॥ किंवा जी कथा म्हणजे भगवानव्यासांच्या महान विशाल बुद्धीचा आश्रय करून तिन्ही लोकांत कथारूपाने प्रगट झालेली प्रत्यक्ष सरस्वती होय॥ ३२॥ म्हणून महाभारत ग्रंथ म्हणजे सर्व काव्यांचा राजा होय. इतर सर्व ग्रंथांच्या श्रेष्ठपणाचे एकमेव राहते ठिकाण होय. या ग्रंथापासूनच सर्व रसांना रसाळपणाची प्राप्ती झाली.॥ ३३॥
गूढार्थदीपिका—भगवान व्यासांनी प्रथम एक लक्ष श्लोकात महाभारत ग्रंथाची रचना केल्यावर त्यांनी आणखी एकूण साठ लक्ष श्लोक रचले व दुसरी एकंदर साठ लक्ष श्लोकांची एक भारतसंहिता तयार केली. ह्या संहितेपैकी तीस लक्ष संहिता देवलोकी प्रसिद्ध आहे, पंधरा लक्ष संहिता पितृलोकी प्रसिद्ध आहे; चौदा लक्ष संहिता गंधर्वलोकी प्रसिद्ध आहे आणि एक लक्ष संहिता मृत्युलोकी प्रसिद्ध आहे, असे आदिपर्वात सांगितले आहे. (श्रीमन्महाभारत अनुक्रमणिका पर्व-अध्याय १). महाभारतात जे आहे, तेच सर्व त्रिभुवनात आहे. महाभारतात नाही, ते कोठेच नाही.
तेवींचि आइका आणीक एक। एथूनि शब्दश्री सच्छास्त्रिक।
आणि महाबोधीं कोंवळीक। दुणावली॥ ३४॥
एथ चातुर्य शाहणें झालें। प्रमेय रुचीस आलें।
आणि सौभाग्य पोखलें। सुखाचें एथ॥ ३५॥
माधुर्यीं मधुरता। शृंगारीं सुरेखता।
रूढपण उचितां। दिसलें भलें॥ ३६॥
एथ कळाविदपण कळा। पुण्यासि प्रताप आगळा।
म्हणऊनि जनमेजयाचे अवलीळा। दोष हरले॥ ३७॥
आणि पाहतां नावेक। रंगीं सुरंगतेची आगळिक।
गुणां सगुणपणाचें बिक। बहुवस एथ॥ ३८॥
भानुतेजें धवळलें। जैसें त्रैलोक्य दिसे उजळिलें।
तैसें व्यासमतीं कवळिलें। मिरवे विश्व॥ ३९॥
कां सुक्षेत्रीं बीज घातलें। तें आपुलियापरी विस्तारलें।
तैसें भारतीं सुरवाडलें। अर्थजात॥ ४०॥
ना तरी नगरांतरीं वसिजे। तरी नागरचि होईजे।
तैसें व्यासोक्तितेजें। धवळत सकळ॥ ४१॥
कीं प्रथमवयसाकाळीं। लावण्याची नव्हाळी।
प्रगटे जैसी आगळी। अंगनाअंगीं॥ ४२॥
ना तरी उद्यानीं माधवी घडे। तेथ वनशोभेची खाणी उघडे।
आदिलापासोनि अपाडें। जियापरी॥ ४३॥
नाना घनीभूत सुवर्ण। जैसें न्याहाळितां साधारण।
मग अळंकारीं बरवेपण। निवाड दावी॥ ४४॥
तैसें व्यासोक्ति अळंकारिलें। आवडे तें बरवेपण पातलें।
तें जाणोनि काय आश्रयिलें। इतिहासीं॥ ४५॥
ना ना पुरतिये प्रतिष्ठेलागीं। सानीव धरूनि अंगीं।
पुराणें आख्यानरूपें जगीं। भारता आलीं॥ ४६॥
म्हणऊनि महाभारतीं नाहीं। तें नोहे लोकीं तिहीं।
येणेंकारणें म्हणिपे पाहीं। व्यासोच्छिष्ट जगत्त्रय॥ ४७॥
अर्थ—त्याचप्रमाणे आणिक एक गोष्ट सांगतो, ऐका. या महाभारत ग्रंथापासूनच शब्दाच्या सौंदर्याला शास्त्रीयपणाची बैठक मिळाली. ब्रह्मबोधाची रूक्षता जाऊन त्याचा मृदुपणा पुष्ट झाला.॥ ३४॥ चातुर्याला चतुरता येथून प्राप्त झाली. नीरस ब्रह्मसिद्धांताला रुची आली. सुखाचे वैधव्य म्हणजे विषयसुखाचा नाशिवंतपणा जाऊन त्याचे सौभाग्य वाढले, म्हणजे त्या सुखाला अखंडता प्राप्त झाली. “कैवल्याही चढावा। करीत विषयसेवा (अमृता. प्र. ९-३०)”॥ ३५॥ गोडीचा गोडपणा, शृंगार रसाचा सुरेखपणा, योग्यपणाला योग्य म्हणून जी प्रसिद्धी आली ती यामुळेच.॥ ३६॥ कलांना कळानैपुण्य याच्यापासूनच आले, दोष जाळण्याचे पुण्याचे सामर्थ्य येथूनच विलक्षण वाढले, म्हणूनच महाभारतश्रवणाने जनमेजयाचे दोष सहज नाहीसे झाले.॥ ३७॥ घटकाभर विचार केला तर असे दिसून येते की, बहारीचा बहारपणा विलक्षण वाढला आणि गुणाला सद्गुणपणाची खूप वाढ झाली.॥ ३८॥ सूर्याच्या तेजस्वी प्रकाशाने त्रैलोक्य जसे प्रकाशित झालेले दिसते, तसे भगवान व्यासांच्या बुद्धीने आकलन झालेले असे संपूर्ण विश्व शोभत आहे.॥ ३९॥ किंवा ज्याप्रमाणे चांगल्या मशागत केलेल्या जमिनीत पेरलेले बी जितके विस्तार पावू शकेल तितके विस्तार पावते; त्याप्रमाणे या महाभारत ग्रंथात सर्व पुरुषार्थ किंवा सर्व प्रकारचे ज्ञान पूर्ण विस्तारपूर्वक निरूपिले आहे.॥ ४०॥ किंवा ज्याप्रमाणे शहरात राहणारा मनुष्य सुविद्य, चतुर, शहाणा होतो, त्याप्रमाणे भगवान व्यासांच्या वचनरूपी तेजाचाच सर्वत्र प्रकाश पडला आहे.॥ ४१॥ किंवा ज्याप्रमाणे स्त्रियांच्या ठिकाणी तारुण्यदशेत त्यांचे अपूर्व सौंदर्य अधिकच प्रगट होते.॥ ४२॥ किंवा बगीच्यात वसंतऋतूने प्रवेश केला असता तेथे पहिल्यापेक्षा कितीतरी पटीने अधिक वनश्रीची खाण उघडली जाते किंवा वनसौंदर्य वाढते.॥ ४३॥ किंवा सोन्याची लगड पाहिली असता साधारण वाटते. ती मन हरण करीत नाही. पण तीच अलंकाराच्या रूपात आली असता मन मोहून आपले विशेषपण दाखविते.॥ ४४॥ त्याप्रमाणे भगवान व्यासांचे शब्दालंकाराने सुशोभित केलेले आणि ज्या ज्या तऱ्हेने आवडेल त्या त्या तऱ्हेने आवडू लागलेले, असे हे महाभारत आहे, असे पाहून इतिहासांनी त्या महाभारताचा आश्रय केला.॥ ४५॥ किंवा आपली पूर्ण प्रतिष्ठा वाढावी या उद्देशाने पुराणांनी नम्रपणा धारण करून आख्यानाच्या रूपाने महाभारतग्रंथात प्रवेश केला.॥ ४६॥ म्हणूनच महाभारताची अशी प्रसिद्धी झाली की, महाभारतात जे नाही ते त्रैलोक्यातही नाही. म्हणूनच तिन्ही लोकात जे आहे ते सर्व भगवान व्यासांचे उच्छिष्टच आहे.॥ ४७॥
गूढार्थदीपिका—सर्वज्ञ अशा भगवान व्यासांनी आपले विविध ज्ञाननैपुण्य महाभारतात ओतले व महाभारतावरूनच ते ज्ञान निरनिराळॺा शास्त्रकारांनी आपल्या शास्त्रातून सांगितले, असा हा महाभारत ग्रंथ सर्वशास्त्रसमन्वित आहे, असा भाव.
ऐसी जगीं सुरस कथा। जे जन्मभूमि परमार्था।
मुनि सांगे नृपनाथा। जनमेजया॥ ४८॥
जें अद्वितीय उत्तम। पवित्रैक निरुपम।
परम मंगळधाम। अवधारिजो॥ ४९॥
अर्थ—वर वाखाणलेली अशी ही गोड व परमार्थाला किंवा परमपुरुषार्थाला प्राप्त करून देणारी महाभारतरूपी कथा वैशंपायनाने राजा जनमेजयाला सांगितली.॥ ४८॥ ही कथा अद्वितीय आहे म्हणजे हिच्या बरोबरीची पावन करणारी दुसरी कथा नाही. अशी ही केवळ पवित्रतेची मूर्ती आहे व ही अत्यंत कल्याणाचे माहेरघर आहे.ऐका.॥ ४९॥
आतां भारतकमळपराग। गीताख्य प्रसंग।
जो संवादला श्रीरंग। अर्जुनेंसीं॥ ५०॥
अर्थ—आता जो श्रीकृष्ण व अर्जुन या दोघांचा संवादरूप प्रसंग झाला, ज्याला गीता म्हणतात व जो भारतरूपी कमळांतील सूक्ष्म सुगंधित रेणूच आहे.॥ ५०॥
गूढार्थदीपिका—भारतकमळपराग—चौदा विद्या, चौसष्ट कला, सर्व शास्त्रे व पुराणे इत्यादी ज्ञान-भांडाराचे माहेरघर असलेल्या भारतग्रंथात कमलाच्या परागाप्रमाणे सर्व ज्ञानांचा, गीतोपदेश हा सारभूत आहे, म्हणजे तो अत्यंत ग्राह्य आहे.
ना तरी शब्दब्रह्माब्धि। मथियला व्यासबुद्धि।
निवडिलें निरवधि। नवनीत हें॥ ५१॥
अर्थ—किंवा ज्याला भगवान व्यासांनी सर्व श्रुतिस्मृतिरूप शब्दब्रह्माचे मंथन करून काढलेले लोणीच म्हणता येईल.॥ ५१॥
मग ज्ञानाग्निसंपर्कें। कडसिलें विवेकें।
पद आलें परिपाकें। आमोदासी॥ ५२॥
अर्थ—मग ज्ञानरूप अग्नीने तापवून विवेकाने कढल्यावर ज्याला सुंदर सुवास प्राप्तझाला.॥ ५२॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे मंथन करून काढलेल्या लोण्याचा अग्निसंपर्काने लोण्यातील घृताव्यतिरिक्त भाग जळून जाऊन, उर्वरित सुगंधयुक्त तूप राहते, त्याप्रमाणे गीतोपदेशरूप नवनीतातील ब्रह्मज्ञानविचाररूप अग्नीच्या योगाने आत्मानात्मविवेकाने मायोपाधिरूप ब्रह्मव्यतिरिक्त असलेला भाग जळून जाऊन सुगंधित तुपाप्रमाणे परमप्रेमरूप सगुणभक्ती राहते. परमप्रेमरूप भक्ती व त्या भक्तीचा विषय सगुण परमात्मा हे दोन्ही शुद्ध म्हणजे मायोपाधिरहित आहेत, असा भाव.
जें अपेक्षिजे विरक्तीं। सदा अनुभविजे संतीं।
सोहंभावें पारंगतीं। रमिजे जेथ॥ ५३॥
जें आकर्णिजे भक्तीं। जें आदिवंद्य त्रिजगतीं।
ते भीष्मपर्वीं संगती। सांगिजेल॥ ५४॥
जें भगवद्गीता म्हणिजे। जें ब्रह्मेशांनीं प्रशंसिजे।
जें सनकादिकीं सेविजे। आदरेंसीं॥ ५५॥
अर्थ—विरक्त पुरुष, विरक्तीची उदासीनता नाहीशी करण्याकरिता, ज्याची इच्छा करतात, सोहंभावाने ज्ञानात पारंगत झालेले देखील सगुण भगवंताच्या सुगंधित तुपाप्रमाणे असलेल्या परमप्रेमभक्तीमध्ये रममाण होतात, भक्तलोक ज्याचे नेहमी श्रवण करतात, ज्याला तिन्ही लोकात सर्वश्रेष्ठ म्हणून नमस्काराचा पहिला मान मिळतो तो भीष्मपर्वातील कृष्णार्जुनसंवादाचा कथाभाग मी सुसंगत सांगतो.॥ ५३-५४॥ या संवादाला भगवद्गीता म्हणतात. याची ब्रह्मादी देवांनी फार प्रशंसा केली आहे. सनकादिकांसारखे विरक्त पुरुष देखील अत्यंत पूज्यभावाने याचे सेवन करतात.॥ ५५॥
गूढार्थदीपिका—योगज्ञानादिकांच्या योगाने ब्रह्मात्मैक्यतेच्या जाणिवेचा येणारा प्रत्यय शांत होऊन शेवटी एक सगुण भगवंताची ज्ञानोत्तर भक्तीच उरते. तीच अंतिम प्राप्य असून भगवद्गीतेचा मुख्य सारभूत विषय आहे. म्हणून ती त्रैलोक्यात ब्रह्मदेव, शंकर व सनकादिक मुनी यांच्यासारख्या पूर्ण ज्ञान्यांनादेखील सेव्य झाली आहे असा भाव.
कोणी एक अकृत्रिम। भक्तीचें हें वर्म। योगज्ञानादि विश्राम। भूमिका हें॥ (अमृ. प्रक. ९ ओ. ६१)
या ओवीत श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी हाच आशय व्यक्त केला आहे.
आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रंथा अप्युरुक्रमे।
कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थंभूतगुणो हरि:॥
(भाग.स्कं.१ अ. ७ श्लो. १०)
प्रेमभक्तीचे सुख किती मधुर आहे व ज्ञानी लोक त्यात कसे लंपट होतात, हे या भागवताच्या श्लोकातही सांगितले आहे.
जैसे शारदीचिये चंद्रकळे-। माजि अमृतकण कोंवळे।
ते वेंचिती मनें मवाळें। चकोरतलगें॥ ५६॥
तियापरी श्रोतां। अनुभवावी हे कथा।
अति हळुवारपण चित्ता। आणूनियां॥ ५७॥
हे शब्देंवीण संवादिजे। इंद्रियां नेणतां भोगिजे।
बोलाआदि झोंबिजे। प्रमेयासी॥ ५८॥
जैसे भ्रमर पराग नेती। परी कमळदळें नेणती।
तैसी परी आहे सेविती। ग्रंथीं इये॥ ५९॥
कां आपुला ठाय न सांडितां। अलिंगिजे चंद्र प्रगटतां।
हा अनुराग भोगितां। कुुमुदिनी जाणे॥ ६०॥
ऐसेनि गंभीरपणें। स्थिरावलेनि अंत:करणें।
आथिला तोचि जाणे। मानूं इये॥ ६१॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे शरद ऋतूतील पूर्ण चंद्राच्या किरणातील सूक्ष्म अमृतमय कण चकोर व त्यांची पिलेच अत्यंत कोमल मनाने वेचू शकतात,॥ ५६॥ त्याप्रमाणे श्रोत्यांना गीतेतील प्रेमभक्तितत्त्वाचा अनुभव अत्यंत कोमल चित्ताने श्रवण करूनच घेता येणे शक्य आहे (येथील ‘कोंवळे’, ‘हळुवार’ इत्यादी पदे अत्यंत प्रेमाने श्रवण करावे याचे द्योतक आहेत).॥ ५७॥ शब्दावाचून म्हणजे शब्दावरच लक्ष न ठेवता अर्थाकारवृत्ती करीत जाऊन या गीतेतील ज्ञान व भक्तिप्रेमाचे श्रवण व निरूपण केले पाहिजे. ‘इंद्रियां नेणतां भोगिजे’ म्हणजे इंद्रिये आपले विषय विषयाला आपल्याहून निराळे ठेवून जसे विषयीविषयभावाने किंवा भोक्तृभोग्यभावाने भोगतात, तशा रितीने गीतेतील सिद्धांतांचा अनुभव आपल्याला निराळे ठेवून न घेता आपण अर्थाशी तद्रूप होत गेले पाहिजे आणि निरूपण ऐकतेवेळी वक्त्याच्या तोंडून शब्द निघताच आपले चित्त अर्थाकार होईल इतकी चित्ताची एकाग्रता पाहिजे.॥ ५८॥ ज्याप्रमाणे कमळातील रेणू वेचताना भ्रमर कमलदळावरच बसलेला असतो तरी त्याचे कमलदळावर लक्ष नसते. कमलदळावर बसलेलो आहो हे त्याला स्मरत नाही इतका तो त्यात गढून जातो. त्याप्रमाणे एकनिष्ठ आवडीने या ग्रंथाचे सेवन करावयास पाहिजे, तरच ग्रंथार्थ समजू शकतो.॥ ५९॥ ज्या पाण्याच्या ठिकाणी चंद्रविकासिनी कमलिनी असते ते पाण्याचे ठिकाण न सोडताच ती तेथूनच ज्या प्रेमाने चंद्राला आलिंगन देऊन चंद्राचे आलिंगनसुख भोगते, ते प्रेमसुख कमलिनीलाच माहीत.॥ ६०॥ अशा स्थिर एकचित्ताने जो श्रवण करील तोच या गीतोपदेशाचा अधिकारी होय व तोच गीतेचा अर्थ जाणण्यास समर्थ होतो.॥ ६१॥
गूढार्थदीपिका—शब्देंविण संवादिजे—अनेक विषयव्यापृत चित्ताला व केवळ शब्दांकडे लक्ष देणाऱ्याला गीतेचा यथार्थ अर्थ समजू शकत नाही. कारण अद्वैताचे निरूपण करताना शब्दाने द्वैत निर्माण करूनच अद्वैत सांगितले जाते व शब्दांवर लक्ष देणारा अद्वैत ग्रहण न करता द्वैतच ग्रहण करतो. म्हणून शब्द ऐकल्याबरोबर शब्दावर म्हणजे शब्दाने निर्माण केलेल्या द्वैतावर लक्ष न देता गीतेतील जो अद्वैत अर्थ, त्या अर्थाच्या आकाराचे मन करावे, असा भाव.
अहो अर्जुनाचिये पांती। जे परिसणया योग्य होती।
तिहीं कृपा करूनि संतीं। अवधान द्यावें॥ ६२॥
हें सलगी म्यां म्हणितलें। चरणांलागोनि विनविलें।
प्रभु सखोल हृदय आपुलें। म्हणऊनियां॥ ६३॥
जैसा स्वभाव मायबापांचा। अपत्य बोले जरी बोबडी वाचा।
तरी अधिक तयाचा। संतोष आथी॥ ६४॥
तैसा तुम्हीं मी अंगिकारिला। सज्जनीं आपुला म्हणितला।
तरी उणें सहजें उपसाहला। प्रार्थूं कायी॥ ६५॥
अर्थ—श्रवण करताना अर्जुनाचे पंक्तीस बसून म्हणजे अर्जुनासारखे अत्यंत एकनिष्ठआवडीने ज्यांना श्रवण करण्याची योग्यता आहे, अशा संतमंडळींनीच कृपा करून श्रवण करावे.॥ ६२॥ ही माझी आज्ञा नव्हे, तर आपण थोर अंत:करणाचे आहात, हे जाणून आपल्या चरणापाशी लडिवाळपणाने मी विनंती करीत आहे.॥ ६३॥ लहान मुलगा बोबडे जरी बोलत असला तरी त्याचे बोलण्याचे मायबापाला मोठे कौतुक वाटते. लहान मुलगा जितके जितके बोबडे बोलतो, तितका तितका त्यांना अधिक संतोष होतो. हा मायबापांचा स्वभावच असतो.॥ ६४॥ त्याप्रमाणे तुम्ही सज्जनांनी मला आपला म्हणून माझा अंगीकार केल्यामुळे माझ्या उण्यापुऱ्या बोलाबद्दल सहजच क्षमा कराल. क्षमा करा म्हणून प्रार्थना करण्याची गरजच नाही.॥ ६५॥
गूढार्थदीपिका—यात निरूपण करतेवेळी वक्त्यांनी श्रोत्यांना आपल्या आई-बापाप्रमाणे लेखावे व आपण थोरपणाचा व विद्वत्तेचा अभिमान न धरता अत्यंत मुलासारखे निरहंकार असावे हे दाखविले आहे. ह्या इतक्या निरहंकार स्थितीत जीवभाव जाऊन परमात्मा किंवा श्रीगुरूच अंत:करणात उरत असल्यामुळे त्यांचेकडून जे निरूपण होते, ते परमात्म्यांनी किंवा श्रीगुरूंनीच केलेले असते.
परी अपराध तो आणीक आहे। जें मी गीतार्थ कवळूं पाहें।
तें अवधारा विनवूं लाहें। म्हणऊनियां॥ ६६॥
हें अनावर न विचारितां। वायांचि धिंवसा उपनला चित्ता।
येऱ्हवीं काय भानुतेजीं खद्योता। शोभा आथी॥ ६७॥
कीं टिटिभू चांचुवरी। माप सूये सागरीं।
मी नेणत त्यापरी। प्रवर्तें एथ॥ ६८॥
आयका आकाश गिवसावें। तरी आणीक त्याहूनि थोर होआवें।
म्हणऊनि अपाड हें आघवें। निर्धारितां॥ ६९॥
अर्थ—पण येथे माझा एक प्रमाद होत आहे. तो असा की मी गीतेतील संपूर्ण अर्थ बुद्धीने आकलन करून स्पष्ट करू पाहतो, म्हणून तुमची प्रार्थना करीत आहे, पहा.॥ ६६॥ कारण गीतार्थाचा विचार करू गेल्यास तो सर्वथा अनाकलनीय आहे, पण याचा विचार न करताच मनात गीतार्थाचे विवरण करण्याचे मी धैर्य धरीत आहे. एरव्ही पाहता सूर्यप्रकाशापुढे काजव्याच्या प्रकाशाला काय किंमत आहे?॥ ६७॥ किंवा गीतार्थाचे अनाकलनीयत्व न जाणता माझे विवरण करण्याचे धैर्य म्हणजे टिटवीने आपले सामर्थ्य न जाणता समुद्रात चोच घालून आपल्या चोचीने समुद्राच्या पाण्याचा अंत पाहण्यासारखे आहे.॥ ६८॥ हे पहा, आकाशाला कवटाळू म्हटले तर त्याहून थोर व्हायला पाहिजे (पण ते शक्य नसते). तसेच ज्याच्या बरोबरीचे दुसरे काहीच नाही असे गीतातत्त्व अमर्याद आहे—म्हणजे ‘असे आहे, तसे आहे’, असा निश्चय करता येत नाही.॥ ६९॥
गूढार्थदीपिका—अपाड हें आघवें। निर्धारितां—परब्रह्म हे सर्व वृत्तीचे साक्षी असल्यामुळे ते सर्ववृत्तीच्या पलीकडे राहते; म्हणून कोणत्याही निश्चयादी वृत्तींचा ते विषय होऊ शकत नाही. निश्चय, अनुभव इत्यादी वृत्ती जाणीवस्वरूप असल्यामुळे जोपर्यंत जाणीव उरली आहे, तोपर्यंत जीव हा निर्विकल्प ब्रह्मस्वरूप होत नाही असाभाव.
तया गीतार्थाची थोरी। स्वयें शंभु विवरी।
जेथ भवानी प्रश्न करी। चमत्कारोनी॥ ७०॥
तेथ हर म्हणे नेणिजे। देवी जैसें कां स्वरूप तुझें।
तैसें हें नित्य नूतन देखिजे। गीतातत्त्व॥ ७१॥
अर्थ—असे हे अतिगंभीर व सूक्ष्म निर्विकल्प ब्रह्म गीतेचा अर्थ आहे. त्या गीतार्थाची थोरवी भगवान शंकर कथन करीत असताना देवी पार्वतीला आश्चर्य वाटून, त्याविषयी तिने शंकराला प्रश्न केला.॥ ७०॥ शंकर म्हणतातकी, देवी, गीतार्थाला मीही पूर्ण जाणत नाही. तुझे स्वरूप जसे नित्य नवीन आहे, तसे गीतातत्त्वही नित्य नूतन आहे.॥ ७१॥
गूढार्थदीपिका—नित्यनूतन देखिजे। गीतातत्त्व—नित्यनूतन म्हणजे प्रथम क्षणी जसे असते, तसेच शेवटपर्यंत कायम राहणे. नव्या वस्तूचे प्रथमक्षणी प्रेम वाटते. पण ती वस्तू जशी जशी जुनी होते किंवा भोगली जाते तसे तसे तिचे प्रेम क्षीण होत जाते. म्हणून विषयाचे प्रेम असे क्षीण होत असल्यामुळे त्या विषयप्रेमाला नित्यनूतन प्रेम म्हणता यावयाचे नाही आणि विषयही नित्यनूतन म्हटला जात नाही. सारखेच टिकून राहणारे जे प्रेम त्यालाच परमप्रेम म्हणतात किंवा परमप्रेमस्वरूप वस्तूच नित्यनूतन असते. देवी पार्वतीचे स्वरूप नित्यनूतन म्हणजे परमप्रेमस्वरूप आहे. परमप्रेमालाच भक्ती म्हणतात.असे प्रेम, भगवान अविनाशी असल्यामुळे त्याच्याविषयीच राहू शकते. भगवंताविषयीचे नित्यनूतन म्हणजे परमप्रेम तेच गीतेचे तत्त्व होय. भगवंताची परमप्रेमभक्तीच मुख्यत: गीतेत प्रतिपादिली आहे.
गीतेतील प्रत्येक अध्याय कोणत्या ना कोणत्या प्रक्रियेच्या द्वारा परमप्रेमरूप अशा सच्चिदानंद ब्रह्माचेच प्रतिपादन करीत असल्यामुळे कोणत्याही अध्यायात साक्षात किंवा परंपरेने परब्रह्माची प्राप्ती होते असा भाव.
हा वेदार्थसागर। जया निद्रिताचा घोर।
तो स्वयें श्रीसर्वेश्वर। प्रत्यक्ष अनुवादला॥ ७२॥
अर्थ—हा वेदार्थरूपी सागर ज्या परब्रह्म परमात्म्याचे घोरणे होय, तो परब्रह्म परमात्मा साक्षात जागृतिदशेतील मनुष्याच्या बोलण्याप्रमाणे अर्जुनाशी बोलला.॥ ७२॥
गूढार्थदीपिका—जागृती असो किंवा निद्रा असो, ह्या अवस्था अविद्याजन्य आहेत व अविद्यायुक्त जीवाच्या ठिकाणीच असतात. पण परमेश्वर अविद्यारहित आहे. तो कधीच अविद्येच्या स्वाधीन होत नाही; म्हणून त्याच्या ठिकाणी निद्रा किंवा जागृती नाही. तेव्हा निद्रेत बेसावध राहून घोरणे व जागृतीत सावधपणे बोलणे हे भगवंताच्या ठिकाणी संभवत नाही. त्याचप्रमाणे परमात्मा सर्वज्ञ, पूर्ण सच्चिदानंदस्वरूप व सर्वशक्तिमान राहूनच अवतार घेत असल्यामुळे भगवंताचा अवतारविग्रहही अविद्यारहितच असतो व त्याच्या ठिकाणीही जागृती किंवा सुषुप्ती ह्या अवस्था नसून जागृतीतला सावधपणा किंवा सुषुप्तीतला बेसावधपणा हे धर्म त्याच्या ठिकाणी नसतात. म्हणून या ओवीचा अर्थ असा आहे की, ज्याप्रमाणे स्वप्नात मनुष्य घोरत असला तरी तो घोरण्याचा प्रयत्न करून घोरत नसतो तर सहज घोरतो, त्याप्रमाणे भगवंतापासून घोरण्याप्रमाणे म्हणजे अप्रयत्नपूर्वक (सहज) वेद निर्माण झाले आहेत. आणि त्यातील ज्ञान, भ्रमादिदोषरहित असल्यामुळे जर प्रमाण आहेत, तर मग, त्याच परमात्म्याने अवतार घेऊन जागृतीत असलेल्या माणसाप्रमाणे प्रत्यक्ष सांगितलेले गीतेतील ते ज्ञान भ्रमरहित व प्रमाण आहे हे काय सांगायचे? जीवाने आपल्या कल्याणाकरिता भ्रमरहित ज्ञान व्हावे म्हणून गीतेनुसारच वेदाचे ज्ञान करून घेतले पाहिजे, एवढी गीतेची योग्यता आहे. भगवंतापासून प्रकट झालेल्या वेद व गीता या दोघात, वेद अस्पष्टार्थबोधक व गीता स्पष्टार्थबोधक आहे. म्हणून गीतेला धरून वेदादी भागाचा अर्थ करावा, असा भाव.
ऐसें जें अगाध। जेथ वेडावती वेद।
तेथ अल्प मी मतिमंद। काय होय॥ ७३॥
अर्थ—असा गीतेतील अर्थ अगाध आहे. ज्या गीतार्थाचे आकलन वेदालाही झाले नाही, तेथे माझ्यासारख्या मंदमतीचा पाड काय? (त्या गीतार्थाचे आकलन माझ्यासारख्याला कसे होणार?)॥ ७३॥
गूढार्थदीपिका—ऐसें जें अगाध। जेथ वेडावती वेद—गीतार्थाचे आकलन वेदालाही झाले नाही, या म्हणण्याचा आशय हा आहे की, वेदाने जाणीव ठेवून जेवढे सविशेष किंवा सविकल्प निरूपण करता आले तेवढे केले. पण ज्याप्रमाणे आंबा, द्राक्षे, साखर इत्यादी निरनिराळे मधुर पदार्थ खाल्ले तरी त्यांच्या रुचीतला फरक शब्दाने सांगता येत नाही, तो मनानेच कळतो, त्याप्रमाणे गीतेतील जाणीवरहित परमप्रेमरूप भक्तितत्त्वही अनिर्वचनीय म्हणून शब्दाच्या पलीकडचे असे स्वसंवेद्य किंवा अनुभवरूप असल्यामुळे वेदाला शब्दांनी सांगता आले नाही, असा भाव.
हें अपार कैसेनि कवळावें। महातेज कवणें धवळावें।
गगन मुठीं सुवावें। मशकें केवीं॥ ७४॥
अर्थ—असा हा अमर्याद व जाणीवेला आकलन न होण्याजोगा गीतार्थ बुद्धीत कसा आणावा? अत्यंत थोर प्रकाशाला कशाने प्रकाशित करणार? एवढॺाशा चिलटाने आपल्या मुठीत आकाशाला कसे साठवायचे?॥ ७४॥
परी एथ असे एक आधारू। तेणेंचि बोलें मी सधरू।
जैं सानुकूळ श्रीगुरू। ज्ञानदेवो म्हणे॥ ७५॥
येऱ्हवीं तरी मी मूर्ख। जरी जाहला अविवेक।
तऱ्ही संतकृपादीपक। सोज्वळ असे॥ ७६॥
लोहाचें कनक होये। हें सामर्थ्य परिसींच आहे।
कीं मृतही जीवित लाहे। अमृतसिद्धि॥ ७७॥
जरी प्रगटे सिद्धसरस्वती। तरी मुकया आथी भारती।
एथ वस्तुसामर्थ्यशक्ती। नवल कायी॥ ७८॥
कां जयातें कामधेनु माय। तयासी अप्राप्य कांहीं आहे।
म्हणऊनि मी प्रवर्तों लाहें। ग्रंथीं इये॥ ७९॥
अर्थ—श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, अशा रितीने गीतार्थ आपल्या स्वतंत्र बुद्धीने आकलन होणे जरी सर्वस्वी अशक्य आहे, तरी एका आधाराने ते शक्य आहे व त्या आधाराच्या बळावरच मी धैर्याने गीतार्थ सांगू इच्छितो. तो आधार म्हणजे श्रीगुरूची कृपा होय.॥ ७५॥ एऱ्हवी पाहता मी अत्यंत अज्ञानी असून अति-गंभीर असा गीतार्थ सांगण्याचा अविचार करीत आहे. पण माझ्या दृष्टीसमोर संतकृपेचा मोठा लखलखीत दिवा लागला असल्यामुळे, मी मूर्ख आहे तरी त्या दिव्याच्या योगाने मला सर्व चक्क दिसते.॥ ७६॥ ज्याप्रमाणे परिसातच लोखंडाचे सोने करण्याचे सामर्थ्य आहे किंवा अमृताच्या योगाने मेलेला पुरुषही जिवंत होतो.॥ ७७॥ मुक्याच्या मुखात जर सरस्वती बसली तर मुकाही पंडित होईल. हे त्या त्या वस्तूचे सामर्थ्य आहे, यात नवल नाही.॥ ७८॥ किंवा ज्याला कामधेनू हीच माता प्राप्त झाली, त्याला न प्राप्त होण्यासारखे काय आहे? त्याप्रमाणे सर्वसमर्थ अशी श्रीगुरूची कृपा मला लाभल्यामुळे मी गीतार्थ सांगण्यास धजत आहे.॥ ७९॥
गूढार्थदीपिका—बोलें मी सधरु। जैं सानुकूळ श्रीगुरू- परमप्रेमभक्तिरूप जो गीतेचा अर्थ तो,
‘मुख्यतस्तु महत्कृपयैव भगवत्कृपालेशाद्वा।’(नारदभक्तिसूत्र ३८)
या नारदभक्तिसूत्राप्रमाणे संतरूपी श्रीगुरू किंवा भगवान यांच्या कृपेनेच प्राप्त होणारा आहे. तो संतकृपेवाचून स्वत:च्या बुद्धीने आकलन होऊ शकत नाही, असे सर्व संतांचे म्हणणे आहे.
तरी न्यून तें पुरतें। अधिक तें सरतें।
करूनि घ्यावें हें तुमतें। विनवित असें॥ ८०॥
आतां देईजो अवधान। तुम्हीं बोलविला मी बोलेन।
जैसें चेष्टे सूत्राधीन। दारुयंत्र॥ ८१॥
तैसा मी अनुगृहीत। साधूंचा निरूपित।
ते आपला अलंकारित। भलतयापरी॥ ८२॥
तंव श्रीगुरु म्हणती राहीं। हें तुज बोलावें नलगे कांहीं।
आतां ग्रंथा चित्त देईं। झडकरी वेगां॥ ८३॥
या बोला निवृत्तिदास। पावूनि परम उल्हास।
म्हणे परिसा मना अवकाश। देऊनियां॥ ८४॥
अर्थ—तरी उणे काही वाटल्यास आपण पुरे करून घ्यावे व अधिक शब्द तोंडातून निघाल्यास आपण गोड करून घ्यावे ही माझी तुम्हांला प्रार्थना आहे.॥ ८०॥ आता निरूपणाकडे लक्ष द्यावे. तुम्ही जसे बोलवाल तसे मी निरूपण करीन. ज्याप्रमाणे लाकडाची कळसूत्री बाहुली नाचविणाऱ्याच्या स्वाधीन असते, तसा मीही तुम्हा गुरुजनांचा कृपापात्र असून आज्ञेप्रमाणे वागणारा आहे. आता ते साधुजन आवडेल तसा आपल्या लेकराला अलंकृत करतील.॥ ८१-८२॥ श्रीज्ञानेश्वरमहाराज म्हणतात “अशी प्रार्थना केल्याबरोबर श्रीगुरू निवृत्तिनाथांनी आश्वासन देऊन सांगितले, तुला प्रार्थना करण्याची गरजच नाही. ग्रंथ सांगण्याकडे लवकर चित्त दे म्हणजे झाले.”॥ ८३॥ हे आश्वासन ऐकून निवृत्तिदास श्रीज्ञानेश्वर महाराजांना परम आनंद झाला. परम उल्हास पावलेले श्रीज्ञानेश्वरमहाराज श्रोत्यांना मनाला अवकाश देऊन ऐकण्याची विनंती करतात.॥ ८४॥
गूढार्थदीपिका—परिसा मना अवकाश। देऊनियां
येथे मनाला अवकाश देऊन असे जे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ, दुसरे काही न ऐकू देता मनाला गीतार्थच ऐकण्याला सवड द्या, म्हणजे अत्यंत एकाग्र चित्ताने ऐका, असा आहे.
(श्लोक-१)
धृतराष्ट्र उवाच
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सव:।
मामका: पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय॥ १॥
अर्थ—राजा धृतराष्ट्र म्हणतो, संजया! धर्मक्षेत्र असे जे कुरुक्षेत्र, जेथे माझे मुलगे व पांडूचे मुलगे आपसात युद्ध करण्याकरिता एकत्र मिळालेले आहेत, तेव्हा ते काय करते झाले?॥ १॥
तरी पुत्रस्नेहें मोहित। धृतराष्ट्र असे पुसत।
म्हणे संजया सांगें मात। कुरुक्षेत्रींची॥ ८५॥
जें धर्मालय म्हणिजे। तेथ पांडव आणि माझे।
गेले असती व्याजें। जुंझाचेनि॥ ८६॥
तरी तिहीं येतुला अवसरीं। काय किजत असे येरयेरीं।
तें झडकरी कथन करीं। मजप्रती॥ ८७॥
अर्थ—पुत्रप्रेमाने वेडा झालेला धृतराष्ट्र संजयाला विचारतो की, संजया! कुरुक्षेत्राकडील हकीगत सांग.॥ ८५॥ ज्या कुरुक्षेत्राला धर्माचे ठिकाण (म्हणजे जेथे गेले असता दुर्बुद्धी नाहीशी होऊन सुबुद्धीच सुचायची असे ठिकाण) म्हणतात, त्या कुरुक्षेत्राचे ठिकाणी पांडव व माझे पुत्र कौरव युद्धाकरिता गेले आहेत.॥ ८६॥ ते इतका वेळ परस्परात काय करीत आहेत हे लवकर मला सांग.॥ ८७॥
गूढार्थदीपिका—धर्मालय—
सर्व सृष्टी त्रिगुणात्मक आहे; म्हणून देशही त्रिगुणात्मक आहेत. त्या त्या गुणाच्या, देशाच्या ठिकाणी गेले असता त्यांच्या त्यांच्या गुणानुसार मनुष्याची मती होत असते. कुरुक्षेत्र हा देश धर्मक्षेत्र म्हणजे पुण्यक्षेत्र. त्या ठिकाणी गेलेल्या मनुष्याची वृत्ती सात्त्विक होऊन त्याचे मतीत सद्विचार उत्पन्न होतात. युद्धाकरिता कौरव अशा पुण्यभूमीवर गेल्यावर युद्ध करणे योग्य नाही, तर पांडवांचे न्याय्य राज्य त्यांना परत करावे असा त्यांच्या मतीमध्ये पालट झाला किंवा काय, अशी धृतराष्ट्राला शंका आली, असे ‘धर्मक्षेत्र’ या पदाने सुचविले आहे.
(श्लोक-२-३)
संजय उवाच
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा।
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्॥ २॥
पश्यैतांपाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥ ३॥
अर्थ—राजा धृतराष्ट्राचा प्रश्न ऐकून संजय म्हणतो, राजा धृतराष्ट्रा! व्यूहरचित पांडवांचे सैन्य पाहून राजा दुर्योधन द्रोणाचार्यांपाशी आला व त्यांना म्हणाला.॥ २॥ अहो आचार्य! तुमच्या बुद्धिमान शिष्याने, द्रुपद राजाच्या पुत्राने पांडवांच्या या अफाट सैन्याची कशी व्यूहरचना केली आहे, पहा.॥ ३॥
तिये वेळीं तो संजय बोले। म्हणे पांडवसैन्य उचललें।
जैसें महाप्रळयीं पसरलें। कृतांतमुख॥ ८८॥
तैसें तें घनदाट। उठावलें एकवाट।
जैसें उसळलें काळकूट। धरी कवण॥ ८९॥
ना तरी वडवानल सादुकला। प्रलयवातें पोखला।
सागर शोषूनि उधवला। अंबरासी॥ ९०॥
तैसें दळ दुर्धर। नानाव्यूहीं परिकर।
अवगमलें भयासुर। तिये काळीं॥ ९१॥
तें देखोनि दुर्योधनें। अव्हेरिलें कवणें मानें।
जैसें न गणिजे पंचाननें। गजघटांतें॥ ९२॥
मग द्रोणापासीं आला। तयातें म्हणे हा देखिला?।
कैसा दळभार उचलला। पांडवांचा॥ ९३॥
गिरिदुर्ग जैसे चालते। तैसे विविध व्यूह भंवते।
रचिले आथि बुद्धिमंतें। द्रुपदकुमरें॥ ९४॥
जो कां तुम्हीं शिष्य आपुला। विद्येसि वसौटा केला।
तेणें हा सैन्यसिंधु पाखरिला। देख देख॥ ९५॥
अर्थ—त्यावेळी तो संजय म्हणाला, युद्धाकरिता खवळलेले पांडवांचे सैन्य प्रलयकाळी तोंड फाडून सृष्टीचा संहार करू पाहणाऱ्या काळाच्या मुखाप्रमाणे भासले.॥ ८८॥ ज्याप्रमाणे समुद्रमंथनातून निघालेले काळकूट विष देवदैत्यांना अनावर दिसू लागले, त्याप्रमाणे घनदाट पसरलेले पांडवसैन्य कौरवांवर चाल करून जाण्यास सिद्ध झाले, तेव्हा अनावर झाले॥ ८९॥ किंवा समुद्रातील वडवानळ पेटून त्याला प्रलयकाळच्या वायूचे साह्य मिळाले असता, तो जसा संपूर्ण सागराला शोषून आकाशाला जाऊन भिडतो,॥ ९०॥ त्याप्रमाणे पांडवांचे अफाट व अनेक प्रकारच्या व्यूहरचनेने सज्ज झालेले सैन्य त्यावेळी भयानक दिसत होते.॥ ९१॥ ते सैन्य पाहून ज्याप्रमाणे सिंहाने हत्तीच्या कळपाला काही जुमानू नये, तसे दुर्योधनाने मात्र त्याला तुच्छच लेखले.॥ ९२॥ मग दुर्योधन द्रोणाचार्यांपाशी येऊन त्यांना म्हणू लागला, आचार्य! हे पाहिले का पांडवांचे सैन्य कसे सज्ज झाले आहे ते.॥ ९३॥ तुमचा बुद्धिमान शिष्य द्रुपदराजाचा मुलगा, जो धृष्टद्युम्न, त्याने नानाप्रकारची सैन्याची रचना केली असून ते सैन्य जणू चालत्या डोंगरी किल्ल्याप्रमाणे दिसत आहे.॥ ९४॥ अहो, पहा! पहा! ज्या शिष्याला तुम्ही धनुर्विद्या देऊन त्यात पूर्ण निष्णात केले, त्याने ही समुद्राप्रमाणे पसरलेल्या सैन्याची रचना केली आहे.॥ ९५॥
गूढार्थदीपिका—सैन्यसिंधु—पराक्रम या गुणाला उद्देशून सिंहाची उपमा दिली जाते. पण येथे दुर्योधनाला पांडवसैन्याचा पराक्रम तुच्छ वाटत होता हे,
तें देखोनि दुर्योधनें। अव्हेरिलें कवणें मानें।
जैसें न गणिजे पंचाननें। गजघटांतें॥
या ओवीवरून स्पष्ट आहे; म्हणून येथे सैन्याला सिंहाची उपमा योग्य आहे. पांडवांचे सैन्य कसे अफाट पसरले आहे, हे दुर्योधनाला सांगावयाचे होते व त्याला अनुलक्षून पांडवांच्या सैन्याच्या अफाटपणाला सिंधूची उपमा दिली; म्हणून या ठिकाणी ‘सिंधु’ हाच शब्द योग्य वाटतो. (सिंहु नव्हे.)
(श्लोक-४-६)
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथ:॥ ४॥
धृष्टकेतुश्चेकितान: काशिराजश्च वीर्यवान्।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगव:॥ ५॥
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथा:॥ ६॥
अर्थ—या सैन्यात भीम, अर्जुन यांच्या तुल्य महान पराक्रमी व थोर धनुर्धारी असे युयुधान, विराट, महारथी द्रुपद, धृष्टकेतू, चेकितान, पराक्रमी काशीराज, पुरुजित, कुंतिभोज, नरश्रेष्ठ शैब्यराजा, युधामन्यू, विक्रान्त, पराक्रमी उत्तमौजा, अभिमन्यू, द्रुपदराजाचे पुत्र इत्यादी महारथीआहेत.॥ ४-६॥
आणीकही असाधारण। जे शस्त्रास्त्रीं प्रवीण।
क्षात्रधर्मीं निपुण। वीर आहाती॥ ९६॥
जे बळें प्रौढी पौरुषें। भीमार्जुनांसारिखे।
ते सांगेन कौतुकें। प्रसंगेंचि॥ ९७॥
एथ युयुधान सुभट। आला असे विराट।
महारथी श्रेष्ठ। द्रुपद वीर॥ ९८॥
चेकितान धृष्टकेतु। काशिराज विक्रांतु।
उत्तमौजा नृपनाथु। शैब्य देख॥ ९९॥
हा कुंतिभोज पाहें। एथ युधामन्यु आला आहे।
आणि पुरुजितादि राय हे। सकळ देखे॥ १००॥
हा सुभद्राहृदयनंदन। जो अपर नवा अर्जुन।
तो अभिमन्यु म्हणे दुर्योधन। देखें द्रोणा॥ १०१॥
आणीकही द्रौपदीकुमर। हे सकळही महारथी वीर।
मिती नेणिजे परि अपार। मीनले असती॥ १०२॥
अर्थ—आणिकही पांडवसैन्यात शस्त्र व अस्त्र यात विशेष प्रवीण व क्षात्रधर्मात विशेष निपुण असे वीर आहेत.॥ ९६॥ जे बळात, थोरवीत व पराक्रमात भीमार्जुनासारखे आहेत, असे पुष्कळ वीर पांडवसैन्यात आहेत. त्यांची नावे या प्रसंगी सांगतो.॥ ९७॥ महान योद्धे युयुधान व विराट येथे आले आहेत व महारथी द्रुपदराजाही येथे आहे.॥ ९८॥ धृष्टकेतू, चेकितान, पराक्रमी काशिराज, उत्तमौजा नृपती, शैब्य,॥ ९९॥ हा पहा, कुंतिभोज, हा युधामन्यू पहा, हे पुरुजितादी राजे, पहा.॥ १००॥ दुर्योधन म्हणाला, द्रोणाचार्य! हा सुभद्रेचा मुलगा जो प्रत्यक्ष दुसरा अर्जुनच म्हटला जातो व जो सुभद्रेच्या चित्ताची साक्षात करमणूक आहे, तो अभिमन्यू पहा.॥ १०१॥ आणखी हे द्रौपदीचे मुलगे पहा. हे सर्व महारथी असून, असे जे पुष्कळ वीर येथे आले आहेत, त्यांची संख्या करवत नाही.॥ १०२॥
(श्लोक-७-९)
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते॥ ७॥
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजय:।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥ ८॥
अन्ये च बहव: शूरा मदर्थे त्यक्तजीविता:।
नानाशस्त्रप्रहरणा: सर्वे युद्धविशारदा:॥ ९॥
अर्थ—आचार्य, आता आपल्या सैन्यात कोण कोण थोर योद्धे आहेत, हे आपल्या माहिती करता सांगतो, ऐका.॥ ७॥ आपण स्वत:, भीष्माचार्य, कर्ण, कृपाचार्य, समितिंजय, अश्वत्थामा, विकर्ण, तसाच राजा सौमदत्ती हे आहेत.॥ ८॥ आणखी महान पराक्रमी, माझ्याकरिता आपल्या जीविताची आशा सोडणारे, नाना प्रकारच्या शस्त्रांचा युद्धात उपयोग करणारे, असे पुष्कळ वीर आहेत व ते सर्व युद्धशास्त्रात निपुण आहेत.॥ ९॥
आतां आमुच्या दळीं नायक। जे रूढ वीर सैनिक।
ते प्रसंगें आइक। सांगिजती॥ १०३॥
उद्देशें एक दोनी। जायिजती बोलोनी।
तुम्ही आदिकरूनी। मुख्य जे जे॥ १०४॥
हा भीष्म गंगानंदनु। जो प्रतापतेजस्वी भानु।
रिपुगजपंचाननु। कर्ण वीर॥ १०५॥
एकेकाचेनि मनोव्यापारें। हें विश्व होय संहरे।
हा कृपाचार्य न पुरे। एकलाचि॥ १०६॥
एथ विकर्ण वीर आहे। हा अश्वत्थामा पैल पाहें।
याचा अडदर सदा वाहे। कृतांत मनीं॥ १०७॥
समितिंजय सौमदत्ति। ऐसे आणीक बहुत आहाती।
जयांचिया बळा मिती। धाताही नेणे॥ १०८॥
जे शस्त्रविद्यापारंगत। मंत्रावतार मूर्त।
हो कां जें अस्त्रजात। एथूनि रूढ॥ १०९॥
हे अप्रतिमल्ल जगीं। पुरता प्रताप अंगीं।
परी सर्व प्राणें मजचिलागीं। आरायिले असती॥ ११०॥
पतिव्रतेचें हृदय जैसें। पतीवांचूनि न स्पर्शे।
मी सर्वस्व यां तैसें। सुभटांसी॥ १११॥
आमुचिया काजाचेनि पाडें। देखती आपुलें जीवित्व थोकडें।
ऐसे निरवधि चोखडे। स्वामिभक्त॥ ११२॥
जुंझती कुळकणी जाणती। कळे कीर्तीसी जिती।
हे बहु असो क्षात्रनीती। एथोनियां॥ ११३॥
ऐसे सर्वांपरी पुरते। वीर दळीं आमुतें।
आतां काय गणूं यांतें। अपार हे॥ ११४॥
अर्थ—आता आमच्या सैन्यात जे प्रसिद्ध सेनानी आहेत तेही या प्रसंगाने सांगतो, ऐका.॥ १०३॥ तुमच्या माहिती करिता एक दोन जे तुम्ही आदिकरून मुख्य मुख्य वीर आहेत ते सांगतो.॥ १०४॥ हा गंगापुत्र भीष्माचार्य, पराक्रमरूपी अती दैदीप्यमान सूर्यच आहे. शत्रुरूपी हत्तींना सिंहासारखा वाटणारा हा कर्णवीर पहा.॥ १०५॥ या एकेकाने नुसते मनात आणल्यास सर्व सृष्टीचा संहार होईल. कृपाचार्य हा एकटाच सर्व शत्रुसैन्याला पुरून उरणारा आहे.॥ १०६॥ ऐथे हा विकर्ण वीर आहे. हा त्याच्या पलीकडेच असलेला अश्वत्थामा पहा. याचे काळाला देखील सदा भय वाटत असते.॥ १०७॥ समितिंजय, सौमदत्ती यांच्यासारखे आणिकही असे पुष्कळ वीर आहेत की, ज्यांचे सामर्थ्य ब्रह्मदेवही जाणत नाही.॥ १०८॥ हे शस्त्रविद्येत पूर्ण निष्णात असून अस्त्रविद्येचे तर मूर्तिमंत मंत्रच आहेत. असे वाटते की, सर्व अस्त्रविद्याच यांच्यापासून प्रगट झाली.॥ १०९॥ यांच्या तोडीचा जगात कोणी दुसरा मल्ल नाहीं. यांच्या अंगी पराक्रम पूर्णपणे वास करतो. असे असून माझ्याकरिता यांनी जीवितावर पाणी सोडले आहे.॥ ११०॥ पतिव्रतेचे मन जसे पतीवाचून दुसऱ्या कशालाही शिवत नाही, त्याप्रमाणे या योद्धॺांचे सर्वकाही मी आहे.॥ १११॥ आमच्या कार्यापुढे त्यांना त्यांचे जीवितही तुच्छ वाटते. असे हे पराकाष्ठेचे स्वामिभक्त आहेत.॥ ११२॥ आपल्या पूर्वजांचा लौकिक जाणून युद्ध करतात. आपल्या युद्धकौशल्याने कीर्ती मिळवितात. बहुत काय, सर्व क्षात्रधर्मच येथून प्रगट झाला असेच मी म्हणतो.॥ ११३॥ सर्व दृष्टीने निष्णात असे हे वीर आमच्या सैन्यात आहेत व त्यांची संख्याही करवत नाही.॥ ११४॥
(श्लोक-१०)
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥ १०॥
अर्थ—म्हणून भीष्माचार्यांनी रक्षण केलेले आमचे सैन्य अमर्याद असून भीमाने रक्षण केलेले पांडवांचे सैन्य मर्यादित आहे.॥ १०॥
वरी क्षत्रियांमाजि श्रेष्ठ। जो जगजेठी जगीं सुभट।
तया दळवैपणाचा पाट। भीष्मासि पैं॥ ११५॥
आतां याचेनि बळें गवसलें। हें दुर्ग जैसें पन्नासिलें।
येणें पाडें थेंकुलें। लोकत्रय॥ ११६॥
आधींच समुद्र पाहीं। तेथ दुवाडपण कवणा नाहीं।
मग वडवानळ तैसेयाही। विरजा जैसा॥ ११७॥
ना तरी प्रलयवन्हि महावात। या दोघां जैसा संघात।
तैसा हा गंगासुत। सेनापति॥ ११८॥
आतां येणेंसीं कवण भिडे। हें पांडवसैन्य कीर थोकडें।
वरचिलेनि पाडें। दिसत असे॥ ११९॥
वरी भीमसेन बेथु। तो जाहला असे सेनानाथु।
ऐसें बोलोनियां मातु। सांडिली तेणें॥ १२०॥
अर्थ—आणखी त्यात, सर्व क्षत्रियांत श्रेष्ठ, सर्व जगात नावाजलेले थोर योद्धे अशा भीष्माचार्यांना सर्व सैन्याच्या सेनापतिपणाचा अधिकार दिला आहे.॥ ११५॥ आता यांच्या सामर्थ्याने आवरलेले हे सैन्य बांधलेल्या किल्ल्याप्रमाणे पसरले आहे. यांच्या तुलनेने पांडवसैन्यच काय पण त्रैलोक्यही अल्प आहे.॥ ११६॥ आधीच समुद्र विशाल, तो पाहून कोणाला भय वाटत नाही? त्यातच जसे वडवानळाचे आणखी साह्य व्हावे.॥ ११७॥ किंवा प्रलयकालचा अग्नी व प्रलयकालचा वायू दोघांचा ज्याप्रमाणे मेळ व्हावा, त्याप्रमाणे हा गंगासुत सेनापती आहे.॥ ११८॥ आता अशा या आमच्या सैन्याशी कोण युद्ध करणार? हे पांडवांचे सैन्य तर अगदीच अपुरे आहे.॥ ११९॥ आणखी युद्धचातुर्यहीन आडदांड असा हा भीमसेन त्या पांडवसेनेचा सेनापती आहे. असे बोलून त्याने ही गोष्ट तेथेच सोडून दिली.॥ १२०॥
(श्लोक-११)
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिता:।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्त: सर्व एव हि॥ ११॥
अर्थ—आपआपल्या माऱ्याच्या ठिकाणी स्थित राहून व आपल्या अधिकाराखाली असलेल्या सैन्यानिशी आपण सर्वांनी भीष्माचार्यांचेच संरक्षण केले पाहिजे.॥ ११॥
मग पुनरपि काय बोले। सकळ सैनिकांतें म्हणितलें।
आतां दळभार आपुलाले। सरसे करा॥ १२१॥
जया जिया अक्षौहिणी। तेणें तिया आरणी।
वरगण कवणकवणी। महारथिया॥ १२२॥
तेणें तिया आवरिजे। भीष्मातळीं राहिजे।
द्रोणातें म्हणे पाहिजे। तुम्ही सकळ॥ १२३॥
हाचि एक रक्षावा। मी तैसा हा देखावा।
येणें दळभार आघवा। साच आमुचा॥ १२४॥
अर्थ—मग पुन: दुर्योधन सर्व सेनापतींना उद्देशून बोलू लागला की, आता सर्वांनी आपापले सैन्यभार सज्ज करावे.॥ १२१॥ ज्यांच्या ज्यांच्या स्वाधीन ज्या ज्या अक्षौहिणी असतील, त्या त्या रणभूमीवर त्यांनी महारथ्यांच्या हुकमतीखाली वाटून द्याव्या.॥ १२२॥ त्या त्या महारथ्यांनी त्या आपल्या स्वाधीन ठेवाव्या आणि सर्वांनी मिळून भीष्माचार्यांच्या आज्ञेत राह वे. द्रोणाचार्यांना मग म्हणाला,॥ १२३॥ आपण सर्वांनी, भीष्माचार्यांना ‘मी’ समजून त्यांचे रक्षण केले पाहिजे. यांच्या योगानेच आपले सैन्य समर्थ ठरणार आहे.॥ १२४॥
(श्लोक-१२-१३)
तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्ध: पितामह:।
सिंहनादं विनद्योच्चै: शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥ १२॥
तत: शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखा:।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुुुुलोऽभवत्॥ १३॥
अर्थ—राजा दुर्योधनाचे भाषण ऐकून नंतर कौरवांच्या कुलात सर्वांत वडील असलेले पितामह जे भीष्माचार्य त्यांनी अत्यंत आवेशाने सिंहासारखी गर्जना करून व शंखनाद करून दुर्योधनाच्या चित्तात अत्यंत हर्ष उत्पन्न केला.॥ १२॥ भीष्माचार्यांच्या शंखनादाबरोबर जिकडे तिकडे शंख, भेरी, पणवानक, गोमुख वगैरे यांचे ध्वनी उठले व तो सर्व मिळून एकच भयंकर ध्वनी झाला.॥ १३॥
या राजयाचिया बोला। सेनापति संतोषला।
मग तेणें केला। सिंहनाद॥ १२५॥
तो गाजत असे अद्भुत। दोहीं सैन्यांआंत।
प्रतिध्वनि न समात। उपजत असे॥ १२६॥
तयाचि तुलगासवें। वीरवृत्तीचेनि थावें।
दिव्य शंख भीष्मदेवें। आस्फुरिला॥ १२७॥
ते दोन्ही नाद मिनले। तेथ त्रैलोक्य बधिरीभूत जाहलें।
जैसें आकाश कां पडिलें। तुटोनियां॥ १२८॥
घडघडीत अंबर। उचंबळत सागर।
क्षोभलें चराचर। कांपत असे॥ १२९॥
तेणें महाघोषगजरें। दुमदुमिताती गिरिकंदरें।
तंव दळामाजि रणतुरें। आस्फुरिलीं॥ १३०॥
उदंड सैंघ वाजतें। भयानकें खाखातें।
महाप्रळय जेथें। धाकडांसी॥ १३१॥
भेरी निशाण मांदळ। शंख काहळ भोंगळ।
आणि भयासुर रणकोल्हाळ। सुभटांचे॥ १३२॥
आवेशें भुजा त्राहाटिती। विसणेले हांका देती।
जेथ महामद भद्रजाती। आवरती ना॥ १३३॥
तेथ भेडांची कवण मात। कांचया केर फिटत।
जेणें दचकला कृतांत। आंग नेघे॥ १३४॥
एकां उभयांचि प्राण गेले। चांगांचे दांत बैसले।
विरुदाचे दादुले। हिंवताती॥ १३५॥
ऐसा अद्भुत तूरबंबाळ। ऐकोनि ब्रह्मा व्याकुळ।
देव म्हणती प्रळयकाळ। वोढवला आजी॥ १३६॥
अर्थ—या दुर्योधनाच्या बोलण्याने भीष्माचार्यांना फार संतोष होऊन त्यांनी भयंकर सिंहनाद केला.॥ १२५॥ तो सिंहनाद जिकडे तिकडे दोन्ही सैन्यात घुमत होता व त्याचा प्रतिध्वनी इतका उमटत होता की, तो कोठे मावेना.॥ १२६॥ तो प्रतिध्वनी उमटत असताच भीष्माचार्यांनी वीरवृत्तीच्या आवेशाने दिव्य शंख फुंकला.॥ १२७॥ ते दोन्ही नाद मिळाले, तेव्हा आकाश तुटून पडावे, त्याप्रमाणे भयंकर आवाज होऊन त्रैलोक्याच्या कानठळॺा बसल्या.॥ १२८॥ आकाशात घडघड आवाज होऊ लागला. समुद्र उचंबळू लागला. सर्व चराचर भयभीत होऊन कापू लागले.॥ १२९॥ त्या भयंकर नादाने पर्वताच्या गुहा दुमदुमून गेल्या, तितक्यातच सैन्यात जिकडे तिकडे रणवाद्येही वाजू लागली.॥ १३०॥ तेथेच भयंकर व कर्कश अशी अनेक प्रकारची वाजंत्रे वाजू लागली, तेव्हा मोठमोठॺा धैर्यवानांनाही महाप्रलय होतो, असे वाटले.॥ १३१॥ नौबत, डंके, ढोल, शंख, झांजा, तुताऱ्या आणि जिकडे तिकडे योद्धॺांचे युद्धासंबंधीचे ओरडणे या सर्वांचा एकच कल्लोळ झाला.॥ १३२॥ योद्धे जिकडे तिकडे वीरश्रीने दंड थोपटू लागले. कित्येक युद्धाच्या आवेशाने शत्रूंना हाका देऊ लागले. त्या ठिकाणी मदोन्मत्त हत्ती आवरेनासे झाले.॥ १३३॥ भेकड असे कच्चे वीर तर पाचोळॺासारखे उडाले. प्रत्यक्ष मृत्यूदेखील भयभीत होऊन तेथे पाय ठेवू इच्छित नव्हता.॥ १३४॥ कित्येकांनी उभ्या उभ्या प्राण सोडले. मी मी म्हणणाऱ्यांची दातखिळी बसली, जे अजिंक्यपणाचे ब्रीद वागविणारे होते, तेही थरथर कापू लागले.॥ १३५॥ असा हा भयंकर ध्वनी ऐकून ब्रह्मदेवालाही काही सुचेनासे झाले. देव तर आता प्रलय होतो, असेच म्हणू लागले.॥ १३६॥
(श्लोक-१४-१९)
तत: श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ।
माधव: पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतु:॥ १४॥
पांचजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजय:।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदर:॥ १५॥
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर:।
नकुल: सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥ १६॥
काश्यश्च परमेष्वास: शिखण्डीच महारथ:।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजित:॥ १७॥
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वश: पृथिवीपते।
सौभद्रश्च महाबाहु: शङ्खान्दध्मु: पृथक् पृथक्॥ १८॥
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥ १९॥
अर्थ—नंतर ज्याला पांढरे शुभ्र घोडे जोडलेले आहेत, अशा थोर रथात असलेल्या भगवान श्रीकृष्ण व अर्जुन या दोघांनी आपल्या दिव्य शंखांचा नाद केला.॥ १४॥ भगवान श्रीकृष्णाने आपला पांचजन्य शंख फुंकला व अर्जुनाने आपला देवदत्त शंख वाजविला. अचाट कर्म करणाऱ्या बलशाली भीमाने आपला पौण्ड्र नावाच्या शंखाचा नाद केला.॥ १५॥ कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने आपला अनंतविजय नावाचा शंख वाजविला आणि नकुल, सहदेव यांनी आपले सुघोष, मणिपुष्पक या नावांचे शंख फुंकले.॥ १६॥ हे राजा! महाधनुर्धारी काशिराज, महारथी शिखंडी, धृष्टद्युम्न, विराट आणि कोणाहीकडून जिंकला न जाणारा असा सात्यकी, द्रुपद व द्रुपदराजाचे पुत्र या सर्वांनी व सुभद्रापुत्र अभिमन्यूने, हे राजा! आपले निरनिराळे शंख फुंकले.॥ १७-१८॥ या सर्व शंखांच्या एकवटलेल्या नादाने धृतराष्ट्रांच्या मुलांची अंत:करणे विदीर्ण झाली व तो भयंकर नाद पृथ्वी व अंतरिक्षातही दुमदुमू लागला.॥ १९॥
ऐसी स्वर्गीं मात। देखोनि तो आकांत।
तंव पांडवदळाआंत। वर्तलें कायी॥ १३७॥
हो कां निजसार विजयाचें। कीं तें भांडार महातेजाचें।
जेथ गरुडाचिये जावळिचे। कांतले चाऱ्ही॥ १३८॥
कीं पाखांचा मेरु जैसा। रहंवर मिरवतसे तैसा।
तेजें कोंदाटलिया दिशा। जयाचेनि॥ १३९॥
जेथ अश्ववाहक आपण। वैकुंठींचा राणा जाण।
तया रथाचे गुण। काय वर्णूं॥ १४०॥
ध्वजस्तंभावरी वानर। तो मूर्तिमंत शंकर।
सारथी शारंगधर। अर्जुनेंसीं॥ १४१॥
देखा नवल तया प्रभूचें। अद्भुत प्रेम भक्ताचें।
जें सारथ्य पार्थाचें। करीत असे॥ १४२॥
पाइक पाठीसीं घातला। आपण पुढां राहिला।
तेणें पांचजन्य आस्फुरिला। अवलीळाचि॥ १४३॥
परी तो महाघोष थोरु। गर्जत असे गंहिरु।
जैसा उदेला लोपी दिनकरु। नक्षत्रांतें॥ १४४॥
तैसे तूरबंबाळ भंवते। कौरवदळीं गाजत होते।
ते हारपोनि नेणों केउते। गेले तेथ॥ १४५॥
तैसाचि देखें येरें। निनादें अतिगजरें।
देवदत्त धनुर्धरें। आस्फुरिला॥ १४६॥
ते दोनी शब्द अचाट। मिनले एकवट।
तेथ ब्रह्मकटाह शतकूट। हों पाहत असे॥ १४७॥
तंव भीमसेन विसणेला। जैसा महाकाळ खवळला।
तेणें पौण्ड्र आस्फुरिला। महाशंख॥ १४८॥
तो महाप्रलयजलधर। जैसे गडगडीत गंहिर।
तंव अनंतविजय युधिष्ठिर। आस्फुरित असे॥ १४९॥
नकुळें सुघोष। सहदेवें मणिपुष्पक।
जेणें नादें अंतक। गजबजला ठाके॥ १५०॥
तेथ भूपती होते अनेक। द्रुपद द्रौपदेयादिक।
हा काशीपति देख। महाबाहू॥ १५१॥
तेथ अर्जुनाचा सुत। सात्यकि अपराजित।
धृष्टद्युम्न नृपनाथ। शिखंडी हन॥ १५२॥
विराटादि नृपवर। जे सैनिक मुख्य वीर।
तिहीं नाना शंख निरंतर। आस्फुरिले॥ १५३॥
तेणें महाघोषनिर्घातें। शेष कूर्म अवचितें।
गजबजोनि भूूभारातें। सांडूं पाहती॥ १५४॥
तेथ तिन्ही लोक डळमळित। मेरु मांदार आंदोळत।
समुद्रजळ उसळत। कैलासवरी॥ १५५॥
पृथ्वीतळ उलथों पहात। आकाश असे आसुडत।
तेथ सडा होत। नक्षत्रांचा॥ १५६॥
सृष्टि गेली रे गेली। देवां मोकळवादी जाहली।
ऐसी एक टाळी पिटिली। सत्यलोकीं॥ १५७॥
दिहाचि दिन थोकला। जैसा प्रळयकाळ मांडला।
तैसा हाहाकार जाहला। तिहीं लोकीं॥ १५८॥
तें देखोनि आदिपुरुष विस्मित। म्हणे झणें होय पां अंत।
मग लोपला अद्भुत। संभ्रम तो॥ १५९॥
म्हणोनि विश्व सांवरलें। एऱ्हवीं युगांत होतें वोढवलें।
जैं महाशंख आस्फुरिले। कृष्णादिकीं॥ १६०॥
तो घोष तरी उपसंहरला। परी पडिसाद होता राहिला।
तेणें दळभार विध्वंसिला। कौरवांचा॥ १६१॥
जैसा गजघटाआंत। सिंह लीला विदारित।
तैसा हृदयातें भेदित। कौरवांचिया॥ १६२॥
तो गाजत जंव आइकती। तंव उभेचि हियें घालिती।
एकमेकांतें म्हणती। सावध रे सावध॥ १६३॥
अर्थ—कौरव सैन्यात होत असलेला भयंकर ध्वनी ऐकून, देव स्वर्गात अशा रितीने गोष्टी करीत असताना, इकडे पांडवसैन्यात काय वर्तमान चालले होते?॥ १३७॥ जणू विजयाचे सर्व सार असलेला (म्हणजे ज्याच्यावर बसून युद्ध केले असता विजय येणारच असा) किंवा जो थोर तेजाच्या कोठाराप्रमाणे अती दैदीप्यमान आहे, ज्याला गरुडासारखे वेगवान असलेले चार घोडे जुंपले होते,॥ १३८॥ किंवा जो पंख असलेल्या मेरुपर्वताप्रमाणे दिसत होता, ज्याच्या तेजाने सर्व दिशा भरून गेल्या होत्या, असा तो अर्जुनाचा रथ तेथे शोभत होता.॥ १३९॥ ज्या अर्जुनाच्या रथावर साक्षात वैकुंठीचा राजा स्वत: घोडे हाकणारा होता, त्या रथाचे गुण काय वर्णन करू?॥ १४०॥ रथाच्या ध्वजस्तंभावर मूर्तिमंत शंकर असलेले मारुतिराय असून अर्जुन योद्धा व सारथी भगवान श्रीकृष्ण होते.॥ १४१॥ पहा, भगवंतांचे आपल्या भक्तावर कसे आश्चर्यकारक प्रेम असते. आपण स्वत: भगवान अर्जुनाचे सारथ्य करू लागले.॥ १४२॥ भगवंतांनी आपला दास पाठीशी घालून आपण शत्रूच्या समोर झाले. त्या भगवंताने सहज लीलेने पांचजन्य शंख फुंकला.॥ १४३॥ पण त्याचा ध्वनी इतका मोठा झाला की, सूर्य उगवला असता ज्याप्रमाणे नक्षत्रे लोपून जातात,॥ १४४॥ त्याप्रमाणे त्या नादानेही कौरवसैन्यात जे नाद घुमत होते, ते सर्व कोठे लोपले गेले, कोण जाणे.॥ १४५॥ तसेच ज्याचा आवाज फार घुमणारा व गंभीर गर्जना करणारा आहे, असा आपला देवदत्त शंख अर्जुनाने वाजविला.॥ १४६॥ देवाचा पांचजन्य व अर्जुनाचा देवदत्त या दोन्ही शंखांचे भयंकर शब्द एकत्र मिळाले, तेव्हा या ब्रह्मांडाचे आता तुकडे तुकडे होणार असे वाटले.॥ १४७॥ तितक्यात भीमसेन महाकाळासारखा खडबडून जागा झाला व त्याने आपला पौंड्र नावाचा शंख फुंकला.॥ १४८॥ प्रलयकाळच्या मेघाप्रमाणे त्याचा गडगडाट झाला. तितक्यात युधिष्ठिराने आपला अनंतविजय नावाचा शंख वाजविला.॥ १४९॥ नकुलाने सुघोष व सहदेवाने मणिपुष्पक नावाचे आपापले शंख वाजविले; त्या सर्वांच्या एकत्र झालेल्या नादाने यमही घाबरून गेला.॥ १५०॥ त्या सैन्यात आणखी जे द्रुपद, द्रौपदीचे मुलगे, विशाल बाहूंचा काशीपती,॥ १५१॥ अर्जुनाचा मुलगा अभिमन्यू, सात्यकी, अपराजित धृष्टद्युम्न राजा, शिखंडी, विराटादी राजे जे सेनाधिपती होते, तेही आपापले शंख सारखे वाजवू लागले.॥ १५२-१५३॥ ते सर्व निनाद एक होऊन, होत असलेल्या त्या भयंकर गडगडाटाने शेष, कूर्म हे अकस्मात भयभीत होऊन आपल्या डोक्यावरील भूमीचा भार टाकून देण्यास पाहू लागले.॥ १५४॥ त्यामुळे तिन्ही लोक डळमळू लागले. मेरू, मंदार पर्वत हेही झोके घेऊ लागले. समुद्राचे पाणी कैलासापर्यंत उसळू लागले.॥ १५५॥ पृथ्वी उलटी होण्याच्या बेतात आली. आकाश तुटून पडण्याच्या बेतात आले. नक्षत्रांचा पृथ्वीवर सडा पडला.॥ १५६॥ अरे! सृष्टी बुडाली, देवांचा त्राता कोणी नाही असे सत्यलोकामध्ये सर्व एकदम ओरडू लागले.॥ १५७॥ प्रलयकाल होतो, त्याप्रमाणे दिवसाच दिवस संपला, तसेच त्रैलोक्यात जिकडे तिकडे हाहाकार माजून गेला.॥ १५८॥ हे पाहून आदिनारायणाला प्रलय होतो की काय असे वाटले, पण तो मग तेवढाही गडगडाट थांबला.॥ १५९॥ म्हणूनच सर्व विश्वरचना कायम राहिली, नाही तर जेव्हा श्रीकृष्णार्जुनादिकांनी शंखनाद केले, तेव्हा प्रलयकालच प्राप्त झाला होता.॥ १६०॥ तो भयंकर नाद तर लोपला, पण त्याचा प्रतिध्वनी जो राहिला होता, त्याच्या योगानेच कौरवांचे काही सैन्य नाश पावले.॥ १६१॥ ज्याप्रमाणे हत्तींच्या समुदायांचा सिंह लीलेने नाश करतो, त्याप्रमाणे तो प्रतिध्वनी कौरवांच्या हृदयाला फाडू लागला.॥ १६२॥ तो गाजत असलेला नाद ऐकत असता उभे असलेल्यांचे धैर्य सुटू लागले व ते परस्परांस ‘सांभाळा रे, सांभाळा’ असे म्हणू लागले.॥ १६३॥
(श्लोक-२०-२३)
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वज:।
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डव:॥ २०॥
अर्जुन उवाच
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत॥ २१॥
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे॥ २२॥
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागता:।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षव:॥ २३॥
अर्थ—नंतर धृतराष्ट्राची सर्व मुले सावध झाली आहेत व परस्पर शस्त्रवर्षावाला सुरुवात झाली आहे असे पाहून, ज्याच्या रथावर स्वत: मारुती हा ध्वज आहे, अशा अर्जुनाने धनुष्यबाण उचलून हाती घेतले व तो श्रीकृष्णाला असे वचन बोलला. अर्जुन म्हणाला, देवा! या रणसंग्रामामध्ये युद्धकरण्याच्या इच्छेने सज्ज होऊन आलेल्या दुर्योधनाकडील योद्धॺांपैकी मी कोणाशी युद्ध करावे याचे निरीक्षण करीत आहे, तोपर्यंत दोन्ही सैन्यांच्यामध्ये आपण रथ स्थिर करा.॥ २०-२१-२२॥ या युद्धात दुर्मती अशा दुर्योधनाचे हितसाधू अशा, येथे युद्धाकरिता जमलेल्या सर्व योद्धॺांना मी पाहू इच्छितो.॥ २३॥
तेथ बळप्रौढीपुरते। जे महारथी वीर होते।
तिहीं पुनरपि दळातें। आवरिलें॥ १६४॥
मग सरिसेपणें उठावले। दुणवटोनि उचलले।
तया दंडीं क्षोभलें। लोकत्रय॥ १६५॥
तेथ बाणवरी धनुर्धर। वर्षताती निरंतर।
जैसे प्रळयांत जलधर। अनिवार कां॥ १६६॥
ते देखिलिया अर्जुनें। संतोष घेऊनि मनें।
मग संभ्रमें सेने। दिठी घालीतसे॥ १६७॥
तंव संग्रामीं सज्ज जाहले। सकळ कौरव देखिले।
तंव लीला धनुष्य उचलिलें। पंडुकुमरें॥ १६८॥
ते वेळीं अर्जुन म्हणतसे देवा। आतां झडकरी रथ पेलावा।
नेऊनि मध्यें घालावा। दोहीं दळां॥ १६९॥
जंव मी नावेक। हे सकळ वीर सैनिक।
न्याहाळीन अशेख। जुंझते जे॥ १७०॥
एथ आले असती आघवे। परी कवणेंसीं म्यां जुंझावें।
हें रणीं लागे पहावें। म्हणऊनियां॥ १७१॥
बहुतकरूनि कौरव। हे आतुर दु:स्वभाव।
वांटिवावीण हांव। बांधिती जुंझीं॥ १७२॥
जुंझाची आवडी धरिती। परी संग्रामीं धीर नव्हती।
हें सांगोनि रायाप्रती। काय संजयो म्हणे॥ १७३॥
अर्थ—त्या सैन्यात पराक्रमाने व नावाने थोर गाजलेले जे महारथी वीर होते त्यांनी आपआपले सैन्य आवरले.॥ १६४॥ मग दोन्हीकडील सैन्यांनी सारखी उठावणी केली. त्यांच्यात लढण्याचा दुप्पट हुरूप आला. याप्रमाणे दोन्हीकडील सैन्ये एकमेकांशी भिडली असता ते पाहून तिन्ही लोक भयभीत झाले.॥ १६५॥ त्या ठिकाणी प्रलयात जसा एकसारखा मुसळधार पाऊस पडतो, त्याप्रमाणे धनुर्धरांनी एकमेकांवर एकसारखा बाणांचा वर्षाव सुरू केला.॥ १६६॥ ते पाहून अर्जुनाला संतोष वाटला व त्याने लगबगीने तत्काळ सर्व सेनेकडे दृष्टी दिली.॥ १६७॥ पाहतो तो त्या युद्धात सर्व कौरव सज्ज झालेले दिसले. तेव्हा अर्जुनाने हळूच आपले धनुष्य उचलले.॥ १६८॥ तेव्हा अर्जुन देवाला म्हणू लागला की, देवा! आता लवकर रथ हाकावा व दोन्ही सैन्यांमध्ये नेऊन उभा करावा,॥ १६९॥ कारण या युद्धात जे वीर लढण्याकरिता आले आहेत, त्या सर्वांना घटकाभर पाहून घेऊ म्हणतो.॥ १७०॥ कारण या ठिकाणी सर्वजणच आले आहेत तरी मी कोणाशी युद्धात लढावे हे पाहिले पाहिजे.॥ १७१॥ बहुधा हे कौरव फार दुष्ट व उतावळॺा स्वभावाचे आहेत. पराक्रमावाचून युद्धाची हौस बाळगतात.॥ १७२॥ आवड तर धरतात, पण युद्धात धैर्य धरून लढत नाहीत, असे धृतराष्ट्राला सांगून पुढे संजय म्हणतो.॥ १७३॥
(श्लोक-२४-२७)
संजय उवाच
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥ २४॥
भीष्मद्रोणप्रमुखत: सर्वेषां च महीक्षिताम्।
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति॥ २५॥
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थ: पितॄनथ पितामहान्।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा॥ २६॥
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेय: सर्वान्बन्धूनवस्थितान्॥ २७॥
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्।
अर्थ—संजय म्हणतो, राजा! याप्रमाणे ज्याने निद्रा जिंकली आहे, अशा अर्जुनाने विनंती केलेल्या भगवान श्रीकृष्णाने दोन्ही दळांमध्ये आपला उत्तम रथ उभा करून, भीष्मद्रोणादिक व मोठमोठे राजे पाहात असता भगवान अर्जुनाला म्हटले—हे सर्व जमलेले कौरव पहा. त्याठिकाणी जमलेल्या दोन्ही सैन्यांमध्ये अर्जुनाने पितृतुल्य वडील, आजे, गुरू, मामे, बंधू, मुलगे, नातू, सखे, सोयरे, आपले निरपेक्ष हितकर्ते, असे मित्र पाहिले. त्या सर्व युद्धाला सज्ज झालेल्या उपस्थित बांधवांना पाहून अर्जुनाच्या अंत:करणात त्याच्याविषयी अत्यंत मोह उत्पन्न झाला व खिन्न होत्साता तो असे बोलू लागला.॥ २४-२७॥
आइका अर्जुन इतुकें बोलिला। तंव श्रीकृष्णें रथ पेलिला।
दोहीं सैन्यांमाजि केला। उभा तेणें॥ १७४॥
जेथ भीष्मद्रोणादिक। जवळिकेचि सन्मुख।
पृथिवीपति आणिक। बहुत आहाती॥ १७५॥
तेथ स्थिर करूनियां रथ। अर्जुन असे पाहात।
तो दळभार समस्त। संभ्रमेंसीं॥ १७६॥
मग देवा म्हणे देख देख। हे गोत्रगुरू अशेख।
तंव कृष्णा मनीं नावेक। विस्मो जाहला॥ १७७॥
तो आपणयां आपण म्हणे। एथ कायी कवण जाणे।
हें मनीं धरिलें येणें। परी कांहीं आश्चर्य असे॥ १७८॥
ऐसी पुढील से घेत। तो सहजें जाणे हृदयस्थ।
परी उगा असे निवांत। तिये वेळीं॥ १७९॥
तंव तेथ पार्थ सकळ। पितृ पितामह केवळ।
गुरु बंधु मातुळ। देखता जाहला॥ १८०॥
इष्ट मित्र आपुले। कुमरजन देखिले।
हे सकळ असती आले। तयांमाजी॥ १८१॥
सुहृज्जन सासरे। आणीकही सखे सोईरे।
कुमर पौत्र धनुर्धरें। देखिले तेथ॥ १८२॥
जयां उपकार होते केले। कीं आपदीं जे रक्षिले।
हें असो वडिल धाकुले। आदिकरुनी॥ १८३॥
ऐसें गोत्रचि दोहीं दळीं। उदित जालें असे कळीं।
हें अर्जुनें तिये वेळीं। अवलोकिलें॥ १८४॥
तेथ मनीं गजबज जाहली। आणि आपैसी कृपा उपजली।
तेणें अपमानें निघाली। वीरवृत्ति॥ १८५॥
जिया उत्तमकुळींचिया होती। आणि गुणलावण्य आथी।
तिया आणिकीतें न साहती। सुतेजपणें॥ १८६॥
नविये आवडीचेनि भरें। कामुक निजवनिता विसरे।
मग पाडेंविण अनुसरे। भ्रमला जैसा॥ १८७॥
कीं तपोबळें ऋद्धी। पातलिया भ्रंशे बुद्धी।
मग तया विरक्ततासिद्धी। नाठवे ती॥ १८८॥
तैसें अर्जुना तेथ जाहलें। असतें पुरुषत्व गेलें।
जे अंत:करण दिधलें। कारुण्यासी॥ १८९॥
देखा मंत्रज्ञ बरळ जाय। तेथ कां जैसा संचार होय।
तैसा तो धनुर्धर महामोहें। आकळिला॥ १९०॥
म्हणौनि असता धीर गेला। हृदया द्रव आला।
जैसा चंद्रकरीं शिंपिला। सोमकांत॥ १९१॥
तयापरी पार्थ। अतिस्नेहें मोहित।
मग सखेद असे बोलत। श्रीअच्युतेंसीं॥ १९२॥
अर्थ—संजय धृतराष्ट्राला म्हणतो, अर्जुन असे बोलला असता श्रीकृष्णाने रथ चटकन हाकला व दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा केला.॥ १७४॥ जेथे समोरच भीष्मद्रोणादिक असे जवळचे आप्तसंबंधी व आणिक पुष्कळ दुसरे राजे होते, तेथे रथ उभा केला. अर्जुन सर्व दळभार मोठॺा उल्हासाने पाहू लागला.॥ १७५-१७६॥ मग तो श्रीकृष्णाला म्हणू लागला, देवा! पहा, पहा, हे सर्व गोत्र व गुरुजन. हे ऐकताच क्षणभर श्रीकृष्णांच्या मनात आश्चर्य वाटले.॥ १७७॥ तो श्रीकृष्ण आपल्याशीच म्हणू लागला, हे अर्जुनाने काय मनात धरले, कोणाला ठाऊक! पण काही तरी आश्चर्य आहे!॥ १७८॥ असा थोडा पुढला विचार श्रीकृष्ण करू लागले. तो परमात्मा सर्वांच्या अंतर्यामी असल्यामुळे त्याला कळलेच. पण काही न बोलता गुपचूप राहिले.॥ १७९॥ इतक्यात अर्जुन आपले सर्व चुलते, आजे, गुरुजन, भाऊ, मामे पाहू लागला.॥ १८०॥ आपले प्रेमाचे मित्र, मुले असे सर्व येथे युद्धात आले आहेत, असे पाहू लागला.॥ १८१॥ आपले निष्काम हितकर्ते, सासरे, आणखी इतर सखे, सोयरे, मुलगे, नातू इत्यादी अर्जुन पाहू लागला.॥ १८२॥ ज्यांच्यावर संकटात उपकार केले किंवा आपत्काळी ज्यांचे रक्षण केले, असे वडील, धाकटे सर्वच आलेले पाहिले.॥ १८३॥ अशा रितीने सैन्यात आपले गोत्रजच युद्ध करावयाला उभे ठाकले आहेत, असे त्याने त्यावेळी पाहिले.॥ १८४॥ त्याबरोबर अर्जुनाचे मन व्याकूळ झाले व त्यामुळे अनायासे दया उत्पन्न झाली. ती उत्पन्न झालेली दयावृत्ती पाहून, अर्जुनाच्या मनातील वीरवृत्तीला आपला अपमान झाला असे वाटून, ती वीरवृत्ती निघून गेली.॥ १८५॥ खरेच आहे, उत्तम कुलातील गुणलावण्यांनी संपन्न ज्या स्त्रिया असतात, त्या दुसऱ्या स्त्रियांचा वरचष्मा सहन करीत नाहीत.॥ १८६॥ ज्याप्रमाणे नूतन स्त्रीच्या प्रेमाच्या भरात कामी पुरुष आपल्या पहिल्या स्त्रीला विसरतो व आपल्या योग्यतेची आहे की नाही याचा विचार न करता भ्रमिष्टाप्रमाणे तिच्या नादी लागतो.॥ १८७॥ किंवा तपश्चर्येमुळे ऋद्धी प्राप्त झाली असता बुद्धीला भ्रम होतो व मग पहिल्या विरक्त स्थितीची त्याला आठवणही राहात नाही.॥ १८८॥ त्याप्रमाणेच अर्जुनाला त्या ठिकाणी झाले. अंत:करणात आप्तांविषयी करुण वृत्ती उत्पन्न झाल्यामुळे अंगचा पराक्रम नाहीसा झाला.॥ १८९॥ मांत्रिकाकडून मंत्रोच्चार करताना जर मंत्र बरोबर म्हणता आला नाही, काही चूक झाली तर तोच जसा भुताने पछाडला जातो, त्याप्रमाणे अर्जुन स्वजनांच्या मोहाने पछाडला गेला.॥ १९०॥ म्हणूनच त्याच्या ठिकाणचे धैर्य नाहीसे झाले व ज्याप्रमाणे चंद्राच्या कलेचा सोमकांत मण्याला स्पर्श झाल्याबरोबर तो मणी पाझरू लागतो, त्याप्रमाणे अर्जुनाचे चित्त द्रवले.॥ १९१॥ अर्जुन असा स्वजनांच्या प्रेमाने अतिव्याकूळ झाला असता खिन्न अंत:करणाने भगवंतांना बोलू लागला.॥ १९२॥
(श्लोक-२८-३०)
अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्॥ २८॥
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥ २९॥
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मन:॥ ३०॥
अर्थ—अर्जुन म्हणाला, हे कृष्णा! युद्धाला सज्ज झालेल्या या स्वजनांना पाहून माझे सर्व अवयव शिथिल झाले असून तोंडाला कोरड उत्पन्न झाली आहे. माझ्या शरीराला कंप उत्पन्न होऊन सर्व शरीरावर रोमांच उभे राहिले आहेत.॥ २८-२९॥ हातातील गांडीव धनुष्य सुटले असून सर्व शरीराचा संताप झाला आहे. माझे मन भ्रमिष्ट झाल्यासारखे होत असून या युद्धात मी आता उभा राहू शकत नाही.॥ ३०॥
तो म्हणे अवधारीं देवा। म्यां पाहिला हा मेळावा।
तंव गोत्रवर्ग आघवा। देखिला एथ॥ १९३॥
हे संग्रामीं उदित। जाहाले असती कीर समस्त।
पण आपणयां उचित। केवीं होय॥ १९४॥
येणें नांवेंचि नेणों कायी। मज आपणपें सर्वथा नाहीं।
मन बुद्धी ठायीं। स्थिर नोहे॥ १९५॥
देखें देह कांपत। तोंड असे कोरडें होत।
विकळता उपजत। गात्रांसी॥ १९६॥
सर्वांगा कांटाळा आला। अति संताप उपजला।
तेथें बेंबळ हात गेला। गांडीवाचा॥ १९७॥
तें न धरतचि निष्टलें। परि नेणेंचि हातोनि पडिलें।
ऐसें हृदय असे व्यापिलें। मोहें येणें॥ १९८॥
जें वज्रापासोनि कठिण। दुर्धर अतिदारुण।
तयाहून असाधारण। हें स्नेह नवल॥ १९९॥
जेणें संग्रामीं हर जिंतिला। निवातकवचांचा ठाव फेडिला।
तो अर्जुन मोहें कवळिला। क्षणामाजी॥ २००॥
जैसें भ्रमर भेदी कोडें। भलतैसें काष्ठ कोरडें।
परि कळिकेमाजि सांपडे। कोंवळिये॥ २०१॥
तेथ उत्तीर्ण होईल प्राणें। परि तें कमळदळ चिरूं नेणे।
तैसें कठिण कोंवळेपणें। स्नेह देखा॥ २०२॥
हे आदिपुरुषाची माया। ब्रह्मेयाही न येचि आया।
म्हणऊनि भुलविला ऐकें राया। संजयो म्हणे॥ २०३॥
अवधारीं मग तो अर्जुन। देखोनि सकळ स्वजन।
विसरला अभिमान। संग्रामींचा॥ २०४॥
कैसी नेणों सदयता। उपनली तेथ चित्ता।
मग म्हणे कृष्णा आतां। नसिजे एथ॥ २०५॥
माझें अतिशय मन व्याकुळ। होतसे वाचा बरळ।
जे वधावे हे सकळ। येणें नांवें॥ २०६॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो, देवा! पहा, मी युद्धास जमलेल्या सर्व लोकांना पाहिले, परंतु हे सर्व आप्तजन आहेत असेच दिसून राहिले.॥ १९३॥ हे सर्वजण युद्धाला सज्ज झाले आहेत खरे, पण हे युद्ध करणे आपल्याला योग्य कसे होईल?॥ १९४॥ आप्तांशी युद्ध हे शब्दच मनात आल्याबरोबर माझे मला भान राहात नाही व माझे मन व बुद्धीही ठिकाणावर राहात नाहीत.॥ १९५॥ देह थरथर कापून राहिला, तोंडाला कोरड पडली, सर्व अवयव शिथिल झाले.॥ १९६॥ सर्व शरीरावर काटा उभा राहिला, मला माझाच संताप येत आहे. गांडीव धनुष्य धरलेला हात ढिला पडला,॥ १९७॥ म्हणून ते धरता येत नाही व हातातून निसटून खाली पडले. पण हातातून पडलेले कळलेही नाही. अशा रितीने माझे मन स्वजनांच्या प्रेमाने घेरले आहे.॥ १९८॥ जे काही वज्रापेक्षाही फुटण्याला भयंकर कठीण असेल त्यापेक्षाही हा स्वजनांचा मोह निवृत्त होण्याला अत्यंत कठीण आहे, हे आश्चर्य आहे.॥ १९९॥ ज्याने युद्धात शंकराला जिंकले, निवातकवच नावाच्या राक्षसांचा फडशा पाडला, त्या अशा पराक्रमी अर्जुनालाही क्षणामध्ये मोहाने ग्रासले.॥ २००॥ ज्याप्रमाणे भुंगा कशाही प्रकारचे लाकूड सहज लीलेने कोरतो, पण कमळाची कोवळी कळी मात्र तो कोरू शकत नाही व त्यात अडकून पडतो.॥ २०१॥ त्या कळीच्या प्रेमाने तो तिच्यावरून प्राणही ओवाळून टाकील, पण कळी चिरून बाहेर पडत नाही. असे हे प्रेम अत्यंत मृदू असल्यामुळे तोडण्यास कठीण आहे.॥ २०२॥ संजय म्हणतो, राजा धृतराष्ट्रा! हे प्रेमच परमेश्वराची माया आहे. ही ब्रह्मदेवालाही आटोपत नाही. म्हणूनच अर्जुनालाही त्या प्रेमरूप मायेने घेरले.॥ २०३॥ राजा धृतराष्ट्रा! मग तो अर्जुन आपल्या आप्तेष्टांना पाहून मी कौरवांशी युद्ध करीन, असा जो अभिमान धरून आला होता, तो अभिमानच विसरला.॥ २०४॥ अर्जुनाच्या मनात स्वजनाविषयी असे कसे प्रेम उत्पन्न झाले, समजत नाही. मग तो श्रीकृष्णाला म्हणाला, देवा! आता आपण येथे राहू नये, असे वाटते.॥ २०५॥ हे सर्व स्वजन मारावे असे मनात आले की, माझे मन अत्यंत व्याकूळ होते व तोंडातून शब्दही फुटत नाही.॥ २०६॥
(श्लोक-३१)
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥ ३१॥
अर्थ—येथे विपरीत लक्षणे दिसून येत असून युद्धात सज्जनांचा वध करण्याने, हे केशवा! माझे परम कल्याण होईल, असे मला वाटत नाही.॥ ३१॥
या कौरवां जरी वधावें। तरी युधिष्ठिरादिकां कां न वधावें।
हे येरयेर आघवे। गोत्रज आमुचे॥ २०७॥
म्हणोनि जळो हें जुंझ। प्रत्यया न ये मज।
एणें काय काज। महापापें॥ २०८॥
देवा बहुतांपरी पाहातां। एथ वोखटें होईल जुंझतां।
वरी कांहीं चुकवितां। लाभ आथी॥ २०९॥
अर्थ—या कौरवांना जर मारावे, तर युधिष्ठिरादिकांना मारण्यास काय हरकत आहे? कारण दोघेही आमचे आप्तच आहेत.॥ २०७॥ म्हणून आग लागो त्या युद्धाला! माझ्या मनाला ते पटत नाही. या महापापाने काय लाभ होणार!॥ २०८॥ देवा! मी पुष्कळ विचार केला. मला वाटते, युद्ध करण्यात आपले हित नाही. त्यापेक्षा युद्ध टाळण्यातच लाभ आहे.॥ २०९॥
(श्लोक-३२-३३)
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च।
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥ ३२॥
येषामर्थे कांक्षितं नो राज्यं भोगा: सुखानि च।
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥ ३३॥
अर्थ—मला जगण्याची इच्छा नाही, तशीच राज्य व राज्यसुखाची इच्छा नाही. हे गोविंदा! राज्य मिळवून काय करायचे किंवा भोग मिळवून काय करायचे? अथवा जगायचे तरी कशाला? कारण ज्यांच्याकरिता आम्ही राज्य व सुखभोग मिळवू इच्छितो, तेच प्राणांवर व संपत्तीवर पाणी सोडून येथे युद्धाकरिता सज्ज झाले आहेत.॥ ३२-३३॥
तया विजयवृत्ती कांहीं। मज सर्वथा काज नाहीं।
एथ राज्य तरी कायी। पावोनियां॥ २१०॥
या सकळांतें वधावें। मग जे भोग भोगावे।
ते जळोत आघवे। पार्थ म्हणे॥ २११॥
तेणें सुखेंवीण होईल। तें भलतैसें साहिजेल।
वरी जीवितही वेंचिजेल। यांचिलागीं॥ २१२॥
परी यांसी घात कीजे। मग आपण राज्यसुख भोगिजे।
हें स्वप्नींही मन माझें। करूं न शके॥ २१३॥
तरी आम्हीं कां जन्मावें। कवणालागीं जियावें।
जरी वडिलां यां चिंतावें। अहित मनें॥ २१४॥
पुत्रातें इच्छी कुळ। तयाचें कायि हेंचि फळ।
जे निर्दळिजे केवळ। गोत्र आपुलें॥ २१५॥
हें मनींचि केविं धरिजे। आपण वज्राचेंया होईजे।
वरी घडे तरी कीजे। भलें इयां॥ २१६॥
आम्हीं जें जें जोडावें। तें समस्तीं इहीं भोगावें।
हें जीवितही उपकारावें। काजीं इयांच्या॥ २१७॥
आम्ही दिगंतींचे भूपाळ। विभांडूनि सकळ।
मग संतोषविजे कुळ। आपुलें जें॥ २१८॥
तेचि हे समस्त। परी कैसें कर्म विपरीत।
जे जहाले असती उद्यत। जुंझावया॥ २१९॥
अंतोरिया कुमरें। सांडोनियां भांडारें।
शस्त्राग्रीं जिव्हारें। आरोपुनी॥ २२०॥
ऐसियांतें कैसेनि मारूं। कवणावरी शस्त्र धरूं।
निजहृदया करूं। घात केवीं॥ २२१॥
अर्थ—मी विजय मिळवला अशी वृत्ती मिरविण्याशी मला कर्तव्य नाही. अशा रितीने राज्य मिळाले तरी काय उपयोग?॥ २१०॥ अर्जुन म्हणतो, या सर्व स्वजनांना मारून जे राज्यभोग भोगायचे, त्या राज्यभोगाला आग लागो!॥ २११॥ अशा प्रकारच्या सुखापेक्षा दुसरे कसेही सुख मिळाले किंवा न मिळाले तरी ते सहनकरता येईल. एवढेच नाही, तर यांच्याकरिता मी मरायलादेखील तयार आहे.॥ २१२॥ पण यांना मारून आपण राज्यसुख भोगावे, हे स्वप्नातही माझ्या मनात येणार नाही.॥ २१३॥ आपल्या वाडवडिलांना मारण्याचे जर आम्ही मनात आणायचे, तर आम्ही जन्मावे तरी कशाला? व जिवंत राहावे तरी कोणाकरिता?॥ २१४॥ कुळातील पुरुष, पुत्र व्हावा अशी इच्छा करतात. पुत्र झाल्यावर त्याने सर्व आपल्या गोत्रकुळाचा फडशा पाडावा, हेच त्या इच्छेचे फळ काय?॥ २१५॥ हे मनातच कसे आणता येईल? व मन तरी वज्रासारखे कसे कठोर करता येईल? यापेक्षा आपल्याकडून होईल तितके त्यांचे कल्याण करावे हे बरे.॥ २१६॥ आम्ही जे जे पराक्रम करून मिळवावे, ते ते स्वजनांनी भोगायचे असते. एवढेच नाही तर यांच्या भल्याकरिता आपला जीव खर्ची पडला तरी हरकत नाही.॥ २१७॥ आम्ही देशोदेशींच्या राजांना जिंकून त्यांची संपत्ती लुटून आणावी व आपल्या कुळाला सुख द्यावे हे आमचे कर्तव्य होय.॥ २१८॥ (ज्या कुळाला अशा रीतीने सुख द्यावयाचे) तेच हे सर्वजण होत; पण कसे हे विपरीत कर्म होत आहे की हे सर्व युद्ध करण्याला उद्युक्त झाले आहेत.॥ २१९॥ बायका, मुले, राज्य, संपत्ती हे सर्व टाकून देऊन व आपले प्राण शस्त्रांवर ठेवून युद्धाला सज्ज आहेत.॥ २२०॥ अशांना कसे मारायचे व यांच्यावर शस्त्र तरी उचलता येईल का? आपण आपल्या हृदयावरच प्रहार कसा करायचा?॥ २२१॥
(श्लोक-३४-३५)
आचार्या: पितर: पुत्रास्तथैव च पितामहा:।
मातुला: श्वशुरा: पौत्रा: श्याला: सम्बन्धिनस्तथा॥ ३४॥
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतो: किं नु महीकृते॥ ३५॥
अर्थ—गुरुजन, वडील, पुत्र, त्याचप्रमाणे आजे, मामे, सासरे, नातू, मेव्हणे, तसेच सोयरे वगैरे येथे आले आहेत. पृथ्वीचेच राज्य काय पण त्रैलोक्याचे राज्य मिळाले व त्यांनी मला मारले तरी, हे मधुसूदना! मी त्यांना मारू इच्छित नाही.॥ ३४-३५॥
हे नेणसी तूं कवण। परि पैल भीष्मद्रोण।
जयांचे उपकार असाधारण। आम्हां बहुत॥ २२२॥
एथ शालक सासरे मातुल। आणि बंधु कीं हे सकळ।
पुत्र नातू केवळ। इष्टही असती॥ २२३॥
अवधारीं अति जवळिकेचे। हे सकळही सोयरे आमुचे।
म्हणोनि दोष आथि वाचे। बोलतांचि॥ २२४॥
हे वरी भलतें करितु। आतांचि एथें मारितु।
परी आपण मनें घातु। न चिंतावा॥ २२५॥
त्रैलोक्यींचें अनकळित। जरी राज्य होईल प्राप्त।
तरी हें अनुचित। नाचरें मी॥ २२६॥
जरी आजि एथ ऐसें कीजे। तरी कवणाच्या मनीं उरिजे।
सांगें मुख केवीं पाहिजे। तुझें कृष्णा॥ २२७॥
अर्थ—देवा! युद्धाला सज्ज झालेले कोण आहेत इकडे तू लक्ष देत नाहीस, पण ज्यांचे आमच्यावर अत्यंत उपकार आहेत, ते भीष्माचार्य व द्रोणाचार्य हे पलीकडे आहेत, पहा.॥ २२२॥ या ठिकाणी शालक, सासरे, मामे, बंधू, पुत्र, नातू व इतर आप्त, इष्ट हे सर्व आले आहेत.॥ २२३॥ हे सर्व आमचे अत्यंत जवळचे नातलग आहेत, हे लक्षात घे. म्हणून यांना मारावे असे नुसते बोललो, तरी दोष लागतो.॥ २२४॥ हे काहीही करोत, आत्ताच येथे मला मारतील, तरी हरकत नाही, पण आपण मात्र यांना मारण्याचा विचार मनात आणू नये.॥ २२५॥ त्रैलोक्याचे अफाट राज्य जरी मिळत असले तरी मी हे अयोग्य कर्म करणार नाही.॥ २२६॥ जर मी आज येथे असे करू लागलो, तर आम्हांविषयी कोणाच्या मनात आदर राहील? व तुझे मुख तरी आम्हांला पाहायला मिळेल का?॥ २२७॥
(श्लोक-३६)
निहत्य धार्तराष्ट्रान्न: का प्रीति: स्याज्जनार्दन।
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिन:॥ ३६॥
अर्थ—हे जनार्दना! या कौरवांना मारून आम्हांला काय सुख होणार? उलट आततायी कौरवांना मारले तर आम्हांला त्यापासून पापच लागेल.॥ ३६॥
जरी वध करीं गोत्रजांचा। तरी वसौटा होऊनि दोषांचा।
मज जोडिलासि तूं हातींचा। दूर होसी॥ २२८॥
कुळहरणीं पातकें। तियें आंगीं जडती अशेखें।
तये वेळीं तूं कवणें कें। देखावासी॥ २२९॥
जैसा उद्यानामाजी अनळ। संचरला देखोनि प्रबळ।
मग क्षणभरी कोकिळ। स्थिर नोहे॥ २३०॥
कां सकर्दम सरोवर। अवलोकुनी चकोर।
न सेवित अव्हेर। करूनि निघे॥ २३१॥
तयापरी तूं देवा। मज झकवून न येसी मावा।
जरी पुण्याचा वोलावा। नाशिजैल॥ २३२॥
अर्थ—जर या गोत्रजांचा वध करीन, तर सर्व दोषांचे वसतिस्थान मी होईन व माझ्या स्वाधीन झालेला तू अंतरशील.॥ २२८॥ कुळाच्या नाशामुळे संपूर्ण पातके जडतात. मग तुला कोण कोठे पाहू शकेल?॥ २२९॥ ज्याप्रमाणे बगीच्याला भयंकर आग लागलेली पाहून कोकिळ क्षणभर देखील तेथे थांबत नाही.॥ २३०॥ किंवा सरोवरात सर्व चिखल झाला, असे पाहून चकोरपक्षी ते सोडून निघून जातो.॥ २३१॥ त्याप्रमाणे (मी पापांचा आश्रय बनून) माझ्या ठिकाणी पुण्याचा ओलावा काहीच राहिला नाही, म्हणजे मग तूही मला मायेने फसवून दूर होशील.॥ २३२॥
गूढार्थदीपिका—साधारणपणे कोणतेही शास्त्रविरुद्ध आचरण म्हणजे पाप होय. हे शास्त्रविरुद्ध आचरण परमेश्वरप्राप्तीला प्रतिबंधक होते, असे शास्त्र आहे. तो शास्त्रसिद्धांतच येथे अर्जुन देवापुढे मांडत आहे.
(श्लोक-३७)
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिन: स्याम माधव॥ ३७॥
अर्थ—म्हणून आपल्या स्वजन असलेल्या कौरवांना आम्ही मारणे योग्य नाही. स्वजनांना मारून, हे माधवा! आम्ही सुखी कसे होणार?॥ ३७॥
म्हणोनि मी हें न करीं। इये संग्रामीं शस्त्र न धरीं।
हें किडाळ बहुतीं परी। दिसतसे॥ २३३॥
तुजसीं अंतराय होईल। मग सांगें आमुचें काय उरेल।
तेणें दु:खें हियें फुटेल। तुजवीण कृष्णा॥ २३४॥
म्हणौनि कौरव हे वधिजती। मग आम्ही भोग भोगिजती।
हे असो मात अघडती। अर्जुन म्हणे॥ २३५॥
अर्थ—म्हणून ते मी करणार नाही. या युद्धात मी शस्त्र हातात धरणार नाही. कारण युद्ध करणे पुष्कळ दृष्टीने अनर्थावह आहे.॥ २३३॥ तुझ्या प्राप्तीला प्रतिबंध झाला, तर आम्ही सर्वस्व नागविलो. तुझ्या वियोगदु:खाने आमचे हृदय शतचूर्ण होईल.॥ २३४॥ म्हणून कौरवांना मारावे व मग राज्यभोग भोगावे, ही गोष्ट शक्य नाही, असे अर्जुनाने सांगितले.॥ २३५॥
(श्लोक-३८-३९)
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतस:।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥ ३८॥
कथं न ज्ञेयमस्माभि: पापादस्मान्निवर्तितुम्।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥ ३९॥
अर्थ—जरी राज्यलोभामुळे ज्यांच्या चित्तात विवेक राहिला नाही, अशा ह्या कौरवांना, हे स्वजनांमध्ये होणारे युद्ध, सर्व कुलांचा क्षय करणारे पापरूप आहे व यात मित्रद्रोहाचेही पातक आहे, असे कळत नसले, तरी हे युद्ध सर्व कुलांचा क्षय करणारे व पाप घडविणारे आहे असे प्रत्यक्ष जाणत असलेले आम्ही, त्या पापापासून दूर राहिले पाहिजे, असे कसे जाणू नये?॥ ३८-३९॥
हे अभिमानमदें भुलले। जऱ्हीं पां संग्रामा आले।
तऱ्हीं आम्हां हित आपुलें। जाणावें लागे॥ २३६॥
हें ऐसें कैसें करावें। जे आपुले आपण मारावे।
जाणतजाणतांचि सेवावें। काळकूट॥ २३७॥
हां जी मार्ग चालतां। पुढां सिंह जाहला अवचिता।
तो तंव चुकवितां। लाभ आथी॥ २३८॥
असता प्रकाश सांडावा। मग अंधकूप आश्रावा।
तरी तेथ कवण देवा। लाभ सांगें॥ २३९॥
कां समोर अग्नि देखोनी। जरी न वचिजे वोसंडोनी।
तरी क्षणीं एका कवळुनी। जाळूं सके॥ २४०॥
तैसे दोष हे मूर्त। अंगीं वाजों असती पाहात।
हें जाणतांही केविं एथ। प्रवर्तावें॥ २४१॥
ऐसें पार्थ तिये अवसरीं। म्हणे देवा अवधारीं।
या कल्मषाची थोरी। सांगेन तुज॥ २४२॥
अर्थ—हे कौरव जरी पराक्रमाचा अभिमान धारण केल्यामुळे अविचारी होऊन युद्धास सज्ज झाले असले तरी आपण आपले हित कशात आहे हे जाणले पाहिजे.॥ २३६॥ हे कौरव सर्व आपलेच आहेत, तेव्हा आपण आपल्याच आप्तांना मारायचे, हे कसे करावे? काळकूट आहे, असे समजल्यावरही ते खावे काय?॥ २३७॥ अहो देवा! मार्गाने चालत असता समोरून अकस्मात सिंह आला, तर त्याला चुकवून जाण्यातच आपले हित असते.॥ २३८॥ चांगला प्रकाश असताना त्याचा उपभोग न करता त्याला टाकून गडद अंधकार असलेल्या विहिरीचा आश्रय करण्यात काय लाभ होणार?॥ २३९॥ समोर अग्नी लागला आहे, असे दिसत असता त्याला टाकून जर आपण निघून गेलो नाही, तर तो एका क्षणामध्ये आपल्याला जाळील.॥ २४०॥ त्याप्रमाणे युद्धात स्वजनांना मारण्यापासून होणारे पाप आपल्या अंगी जडणार, हे प्रत्यक्ष दिसत असताना युद्धाला कसे प्रवृत्त व्हावे?॥ २४१॥ त्याप्रसंगी याप्रमाणे अर्जुन पुन: देवाला म्हणाला की, देवा! या युद्धामुळे स्वजनांचा वध होणाऱ्या पापांचे कसे भयंकर परिणाम होतील, हे पहा.॥ २४२॥
(श्लोक-४०)
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्मा: सनातना:।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत॥ ४०॥
अर्थ—कुलाचा नाश झाला असता अनादिकालापासून कुळात चालत आलेले कुलधर्म नाश पावतात. एकदा हा सनातन धर्म अशा रितीने नष्ट झाला की, सर्व कुळात अधर्मच माजतो.॥ ४०॥
जैसें काष्ठें काष्ठ मथिजे। तेथ वन्हि एक उपजे।
तेणें काष्ठजात जाळिजे। प्रज्वळलेनि॥ २४३॥
तैसा गोत्रींचि परस्परें। जरी वध घडे मत्सरें।
तरी तेणें महादोषें घोरें। कुळचि नाशे॥ २४४॥
म्हणवूनि एणें पापें। वंशजधर्म लोपे।
मग अधर्मचि आरोपे। कुळामाजी॥ २४५॥
अर्थ—अरण्यात एका लाकडाशी दुसऱ्या लाकडाचे घर्षण झाले असता, अग्नी उत्पन्न होतो व तो भडकला म्हणजे जंगलातील सर्व लाकडे जाळतो.॥ २४३॥ त्याप्रमाणे स्वजनात परस्पर युद्ध होऊन मत्सराने परस्परांचा वध केला, तर त्या घोर पापाने सर्व कुळाचाच नाश होतो.॥ २४४॥ म्हणून पुढे अशा पापाने वंशात कोणीच जिवंत न राहिल्यामुळे कुळधर्माचा लोप होतो व कुळात अधर्मच प्रवृत्त होतो.॥ २४५॥
(श्लोक-४१)
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रिय:।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकर:॥ ४१॥
अर्थ—कुळांत अधर्म माजला की कुलस्त्रिया दूषित होतात आणि कुलस्त्रिया दूषित झाल्या म्हणजे हे अर्जुना! वर्णसंकर होतो.॥ ४१॥
एथ सारासार विचारावें। कवणें काय आचरावें।
आणि विधिनिषेध आघवे। पारुषती॥ २४६॥
असता दीप दवडिजे। मग अंधकारीं राहाटिजे।
तरी उजूचि कां अडखुळिजे। जयापरी॥ २४७॥
तैसा कुळीं कुळक्षय होय। तये वेळीं तो आद्यधर्म जाय।
मग आन कांहीं आहे। पापावांचुनी॥ २४८॥
जैं यमनियम ठाकती। तेथ इंद्रियें सैरा राहटती।
म्हणौनि व्यभिचार घडती। कुळस्त्रियां॥ २४९॥
उत्तम अधमीं संचरती। ऐसे वर्णावर्ण मिसळती।
तेथ समूळ उपडती। जातिधर्म॥ २५०॥
जैसी चोहटाचिये बळी। पाविजे सैरा काउळीं।
तैसीं महापापें कुळीं। संचरती॥ २५१॥
अर्थ—अशा स्थितीत बऱ्यावाईटाचा, आपला धर्म काय, याचा मग कोण विचार करतो? अशा रितीने सर्व विधिनिषेध बंद पडतात.॥ २४६॥ असलेला दिवा विझविला असता, ज्याप्रमाणे अंधारात राहाट करावी लागते व सरळ जागेवरहि मनुष्य अडखळतो,॥ २४७॥ त्याप्रमाणे कुळातील कुळक्षयामुळे मुळचा धर्म लोप पावतो. मग पापावाचून दुसरे काय असणार?॥ २४८॥ जेव्हा यमनियमरूप धर्माचे आचरण बंद पडते, तेव्हा इन्द्रियांचे स्वैर वर्तन सुरू होते, म्हणून कुलीन स्त्रियांत व्यभिचार सुरू होतो.॥ २४९॥ उत्तम अधमात मिसळतात. मग वर्णावर्णांची भेसळ होते व जातिधर्माचा समूळ उच्छेद होतो.॥ २५०॥ ज्याप्रमाणे चौरस्त्यावर ठेवलेल्याबळीवर चोहोकडून कावळे धावतात, त्याप्रमाणे जातिधर्म लोपले असता, कुलामध्येही चोहोकडून पापे शिरतात.॥ २५१॥
(श्लोक-४२)
संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रिया:॥ ४२॥
अर्थ—अशा वर्णसंकराने कुलाला व कुलांचा नाश करणाऱ्यांना नरकप्राप्ती होते व कुलातील पूर्वपुरुषांना पिंड व तिलोदक देण्यास कोणी न उरल्यामुळे पुढे ते पतन पावतात.॥ ४२॥
मग कुळा तया अशेखा। आणि कुलघातकां।
येरयेरां नरका। जाणें आथि॥ २५२॥
देखें वंशवृद्धि समस्त। यापरी होय पतित।
मग वोवांडिती स्वर्गस्थ। पूर्वपुरुष॥ २५३॥
जेथ नित्यादि क्रिया ठाके। आणि नैमित्तिक क्रिया पारुखे।
तेथ कवणा तिळोदकें। कवण अर्पी॥ २५४॥
तरी पितर काय करिती। कैसेनि स्वर्गीं वसती।
म्हणोनी तेही येती। कुळापासीं॥ २५५॥
जैसा नखाग्रीं व्याळ लागे। तो शिखांत व्यापी वेगें।
तेवीं आब्रह्म कुळ अवघें। आप्लविजे॥ २५६॥
अर्थ—मग संपूर्ण कुळ व कुळांचा नाश करणारा या दोघांना नरकातच पडावे लागते.॥ २५२॥ पहा, याप्रमाणे सर्व वंशच पतित होतो व मग पूर्वज स्वर्गात असले तरी तेही स्वर्गातून च्युत होऊन नरकात वंशापाशी येतात.॥ २५३॥ कारण नित्यनैमित्तिक क्रिया बंद पडल्यावर श्राद्धादी कर्मे कशी होणार?॥ २५४॥ श्राद्धादी कर्मांचे द्वारा मिळणारे अन्नपाणी पितरांना मिळाले नाही, म्हणजे पितर स्वर्गात काय खातील? व कसे राहातील? म्हणून तेही वंशजापाशी नरकात येतात.॥ २५५॥ ज्याप्रमाणे पायाच्या बोटाच्या टोकाला जरी सर्प चावला, तरी क्षणात त्याचे विष मस्तकापर्यंत चढते, त्याप्रमाणे कुळधर्माच्या लोपाचे पाप ब्रह्मलोकापर्यंत गेलेल्या पूर्वजांनाही बाधते.॥ २५६॥
(श्लोक-४३-४५)
दोषैरेतै: कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकै:।
उत्साद्यन्ते जातिधर्मा: कुलधर्माश्च शाश्वता:॥ ४३॥
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन।
नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥ ४४॥
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यता:॥ ४५॥
अर्थ—कुलांचा नाश करणाऱ्यांच्या सर्व वर्णांचा संकर करणाऱ्या पापामुळे सनातन असे जातिधर्म व कुलधर्म नष्ट होतात.॥ ४३॥ हे जनार्दना! ज्या मनुष्यांच्या कुळातील कुलधर्म व जातिधर्म वगैरे नष्ट झाले आहेत, अशा पुरुषांना निश्चित नरकात पडून राहावे लागते, असे आम्ही पूर्वजांच्या तोंडून ऐकले आहे.॥ ४४॥ अहो! आम्ही राज्यसुख प्राप्त व्हावे, या लोभाने स्वजनांचा वध करणाऱ्या युद्धरूपी महत् पापकर्माला करण्याला कसे प्रवृत्त झालो आहो, पहा!॥ ४५॥
देवा अवधारीं आणीक एक। एथ घडे महापातक।
जे संगदोषें हा लौकिक। भ्रंश पावे॥ २५७॥
जैसा घरीं आपुलां। वानिवसें अग्नि लागला।
तो आणिकांहीं प्रज्वळिला। जाळूनि घाली॥ २५८॥
तैसिया तया कुळसंगती। जे जे लोक वर्तती।
तेही बाधा पावती। निमित्तें येणें॥ २५९॥
तैसें नाना दोषें सकळ। अर्जुन म्हणे तें कुळ।
मग महाघोर केवळ। निरय भोगी॥ २६०॥
पडिलिया तिये ठायीं। मग कल्पांतींही उकल नाहीं।
येसणें पतन कुळक्षयीं। अर्जुन म्हणे॥ २६१॥
देवा हें विविध कानीं ऐकिजे। परी अझुनिवरी त्रास नुपजे।
हृदय वज्राचें हें काय कीजे। अवधारीं पां॥ २६२॥
अपेक्षिजे राज्यसुख। जयालागीं तें तंव क्षणिक।
ऐसें जाणतांही दोख। अव्हेरूं ना॥ २६३॥
जे हे वडिल सकळ आपुले। वधावया दिठी सूदले।
सांग पां काय थेंकुलें। घडलें आम्हां॥ २६४॥
अर्थ—देवा! आणखी एक गोष्ट लक्षात घ्या. येथे महापाप आणखी असे होत असते की, संसर्गामुळे इतर लोकांचेही जातिधर्म सुटू लागतात.॥ २५७॥ ज्याप्रमाणे नकळत आपल्या घराला अग्नी लागला आणि तो जर भडकला तर शेजाऱ्याचेही घर जाळतो.॥ २५८॥ त्याप्रमाणे ज्या कुळातील धर्माचरण बंद पडले त्या कुळाशी संबंध असलेले व त्याप्रमाणे वागू पाहणारे कुळही तसेच होते.॥ २५९॥ त्याप्रमाणे नाना प्रकारच्या पापांनी युक्त झालेले ते कुळ, अर्जुन म्हणतो देवा! घोर नरकात पडते.॥ २६०॥ त्या घोर नरकात पडल्यानंतर त्यातून कल्पांतापर्यंत त्याची सुटका होत नाही. कुलक्षय झाला असता सर्व कुळांचा एवढा अध:पात होतो,पहा.॥ २६१॥ देवा! आम्ही हे असे शास्त्राचे म्हणणे पुष्कळ प्रकाराने ऐकतो, पण अजूनही त्या तशा वागण्याचा वीट येत नाही. काय करावे! माझे हृदय वज्रासारखे अत्यंत कठोर आहे, पहा.॥ २६२॥ ज्या देहाकरिता या राज्यसुखाची इच्छा करायची तो देह क्षणिक आहे, हे जाणूनही आम्ही या युद्धरूपी पापाचा त्याग करीत नाही.॥ २६३॥ हे सर्व भीष्म-द्रोणादिक जे आमचे वडील पूज्य सोयरे आहेत, त्यांचा वध करण्याकरिता त्यांना आपल्या दृष्टीसमोर केलेले आहेत, हे काय थोडे पातक आहे?॥ २६४॥
(श्लोक-४६)
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणय:।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥ ४६॥
अर्थ—शस्त्र धारण करणाऱ्या दुर्योधनादिक धृतराष्ट्राच्या पुत्रांनी जर नि:शस्त्र म्हणून प्रतिकार न करणाऱ्या माझ्यावर शस्त्रवर्षाव केला तरी ते मला सुखकर होईल.॥ ४६॥
आतां यावरी जें जियावें। तयापासूनि हें बरवें।
जे शस्त्रें सांडूनि साहावे। बाण यांचे॥ २६५॥
तयावरी होय जितुकें। तें मरणही वरी निकें।
परी येणें कल्मषें। चाड नाहीं॥ २६६॥
ऐसें देखून सकळ। अर्जुनें आपुलें कुळ।
मग म्हणे राज्य तें केवळ। निरयभोग॥ २६७॥
अर्थ—असे पाप करून आम्ही जे जिवंत राहायचे, त्यापेक्षा आपण आपली शस्त्रे खाली ठेवून यांच्या बाणांचा मारा सहन करावा हे उत्तम.॥ २६५॥ असे केल्याने जितके काही होईल, त्यात मरण आले तरी चांगलेच आहे, पण गोत्रज वधाचे पातक करण्याची माझी इच्छा नाही.॥ २६६॥ अशाप्रकारे युद्धास सज्ज झालेले सर्व कुल पाहून अर्जुन म्हणाला, राज्यसुख म्हणजे केवळ नरकाचा भोग होय.॥ २६७॥
(श्लोक-४७)
संजय उवाच
एवमुक्त्वार्जुन: सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत्।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानस:॥ ४७॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेऽर्जुन-विषादयोगो नाम प्रथमोऽध्याय:॥ १॥
अर्थ—संजय म्हणतो—याप्रमाणे बोलून, समरांगणात अर्जुन हातातील धनुष्यबाण टाकून देऊन, अत्यंत शोकाकुल झाला व रथातून खाली उतरून रथाजवळ बसला.॥ ४७॥
ऐसें तिये अवसरीं। अर्जुन बोलिला समरीं।
संजय म्हणे अवधारीं। धृतराष्ट्रातें॥ २६८॥
मग अत्यंत उद्वेगला। न धरत गहिंवर आला।
तेथ उडी घातली खालां। रथौनियां॥ २६९॥
जैसा राजकुमर पदच्युत। सर्वथा होय उपहत।
कां रवि राहुग्रस्त। कळाहीन॥ २७०॥
ना तरी महासिद्धिसंभ्रमें। जिंतिला तापस भ्रमें।
मग आकळूनि कामें। दीन कीजे॥ २७१॥
तैसा तो धनुर्धर। अत्यंत दु:खें जर्जर।
दिसे जेथ रहंवर। त्यजिला तेणें॥ २७२॥
मग धनुष्यबाण सांडिले। न धरत अश्रुपात आले।
ऐसें ऐक राया वर्तलें। संजयो म्हणे॥ २७३॥
आतां यावरी तो वैकुंठनाथ। देखोनि सखेद पार्थ।
कवणेपरी परमार्थ। निरूपील॥ २७४॥
ते सविस्तर पुढारी कथा। अति सकौतुक ऐकतां।
ज्ञानदेव म्हणे आतां। निवृत्तिदास॥ २७५॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां प्रथमोऽध्याय:॥ १॥
अर्थ—संजय म्हणतो—राजा धृतराष्ट्रा! याप्रमाणे त्या युद्धाच्या ठिकाणी अर्जुन, भगवान श्रीकृष्णाला म्हणाला, पहा.॥ २६८॥ मग अत्यंत खिन्न झाला, धरू शकेना असा त्याचा कंठ दाटून आला. तेव्हा त्याने लगेच रथाखाली उडी घेतली.॥ २६९॥ ज्याप्रमाणे राजपुत्र राज्यपदावरून काढला गेला असता सर्वस्वी निस्तेज दिसतो किंवा सूर्याला राहूने ग्रासले असता तो कळाहीन दिसतो,॥ २७०॥ किंवा एखाद्या तपस्व्याला महासिद्धी प्राप्त होऊन तो जसा तिच्या मोहात सापडून विवेकहीन बनतो व कामवासनेच्या तडाख्यात सापडून कामाधीन होतो.॥ २७१॥ त्याप्रमाणे तो अर्जुन दु:खाने अत्यंत त्रस्त झाला व त्याने आपला रथ टाकून दिलेला दिसला.॥ २७२॥ मग धनुष्यबाण टाकून दिले. धरवेना असे डोळॺांतून सारखे अश्रू सुरू झाले. संजय म्हणतो, राजा धृतराष्ट्रा! असा तेथे वृत्तांत झाला.॥ २७३॥ आता पुढे भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अशा अत्यंत खिन्न स्थितीत पाहून कशा रितीने परमार्थाचा विवेक सांगणार,॥ २७४॥ ती सविस्तर पुढील कथा, श्रीनिवृत्तिदासज्ञानेश्वरमहाराज म्हणतात, ऐकिली असता भगवंताच्या भक्तवात्सल्याचे मोठे कौतुक वाटणार आहे.॥ २७५॥
श्रीसद्गुरुमाउलीच्या कृपेने श्रीज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायाचा अनुवाद गूढार्थदीपिकेसह पूर्ण झाला,
तो सद्गुरुचरणी समर्पण असो.
समारोप
सुईच्या अग्राइतकी भूमी पांडवांना द्यावयाची नाही, असा दुर्योधनाने हट्ट धरल्यामुळे पांडवांना युद्ध करून राज्य मिळविल्यावाचून गत्यंतर नव्हते. पांडवांनी कौरवांशी युद्ध करण्याचे ठरविले व कौरव, पांडव या दोघांचीही सैन्ये कुरुक्षेत्रात युद्ध करण्याकरिता सज्ज झाली. अर्जुनाने दोन्ही सैन्ये न्याहाळून पाहिली व त्यात पूज्य गुरुजन, पुत्र, मामे, सखे, सोयरे हेच सर्व मिळाले असून, या युद्धात या सर्व स्वजनांचा वध होणार, असे त्याला दिसून आले. तेव्हा यात स्वजनांचा वध होऊन कुळाचाच नाश होणार व त्या कुळाच्या नाशाने सर्व धर्माचाही नाश होणार. धर्मनाशाने सर्व कुळ व कुळातील पूर्वज हे सर्व नरकात जातील, असे हे युद्ध आम्हां क्षत्रियांना धर्मरूप असले, तरी घोर पापरूप आहे व याने परमेश्वर प्राप्तिरूप परमकल्याण साधणार नाही. पापानेच परमेश्वरप्राप्तीला प्रतिबंध होतो. तेव्हा हे घोर पापरूपी युद्ध न करणे बरे; असे अर्जुनाला वाटून, त्या घोर पापरूपी युद्धापासून परावृत्त होण्याचे त्याने ठरविले व ‘मी युद्ध करीत नाही’ असे भगवान श्रीकृष्णाला सांगितले.
अर्जुनाच्या अशा या भूमिकेत सर्व अज्ञानी लोकांच्या मनोभूमिकेचेच चित्र रेखाटले आहे. अज्ञानी मनुष्याची बुद्धी धर्माधर्म जाणण्याकरिता जशी विरक्त व ज्ञानसंपन्न पाहिजे तशी मुळची नसते. देहादिविषय सत्य आहेत, असे दृढ समजून ती बुद्धी त्या विषयांच्या मोहाने अत्यंत अविवेकी बनते व ती ज्ञानाने संपन्न होऊन पूर्ण शुद्धब्रह्मस्वरूप व्हावी, एवढॺाकरिता परमेश्वराने जे धर्माधर्म मनुष्याकरिता सांगून ठेविले आहेत, ते धर्माधर्म, त्या अविवेकी बुद्धीच्या मनुष्याला पटत नाहीत. तो धर्मालाच अधर्म समजू लागतो. अविवेकी पुरुषाला आपला स्वधर्म परमकल्याणाचा वाटत नाही. केव्हा केव्हा स्वधर्मापेक्षा सुटसुटीत असा परधर्म बरा वाटतो. कर्मत्यागरूप संन्यास हा, अत्यंत विरक्त व ज्यांचे शमदमादी हे स्वभावधर्म आहेत व सत्त्वगुणाच्या वृद्धीमुळे ज्यांच्या प्रकृतीतील कर्मप्रवृत्ती क्षीण झाली आहे, अशा ब्राह्मणांकरिताच सांगितला आहे. ज्यांची कर्मप्रवृत्ती क्षीण झाली नाही, अशा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य इत्यादिकांना कर्मत्यागरूपी संन्यास सांगितला नाही. म्हणून अशा लोकांनी कर्मसंन्यास करणे म्हणजे परधर्म स्वीकारणे होय. अर्जुन कर्मप्रवृत्ती क्षीण नसलेल्या क्षत्रिय जातीतला असून अत्यंत विरक्त ब्राह्मणाचा कर्मत्यागरूपी संन्यासधर्म स्वजनांच्या मोहाने स्वीकारू पाहात होता. म्हणून भगवंतांनी त्याला स्वधर्माचा त्याग न करताही प्रत्येक मनुष्याला आपल्या स्वधर्माप्रमाणे वागून आपले आत्यंतिक कल्याण म्हणजे भगवत्प्राप्ती कशी करून घेता येते, या मुद्दॺाचा पुढे सविस्तर उपदेश केला.
श्रीमत्सद्गुरू श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु।
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय दुसरा
(श्लोक-१)
संजय उवाच
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदन:॥ १॥
अर्थ—संजय म्हणतो—आत्तापर्यंत सांगितल्याप्रमाणे स्वजनांच्या मोहाने अत्यंत व्याकूळ होऊन ज्याच्या डोळॺांतून अश्रू वाहात आहेत व जो अत्यंत विषण्ण झाला आहे, अशा अर्जुनाला पाहून भगवान बोलू लागले.॥ १॥
मग संजयो म्हणे रायातें। आइकें तो पार्थ तेथें।
शोकाकुळ रुदनातें। करीत असे॥ १॥
तें कुळ देखोनी समस्त। स्नेह उपनलें अद्भुत।
तेणें द्रवलें असे चित्त। कवणेपरी॥ २॥
जैसें लवण जळें झळंबलें। ना अभ्र वातें हाले।
तैसें सधीर परी विरमलें। हृदय तयाचें॥ ३॥
म्हणोनी कृपा आकळिला। दिसतसे अति कोमाइला।
जैसा कर्दमीं रुपला। राजहंस॥ ४॥
तयापरी तो पांडुकुमर। महामोहें अति जर्जर।
देखोनि श्रीशार्ङ्गधर। काय बोले॥ ५॥
अर्थ—मग संजय धृतराष्ट्राला म्हणाला, राजा! तो अर्जुन युद्धात अत्यंत शोकाकुल होऊन रडू लागला, पहा.॥ १॥ युद्धात सज्ज झालेले आपले कुळ पाहून अर्जुनाच्या मनात जे स्वजनांचे प्रेम उत्पन्न झाले व त्याच्या चित्ताला पाझर फुटला तो कशा रीतीने, पहा.॥ २॥ ज्याप्रमाणे मिठावर पाण्याचा लोट यावा किंवा वायूने अभ्र हालावे, त्याप्रमाणे अर्जुनाचे चित्त अढळ, पण त्यावेळी विरघळले.॥ ३॥ म्हणून स्वजनांच्या प्रेमाने त्याचे चित्त घेरले गेले. तो अती सुकून गेला व ज्याप्रमाणे चिखलात सापडलेला राजहंस अती दीन होतो, तसा तो दीन झाला.॥ ४॥ याप्रमाणे तो पांडुकुमर अर्जुन मोहाने अती व्याकूळ झालेला पाहून भगवान काय म्हणाले, ते ऐक.॥ ५॥
(श्लोक-२)
श्रीभगवानुवाच
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन॥ २॥
अर्थ—भगवान म्हणतात—अर्जुना! युद्धाला सज्ज झाल्यावर अनार्याचे ठिकाणी असणारे, स्वर्गाचे द्वार बंद करणारे व अपकीर्ती करणारे असे हे युद्धापासून पराङ्मुख होण्याचे निंद्य पापरूप विचार तुला कोठून सुचले?॥ २॥
म्हणे अर्जुना आदि पाहीं। हें उचित काय इये ठायीं।
तूं कवण हें कायी। करीत आहासी॥ ६॥
तुज सांगें काय झालें। कवण उणें आलें।
करितां काय ठेलें। खेद कायिसा॥ ७॥
तूं अनुचिता चित्त नेदिसी। धीर कहीं न संडिसी।
तुझेनि नामें अपयशीं। दिशा लंघिजे॥ ८॥
तूं शूरवृत्तीचा ठावो। क्षत्रियांमाजी रावो।
तुझिया लाठेपणाचा आवो। तिहीं लोकीं॥ ९॥
तुवां संग्रामीं हर जिंकिला। निवातकवचांचा ठाय फेडिला।
पवाडा तुवां केला। गंधर्वांसी॥ १०॥
पाहतां तुझेनि पाडें। दिसे त्रैलोक्यही थोकडें।
ऐसें पुरुषत्व चोखडें। पार्था तुझें॥ ११॥
तो तूं कीं आजि येथें। सांडूनियां वीरवृत्तीतें।
अधोमुख रुदनातें। करीत आहासी॥ १२॥
विचारीं तूं अर्जुनु। कीं कारुण्यें किजसी दीनु।
सांग पां अंधकारें भानु। ग्रासिला आथी॥ १३॥
ना तरी पवन मेघासी बिहे। कीं अमृतासि मरण आहे।
पाहें पां इंधनचि गिळोनि जाये। पावकातें॥ १४॥
कीं लवणेंचि जळ विरे। संसर्गें काळकूट मरे।
सांग पां महाफणी दर्दुरें। गिळिजे कायी॥ १५॥
सिंहासि झोंबे कोल्हा। ऐसा अपाड आथि कें जाहाला।
परी तो त्वां साच केला। आजि एथ॥ १६॥
म्हणोनि अझुनी अर्जुना। झणें चित्त देसी या हीना।
वेगीं धीर करूनियां मना। सावध होईं॥ १७॥
सांडीं हें मूर्खपण। उठीं घे धनुष्यबाण।
संग्रामीं हें कवण। कारुण्य तुझें॥ १८॥
हां गा तूं जाणता। तरी न विचारिसी कां आतां।
सांगें जुंझावेळे सदयता। उचित कायी॥ १९॥
हे असतिये कीर्तीसी नाश। आणि पारत्रिकासि अपभ्रंश।
म्हणे जगन्निवास। अर्जुनातें॥ २०॥
अर्थ—भगवान म्हणतात—अर्जुना! युद्धभूमीवर हे तुझे विचार योग्य आहेत काय? तू कोण व काय करीत आहेस याचा अगोदर विचार कर.॥ ६॥ तुला झाले तरी काय? तुझ्या ठिकाणी कोणता उणेपणा आहे? काय करायचे राहिले? कशाचा तुला खेद होत आहे? सांग बरे.॥ ७॥ तू कधी अयोग्य गोष्टीकडे लक्ष देत नाहीस, धैर्य कधी सोडत नाहीस, तुझे नाव घेतले की, अपयश दशदिशेच्या पलीकडे जाते, म्हणजे कोठे दिसतच नाही.॥ ८॥ तू शौर्याचे वसतिस्थान आहेस, सर्व क्षत्रियांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. तिन्ही लोकांत तुझ्या शौर्याचा डंका वाजतो.॥ ९॥ युद्धात तू प्रत्यक्ष शंकराला जिंकलेस, निवातकवच राक्षसांचे कोठे नावनिशाण ठेवले नाहीस. गंधर्वांना देखील पराक्रम करून जिंकलेस.॥ १०॥ तुझ्याशी तुलना करून पाहता त्रैलोक्यही कमीच वाटते. अशा प्रकारचा अर्जुना! तुझा उत्तम पराक्रम आहे.॥ ११॥ आणि तो तू आज या युद्धात शौर्य गाजविण्याचे सोडून खाली मान घालून रडत बसला आहेस!॥ १२॥ अर्जुना, तू विचार कर. तुझ्यासारख्या शूराला दयावृत्तीने दीन करून सोडावे काय? अंधकाराने सूर्य झाकला जाईल काय? सांग बरे!॥ १३॥ की वायूला मेघाची भीती वाटेल? की अमृताला मरण येईल? लाकडेच अग्नीला गिळतील?॥ १४॥ मीठच पाण्याला विरवून टाकील काय? की दुसऱ्याचा संसर्ग झाल्याबरोबर काळकूटाचा नाश होईल? बेडकी मोठॺा सर्पाला गिळील काय?॥ १५॥ सिंहाबरोबर कोल्हा झोंबी घेईल असे कधी तरी घडेल का? पण आज तू मात्र ह्या गोष्टी खऱ्या करून दाखविल्या.॥ १६॥ म्हणून अजूनही अर्जुना, ह्या अयोग्य गोष्टींकडे तू लक्ष देशील काय? अरे! लवकर धैर्य धर व सावध हो.॥ १७॥ हे मूर्खाचे विचार सोड; धनुष्य बाण हाती घे. अरे! युद्धाचे वेळी अशी दयावृत्ती काय कामाची?॥ १८॥ तू आपल्याला शहाणा म्हणवितोस. मग विचार का करीत नाहीस? लढाईच्या वेळी अशी दया दाखविणे योग्य आहे काय, हे तूच सांग.॥ १९॥ युद्धाचे वेळी अशी दया दाखविणे आजपर्यंत मिळविलेल्या कीर्तीला धुळीला मिळविणारे आहे व मेल्यावर परलोकप्राप्तीला बाधक आहे, असे श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणाले.॥ २०॥
(श्लोक-३)
क्लैब्यं मा स्म गम: पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥ ३॥
अर्थ—असा नपुंसकपणा धरू नकोस. ते तुला शोभत नाही. हे अर्जुना! चित्ताचा दुबळेपणा टाकून देऊन युद्धाला सज्ज हो.॥ ३॥
म्हणोनि शोक न करीं। तूं पुरता धीर धरीं।
हे शोच्यता अव्हेरीं। पांडुकुमरा॥ २१॥
तुज नव्हे हें उचित। येणें नासेल जोडलें बहुत।
तूं अझुनि तरी हित। विचारीं पां॥ २२॥
येणें संग्रामाचेनि अवसरें। एथ कृपाळुपण नुपकरे।
हे आतांचि काय सोयरे। जाहले तुज॥ २३॥
तूं आधींचि काय नेणसी। कीं हे गोत्रज नोळखसी।
वायांचि काय करिसी। अतिशय आतां॥ २४॥
आजिचें हें जुंझ। काय जन्मा नवल तुज।
हें परस्परें तुम्हां व्याज। सदांचि आथी॥ २५॥
तरी आतां काय जाहलें। कायि स्नेह उपनलें।
हें नेणिजे परी कुडें केलें। अर्जुना तुवां॥ २६॥
मोह धरिलिया ऐसें होईल। जे असती प्रतिष्ठा जाईल।
आणि परलोकही अंतरेल। ऐहिकेंसी॥ २७॥
हृदयाचें ढिलेपण। एथ निकयासी नव्हे कारण।
हें संग्रामीं पतन जाण। क्षत्रियांसी॥ २८॥
ऐसेनि तो कृपावंत। नानापरी असे शिकवत।
हें ऐकोनि पांडुसुत। काय बोले॥ २९॥
अर्थ—म्हणून अर्जुना! तू शोक करू नकोस. पूर्ण धैर्य धर. असे हे शोक करणे टाकून दे.॥ २१॥ तुला असा शोक करणे योग्य नाही. आजपर्यंत मिळविलेल्या कीर्तीला ते नाहीसे करणारे आहे. अजून तरी तू आपले हित कशात आहे याचा विचार कर.॥ २२॥ या युद्धाचे वेळी शत्रूची दया करणे हे काही हितकर नाही. अरे! हे कौरव आत्ताच तुझे सोयरे झाले आहेत काय?॥ २३॥ तुला हे आपले स्वजन आहेत, हे युद्धाच्या पूर्वी माहीत नव्हते काय? मग आत्ताच काय सोयरेपणाचा बडेजाव करून राहिलास?॥ २४॥ जन्मामध्ये हे आजचे युद्ध नवलाचे वाटावे असे पहिलेच आहे काय? अरे! तुम्हा परस्परांत युद्धाचे निमित्त नेहमीच उत्पन्न होत आले आहे.॥ २५॥ मग आत्ताच काय त्याचा मोठा बाऊ करीत बसलास? आत्ताच कसा काय तुला त्याच्याविषयी प्रेमाचा उमाळा आला, हे मला समजत नाही. पण अर्जुना! हा जो तू शोक मांडला आहेस, हे फार वाईट आहे.॥ २६॥ अशी शत्रूवर दया दाखविली तर असे होईल की, तुझी असलेली प्रतिष्ठा नाहीशी होईल आणि इहलोक व परलोक हे दोन्ही अंतरतील.॥ २७॥ क्षत्रियाने युद्धाच्या वेळी शत्रूविषयी कोवळे मन असू देणे हितकर नाही. उलट ते त्याचे पतन करणारे आहे.॥ २८॥ संजय म्हणतो, धृतराष्ट्रा! तो कृपाळू भगवान श्रीकृष्ण नाना प्रकाराने उपदेश करीत असता अर्जुन देवाला म्हणाला.॥ २९॥
(श्लोक-४)
अर्जुन उवाच
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन।
इषुभि: प्रति योत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥ ४॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो—शत्रूचा नि:पात करणाऱ्या कृष्णा, या युद्धामध्ये पूज्य अशा भीष्मद्रोणांवर बाणांचा वर्षाव कसा करू?॥ ४॥
देवा हें येतुलेवरी। बोलावें नलगे अवधारीं।
आधीं तूंचि विचारीं। संग्राम हा॥ ३०॥
हें जुंझ नव्हे प्रमाद। एथ प्रवर्तलिया दिसतसे बाध।
हा उघड लिंगभेद। वोडवला आम्हां॥ ३१॥
देखें मातापितरें अर्चिजती। सर्वस्वें तोष पावविजती।
तियें पाठीं केवीं वधिजती। आपुलियां हातीं॥ ३२॥
देवा संतवृंद नमस्कारिजे। कां घडे तरी पूजिजे।
हेंवांचुनि केवीं निंदिजे। स्वयें वाचा॥ ३३॥
तैसे गोत्रगुरु आमुचे। हे पूजनीय आम्हां नेमाचे।
मज बहुत भीष्मद्रोणांचें। वर्ततसे॥ ३४॥
जयांलागीं मनें विरू। आम्ही स्वप्नींही न शकों धरूं।
तयां प्रत्यक्ष केवीं करूं। घात देवा॥ ३५॥
वरी जळो हें जियालें। एथ अघवेयांसि हेंचि काय जाहलें।
जे यांच्या वधीं अभ्यासिलें। मिरविजे आम्हीं॥ ३६॥
मी पार्थ द्रोणाचा केला। येणें धनुर्वेद मज दिधला।
तेणें उपकार काय आभारैला। वधीं तयातें॥ ३७॥
जेथींचिया कृपा लाहिजे वर। तेथेंचि मनें व्यभिचार।
तरी काय मी भस्मासुर। अर्जुन म्हणे॥ ३८॥
अर्थ—देवा! हे इतके तुम्हांला म्हणावेच लागत नाही. तुम्हीच पहा! आधी तूच या युद्धाचा विचार कर.॥ ३०॥ हे मला युद्धच वाटत नाही. ही केवळ जाणूनबुजून आपण चूक करीत आहोत. म्हणून या युद्धाला प्रवृत्त होण्यात फार अहित आहे असे मला दिसून येते. या उघड उघड पूज्यांचा अपमान आम्ही आपल्यावर ओढवून घेत आहोत.॥ ३१॥ देवा! पहा, आईबापांचे अर्चन करावे व सर्व तऱ्हेने त्यांना संतुष्ट करावे. ते सोडून आपल्या हाताने त्यांचा वध कसा करावा?॥ ३२॥ त्याप्रमाणे देवा! संतजनांना नमस्कार करावा किंवा आपल्याकडून होत असल्यास त्यांचे पूजन करावे, पण हे सोडून देऊन आपल्या वाणीने त्यांची निंदा कशी करावी?॥ ३३॥ त्याप्रमाणे, भीष्माचार्य हे आमच्या कुलातील श्रेष्ठ पुरुष व द्रोणाचार्य हे आमचे विद्यागुरू आहेत. हे दोघेही आम्हांला नित्य आदरणीय आहेत. या दोघांचाही माझ्या चित्तात तर अत्यंत आदर आहे.॥ ३४॥ ज्यांच्याविषयी स्वप्नात देखील मनात वैर उत्पन्न होणे शक्य नाही, त्यांना प्रत्यक्ष जागृतीत मी कसे मारू?॥ ३५॥ यापेक्षा आग लागो या माझ्या अशा जगण्याला! येथे सर्वांनाच काय झाले समजत नाही. आम्ही जेवढी विद्या अभ्यासाने संपादन केली, त्या विद्येने यांचा वध करूनच आम्ही आपली बहादुरी मिरवायची की काय?॥ ३६॥ द्रोणाचार्यांनी मला धनुर्विद्या शिकवून एवढॺा कीर्तीस चढविले, त्यांच्या त्या उपकाराचे अत्यंत ऋण झाले, म्हणून त्यांचा वध करून ते ऋण फेडायचे की काय?॥ ३७॥ (शंकरांनी भस्मासुराला ज्याच्या डोक्यावर हात ठेवशील, तो तत्काळ भस्म होईल, असा वर दिला व तो भस्मासुर शंकरांच्या डोक्यावरच हात ठेवू पाहात होता.) त्याप्रमाणे ज्या द्रोणाचार्यांनी कृपाळू होऊन संपूर्ण धनुर्विद्या शिकविली, त्या धनुर्विद्येचा प्रयोग त्याच्यावरच करायला, देवा! मी काय भस्मासुर आहे? असे अर्जुन म्हणाला.॥ ३८॥
(श्लोक-५)
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुंजीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्॥ ५॥
अर्थ—या महापराक्रमी व पूजनीय गुरुजनांना न मारता भिक्षान्न खाऊन जगणे श्रेयस्कर आहे. कारण गुरुजनांना मारून त्यांच्या रक्ताने माखलेले अर्थ आणि काम मला भोगावे लागणार.॥ ५॥
देवा समुद्र गंभीर आइकिजे। वरी तोहि आहाच देखिजे।
परी क्षोभ मनीं नेणिजे। द्रोणाचिये॥ ३९॥
हें अपार जें गगन। वरी तयाही होईल मान।
परी अगाध भलें गहन। हृदय याचें॥ ४०॥
वरी अमृतही विटे। कीं काळवशें वज्रही फुटे।
परी मनोधर्म न लोटे। विकरविलाही॥ ४१॥
स्नेहालागीं माये। म्हणिपे तें कीर होये।
परी कृपा ते मूर्त आहे। द्रोणीं इये॥ ४२॥
हा कारुण्याची आदी। सकलगुणांचा निधी।
विद्यासिंधु निरवधि। अर्जुन म्हणे॥ ४३॥
हा येणें मानें महंत। वरी आम्हांलागीं कृपावंत।
आतां सांग पां येथें घात। चिंतूं येईल॥ ४४॥
ऐसे हे रणीं वधावे। मग आपण सुखें राज्य भोगावें।
तें मना न ये आघवें। जीवितेंसीं॥ ४५॥
हें येणें मानें दुर्भर। जे यांहींहूनि भोग सधर।
ते असतु येथवर। भिक्षा मागतां भली॥ ४६॥
ना तरी देशत्यागें जाइजे। कां गिरिकंदर सेविजे।
परी शस्त्र आतां न धरिजे। इयांवरी॥ ४७॥
देवा नवनिशितीं शरीं। वावरोनी यांच्या जिव्हारीं।
भोग गिंवसावे रुधिरीं। बुडाले जे॥ ४८॥
ते काढूनि काय किजती। लिप्त केवीं सेविजती।
मज न ये हे उपपत्ती। याचिलागीं॥ ४९॥
ऐसें अर्जुन ते अवसरीं। म्हणे श्रीकृष्णा अवधारीं।
परी तें मना न येचि मुरारी। आइकोनियां॥ ५०॥
हें जाणोनि पार्थ भ्याला। मग पुनरपि बोलों लागला।
म्हणे देवो कां चित्त या बोला। देतीचि ना॥ ५१॥
अर्थ—देवा! समुद्र फार गंभीर असतो, असे आपण ऐकतो. त्याचे ते गांभीर्य नावाचेच म्हणता येईल, पण या द्रोणाचार्यांचे चित्त कधी क्षुब्ध होतच नाही.॥ ३९॥ या आकाशाला अफाट म्हणतात पण तेही मर्यादित होईल, पण द्रोणाचार्यांचे हृदय खरोखरच अगाध आहे.॥ ४०॥ अमृतही विटेल, काळाने वज्रही फुटेल, पण क्षुब्ध व्हावे, म्हणून प्रयत्न केला तरी द्रोणाचार्यांच्या चित्तात खळबळ होणार नाही.॥ ४१॥ प्रेम खरे आईचे असे म्हणतात, ते खरे आहे, पण द्रोणाचार्य म्हणजे प्रेमाची साक्षात मूर्ती आहेत.॥ ४२॥ अर्जुन म्हणतो, द्रोणाचार्य म्हणजे करुणेचे उगमस्थान होय. हे सर्व सद्गुणांचा साठा होत. हे सर्व विद्यांचे अमर्याद समुद्र आहेत.॥ ४३॥ ते, याप्रमाणे अत्यंत थोर पुरुष असून आमच्यावर त्यांचे अत्यंत प्रेम आहे. आता देवा! तुम्हीच सांगा, अशा द्रोणाचार्यांचा घात करावा, हे मनात तरी येणे शक्य आहे का?॥ ४४॥ अशा सत्पुरुषांना युद्धात मारून मग आपण आनंदाने राज्याचा उपभोग घ्यावा, असे हे जगणे मला मुळीच बरे वाटत नाही.॥ ४५॥ याप्रमाणे असे राज्यभोग भोगणे मला फार कठीण आहे. एवढेच नाहीतर या राज्यभोगाहून श्रेष्ठ भोग अशा रितीने जर प्राप्त होतील, तर तेही मला नकोत. त्यापेक्षा भिक्षा मागून जगणे मला अधिक बरे वाटते.॥ ४६॥ किंवा हा देश सोडून दुसऱ्या देशात जाणे बरे किंवा एखाद्या पर्वताच्या गुहेत जाऊन राहणे बरे, पण त्यांच्यावर शस्त्रवर्षाव करणे बरे नव्हे.॥ ४७॥ आमच्या तीक्ष्ण परजलेल्या शरांनी यांच्या मर्माच्या ठिकाणी राहावे आणि त्या मर्मातून निघणाऱ्या रक्तात बुडालेले हे भोग भोगण्याकरिता बाहेर काढावे.॥ ४८॥ असे रुधिरात बुडालेले भोग काढून काय करायचे? रक्ताने माखलेले ते भोग कसे भोगावे? म्हणूनच देवा! आपले विचार मला पटत नाहीत.॥ ४९॥ संजय म्हणतो, राजा धृतराष्ट्रा! तेव्हा तो अर्जुन याप्रमाणे श्रीकृष्णाला म्हणाला, कृष्णा! माझ्या बोलण्याकडे लक्ष दे, पण ते श्रीकृष्णाने ऐकले, तरी त्याला ते मुळीच पटले नाही.॥ ५०॥ आपले बोलणे देवाला पटले नाही व देव आपल्या बोलण्याकडे लक्ष न देता उगे राहिले. ही देवाची उदासीनता पाहून अर्जुनाला भीती वाटली व देवा! माझ्या बोलण्याकडे आपण लक्ष का देत नाही, असे तो देवाला म्हणू लागला.॥ ५१॥
गूढार्थदीपिका—हें जाणोनि पार्थ भ्याला।
आपले हितकर्ते जे असतात, ते प्रेमाने सांगोत किंवा रागावून सांगोत, ते त्यांचे सांगणे हिताकडे दृष्टी देऊनच असते, पण हितकर्ता उदासीन राहातो, तेव्हा त्याला ‘आपल्याला काय करावयाचे’ असे वाटत असते. म्हणजे तो हिताकडे दुर्लक्ष करतो, म्हणून हितकर्त्याचा एकदाचा राग बरा, पण उदासीनता कल्याणाची नसते. म्हणून देवाच्या उदासीन वृत्तीची अर्जुनाला भीती वाटली.
(श्लोक-६)
न चैतद्विद्म: कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयु:।
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिता: प्रमुखे धार्तराष्ट्रा:॥ ६॥
अर्थ—देवा! युद्ध करणे बरे की न करणे बरे, आम्हांला जय येईल किंवा येणार नाही, हे काही आम्हांला समजत नाही, परंतु ज्यांना मारून आम्ही जिवंत राहणे शक्य नाही, ते कौरव मात्र युद्धाला समोर उभे आहेत.॥ ६॥
येऱ्हवीं माझ्या चित्तीं जें होतें। तें मी विवरूनि बोलिलों एथें।
परी निकें काय यापरौतें। तें तुम्ही जाणा॥ ५२॥
पैं विरु जयांसि ऐकिजे। आणि या बोलींचि प्राण सांडिजे।
ते एथ संग्रामव्याजें। उभे आहाती॥ ५३॥
आतां ऐसेयांतें वधावें। कीं अव्हेरूनिया निघावें।
या दोहींमाजि बरवें। तें नेणों आम्ही॥ ५४॥
अर्थ—एरव्ही मला जे वाटत होते, ते मी आपल्यासमोर स्पष्टपणे मांडले आहे. परंतु यात हिताचे काय ते तुम्हांला माहीत!॥ ५२॥ पण ‘वैर आहे’ असे शब्द ज्यांच्याविषयी म्हटल्याबरोबर आपण प्राण सोडला पाहिजे, तेच मात्र येथे युद्धाकरिता सज्ज आहेत.॥ ५३॥ आता युद्धात अशांचा वध करावा की युद्ध टाकून चालते व्हावे? या दोहोंत योग्य काय हे काही मला समजत नाही.॥ ५४॥
(श्लोक-७)
कार्पण्यदोषोपहतस्वभाव: पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेता:।
यच्छ्रेय: स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥ ७॥
अर्थ—देवा! स्वजनांच्या मोहाने मी दीन झाल्यामुळे माझा क्षात्रस्वभाव नाहीसा झाला व मला धर्माधर्म कळेनासे झाले आहेत. म्हणून मी तुला विचारतो की, यात माझ्या कल्याणाचे काय, हे निश्चित मला सांग. मी तुझा शिष्य आहे व मी तुला शरण आलो आहे.॥ ७॥
आम्हां काय उचित। तें पाहतां न स्फुरे येथ।
जे मोहें येणें चित्त। व्याकुळ माझें॥ ५५॥
तिमिरावरुद्ध जैसें। दृष्टीचें तेज भ्रंशे।
मग पासींच असतां न दिसे। वस्तुजात॥ ५६॥
देवा तैसें मज जाहलें। जे मन हें भ्रांती ग्रासिलें।
आतां काय हित आपुलें। तेंही नेणें॥ ५७॥
तरी श्रीकृष्णा तुुवां जाणावें। निकें तें आम्हां सांगावें।
जे सखा सर्वस्व आघवें। आम्हांसि तूं॥ ५८॥
तूं गुरू बंधु पिता। तूं आमुची इष्ट देवता।
तूंचि सदा रक्षिता। आपदीं आमुतें॥ ५९॥
जैसा शिष्यातें गुरू। सर्वथा नेणे अव्हेरूं।
कीं सरितांतें सागरू। त्यजी केवीं॥ ६०॥
ना तरी अपत्यातें माये। सांडूनि जरी जाये।
तरी तें कैसेनि जिये। ऐकें कृष्णा॥ ६१॥
तैसा सर्वांपरी आम्हांसी। देवा तूंचि एक आहासि।
आणि बोलिलें जरी न मनिसी। मागील माझें॥ ६२॥
तरी उचित काय आम्हां। जें व्यभिचरेना धर्मा।
तें झडकरी पुरुषोत्तमा। सांग आतां॥ ६३॥
अर्थ—आम्ही काय करणे योग्य आहे, हे मला काही सुचत नाही. कारण स्वजनांच्या प्रेमाने माझे चित्त व्याकूळ झाले आहे.॥ ५५॥ तिमिरदोषाने जसे डोळे असून आंधळे होतात व मग जवळची वस्तू देखील दिसत नाही,॥ ५६॥ देवा! त्याप्रमाणे मला झाले. माझे मन भ्रांतिष्ट झाल्यामुळे आपले हित कशात आहे, हे काही मला समजत नाही.॥ ५७॥ तरी श्रीकृष्णा! ही माझी मन:स्थिती जाणून योग्य ते काय, हे तू सांग. कारण आम्हांला अगदी आमचे हिताचे सांगणारा तूच एक खरा मित्र आहेस.॥ ५८॥ तूच आमचा गुरू होय. तूच आमचा बंधू, पिता आहेस. तूच इष्ट देवता होय. संकटकाळी तूच आमचे संरक्षण करणारा आहेस.॥ ५९॥ ज्याप्रमाणे प्रिय शिष्याला गुरू कधी सोडू इच्छित नाही किंवा समुद्र नदीची कशी उपेक्षा करील?॥ ६०॥ श्रीकृष्णा! ऐक. आई जर आपल्या बाळाची उपेक्षा करील, तर ते कसे जिवंत राहील, सांग बरे.॥ ६१॥ त्याप्रमाणे सर्वतोपरी आम्हांला तूच एक आहेस आणि मागील माझ्या बोलण्याकडे जर लक्ष न देशील,॥ ६२॥ तर देवा! ‘धर्माला सोडून नाही व आमच्या कल्याणाचे आहे’ असे काय आहे, ते लवकर सांग.॥ ६३॥
(श्लोक-८)
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्॥ ८॥
अर्थ—या लोकातील शत्रुरहित पृथ्वीचे राज्य किंवा स्वर्गाचे राज्य मला मिळाले, तरी त्याने माझ्या इंद्रियांचा शोष करणारा हा स्वजनविषयक शोक तुझ्यावाचून नाहीसा होणार नाही.॥ ८॥
हें सकळ कुळ देखोनि। जो शोक उपनलासे मनीं।
तो तुझिया वाक्यावांचुनी। न जाय आणिकें॥ ६४॥
एथ पृथ्वीतळ आप होईल। हें महेंद्रपदही पाविजेल।
परी मोह हा न फिटेल। मानसींचा॥ ६५॥
जैसीं सर्वथा बीजें आहाळलीं। तीं सुक्षेत्रीं जऱ्ही पेरिलीं।
तरी न विरूढती सिंचलीं। आवडे तैसीं॥ ६६॥
ना तरी आयुष्य पुरलें आहे। तरी औषधें कांहीं नोहे।
एथ एकचि उपेगा जाये। परमामृत॥ ६७॥
तैसें राज्यभोगसमृद्धी। उज्जीवन नोहे इये बुद्धी।
एथ जिव्हाळा कृपानिधी। कारुण्य तुझें॥ ६८॥
ऐसें अर्जुन तेथें बोलिला। तंव क्षण एक भ्रांती सांडिला।
मग पुनरपि व्यापिला। ऊर्मी तेणें॥ ६९॥
कीं मज पाहतां ऊर्मी नोहे। अनारिसें गमत आहे।
तो ग्रासिला महामोहें। काळसर्पें॥ ७०॥
सवर्म हृदयकल्हारीं। तेथ कारुण्यवेळेच्या भरीं।
लागला म्हणोनि लहरी। भांजेचि ना॥ ७१॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो, देवा! हे युद्धास तयार झालेले आपल्याच कुळातील सर्व स्वजन पाहून मला जो शोक होत आहे, तो तुझ्या उपदेशावाचून नाहीसा होणे शक्य नाही.॥ ६४॥ सर्व पृथ्वीचे राज्य प्राप्त झाले किंवा इंद्राचे राज्य जरी मिळाले, तरी मनात वाटणारा स्वजनांविषयीचा मोह नाहीसा होणार नाही.॥ ६५॥ ज्याप्रमाणे भाजलेले बीज चांगल्या तयार केलेल्या जमिनीत पेरले व पुरेसे पाणी दिले, तरी उगवणे शक्य नाही.॥ ६६॥ किंवा आयुष्यच संपले असले तर औषधाने मनुष्य वाचू शकत नाही. अशावेळी एका अमृताचाच उपयोग होतो.॥ ६७॥ त्याप्रमाणे केवढॺाही राज्यभोगाची प्राप्ती झाली तरी त्याच्या योगाने बुद्धीला विवेक उत्पन्न होईल अशी आशा नाही. येथे तुला जर करुणा येईल आणि कृपा करून जिव्हाळॺाने उपदेश करशील, तरच हे शक्य आहे.॥ ६८॥ अशा रितीने अर्जुन तेथे थोडा वेळ विवेकपूर्वक जरी बोलला, तरी पुन: लागलीच त्याला शोकाची ऊर्मी आली.॥ ६९॥ मला तर असे दिसते की, ती शोकाची ऊर्मी नव्हती. ते काही तरी निराळेच होते. ते निराळे म्हणजे त्या अर्जुनाला स्वजनांच्या महामोहरूपी काळसर्पाने दंश केला होता॥ ७०॥ आणि मर्मयुक्त अशा अति नाजूक हृदयकमळाच्या ठिकाणी ममतारूपी संध्यासमयी त्या मोहसर्पाने दंश केल्यामुळे त्याच्या विषबाधेचे वेग थांबत नव्हते.॥ ७१॥
गूढार्थदीपिका—सवर्म हृदयकल्हारीं। तेथे कारुण्यवेळेच्या भरीं।
इतर स्थानांपेक्षा मर्मस्थानी झालेल्या रोगाची पीडा अधिक असते व कोणत्याही रोगाचा दिवसापेक्षा रात्री जास्त वेग असतो, हा लोकांत अनुभवाने असलेल्या समजुतीचा उल्लेख येथे माउलीने केला आहे.
हें जाणोनि ऐसी प्रौढी। जो दृष्टिसवेंचि विष फेडी।
तो धांवया श्रीहरी गारुडी। पातला कीं॥ ७२॥
तैसिया पंडुकुमरा व्याकुळा। मिरवतसे श्रीकृष्ण जवळा।
तो कृपावशें अवलीळा। रक्षील आतां॥ ७३॥
म्हणोनि तो पार्थु। मोहफणिग्रस्तु।
म्यां म्हणितला हा हेतु। जाणोनियां॥ ७४॥
मग देखा तेथ फाल्गुनु। घेतला असे भ्रांतीं कवळूनु।
जैसा घनपडळीं भानु। आच्छादिजे॥ ७५॥
तयापरी तो धनुर्धर। जाहलासे दु:खें जर्जर।
जैसा ग्रीष्मकाळीं गिरिवर। वणवला कां॥ ७६॥
म्हणोनि सहजें सुनीळ। कृपामृतें सजळ।
तो वोळला श्रीगोपाळ। महामेघ॥ ७७॥
तेथ सुदशनांची द्युती। तेचि विद्युल्लता झळकती।
गंभीर वाचा ते आयती। गर्जनेची॥ ७८॥
आतां तो उदार कैसा वर्षेल। तेणें अर्जुनाचळ निवेल।
मग नवी विरूढी फुटेल। उन्मेषाची॥ ७९॥
ते कथा आइका। मनाचिया आराणुका।
ज्ञानदेव म्हणे देखा। निवृत्तिदास॥ ८०॥
अर्थ—असा विशेष प्रसंग पाहून जो दृष्टिमात्रेकरून विषाची बाधा नाहीशी करतो, तो हाके सरसा धावून येणारा मांत्रिक श्रीकृष्ण धावून आला.॥ ७२॥ असो, असा तो अर्जुन स्वजनांच्या ममतेने व्याकूळ झाला असता श्रीकृष्ण जवळ होताच. तो आता आपल्या कृपेने अर्जुनाचा शोक सहज घालवील.॥ ७३॥ म्हणूनच हा भावार्थ लक्षात घेऊन मी अर्जुनाला मोहरूपी सर्पराजाने दंश केला होता, असे म्हटले.॥ ७४॥ मग तेथे अर्जुन अशा रितीने अविचाररूप भ्रांतीने पछाडला असता मेघपटलाने आच्छादिलेल्या सूर्यासारखाच दिसत होता.॥ ७५॥ तसा तो धनुर्धर अर्जुन उन्हाळॺात पेटलेल्या पर्वताप्रमाणे दु:खाने होरपळून गेला.॥ ७६॥ म्हणून स्वाभाविकच सुंदर नीलवर्ण असलेल्या कृपारूपी अमृतजलाने भरलेला थोर मेघ, भगवान श्रीकृष्ण, तेथे वळून आला.॥ ७७॥ भगवान श्रीकृष्णाच्या हिऱ्यासारख्या दंतपंक्तींचे तेज हेच येथे चमकणाऱ्या विजा होत. भगवंताच्या मुखातून आपोआप निघणारी गंभीर वाणीच मेघांचा गडगडाट होय.॥ ७८॥ मेघापेक्षाही कृपावर्षाव करण्यात अत्यंत उदार असलेला भगवान श्रीकृष्ण आता कसा मुक्त कृपावर्षाव करील, त्या वर्षावाने पेटलेला अर्जुनरूपी पर्वत कसा शांत होईल आणि त्या अर्जुनरूपी पर्वतावर पुन: कसे विवेकज्ञानरूपी नवे अंकुर फुटतील,॥ ७९॥ ही सर्व कथा, श्रीनिवृत्तिदास श्रीज्ञानेश्वरमहाराज म्हणतात, मनाचे पूर्ण समाधान होईपर्यंत श्रवण करा.॥ ८०॥
गूढार्थदीपिका—शिष्यस्तेऽहं शाधि मां
श्लोक ६, ७ व त्यावरील श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांची भावार्थदीपिका पाहता असे दिसते की, अर्जुन आपला शहाणपणा मिरवीत होता, तोपर्यंत भगवान श्रीकृष्णाचे म्हणणे त्याला पटले नाही. शेवटी भगवान श्रीकृष्णांनी त्याचे विचार ऐकून ‘परी तें मना, न येचि मुरारी’ त्या विचाराकडे मुळीच लक्ष दिले नाही. हे पाहून अर्जुनाला वाटले की, आपण योग्य विचार मांडत असतानाही भगवंताला ते विचार योग्य वाटत नाहीत, तेव्हा आपण चुकत आहो, असे समजून अर्जुनाने आपल्या शहाणपणाचा अभिमान सोडला व अत्यंत दीन होऊन तो भगवंताला म्हणाला की, ‘देवा! मी अत्यंत मूर्ख आहे. मला माझे आत्यंतिक कल्याण कशात आहे हे समजत नाही. मोहाने माझे मन विवेक करण्यास समर्थ राहिले नाही. मी तुझा दास आहे. आता तूच माझे कल्याण कशात आहे सांग.’
या आत्यंतिक कल्याणाची मीमांसा करण्याकरिताच वेदांतशास्त्र प्रवृत्त झाले आहे. वेदांतशास्त्राने केलेली आत्यंतिक कल्याणाची मीमांसा व त्यातील विचार हेच खरोखर बुद्धीचे खरे शहाणपण होय. कारण पूर्वीच्या महानुभावांनी ईश्वराच्या कृपेने प्राप्त झालेल्या अत्यंत शुद्ध बुद्धीने व श्रुती, युक्ती, अनुभव या तीन मुख्य प्रमाणांच्या साह्याने ती मीमांसा केली असल्यामुळे, अत्यंत प्रमाण आहे. पण हे खरे ज्ञान ज्यांना नाही, असे अज्ञानी लोक आपल्या विपरीत बुद्धीने मानलेले ज्ञानच किंवा शहाणपणच बरोबर आहे असे समजतात. आपल्या अशा विपरीत शहाणपणाचा अभिमान जोपर्यंत असतो, तोपर्यंत त्यांना खऱ्या विवेकज्ञानाचा कितीही उपदेश केला तरी शहाणपणाच्या अभिमानाने त्याच्या बुद्धीचा दरवाजा बंद झालेला असल्यामुळे ते ज्ञान त्यांना पटत नाही; म्हणून तोपर्यंत खरे सत्पुरुष त्यांना उपदेश करीत नाहीत. आपल्याला काही समजत नाही असे वाटू लागले व आपल्या जाणिवेचा अभिमान सोडून ते दीन झाले, म्हणजे ज्ञानी पुरुष त्यांना उपदेश करतात. भगवान श्रीकृष्णाने तसेच केले. अर्जुनाने आपण कोण व हे स्वजन कोण, यांचा संबंध काय, याचा कधी विचारच केला नव्हता. त्यामुळे स्वजनांचा पुढे युद्धात नाश होणार, या कल्पनेने त्याला अत्यंत दु:ख होत होते. खरा विचार झाल्यावर हे दु:खच होणे शक्य राहात नाही. अर्जुनाने आपल्या खोटॺा समजुतीचे विचार देवासमोर मांडले. देवांनी त्याला मान दिला नाही. तेव्हा तो भ्याला व देवाला शरण गेला. देवांनी पुढे त्याला आत्मानात्मविवेकाचा उपदेश केला.
(श्लोक-९)
संजय उवाच
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेश: परन्तप।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥ ९॥
अर्थ—संजय म्हणतो—हे धृतराष्ट्रा! याप्रमाणे अर्जुन भगवंताशी बोलून मी युद्ध करीत नाही, असे त्याने श्रीकृष्णाला सांगितले व मौन धरून तो स्वस्थ राहिला.॥ ९॥
ऐसें संजय असे सांगत। म्हणे राया तो पार्थ।
पुनरपि शोकाकुळित। काय बोले॥ ८१॥
आइकें सखेद बोले श्रीकृष्णातें। आतां नाळवावें तुम्हीं मातें।
मी सर्वथा न जुंझें येथें। भरंवसेनी॥ ८२॥
ऐसें येकिहेळां बोलिला। मग मौन धरूनि ठेला।
तेथ श्रीकृष्ण विस्मयो पावला। देखोनि तयातें॥ ८३॥
अर्थ—संजय धृतराष्ट्राला सांगतो की, राजा! पुन: अर्जुन शोकग्रस्त होऊन श्रीकृष्णाला काय म्हणाला, ते ऐक.॥ ८१॥ अत्यंत खिन्न होऊन अर्जुन श्रीकृष्णाला म्हणतो, कृष्णा! माझी आता प्रशंसा करून मनधरणीही करू नकोस. मी खात्रीने येथे युद्ध करणार नाही.॥ ८२॥ इतके एकदा बोलला व अर्जुनाने मौन धरले. त्याला तसे मौन धरलेले पाहून श्रीकृष्णाला आश्चर्य वाटले.॥ ८३॥
(श्लोक-१०)
तमुवाच हृषीकेश: प्रहसन्निव भारत।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वच:॥ १०॥
अर्थ—दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये अत्यंत व्याकूळ व खिन्न होऊन बसलेल्या अर्जुनाला पाहून व हसल्यासारखे करून त्याला पुढे भगवान असे वचन बोलले.॥ १०॥
मग आपुलां चित्तीं म्हणे। एथ हें कायि आदरिलें येणें।
अर्जुन सर्वथा कांहीं नेणे। काय कीजे॥ ८४॥
हा उमजे आतां कवणेपरी। कैसेनि धीर स्वीकारी।
जैसा ग्रहातें पंचाक्षरी। अनुमानी कां॥ ८५॥
ना तरी असाध्य देखोनि व्याधि। अमृतासम दिव्य औषधि।
वैद्य सूची निरवधि। निदानींची॥ ८६॥
तैसें विवरीत असे श्रीअनंत। तया दोहीं सैन्यांआंत।
जयापरी पार्थ। भ्रांति सांडी॥ ८७॥
तें कारण मनें धरिलें। मग सरोष बोलों आदरिलें।
जैसें मातेच्या कोपीं थोकलें। स्नेह आथी॥ ८८॥
कीं औषधाचिया कडवटपणीं। जैसी अमृताची पुरवणी।
ते आहाच न दिसे परी गुणीं। प्रकट होय॥ ८९॥
तैसीं वरिवरी पाहतां उदासें। आंत तरी अतिसुरसें।
तियें वाक्यें हृषीकेशें। बोलों आदरिलीं॥ ९०॥
अर्थ—तेव्हा भगवान श्रीकृष्ण आपल्या मनात म्हणाले, येथे हे अर्जुनाने काय मांडले आहे समजत नाही. अर्जुनाला काहीच मुळी समजत नाही. काय करावे!॥ ८४॥ जसा मांत्रिक भूतबाधा कशी नाहीशी होईल याचा विचार करतो, त्याप्रमाणे भगवान श्रीकृष्णही आता अर्जुनाला कसा विवेक उत्पन्न होईल व तो पुन: धैर्य धरून युद्धाला कसा उभा राहील याचा विचार करू लागले,॥ ८५॥ किंवा व्याधी असाध्य आहे असे पाहून वैद्य जसा हटकून गुणकारी शेवटली मात्रा म्हणून अमृतासारख्या दिव्य औषधाची योजना करतो,॥ ८६॥ त्याप्रमाणे श्रीभगवान तेथे दोन्ही सैन्यांमध्ये असताना युद्ध करून स्वजनांना मारणे हे पातक आहे, अशी जी अर्जुनाला भ्रांती झाली होती, ती त्याची भ्रांती कशी नाहीशी होईल, याचा विचार करू लागले.॥ ८७॥ मलाही धर्माधर्म समजतात, हा अर्जुनाला जो आपल्या शहाणपणाचा अभिमान होता, तो अर्जुनाला आपले म्हणणे न पटण्याचे कारण होय, असे मनात आणून, जशी आई वरवर राग दाखवून, पण अंत:करणात पुत्रप्रेम ठेवून, आपल्या मुलाला उपदेश करते, त्याप्रमाणे श्रीकृष्ण भगवंतानेही वरवर राग दाखवून बोलण्याला सुरवात केली.॥ ८८॥ किंवा औषध जितके कडू असते, तितका त्यात अमृतासारखा गुण असतो; तो प्रथम दिसत नाही, पण रोगनिवृत्ती झाल्यावर दिसून येतो.॥ ८९॥ त्याप्रमाणे श्रीकृष्णाने वरवर पाहता उदासीनाप्रमाणे, पण आत अर्जुनाविषयीचे प्रेम भरले असल्यामुळे, अर्थाच्या दृष्टीने गोड, अशी वाक्ये बोलण्यास सुरुवात केली.॥ ९०॥
(श्लोक-११)
श्रीभगवानुवाच
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिता:॥ ११॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, ज्यांचा शोक करू नये, त्यांचा तू शोक करतोस व तूच शहाणपणाचा आव आणून गोष्टी सांगतोस. पण खरे शहाणे आहेत, ते मात्र मेलेल्यांचा व आता जिवंत असलेल्यांचा म्हणजेच पुढे मरणाऱ्यांचा, या दोघांबद्दलही शोक करीत नाहीत.॥ ११॥
मग अर्जुनातें म्हणितलें। आम्हीं आजि हें नवल देखिलें।
जे तुवां एथ आदरिलें। माझारींचि॥ ९१॥
तूं जाणता तरी म्हणविसी। परी नेणिवेतें न सांडिसी।
आणि शिकवूं म्हणों तरी बोलसी। बहुसाल नीति॥ ९२॥
जात्यंधा लागे पिसें। मग तें सैरा धांवे जैसें।
तुझें शाहाणपण तैसें। दिसतसे॥ ९३॥
तूं आपणापें तरी नेणसी। परी या कौरवांतें शोचूं पाहासी।
हा बहु विस्मय आम्हांसी। पुढतपुढती॥ ९४॥
तरी सांग पां अर्जुना। तुजपासूनि स्थिती या त्रिभुवना।
हे अनादि विश्वरचना। तें लटकें कायी॥ ९५॥
एथ समर्थ एक आथी। तयापासूनि भूतें होती।
तरी हें वायांचि काय बोलती। जगामाजी॥ ९६॥
हो कां सांप्रत ऐसें जाहलें। जे हे जन्ममृत्यू तुवां सृजिले।
आणि नाश पावे नाशिलें। तुझेनि कायी॥ ९७॥
तूं भ्रमलेपणें अहंकृती। यांसि घात न धरिसी चित्तीं।
तरी सांगें कायि हे होती। चिरंतन॥ ९८॥
कीं तूं एक वधिता। आणि सकळ लोक हा मरता।
ऐसी भ्रांति झणें चित्ता। येवों देसी॥ ९९॥
अनादिसिद्ध हें आघवें। होत जात स्वभावें।
तरी तुवां कां शोचावें। सांगें मज॥ १००॥
परी मूर्खपणें नेणसी। न चिंतावें तें चिंतिसी।
आणि तूंचि नीति सांगसी। आम्हांप्रति॥ १०१॥
देखें विवेकी जे होती। ते दोहींतेंही न शोचिती।
जे होय जाय हे भ्रांती। म्हणऊनियां॥ १०२॥
अर्थ—मग अर्जुनाला श्रीकृष्ण म्हणाले, अर्जुना! आज युद्धाच्या वेळी मध्येच जे तू शोक करणे आरंभिले आहेस, ते एक आम्ही आश्चर्य पाहात आहोत.॥ ९१॥ अरे! तू आपल्याला मोठा जाणता समजतोस, पण अज्ञान मात्र तू सोडले नाहीस. बरे, तुला ज्ञान सांगावे तर, तूच धर्माच्या बाता मारतोस.॥ ९२॥ जन्मांधाला वेड लागले असता तो जसा सैरावैरा धावतो, त्याप्रमाणे आम्हांला तुझे शहाणपण दिसत आहे.॥ ९३॥ तू कोण हेच तुला नीट कळत नाही आणि या कौरवांबद्दल शोक करतोस, याचेच मला वारंवार आश्चर्य वाटते.॥ ९४॥ पण अर्जुना, सांग बरे! हे सर्व त्रैलोक्य तुझ्यापासून उत्पन्न झाले आहे काय? ही जगाची उभारणी अनादी आहे, हे खोटे मानायचे काय?॥ ९५॥ सर्वसमर्थ एक परमात्मा आहे व त्याच्यापासूनच सर्व ब्रह्मांडातील जीवाची उत्पत्ती होते, असे जे सर्व लोक समजतात, त्यात काही अर्थ नाही, असे म्हणायचे काय?॥ ९६॥ असे असेल तर मग तूच हे जगामध्ये जन्ममृत्यू उत्पन्न केलेस आणि तू ज्याचा नाश करशील त्याचाच नाश होईल, असे म्हणायचे काय?॥ ९७॥ कौरवांचा वध करणारा मी, असा व्यर्थ अभिमान धारण करून कौरवांना मारू इच्छित नाहीस, पण तू त्यांना मारले नाहीस, म्हणून ते कधी मरणार नाहीत काय?॥ ९८॥ किंवा तू एक मारणारा बाकीचे सर्व कौरव मरणारे असे तू आपल्या मनात भ्रांतीने समजशील,॥ ९९॥ पण हे जन्ममृत्यू अनादी आहेत. जन्मला तो मरणार व मेलेला जन्मणार हे स्वभावसिद्ध आहे. मग याचे व्यर्थ का दु:ख मानावे, हे मला सांग बरे!॥ १००॥ पण मूर्खपणाने तू हे जाणत नाहीस आणि ज्याबद्दल चिंता करू नये, त्याबद्दल चिंता करतोस आणि पुन: आम्हांलाच धर्म सांगतोस.॥ १०१॥ अर्जुना! लक्षात ठेव. जे विवेकी पुरुष असतात, ते उत्पत्ती किंवा जन्म आणि नाश किंवा मरण हे दोन्ही भ्रांतीने भासतात, म्हणून वस्तुत: उत्पत्तिनाश नाहीतच, असे जाणून शोक करीत नाहीत.॥ १०२॥
गूढार्थदीपिका—
मनुष्याला मी कोण हे पूर्णपणे कळून आल्याखेरीज जगाचे खरे स्वरूप काय हे कळत नाही. तोपर्यंत जगत सत्य आहे, आपण जे करू ते होईल, असे वाटत असते. एक सर्वज्ञ सर्वशक्तिमान परमात्मा जगाचा नियंता असून तो जीवाच्या कर्माप्रमाणे यशापयश, सुख-दु:खे, जन्म-मृत्यू जीवाकडून भोगवितो, हे सर्व सात्त्विक बुद्धीला पटणारे व संत-महंतांच्या अनुभवाचे विचार त्याच्या बुद्धीला पटत नाहीत आणि आपल्या रजोगुणी, तमोगुणी बुद्धीचे विपरीत विचार तो प्रगट करतो व त्याचीच सुविचार किंवा योग्य विचार अथवा बौद्धिक विचार म्हणून घमेंड मारतो. हेच भगवंतांनी अर्जुनाचे विचार ऐकून सांगितले आहे.
(श्लोक-१२)
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपा:।
न चैव न भविष्याम: सर्वे वयमत: परम्॥ १२॥
अर्थ—मी, तू व हे सर्व लोक व राजे हे सर्व पूर्वी नव्हते असे नाही. आता पुढे राहणार नाहीत असेही नाही. हे सर्व आत्मस्वरूप दृष्टीने तिन्ही काली नित्यच आहेत.॥ १२॥
अर्जुना सांगेन आइक। एथ आम्ही तुम्ही देख।
आणि हे भूपति अशेख। आदिकरूनी॥ १०३॥
नित्यता ऐसेचि असोनी। ना तरी निश्चित क्षया जाऊनी।
हे भ्रांती वेगळी करूनी। दोन्ही नाहीं॥ १०४॥
हें उपजे आणि नाशे। तें मायावशें दिसे।
येऱ्हवीं तत्त्वतां वस्तु जें असे। तें अविनाशचि॥ १०५॥
जैसें पवनें तोय हालविलें। आणि तरंगाकार जाहालें।
तरी कवण कें जन्मलें। म्हणों ये तेथ॥ १०६॥
तेंचि वायूचें स्फुरण ठेलें। आणि उदक सहज सपाट जाहलें।
तरी आतां काय निमालें। विचारीं पां॥ १०७॥
अर्थ—अर्जुना! मी सांगतो ते ऐक. येथे आम्ही व तुम्ही, तसेच हे जमलेले सर्व राजे वगैरे॥ १०३॥ नित्य असेच असू असे नाही किंवा निश्चित क्षय पावू असेही नाही. असणे व जाणे ह्या दोन्ही भ्रांती आहेत. असणे, नसणे हे दोन्ही आपल्या ठिकाणी नाहीत.॥ १०४॥ उत्पत्ती, नाश हे दोन्ही भ्रांतीने भासतात. वस्तुत: पाहिले असता जी मूळ वस्तू ती अविनाशी म्हणजे उत्पत्तिविनाशरहित आहे.॥ १०५॥ ज्याप्रमाणे वाऱ्याने पाणी हालले असता ते पाणी तरंगाकार होते. तेव्हा येथे कोण जन्माला आले म्हणता येईल?॥ १०६॥ आणि वारा वाहणे बंद झाले असता पाणी पुन: पूर्ववत सपाट होऊन जाते, तेव्हा कशाचा नाश म्हणता येईल, याचा विचार कर.॥ १०७॥
गूढार्थदीपिका—हें उपजे आणि नाशे। तें मायावशें दिसे।
ज्याप्रमाणे पाणी हीच एक वस्तू आहे व तरंग हा त्या पाणीवस्तूचे स्फुरण आहे, म्हणून तरंगही पाणीच आहे. पाणी या वस्तूहून तरंग ही वस्तू निराळी नव्हे. तरंग उठण्यापूर्वी पाणीच वस्तू आहे. तरंग उठल्यावरही तरंगात पाणी हीच वस्तू असते. तरंग नाहीसा झाल्यानंतर उर्वरित पाणीच वस्तू राहाते. म्हणून तिन्ही काळी असणाऱ्या पाणीवस्तूचे ठिकाणी उत्पत्तिनाश नाही आणि तरंग ही पाण्याहून निराळी वस्तू सिद्ध होत नसल्यामुळे तरंगाचे ठिकाणी उत्पत्ति-नाश मानता येत नाही. सारांश, उत्पत्ति-नाशाचे ज्ञान भ्रांती ठरते. त्याप्रमाणे देहाचे आत मुक्त असलेली चैतन्यात्मक वस्तू, ती देहादिक उपाधीहून अत्यंत निराळी आहे. म्हणून देहादिकांच्या ठिकाणी दिसून येणारे उत्पत्तिनाश त्या आत्मवस्तूच्या ठिकाणी मुळीच नाहीत, पण जीव हा आपल्या देहाहून निराळे असलेले चैतन्यात्मस्वरूप विसरून देहालाच मी म्हणतो व देहादिकांचे उत्पत्तिनाश माझ्या ठिकाणीच आहेत, असे समजतो. वास्तविक चैतन्यात्मा सर्वकाळी असणारा आहे, म्हणून तो उत्पन्न होत नाही व नाशही पावत नाही आणि तो अद्वैतस्वरूप असल्यामुळे—म्हणजे त्याच्यावाचून दुसरी कोणती खरी किंवा खोटी वस्तूच नसल्यामुळे—देहादी वस्तूंची व त्याच्या उत्पत्तिनाशाची जाणीव ही भ्रांतीच ठरते.
(श्लोक-१३)
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥ १३॥
अर्थ—जीवात्म्याच्या ठिकाणी दिसणारा हा देह जसा बाल्य, तारुण्य व वार्धक्य या अवस्थेतून जातो, त्याप्रमाणे जीवात्माही एका देहातून दुसऱ्या देहात जातो, देहाबरोबर नाश पावत नाही, हे जाणून ज्ञानी माणसे देह पडल्याचे दु:ख करीत नाहीत.॥ १३॥
आइकें शरीर तरी एक। परी वयसाभेदें अनेक।
हें प्रत्यक्षचि देख। प्रमाण तूं॥ १०८॥
एथ कौमारत्व दिसे। मग तारुण्यीं तें भ्रंशे।
परी देहचि न नाशे। एकासवें॥ १०९॥
तैसीं चैतन्याच्या ठायीं। इयें शरीरांतरें होती जाती पाहीं।
ऐसें जाणे तया नाहीं। व्यामोहदु:ख॥ ११०॥
अर्थ—पहा, अर्जुना! आपले शरीर एकच असते, पण वयाच्या भेदाने तेही निरनिराळे वाटते. हे प्रत्यक्षच आपण पाहतो.॥ १०८॥ पहिले बाळपण असते. ते बाळपण तारुण्यदशेत नाहीसे होते, पण या एका एका दशेबरोबर देह काही नाहीसा होत नाही.॥ १०९॥ त्याप्रमाणे चैतन्याच्या सत्तेवर हे नानाप्रकारचे देह होतात व जातात, असे ज्याला ज्ञान झाले, त्याला असा संसाराचा मोह होत नाही व त्यामुळे त्या मायामोहामुळे होणारे दु:खही होत नाही.॥ ११०॥
गूढार्थदीपिका—चैतन्याच्या ठायीं। इयें शरीरांतरें होती जाती पाहीं।
याठिकाणी माउलींनी शंकराचार्यांप्रमाणे विवर्तवादच मानला आहे. ब्रह्मसत्तेवर नामरूपांचा भास हेच जग होय असा अर्थ, म्हणजे परब्रह्माची अद्वितीय व्यापक सत्ता विसरून परब्रह्मावर भासणाऱ्या नामरूपाला ब्रह्माहून निराळी सत्ता मानली की, परब्रह्मावर नामरूपांचा पसाराच जगद्रूप भासू लागतो किंवा नामरूपाने व्यक्त किंवा इंद्रियगोचर होणाऱ्या परब्रह्मालाच, परब्रह्म विसरून जीव जग म्हणतो.
(श्लोक-१४)
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदु:खदा:।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥ १४॥
अर्थ—इंद्रियांचे विषयांशी जे संयोग होतात, ते शीतोष्णद्वारा सुखदु:खादी देणारे असून, प्राप्त होणारे व नाहीसे होणारे आहेत; म्हणून अर्जुना, हे सहन केलेच पाहिजे.॥ १४॥
एथ नेणावया हेंचि कारण। जें इंद्रियांआधीनपण।
तिहीं आकळिजे अंत:करण। म्हणऊनि भ्रमे॥ १११॥
इंद्रियें विषय सेविती। तेथ हर्ष शोक उपजती।
ते अंतर आप्लविति। संगें येणें॥ ११२॥
जयां विषयांच्या ठायीं। एकनिष्ठता कंहीं नाहीं।
तेथ दु:ख आणि कांहीं। सुखही दिसे॥ ११३॥
देखें शब्दाची व्याप्ती। निंदा आणि स्तुती।
तेथ द्वेषाद्वेष उपजती। श्रवणद्वारें॥ ११४॥
मृदु आणि कठीण। हे स्पर्शाचे दोनी गुण।
जे वपूचेनि संगें कारण। संतोषखेदां॥ ११५॥
भ्यासुर आणि सुरेख। हें रूपाचें स्वरूप देख।
उपजवी सुखदु:ख। नेत्रद्वारें॥ ११६॥
सुगंध आणि दुर्गंध। हा परिमळाचा भेद।
जो घ्राणसंगें विषाद। तोष देता॥ ११७॥
तैसाचि द्विविध रस। उपजवी प्रीति त्रास।
म्हणूनि हा आपभ्रंश। विषयसंग॥ ११८॥
देखें इंद्रियां आधीन होईजे। तैं शीतोष्णांतें पाविजे।
आणि सुखदु:खीं आकळिजे। आपणपें॥ ११९॥
या विषयांवांचूनि कांहीं। आणीक सर्वथा रम्य नाहीं।
ऐसा स्वभावचि पाहीं। इंद्रियांचा॥ १२०॥
हे विषय तरी कैसे। रोहिणीचें जळ जैसें।
कां स्वप्नींचा आभासे। भद्रजाति॥ १२१॥
देखें अनित्य ते यापरी। म्हणऊनि तूं अव्हेरीं।
हा सर्वथा संग न धरीं। धनुर्धरा॥ १२२॥
अर्थ—हे तत्त्व न जाणले जाण्याचे कारण हे आहे की, आपले अंत:करण सर्वस्वी इंद्रियांच्या स्वाधीन होऊन गेले आहे, म्हणून हा भ्रम होतो.॥ १११॥ इंद्रिये आपापले विषय सेवन करतात, तेव्हा इंद्रियांना कोठे सुख होते, तर कोठे दु:ख होते आणि अंत:करण इंद्रियाधीन असल्यामुळे इंद्रियांच्या संगाने अंत:करणही सुखदु:खाने ग्रासले जाते.॥ ११२॥ या विषयांच्या ठिकाणी एक सुखच मिळेल किंवा दु:खच मिळेल, अशी एकनिष्ठ स्थिती नाही. केव्हा सुख होते तर केव्हा दु:ख होते.॥ ११३॥ शब्दविषयाचे दोन भेद. शब्द निंदात्मक राहील किंवा स्तुतिबोधक तरी राहील. तो शब्द ऐकल्याबरोबर द्वेष किंवा प्रेम उत्पन्न होते.॥ ११४॥ स्पर्शविषयाचे मृदुत्व व कठिणत्व हे दोन गुण आहेत. ते शरीराच्या द्वारा अंत:करणात संतोष किंवा खेद उत्पन्न करतात.॥ ११५॥ भयंकर आणि सुरेख असा दोन प्रकारचा रूपविषय आहे. तो नेत्रेंद्रियाच्या द्वारा सुखदु:ख भोगवितो.॥ ११६॥ सुगंध व दुर्गंध असा दोन प्रकारचा परिमळ (गंध) आहे. तो घ्राणेंद्रियाच्या द्वारा संतोष व विषाद उत्पन्न करतो.॥ ११७॥ त्याचप्रमाणे गोड व कडू असा दोन प्रकारचा रसविषय, प्रीती व कंटाळा उत्पन्न करतो. म्हणून विषयाचा संग आपल्याला आपल्या स्वरूपाचा विसर पाडणारा आहे.॥ ११८॥ अर्जुना! पहा. अशा रितीने जेव्हा आपण इंद्रियांच्या स्वाधीन होतो, तेव्हा शीत व उष्ण इत्यादी द्वंद्वांचा अनुभव घेतो आणि त्यामुळे आपण सुखदु:ख भोगतो.॥ ११९॥ या विषयासारखे आपल्याला सुख देणारे या जगात काहीच नाही, असे भासविणे हा या इंद्रियांचा स्वभावच आहे.॥ १२०॥ पण हे विषय तरी कसे आहेत पहा, या विषयांना मृगजळापेक्षा अधिक सत्यता नाही. किंवा स्वप्नातला हत्ती जितका सत्य आहे, तितकेच हे विषय सत्य आहेत.॥ १२१॥ अशा रितीने हे विषय क्षणभर टिकणारे आहेत. म्हणून त्यांचा त्याग कर व पुन: संग धरू नकोस.॥ १२२॥
गूढार्थदीपिका—
विषय म्हणजे जग, हे अनित्य आहे म्हणजे काल्पनिक आहे असा अर्थ. म्हणून ब्रह्मज्ञान होऊन जग मिथ्या आहे, हे ज्ञान दृढ होईपर्यंत प्रारब्धानुसार होणाऱ्या विषयसंगापासून होणारे सुखदु:ख सहन केले पाहिजे, यालाच तितिक्षा म्हणतात.
(श्लोक-१५)
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ।
समदु:खसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥ १५॥
अर्थ—हे नरश्रेष्ठा अर्जुना! हा विषयाचा संयोग ज्याच्या चित्ताला दु:ख देत नसेल व जो पुरुष सात्त्विक धैर्याने सुखदु:ख सारखेच मानून राहातो, तो अविनाशी ब्रह्माला प्राप्त होतो.॥ १५॥
हे विषय जयातें नाकळिती। तया सुखदु:खें न पवती।
आणि गर्भवाससंगती। नाहीं तया॥ १२३॥
तो नित्यरूप पार्था। वोळखावा सर्वथा।
जो या इंद्रियार्थां। नागवेचि॥ १२४॥
अर्थ—ज्याला विषयसुखात गोडी वाटत नाही, त्याला विषयसंगापासून सुखदु:खे होत नाहीत आणि त्याची जन्ममरणपरंपराही संपते.॥ १२३॥ जो पुरुष या विषयाला भाळत नाही, तो नित्य अविनाशीस्वरूप होतो, म्हणजे ब्रह्मस्वरूप होतो असे समज.॥ १२४॥
गूढार्थदीपिका—
या विषयसुखाच्या वासनेनेच मनुष्याला जन्म घ्यावा लागतो व ब्रह्मज्ञान स्थिर होत नाही. ज्याचे चित्त निर्वासन झाले, त्यालाच मुक्त म्हणतात. ब्रह्मज्ञान होणे सोपे आहे, पण विषयवासना नाहीशी होणेच कठिण आहे, म्हणून मुक्ती दुर्लभ झाली आहे.
(श्लोक-१६)
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत:।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभि:॥ १६॥
अर्थ—असत् म्हणजे खोटॺा वस्तूचे मुळीच अस्तित्व नसते व सत्य वस्तूचे अस्तित्व नाहीसे होत नाही. असा खऱ्या व खोटॺा या दोन वस्तूंविषयी ज्ञानी पुरुषांनी निष्कर्ष काढला आहे.॥ १६॥
आतां अर्जुना कांहीं एक। सांगेन मी आइक।
जें विचारपर लोक। वोळखती॥ १२५॥
या उपाधिमाजी गुप्त। चैतन्य असे सर्वगत।
तें तत्त्वज्ञ संत। स्वीकारिती॥ १२६॥
सलिलीं पय जैसें। एक होऊनि मिनलें असे।
परी निवडूनि राजहंसें। वेगळें कीजे॥ १२७॥
कीं अग्निमुखें किडाळ। तोडोनियां चोखाळ।
निवडिती केवळ। बुद्धिमंत॥ १२८॥
ना तरी जाणिवेच्या आयणीं। करितां दधि कडसणी।
मग नवनीत निर्वाणीं। दिसे जैसें॥ १२९॥
कीं भूस बीं एकवट। उपणितां राहे घनवट।
तेथ उडे तें फळकट। जाणों आलें॥ १३०॥
तैसें विचारितां निरसलें। तें प्रपंच सहजें सांडवलें।
मग तत्त्वतां तत्त्व उरलें। ज्ञानियांसी॥ १३१॥
म्हणोनि अनित्याच्या ठायीं। तयां आस्तिक्यबुद्धि नाहीं।
निष्कर्ष दोहींही। देखिला असे॥ १३२॥
अर्थ—अर्जुना, आणखी एक गोष्ट सांगतो ती लक्षात ठेव. ही गोष्ट विचारी लोक जे आहेत त्यांनाच माहीत असते.॥ १२५॥ या नामरूपात्मक जगामध्ये एक चैतन्यवस्तू व्यापून आहे, पण ती गुप्त आहे, म्हणजे नामरूपाने झाकली गेल्यामुळे दिसत नाही. तत्त्वज्ञ पुरुष जे आहेत ते अखंड त्याकडेच दृष्टी देतात.॥ १२६॥ पाण्यात दूध मिसळले असता जसे ते पाण्याशी मिळून राहाते, पण हंसाला मात्र ते पाण्यातील दूध, पाणी टाकून देऊन निराळे वेचून घेता येते.॥ १२७॥ किंवा बुद्धिमान लोक, अग्नीत तापवून तापवून सोन्यातील हिणकस नाहीसे करून शुद्ध सोने अलग करून घेतात.॥ १२८॥ किंवा बुद्धीच्या साह्याने, दह्याचे घुसळण केले असता ज्याप्रमाणे लोणी बाहेर पडते.॥ १२९॥ अथवा कोंडा व धान्य एकवटलेले असते, पण तेच पाखडले असता, खाली साचते ते धान्य व उडून गेले तो भुसा, असे आपल्याला कळून येते.॥ १३०॥ त्याप्रमाणे विचार केला असता, प्रपंच म्हणून कोण्या वस्तूचे अस्तित्व सिद्ध होत नाही व त्याचे ज्ञानच होत नाही. मग प्रपंचाचा निरास होऊन शेष चैतन्यवस्तू हीच शिल्लक राहाते व ज्ञानी पुरुष तीच घेतात.॥ १३१॥ म्हणून अनित्य भासणारी वस्तू अस्तित्वात आहे, असे त्यांना कधीच वाटत नाही, असा ज्ञानी पुरुषांनी नित्य आणि अनित्य वस्तूचा निर्णय केला आहे.॥ १३२॥
गूढार्थदीपिका—उपाधिमाजी गुप्त। चैतन्य असे सर्वगत।
या ठिकाणी माउलीने नामरूपाला उपाधी म्हटले आहे. मूळच्या वस्तूला झाकून भलतीच वस्तू भासविणाऱ्या पदार्थाला उपाधी म्हणतात. नामरूपाला नामरूपाच्या खाली गुप्त असलेल्या चैतन्याहून स्वतंत्र निराळे अस्तित्व दिले असता, नामरूपाने चैतन्यवस्तू झाकली जाऊन, नामरूप हीच प्रपंचरूप स्वतंत्र निराळी वस्तू मानली जाते व तेव्हा नामरूपे चैतन्याच्या उपाधी होतात. सर्व अज्ञानी पुरुष नामरूपाला स्वतंत्र अस्तित्व व वस्तुत्व मानतात, म्हणून अशा अज्ञानी लोकांना ब्रह्माचा बोध करून देण्याकरिता नामरूपांना दूर करून चैतन्य ओळखण्यास वेदांतात प्रथम सांगितले जाते, तसेच भगवंतांनी अर्जुनाला येथे सांगितले आहे.
नित्य वस्तू म्हणजे जिचा कधी नाश होत नाही किंवा नाश मानता येत नाही, ती होय. ही नित्य वस्तूएक व अमर्यादच राहू शकते. दोन नित्य वस्तू राहणे अशक्य आहे. दोन नित्य वस्तू मानायच्या तर त्यांचे परस्पर स्वतंत्र निरनिराळे अस्तित्व मानले पाहिजे आणि असे अस्तित्व मानण्यात त्या दोन्ही वस्तूचे अस्तित्व मर्यादित होते व त्या अंतवान किंवा नाशिवंत ठरतात. नाशिवंत ठरल्यावर वस्तूला नित्य कसे म्हणावयाचे? म्हणून नित्यवस्तू एक व अमर्यादच असली पाहिजे. विचाराने चैतन्य हीच एक वस्तू नित्य ठरते व अमर्यादही ठरते.
अशा नित्य व अमर्याद चैतन्यवस्तूची मर्यादा संपतच नसल्यामुळे तिच्याबरोबर भासणारी अनित्य वस्तू स्वतंत्र अस्तित्वाची मानता येत नाही. त्या अनित्यवस्तूचा भास नित्य वस्तूच्या अस्तित्वावरच स्वीकारावा लागतो. म्हणजे त्याचा अर्थ असा होतो की, नित्य वस्तूचीच आपण अनित्य वस्तुरूपाने कल्पना करतो. एरवी अनित्य वस्तू म्हणून काहीही वस्तू मुळीच अस्तित्वात नाही. म्हणूनच वेदांतविचाराने अनित्य ठरणारा हा प्रपंच मुळीच अस्तित्वात नसून, आहे अशी त्याविषयी आपण कल्पना करतो व कल्पनेनुसार तो भासतो. चैतन्यरूप आत्म्याचा विचार करीत नाही, तोपर्यंत अस्तित्वाविषयीची आपली कल्पना नाहीशी होत नाही, म्हणून तोपर्यंत प्रपंचाचा भासही नाहीसा होत नाही. अनित्य वस्तू म्हणजे कल्पित वस्तू. कल्पित वस्तूच अनित्य राहू शकते. किंवा जो जो पदार्थ अनित्य आहे, तो तो पदार्थ कल्पित आहे, असे समीकरण मांडता येते. कल्पित व नित्य अशा दोनच सत्ता राहू शकतात. चैतन्यरूप आत्म्याची सत्ता नित्य असल्यामुळे तद्वॺतिरिक्त जगाची सत्ता अनित्य किंवा कल्पित ठरते. म्हणजे अज्ञान्याला जग सत्य आहे असे वाटत असले तरी, जग मुळीच नाही असा सिद्धांत निघतो.
(श्लोक-१७)
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति॥ १७॥
अर्थ—चैतन्यरूप आत्मतत्त्व सर्व जगात भरले असून ते सर्वांचे अविनाशी आत्मस्वरूप असल्यामुळे त्याचा नाश कोणी करू शकत नाही.॥ १७॥
देखें सारासार विचारितां। भ्रांति ते पाहीं असारता।
तरी सार तें स्वभावतां। नित्य जाणें॥ १३३॥
हा लोकत्रयाकार। तो जयाचा विस्तार।
तेथ नाम वर्ण आकार। चिन्ह नाहीं॥ १३४॥
जो सर्वदा सर्वगत। जन्मक्षयातीत।
तया केलियाहि घात। कदा नोहे॥ १३५॥
अर्थ—अर्जुना, पहा, सार काय व असार काय याचा विचार केला असता, अविचाराने किंवा कल्पनेमुळे जे भासते ते असार असते व जे कल्पनेपूर्वीच असते, म्हणून नित्य असते ते सार म्हटले जाते.॥ १३३॥ हे सर्व त्रैलोक्य त्या नित्य वस्तूचा खरोखर विस्तार होय. त्या वस्तूचे ठिकाणी नाम, वर्ण, आकार यांपैकी काही एक त्याला जाणता येईल, असे चिन्ह नाही.॥ १३४॥ जो आत्मा सर्वदा राहणारा आहे, सर्वव्यापक आहे, ज्याला उत्पत्तिनाश नाहीत, म्हणून त्याचा नाश, कधीच होऊ शकत नाही.॥ १३५॥
(श्लोक-१८-१९)
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ता: शरीरिण:।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत॥ १८॥
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥ १९॥
अर्थ—अविनाशी अशा जीवात्म्याचे हे देह नाशिवंत आहेत व तो (आत्मा) प्रमाणाने न कळणारा व अविनाशी आहे, म्हणून तू युद्ध कर.॥ १८॥ जो पुरुष या चैतन्यरूप आत्म्याला मारणारा किंवा मरणारा समजतो, ते दोघेही त्याच्या खऱ्या स्वरूपाला जाणत नाहीत. कारण तो मारत नाही किंवा मरतही नाही.॥ १९॥
आणि शरीरजात आघवें। हें नाशवंत स्वभावें।
म्हणोनि तुवां जुंझावें। पंडुकुमरा॥ १३६॥
तूं धरूनि देहाभिमानातें। दिठी सूनि शरीरातें।
मी मारिता हे मरते। म्हणत आहासी॥ १३७॥
तरी अर्जुना तूं हें नेणसी। जरी तत्त्वतां विचारिसी।
तरी वधिता तूं नव्हसी। ते वध्य नव्हती॥ १३८॥
अर्थ—आणि सर्व प्रकारची जीवशरीरे स्वभावत: नाशिवंत आहेत. म्हणूनच अर्जुना! युद्ध करणे हा स्वधर्म सोडू नको, युद्ध कर.॥ १३६॥ शरीराचा तू अभिमान धरून किंवा मी म्हणजे शरीर असे समजून मी मारणारा व हे मरणारे असे तू म्हणत आहेस.॥ १३७॥ पण अर्जुना! मी म्हणजे कोण याचा तात्त्विक विचार करून पाहता तू मारणारा ठरत नाहीस व ते मरणारे ठरत नाहीत, हे मात्र तू जाणत नाहीस.॥ १३८॥
गूढार्थदीपिका—हें नाशवंत स्वभावें
मरणे किंवा मारणे ही क्रिया आहे. एक मारणारा व त्याच्याहून दुसरा मरणारा असे दोन निरनिराळे पदार्थ जेथे असतात, तेथेच ही मरण्याची—मारण्याची किंवा कोणतीही क्रिया संभवते. आत्मस्वरूपाचा विचार केला असता तो नित्य व अमर्याद असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी त्यावाचून दुसरा पदार्थ संभवत नाही. म्हणूनच मागे नामरूपात्मक जगत असत् म्हणजे मुळीच अस्तित्वात नाही, असे भगवंतांनी सांगून एक चैतन्यरूप आत्माच सत्य असून, तद्वॺतिरिक्त सर्व मिथ्या आहे असे सांगितले आहे. अशा अद्वैत अमर्याद आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी दुसरा कोणीच नसल्यामुळे कोणतीच क्रिया संभवत नाही. चैतन्यरूप आत्मा सर्व कर्म व कर्तृत्वाहून निराळा आहे असा भाव.
(श्लोक-२०-२२)
न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूय:।
अजो नित्य: शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ २०॥
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्।
कथं स पुुरुष: पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥ २१॥
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ २२॥
अर्थ—चैतन्यरूप आत्मा उत्पन्न होत नाही व कधीही मरत नाही; कारण तो अस्तित्वात येऊन पुन: नाहीसा होतो व पुन: जन्मतो असे नाही. जो जन्मरहित, अविनाशी, शाश्वत, सनातन असल्यामुळे शरीराचा नाश झाला म्हणून त्याचा नाश होत नाही.॥ २०॥ जो पुरुष चैतन्यरूप आत्म्याला अविनाशी, नित्य, जन्मरहित, कधीही परिणाम न पावणारा असे जाणतो तो पुरुष (आत्मस्वरूपच होत असल्यामुळे) कोणास कसा मारील?॥ २१॥ देहाचा अहंकार धरणारा जीवात्मा ज्याप्रमाणे जुनी वस्त्रे टाकून देहावर नवी वस्त्रे धारण करतो, त्याप्रमाणे तोच जीवात्मा जुनी शरीरे टाकून नवीन शरीरे धारण करतो.॥ २२॥
जैसें स्वप्नामाजि देखिजे। तें स्वप्नींचि साच आपजे।
मग चेऊनियां पाहिजे। तंव कांहीं नाहीं॥ १३९॥
तैसी हे जाण माया। तूं भ्रमत आहासी वायां।
शस्त्रें हाणितलिया छाया। जैसी आंगीं न रुपे॥ १४०॥
कां पूर्ण कुंभ उलंडला। तेथ बिंबाकार दिसे भ्रंशला।
परी भानु नाहीं नासला। तयासवें॥ १४१॥
ना तरी मठीं आकाश जैसें। मठाकृती अवतरलें असे।
तो भंगलिया आपैसें। स्वरूपचि॥ १४२॥
तैसें शरीराच्या लोपीं। सर्वथा नाश नाहीं स्वरूपीं।
म्हणऊनि तूं हें नारोपीं। भ्रांति बापा॥ १४३॥
जैसें जीर्ण वस्त्र सांडिजे। मग नूतन वेढिजे।
तैसें देहांतरातें स्वीकारिजे। चैतन्यनाथें॥ १४४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे स्वप्नात दिसणारा देखावा, स्वप्न आहे तोपर्यंत खरा वाटतो. मग जाग आल्यावर ते काही एक खरे वाटत नाही.॥ १३९॥ त्याप्रमाणे जागृतीतला हा जगत पसारा तसाच, अर्जुना! खोटा आहे असे समज. तू व्यर्थच भ्रमाने त्याला खरा समजतोस. ज्याप्रमाणे शस्त्राने छायेवर वार केल्यास त्या छायेस काही तो प्रहार लागत नाही किंवा तो शस्त्राचा घाव आपल्या अंगाला लागत नाही.॥ १४०॥ ज्याप्रमाणे पाण्याने भरलेला घडा पालथा झाला असता त्यात पडलेले सूर्याचे प्रतिबिंब नाहीसे होते तरी, प्रतिबिंबाबरोबर बिंबरूप सूर्य नाहीसा होत नाही.॥ १४१॥ किंवा घडॺात भरून असलेली पोकळी घडॺाच्या आकाराची दिसते, पण घडा फुटला तरी ती पोकळी व बाहेरचे आकाश एकच राहाते.॥ १४२॥ त्याप्रमाणे शरीर नाहीसे झाले तरी देहातील चैतन्य नाहीसे होत नाही. म्हणून अर्जुना! उत्पत्तिनाशाची किंवा जन्म-मृत्यूची खोटी भ्रांत कल्पना चैतन्याच्या ठिकाणी मानू नकोस.॥ १४३॥ ज्याप्रमाणे फाटकी जीर्ण झालेली वस्त्रे टाकून, आपण नवीन वस्त्रे धारण करतो, त्याप्रमाणे जीव हा एक देह टाकून दुसरा देह धारण करीत असतो.॥ १४४॥
गूढार्थदीपिका—शरीराच्या लोपीं। सर्वथा नाश नाहीं स्वरूपीं।
आत्मा चैतन्यस्वरूप असून, तो अविनाशी आहे व नित्य आत्म्याहून जेवढे काही निराळे विनाशी भासते ते सर्व जीवात्म्याच्या कल्पनेने भासते. पण आपण नित्य आत्म्याचे व अनित्य अशा देहादिकांचे ऐक्य करतो; म्हणून अनित्याच्या नाशाबरोबर आपलाच नाश होतो असे समजून, त्या नाशाबद्दल शोक करतो. या ठिकाणी कौरवादिक बांधवांच्या युद्धात होणाऱ्या नाशाबद्दल जो शोक झाला होता, तो नाहीसा करण्याकरिता भगवान अर्जुनाला आत्मानात्मविवेकच सांगत आहेत. या आत्मानात्मविवेकाने चैतन्य, नित्य असा आत्मा व जड, नाशिवंत देहादी पदार्थाचे अविचाराने मानलेले ऐक्य नाहीसे होऊन, अनात्म अशा जड देहादिकांच्या नाशाच्या भीतीने होणारे दु:ख नाहीसे होते. या आत्मानात्मविवेक ज्ञानावाचून शोकदु:ख नाहीसे करणारे दुसरे साधन नाही. आत्मा व अनात्मा यांना एक समजणे हेच सर्व दु:खाचे कारण असून त्यांचे भिन्नत्व जाणणे हे सर्व दु:खाचे परिमार्जन करणारे आहे. या आत्मानात्मविवेकाला व्यतिरेक विचारही म्हणतात.
(श्लोक-२३-२५)
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावक:।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुत:॥ २३॥
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च।
नित्य: सर्वगत: स्थाणुरचलोऽयं सनातन:॥ २४॥
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥ २५॥
अर्थ—कोणतेही शस्त्र चैतन्यरूप आत्म्याला तोडू शकत नाही, अग्नी त्याला जाळू शकत नाही, पाणी त्याला भिजवू शकत नाही व वायू त्याला सुकवू शकत नाही.॥ २३॥ असा हा आत्मा तुटला जात नाही, जाळला जात नाही, भिजला जात नाही व सुकला जात नाही. तो नित्य, सर्वव्यापक, स्थाणूप्रमाणे अचल असून सनातन आहे.॥ २४॥ हा अव्यक्त म्हणजे इंद्रियातीत, अचिंत्य म्हणजे मनाने आकलन न होणारा व परिणाम पावून विकाररूप न होणारा किंवा न बदलणारा आहे, असे त्याविषयी म्हटले आहे. म्हणून अशाप्रकारचा तो आहे असे जाणून अर्जुना! तू शोक करू नकोस.॥ २५॥
हा अनादि नित्यसिद्ध। निरुपाधि विशुद्ध।
म्हणऊनि शस्त्रादिकीं छेद। न घडे यया॥ १४५॥
हा प्रळयोदकें नाप्लवे। हा अग्निदाह न संभवे।
एथ महाशोष न प्रभवे। मारुताचा॥ १४६॥
अर्जुना हा नित्य। अचळ हा शाश्वत।
सर्वत्र सदोदित। परिपूर्ण हा॥ १४७॥
हा तर्काचिये दिठी। गोचर नोहे किरीटी।
ध्यान याचिये भेटी। उत्कंठा वाहे॥ १४८॥
हा सदा दुर्लभ मना। आप नोहे साधना।
नि:सीम हा अर्जुना। पुरुषोत्तम॥ १४९॥
हा गुणत्रयारहित। अनादि अविकृत।
व्यक्तीसी अतीत। सर्वरूप॥ १५०॥
अर्जुना ऐसा हा जाणावा। सकळात्मक देखावा।
मग सहजें शोक आघवा। हरेल तुझा॥ १५१॥
अर्थ—अर्जुना! ज्याच्याविषयी तू शोक करतोस, तो जीवात्मा अनादी म्हणजे उत्पत्तिरहित आहे. नित्य राहणारा आहे. त्याच्याशिवाय दुसरी वस्तूच नाही, म्हणून तो उपाधिरहितही आहे. त्रिगुणरहित शुद्ध आहे, म्हणून शस्त्रादिकांनी तो तुटला जात नाही.॥ १४५॥ या जीवात्म्याला प्रलयातले सर्व एक झालेले पाणी देखील बुडवू शकत नाही. अग्नीची उष्णता त्याला जाळू शकत नाही व वायूही त्याला शोषू शकत नाही.॥ १४६॥ असा हा अर्जुना! नित्य अखंड एक चैतन्यरूपच असून कधीही परिणाम न पावणारा आहे. तो सर्वत्र अणुरेणूपासून भरलेला असून परिपूर्ण आहे, म्हणजे अपूर्ण कधी होतच नाही.॥ १४७॥ अर्जुना! तर्काने याचे ग्रहण होत नाही किंवा कितीही तर्क केले तरी याच्या स्वरूपाचे ज्ञान होणे शक्य नाही. याच्या प्राप्तीकरता ध्यान करावे, तर ध्यानाला लागलेली याच्या प्राप्तीची उत्कंठा कधी थांबतच नाही.॥ १४८॥ हा आत्मा मनाला तर अत्यंत दुर्लभच आहे. तसाच कोणत्या साधनानेही त्याची प्राप्ती होत नाही; असा हा, अर्जुना! अमर्याद पुरुषोत्तम आहे.॥ १४९॥ हा त्रिगुणरहित आहे व अनादी म्हणजे उत्पत्तिरहित व कधी बदलणारा नव्हे किंवा कार्यदशेला न येणारा अथवा ज्याच्यापासून काही कार्य उत्पन्न होत नाही, असा आहे. त्याचप्रमाणे कोण्या एका व्यक्तीतच आहे असे नसून सर्व तोच झाला आहे.॥ १५०॥ अर्जुना! असे हे आत्म्याचे स्वरूप ओळखले पाहिजे. सर्व नामरूपाने तोच नटला आहे, असे जाणले पाहिजे; तरच आत्म्याचे खरे स्वरूप कळले असे म्हणता येते. हे आत्म्याचे स्वरूप कळून आल्यानंतर तुझ्या ठिकाणी शोकच राहणार नाही.॥ १५१॥
गूढार्थदीपिका—
आत्म्याचे स्वरूप विसरणे व भलत्याच वस्तूला आत्मा मानणे यालाच वेदांतात अनुक्रमे आवरण व विक्षेप म्हणतात. सर्व जीव असे आपले खरे आत्मस्वरूप विसरले आहेत व भलत्याच देहादिक पदार्थाला मी म्हणून म्हणतात. मुळची वस्तू विसरल्यावाचून दुसऱ्या निराळॺा वस्तूचा भास व तीच मी आहे, असे समजणे शक्य नाही. येथपर्यंत भगवंतांनी अर्जुनाला ज्ञान्याच्या तात्त्विक दृष्टीनुसार बोध करून, आत्मा सर्व कर्मकर्तृत्वरहित आहे, हेच पुन: सांगितले.
(श्लोक-२६-२७)
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि॥ २६॥
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥ २७॥
अर्थ—किंवा हा आत्मा नित्य जन्मतो व नित्य मरतो असे समजत असशील तरी, हे महाबाहो! तुला शोक करण्याचे कारण नाही.॥ २६॥ कारण जन्मलेला प्राणी मरणारच व मेलेला प्राणी पुन: उत्पन्न होणारच. असे हे जन्ममृत्यू कोणालाही चुकत नसल्यामुळे त्याबद्दल शोक करणे तुला उचित नाही.॥ २७॥
अथवा ऐसा नेणसी। तूं अंतवंतचि मानिसी।
तऱ्ही शोचूं न पवसी। पंडुकुमरा॥ १५२॥
जे आदि स्थिति अंत। हा निरंतर असे नित्य।
जैसा प्रवाह अनुस्यूत। गंगाजळाचा॥ १५३॥
तें आदि नाहीं खंडलें। समुद्रीं तरी असे मिनलें।
आणि जातांचि मध्यें उरलें। दिसे जैसें॥ १५४॥
इयें तीन्ही तयापरी। सरसींच सदा अवधारीं।
भूतांसि कवणीं अवसरीं। ठाकती ना॥ १५५॥
म्हणोनि हें आघवें। एथ तुज नलगे शोचावें।
जे स्थितीचि हे स्वभावें। अनादि ऐसी॥ १५६॥
ना तरी हें अर्जुना। नयेचि तुझिया मना।
जे देखोनि लोक अधीना। जन्मक्षया॥ १५७॥
तरी एथें कांहीं। तुज शोकासि कारण नाहीं।
हे जन्म मृत्यू पाहीं। अपरिहर॥ १५८॥
उपजे तें नाशे। नाशलें पुनरपि दिसे।
हें घटिकायंत्र तैसें। परिभ्रमे गा॥ १५९॥
ना तरी उदो अस्तु आपैसे। अखंडित होत जात जैसे।
हें जन्ममरण तैसें। अनिवार जगीं॥ १६०॥
महाप्रळयअवसरें। हें त्रैलोक्यही संहरे।
म्हणोनि हा न परिहरे। आदि अंत॥ १६१॥
तूं जरी हें ऐसें मानिसी। तरी खेद कां करिसी।
काय जाणतचि नेणसी। धनुर्धरा॥ १६२॥
एथ आणिकही एक पार्था। तुज बहुतीं परी पाहातां।
दु:ख करावया सर्वथा। विषो नाहीं॥ १६३॥
अर्थ—अथवा हा आत्मानात्मविवेक तुला कळत नसेल व तू सर्व नाशिवंत मानीत असशील, तरी अर्जुना! तुला शोक करण्याला कारण नाही.॥ १५२॥ कारण उत्पत्ती, स्थिती व नाश हे तिन्ही धर्म वाहत्या गंगोदकाप्रमाणे सर्व पदार्थांच्या ठिकाणी सारखे नित्य दिसूनच येतात.॥ १५३॥ गंगोदकाकडे पाहिले तर उगमाच्या ठिकाणी ते आहेच व शेवटी समुद्रात मिळते आणि वाहात असताना मध्ये ओघात दिसतेच.॥ १५४॥ त्याप्रमाणे आदी, मध्य व अंत या तिघांचा प्रवाह प्रत्येक भूताच्या ठिकाणी अव्याहत चालू आहे.॥ १५५॥ असे जर प्रत्येक पदार्थात आदी, मध्य, अंत दिसतात, तर प्रत्येक पदार्थाची ही अनादी स्वाभाविक स्थितीच असल्यामुळे त्याबद्दल शोक करण्याचे तुला कारणच नाही.॥ १५६॥ आणि अर्जुना! सर्व लोक उत्पत्ती व मरण यांचे अधीन आहेत असे पाहून जर माझे हे म्हणणे पटत नसेल,॥ १५७॥ तरी तुला शोक करण्याचे कारण नाही; कारण प्रत्येक भूताच्या मागे लागलेल्या जन्ममृत्यूपासून त्याची सुटका होणे शक्य नाही, मग त्याच्या उत्पत्तिनाशाबद्दल शोक कसा करता येईल?॥ १५८॥ उत्पन्न झालेली वस्तू नाश पावणारच आणि नाश पावली तरी ती पुन: उत्पन्न होणारच, असे हे राहाटगाडगे सारखे फिरत असते.॥ १५९॥ किंवा सूर्याचे उगवणे व मावळणे जसे सारखे चालूच असते, त्याप्रमाणे जन्ममृत्यू हेही जगात सारखे होत असतात. ते जगातून नाहीसे होणे शक्य नाही किंवा कोणाला टाळता येणे शक्य नाही.॥ १६०॥ जेव्हा महाप्रलय होतो, तेव्हा सर्व त्रैलोक्याचा संहार होतो, म्हणून हे उत्पत्तिनाश कोणालाच सुटत नाहीत.॥ १६१॥ तुला हे जर माहीत आहे तर शोक का करतोस? अर्जुना! जाणून मूर्खाप्रमाणे शोक करतोस की काय?॥ १६२॥ आणखी पुष्कळ प्रकाराने येथे शोक करण्याला कारण नाही. हे अर्जुना! मी सांगतो पहा.॥ १६३॥
गूढार्थदीपिका—दु:ख करावया सर्वथा। विषो नाहीं।
आता येथून अज्ञान्याच्या व्यावहारिक दृष्टीने भगवंतांनी अर्जुनास बोध करण्यास सुरुवात केली आहे. भगवान म्हणतात, अर्जुना! आत्मानात्मविवेकरूप तात्त्विक दृष्टी सोडली व व्यावहारिक दृष्टीने विचार केला तरी कोणत्याही वस्तूच्या नाशाविषयी दु:ख करण्याचे कारण दिसत नाही. एखाद्या गृहस्थाने आपल्यापाशी अनामत रक्कम ठेविली, ती तो वाटेल तेव्हा मागणारच. तो रक्कम मागावयास आला असता आपण काय म्हणून दु:ख करावे? येथे दु:ख करण्यात रक्कम दडपण्याची इच्छा दिसून येते, पण अनामत रकमेचा आपल्यापासून परत जाण्याचा स्वभावच असतो. वस्तूच्या स्वभावाविरुद्ध इच्छा धरून काय उपयोग? त्याप्रमाणे प्रत्येक वस्तू उत्पन्न होते व नाश पावते. हा तिचा स्वभाव आहे. येथे त्या वस्तूच्या स्वभावाविरुद्ध ही उत्पन्न होऊ नये व नाश पावू नये अशी इच्छा धरून त्या वस्तूच्या होणाऱ्या नाशाबद्दल दु:ख करू लागलो तर ते शोभेल काय? ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी तात्त्विक आत्मानात्मविवेक बाणतो, म्हणून ते आत्मानात्मविवेकाच्या बळावर जगातल्या कोणत्याही घडामोडीविषयी दु:ख करीत नाहीत आणि आत्मज्ञान नसूनही व्यावहारिक धीर पुरुष देखील, वर भगवंतांनी सांगितलेल्या उपदेशानुसार विचार करतात व कोणताही दु:खद प्रसंग ओढवला तरी मोठॺा धैर्याने त्या प्रसंगाला तोंड देतात. दु:ख करीत बसत नाहीत असा अर्थ.
ज्ञानी स्थितप्रज्ञ असतो व ज्ञानरहित व्यावहारिक धीर पुरुष स्थितप्रज्ञासारखा अचल चित्तवृत्तीचा दिसला तरी त्याला स्थितप्रज्ञ म्हणता येत नाही. कारण ज्ञानी स्थितप्रज्ञाची चित्तवृत्ती अविचल नित्य अशा परमेश्वराच्या ठिकाणी किंवा आत्म्याच्या ठिकाणी स्थित असते, पण व्यावहारिक धीर पुरुषाची चित्तवृत्ती नाशिवंत जगाच्या ठिकाणी स्थित असते. म्हणून ज्ञानी स्थितप्रज्ञाला मुक्ती मिळते व व्यावहारिक स्थिरचित्त पुरुषाला संसारच मिळतो. म्हणून केवळ धैर्यावरून ज्ञानी पुरुषाची ओळख होऊ शकत नाही.
(श्लोक-२८)
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥ २८॥
अर्थ—अर्जुना! सर्व भूतसृष्टी प्रथम अव्यक्त म्हणजे लीनदशेत असते, नंतर मध्ये ती व्यक्त होते, शेवटी पुन: अव्यक्त म्हणजे लीन होते, असा सृष्टीचा स्वभाव असल्यामुळे येथे शोक करण्याचे कारण काय?॥ २८॥
जियें समस्तें इयें भूतें। जन्माआदि अमूर्तें।
मग पातलीं व्यक्तीतें। जन्मलेया॥ १६४॥
तियें क्षयासि जेथ जाती। तेथ निभ्रांत आनें नव्हती।
देखें पूर्वस्थितीच येती। आपुलिये॥ १६५॥
येर मध्यें जें प्रतिभासे। तें निद्रिता स्वप्न जैसें।
तैसा आकार हा मायावशें। सत्स्वरूपीं॥ १६६॥
ना तरी पवनें स्पर्शिलें नीर। पढियासे तरंगाकार।
कां परापेक्ष अळंकार-। व्यक्ती कनकीं॥ १६७॥
तैसें सकळ हें मूर्त। जाण पां मायाकारित।
जैसें आकाशीं बिंबत। अभ्रपट॥ १६८॥
तैसें आदीचि जें नाहीं। तयालागीं तूं रुदसी कायी।
तूं अवीट तें पाहीं। चैतन्य एक॥ १६९॥
जयाची आर्तीचि भोगित। विषयीं त्यजिले संत।
जयालागीं विरक्त। वनवासिये॥ १७०॥
दृष्टी सूनि जयातें। ब्रह्मचर्यादि व्रतें।
मुनीश्वर तपातें। आचरताती॥ १७१॥
अर्थ—अर्जुना! ही जी सर्व प्राणिसृष्टी दिसते, ती उत्पत्तीपूर्वी आकाररहित होती आणि मग उत्पत्ती झाली, तेव्हा आकाराला आली.॥ १६४॥ पुढे या सृष्टीतील प्राण्यांचा जेव्हा नाश होईल, तेव्हा त्यांची दुसरी कोणती स्थिती होत नाही. ते आपल्या पूर्व निराकार स्थितीलाच येतात हे निश्चित समज.॥ १६५॥ बाकी उत्पत्ती व नाश यांच्यामध्ये जो वस्तूचा मर्यादित भास होतो, तो निजलेल्या माणसाला जसे भ्रमाने स्वप्न दिसते, त्याप्रमाणे सद्रूप आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी भ्रमानेच प्राणिमात्रांचे आकार भासतात.॥ १६६॥ नाही तरी वाऱ्याचा पाण्याला स्पर्श झाल्याबरोबर ते पाणी तरंगाकार दिसायला लागते किंवा सोन्याहून निराळा जो पुरुष त्यालाच सोने अलंकाररूप व्यक्तित्वाला आले असे दिसते.॥ १६७॥ त्याप्रमाणे ही सर्व साकार सृष्टी, आकाशात अभ्रे दिसावी, त्याप्रमाणे मायाभ्रमाने भासते.॥ १६८॥ अर्जुना! जे मुळी अस्तित्वातच नाही, त्यासाठी तू शोक करीत आहेस. वास्तविक एक अत्यंत आत्मस्वरूप चैतन्यच आहे, दुसरे काही नाही.॥ १६९॥ ज्या आत्मस्वरूपाच्या प्राप्तीची उत्कंठा व आशा वाहात, संत विषयसुखाचा त्याग करतात आणि विरक्त पुरुष अत्यंत वैराग्य धारण करून वनात राहातात,॥ १७०॥ तसेच मोठमोठे मुनी ज्याच्या प्राप्तीच्या इच्छेने आजन्म ब्रह्मचर्यादी व्रते व नानाप्रकारची उग्र तपे यांचे अनुष्ठान करतात.॥ १७१॥
गूढार्थदीपिका—आकार हा मायावशें। सत्स्वरूपीं।
या भासत असलेल्या सर्व भूतसृष्टीला एक अविनाशी आत्मस्वरूपच आधार असून, त्या आत्मस्वरूपावर भ्रांतीने भूतसृष्टी भासते. म्हणून तुला शोक करण्याचे कारण नाही. मुळात आत्मस्वरूप निराकार आहे. हे निराकार आत्मस्वरूप जेव्हा आत्मप्रेमानेच स्फुरण पावते, तेव्हा ते बहुरूप होते. बहुरूप झाले, तरी आत्मस्वरूपाची एकात्मता मोडत नाही. कारण आत्मस्वरूपाच्या बाहेर आत्मसत्ता सोडून काही ते बहुरूप होत नाही. ज्याप्रमाणे पाण्यावर उठणारी लाट पाण्याचा पृष्ठभाग सोडून जमिनीवर काही जात नाही व तिचा पाण्याचा संबंध सुटत नाही, त्याप्रमाणे बहुरूपताही आत्मसत्तेवरच स्फुरते. या अनुभवात जरी आकार भासतात, तरी ते निरनिराळॺा वस्तूंच्या मर्यादा म्हणून जोपर्यंत वाटत नाही, तोपर्यंत त्या सर्व निरनिराळॺा आकारात एक मूळची आत्मवस्तूच प्रत्ययाला येते; म्हणून आत्मवस्तूच्या अद्वैताला बाध येत नाही. म्हणून या बहुपणाच्या प्रत्ययाला भ्रम म्हणता येत नाही. बहुरूपातील आत्मवस्तूची एकात्मता विसरून जेव्हा बहुरूपता बहुवस्तुरूपाने प्रत्ययाला येते, तेव्हा तो भ्रम म्हटला जातो. अशा भूतसृष्टीची अव्यक्तदशा ही व्यक्तदशा मानली जाते.
अर्जुनाला भूतसृष्टिरूप बहुभावनाचा प्रत्यय अनेक वस्तुरूप वाटत होता व त्या बहुभावनात आपण निराळे आहोत व कौरवादी दोन्ही सैन्यातील योद्धे वगैरे निरनिराळे स्वतंत्र सत्ता असलेले पदार्थ आहेत, असे तो मानत होता. म्हणूनच तो त्याच्या होणाऱ्या नाशाबद्दल दु:ख करीत होता. भगवान म्हणतात, अर्जुना! एका आत्मसत्तेवरच हा सर्व बहुत्वाचा देखावा आहे, निरनिराळे पदार्थ नाहीत आणि आत्मा अविनाशी असल्यामुळे येथे दुसरे आत्म्यावाचून काही उत्पन्न होत नाही व नाशही पावत नाही. किंबहुना द्वैतातच संभवणारी मारणे—मरणे, तोडणे-बुडणे अशी क्रिया अद्वैतवस्तूत संभवणेच शक्य नाही; म्हणून तुझा शोक व्यर्थ आहे. सर्वत्र एक आत्मवस्तूच असताना ती विसरून तू अनेक निरनिराळॺा वस्तूंचे स्वतंत्र अस्तित्व मानतोस. हा तुझा भ्रमच तुझ्या दु:खाला कारणीभूत आहे.
(श्लोक-२९)
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्य:।
आश्चर्यवच्चैनमन्य: शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित्॥ २९॥
अर्थ—कोणी आश्चर्याने थक्क व्हावे त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपाला पाहतात व त्यात निमग्न होतात. कोणी आत्मस्वरूपाचे गुणानुवाद गाता गाता आश्चर्याने थक्क झाल्याप्रमाणे आत्मस्वरूपात तल्लीन होऊन जातात. कोणी आत्मस्वरूपाचे श्रवण करता करता आश्चर्याने चकित झाल्याप्रमाणे त्यात रंगून जातात. कोणी आत्मस्वरूपाचे श्रवण करून जाणीव न ठेवता निर्विकल्प स्थितीला प्राप्त होतात.॥ २९॥
एक अंतरीं निश्चळ। जें निहाळितां केवळ।
विसरले सकळ। संसारजात॥ १७२॥
एकां गुणानुवाद करितां। उपरती होऊनि चित्ता।
निरवधि तल्लीनता। निरंतर॥ १७३॥
एक ऐकतांचि निवाले। ते देहभावीं सांडिले।
एक अनुभवें पातले। तद्रूपता॥ १७४॥
जैसे सरिताओघ समस्त। समुद्रामाजि मिळत।
परी माघौते न समात। परतले नाहीं॥ १७५॥
तैसिया योगीश्वरांचिया मती। मिळणीं सवें एकवटती।
परी जे विचारूनि पुनरावृत्ती। भजतीचिना॥ १७६॥
अर्थ—या आत्मस्वरूपाला पाहून तेथेच अंत:करण स्थिर झाल्यामुळे कित्येकजण संसाराचे भानच विसरतात.॥ १७२॥ कित्येकजण या आत्मस्वरूपाचे वर्णन करता करता चित्त संसारापासून पूर्ण विरक्त झाल्यामुळे अखंड आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी तल्लीन होऊन राहातात.॥ १७३॥ कित्येक लोक आत्मस्वरूपाची स्वरूपस्थिती गुरुमुखाने ऐकून अत्यंत समाधान पावले व त्यांचा देहभावच नाहीसा झाला. कित्येक आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेऊन तद्रूप होऊन राहिले.॥ १७४॥ ज्याप्रमाणे सर्व नद्या वाहत वाहत शेवटी समुद्राला मिळतात व समुद्रातच सामावून राहातात. मग पुन: परत फिरून येत नाहीत.॥ १७५॥ त्याप्रमाणे परमेश्वराला जाणणारे योगीदेखील परमेश्वराला जाणून परमेश्वराशी एकरूप होतात व पुन: परमेश्वरापासून अलग होऊन जन्ममरणपरंपरा भोगीत नाहीत.॥ १७६॥
गूढार्थदीपिका—विचारूनि पुनरावृत्ती। भजतीचिना।
जीवाला भासणारे जडविनाशी धर्माचे जगत भ्रांतीने भासते असे कां म्हणावयाचे, याचा उलगडा माउलींनी येथे केला आहे. सत्य म्हणजे सदासर्वदा असणारे व भ्रांती म्हणजे “आदावंते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा” अगोदरही ज्यांचे अस्तित्व सिद्ध होत नाही व नंतरही ज्यांचे अस्तित्व राहात नाही, पण मध्येच भासते, असा पदार्थ भ्रांतीने भासला म्हणावा लागतो. एक तर पदार्थ सत्य म्हणजे सदासर्वदा राहणारा असे सिद्ध झाले पाहिजे. तसा सिद्ध न होता भासत असेल तर भ्रांतीने भासतो असे म्हणावे लागेल. सत्य अस्तित्व किंवा भ्रांतिजन्य खोटे, क्षणभराचे अस्तित्व या दोन अस्तित्वांवाचून तिसऱ्या प्रकारच्या अस्तित्वाची कल्पनाच करता येत नाही. आत्मा अविनाशी म्हणजे सदासर्वदा सत्य आहे. तसे जड विनाशी जगही सदासर्वदा राहणारे सत्य असते तर, ते आत्म्याच्या अनुभवाबरोबर अनुभवाला आले असते. पण कोणत्याही रितीने आत्मानुभव घेणाऱ्या पुरुषाला आत्म्याबरोबर जड विनाशी जगाचा अनुभव येत नाही.
कोणी अशी शंका घेतील की, एका वस्तूकडे लक्ष लागले असता दुसरी वस्तू असून दिसत नाही, या नियमाप्रमाणे आत्म्याकडे लक्ष लावणाऱ्या पुरुषांना जग असून दिसत नाही. पण हे म्हणणे चूक आहे. दोन भिन्न स्वतंत्र अस्तित्व असलेल्या पदार्थांच्या ज्ञानाविषयीच हा आक्षेप लागू होतो. जडविनाशी जगाचे व आत्म्याचे भिन्न निरनिराळे अस्तित्व घेतल्यास दोघांची स्वतंत्र निरनिराळी अस्तित्व मर्यादा मानावी लागते व अस्तित्व मर्यादा मानली की जगाबरोबर आत्माही विनाशी मानावा लागतो. असे मानणे त्याच्या अविनाशी धर्माशी विरुद्ध होते, आत्म्याचे अस्तित्व मर्यादित केले नाही तर, जडविनाशी जगाचा भास आत्मसत्तेवरच मानावा लागतो. अमर्याद सच्चिदानंदरूप आत्मसत्तेवर जगाचाही सच्चिदानंदरूपाने भास झाला असता तर ते जगत सत्य झाले असते; पण जीवाला जगाचा तसा प्रत्यय नाही. त्याला जगाचा जडविनाशी प्रत्यय आहे; म्हणून अशा विनाशीजड-प्रत्ययाचे जगत जीवाला भ्रांतीने भासते, असे विचारी पुरुषांनी निश्चित केले आहे.
(श्लोक-३०)
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥ ३०॥
अर्थ—अर्जुना! सर्व प्राण्यांच्या देहामध्ये देहाचा अहंकार धारण करणारा जो जीवात्मा आहे, त्याचा कधीच नाश होत नाही. म्हणून कोणाही प्राण्याविषयी तुला शोक करणे उचित नाही.॥ ३०॥
जें सर्वत्र सर्वही देहीं। जया करितांही घात नाहीं।
तें विश्वात्मक तूं पाहीं। चैतन्य एक॥ १७७॥
इयाचेनि स्वभावें। हें होत जात आघवें।
तरी सांग काय शोचावें। एथ तुवां॥ १७८॥
एऱ्हवीं तरी पार्था। तुज कां नेणों न मने चित्ता।
परी किडाळ हें शोचितां। बहुतां परी॥ १७९॥
अर्थ—अर्जुना, जे सर्वत्र व्यापून सर्व देहांमध्ये आहे व ज्याचा घात केला असतानाही घात होऊ शकत नाही, ते एक चैतन्यच सर्व नामरूपाने प्रकट झाले आहे.॥ १७७॥ या चैतन्याच्या स्वभावानेच हे विश्व उत्पन्न होते व नाश पावते. मग तू शोक कशाचा करतोस सांग?॥ १७८॥ एरवी अर्जुना, हे तुझ्या मनाला कसे पटत नाही हे मला समजत नाही. पण पुष्कळ दृष्टीने पाहिले तरी, तुला शोक करणे योग्य दिसत नाही.॥ १७९॥
गूढार्थदीपिका—इयाचेनि स्वभावें। हें होत जात आघवें।
या ओव्यांत श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी संसारचित्र कसे भासते, याचा उलगडा केला आहे. “इयाचेनि स्वभावें” म्हणजे चैतन्याच्या स्वभावाने “हें होत जात आघवें” संपूर्ण जगत होते व जाते, असे माउली म्हणते. पण याचा अर्थ असा नव्हे की ‘जगत उत्पन्न करणे व त्याचा नाश करणे हा चैतन्याचा स्वभावच आहे. किंवा चैतन्य स्वभावत: जडविनाशी जगत उत्पन्न करिते. जडविनाशी जगताच्या उत्पत्तीकरिता माया मानण्याचे कारण नाही.’
असा अर्थ केल्यास जगत सत्य ठरते व त्याचे उत्पत्ति-नाश हे धर्मही स्वाभाविक ठरतात व
“हें उपजे आणि नाशे। तें मायावशें दिसे” (ज्ञाने. अ. २ ओ. १०५)
या त्यांच्याच वचनाशी विरोध येतो. म्हणून या ओवीचा अर्थ असा आहे की, स्फुरणे हा चैतन्याचा स्वभाव आहे. ते ‘मी’ या वृत्तिरूपाने स्फुरत असते. या चैतन्यसमुद्रावर ‘मी’ या वृत्तिरूपाने अनंत स्फुरणे होतात. त्या स्फुरणांकडे लक्ष देऊन मुळची चैतन्यवस्तू विसरली गेली की, ‘मी’ वृत्तीचे अनंत स्फुरणच निरनिराळॺा भूतांच्या रूपाने प्रत्ययाला येते व त्या स्फुरणांच्या ठिकाणी उत्पत्तिनाश दिसू लागतात. यालाच जीव, जगत म्हणतो. याप्रमाणे चैतन्याच्या स्वाभाविक स्फुरणांच्या ठिकाणी जीव भ्रमाने जगाची कल्पना करतो, असा या ओवीचा अर्थ करावा लागतो.
(श्लोक-३१)
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते॥ ३१॥
अर्थ—युद्ध हे घोर कर्म असले तरी ते (युद्ध) स्वधर्म असल्यामुळे युद्ध करताना त्यापासून पराङ्मुख होऊ नये. कारण धार्मिक युद्धावाचून क्षत्रियांना दुसरा मार्ग नाही.॥ ३१॥
तूं अझूनि कां न विचारिसी। काय हें चिंतित आहासी।
स्वधर्म तो विसरलासी। तरावें जेणें॥ १८०॥
या कौरवां भलतें जाहलें। अथवा तुजचि कांहीं पातलें।
कीं युगचि हें बुडालें। जऱ्ही एथ॥ १८१॥
तरी स्वधर्म एक आहे। तो सर्वथा त्याज्य नोहे।
मग तरिजेल काय पाहें। कृपाळूपणें॥ १८२॥
अर्जुना तुझें चित्त। जऱ्ही जाहालें द्रवीभूत।
तऱ्ही हें अनुचित। संग्रामसमयीं॥ १८३॥
अगा गोक्षीर जरी जाहलें। तरी पथ्यासि नाहीं घेतलें।
ऐसेनिही विष होय सुदलें। नवज्वरीं देतां॥ १८४॥
तैसें आनीं आन करितां। नाश होईल स्वहिता।
म्हणऊनि तूं आतां। सावध होईं॥ १८५॥
वायांचि व्याकूळ कायी। आपुला निजधर्म पाहीं।
जो आचरितां बाध नाहीं। कवणे काळीं॥ १८६॥
जैसें मार्गेंचि चालतां। अपायो न पवे सर्वथा।
कां दीपाधारें वर्ततां। नाडळिजे॥ १८७॥
तयापरी पार्था। स्वधर्में राहाटतां।
सकळ कामपूर्णता। सहजें होय॥ १८८॥
म्हणोनि यालागीं पाहीं। तुम्हां क्षत्रियां आणीक कांहीं।
संग्रामावांचूनि नाहीं। उचित जाणें॥ १८९॥
निष्कपट होआवें। उसिणा घाईं जुंझावें।
हें असो काय सांगावें। प्रत्यक्षावरी॥ १९०॥
अर्थ—अर्जुना! या युद्धाच्या समयी मी काय शोक करीत बसलो, युद्ध न करण्याचे भलतेच विचार मनात काय मी आणीत आहे, असे अजूनही तुला वाटत नाही? अरे! युद्ध करणे हा क्षत्रियाचा स्वधर्म आहे. तो स्वधर्म तारणारा आहे, बुडविणारा नाही.॥ १८०॥ या कौरवांचे काही जरी झाले किंवा तुझाच घात होण्याचा संभव असला अथवा सर्व सृष्टीचा प्रलय होण्याचा प्रसंग आला,॥ १८१॥ तरी हा स्वधर्म जो आहे तो केव्हाही व कसल्याही प्रसंगी सोडता येत नाही. युद्ध करणे हा धर्म सोडून आपण शत्रूवर दया दाखविली व दया दाखविणे हा धर्म स्वीकारला तर या धर्माने तू तरणार काय?॥ १८२॥ अर्जुना! या युद्धात स्वजनांचा नाश होतो, हे पाहून तुझ्या चित्ताला प्रेमाचा पाझर फुटला तरी युद्धरूपी स्वधर्माचे अनुष्ठान करीत असताना ते काय उपयोगाचे?॥ १८३॥ गायीचे दूध झाले म्हणून काही ज्वरात देणे पथ्यकर नसते. इतकेही करून दिलेच तर ते नवज्वरात विषाप्रमाणे मारक होते.॥ १८४॥ त्याप्रमाणे आपला स्वधर्म सोडून परधर्माचे अनुष्ठान करणे आपल्या कल्याणाचे होत नाही. म्हणून तू सावध हो. अविचार करू नकोस.॥ १८५॥ विनाकारण तू स्वजनांच्या नाशामुळे व्याकूळ होऊन दु:ख करतोस. आपल्या स्वधर्माकडे लक्ष दे. या स्वधर्माचे अनुष्ठान केले असता केव्हाही अहित होत नाही.॥ १८६॥ ज्याप्रमाणे सरळ मार्गाने चालणाऱ्याला कधीही अपाय होत नाही किंवा दिव्याच्या उजेडाने व्यवहार करीत असता मनुष्य कधी अडखळत नाही.॥ १८७॥ त्याप्रमाणे अर्जुना! आपल्या स्वधर्माप्रमाणे वागणाऱ्याचे सर्व मनोरथ अनायासे पूर्ण होतात.॥ १८८॥ म्हणून तुम्हा क्षत्रियांना युद्धावाचून दुसरा धर्म उचित सांगितलेला नाही.॥ १८९॥ शत्रूने आपल्यावर मारा केल्यास निष्कपट अंत:करणाने उलट शत्रूवर मारा करीत लढावे. प्रत्यक्ष समोर युद्धाचा प्रसंग आहे, तेव्हा हे सांगण्याची आवश्यकता नाही.॥ १९०॥
गूढार्थदीपिका—तैसें आनीं आन करितां। नाश होईल स्वहिता।
येथे श्रीकृष्ण भगवंतांनी अर्जुनाला व श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी जगाला जो उपदेश केला आहे, तो अत्यंत लक्षात ठेवण्याजोगा आहे. धर्म हा जो प्रवृत्त झाला आहे, तो जीवाच्या आध्यात्मिक कल्याणाकरिताच प्रवृत्त झाला आहे. त्या धर्माने आपले आत्यंतिक कल्याण होणार नाही असे वाटणे ही सर्वस्वी विपरीत समजूत आहे. त्याचप्रमाणे स्वजनांचा नाश होणार म्हणून अर्जुन ‘युद्ध करणे’ या स्वधर्मापासून परावृत्त होऊ पाहात होता; पण भगवान म्हणतात, अर्जुना! “स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकंपितुमर्हसि” स्वधर्माचे अनुष्ठान करताना चलितचित्त होऊ नये. याचे स्पष्टीकरण करताना माउली म्हणते की,
“या कौरवां भलतें जाहलें। अथवा तुजचि कांहीं पातलें। कीं युगचि हें बुडालें। जऱ्ही येथ॥”
“तरी स्वधर्म जो आहे। तो सर्वथा त्याज्य नोहे॥”
काही झाले तरी स्वधर्म सोडता येत नाही. याचा अर्थ असा की जीवाच्या मरणानंतर होणाऱ्या त्याच्या गतीशी व आत्यंतिक कल्याणाशीही धर्माचा संबंध असल्यामुळे समाजाकरिता धर्म नसून धर्माकरिता समाज आहे. धर्माकरिता समाज सोडता येतो, पण समाजाकरिता धर्म सोडता येत नाही. कारण तो समाजाच्या कल्याणाचा मार्ग म्हणूनच भगवंतांनी प्रकट केला आहे. भगवंतांनी जो धर्म प्रकट केला आहे, तो समाजाचे धारण करणाराच आहे. म्हणूनच त्याला भगवंतांनी धर्म हे नाव दिले. त्या धर्मावाचून दुसरा कोणताही धर्म समाजाचे धारण करणारा होऊ शकत नाही. “धारणाद्धर्म इत्याहु:” ज्याच्या योगाने समाजाचे धारण होईल तो धर्म, असा अर्थ कित्येक करतात. पण असा अर्थ केल्यास, ज्याला ज्या प्रकाराने वागले असता माझे हित आहे, असे वाटेल तसे वागणे हा त्याचा धर्म होईल व धर्माची सामान्यपणे रूपरेषा काहीच करता येणार नाही. अर्जुनाला युद्ध न करणे हे हिताचे वाटत होते. पण त्याच्या उलट युद्ध करणे हा तुम्हा क्षत्रियांचा धर्म होय असे भगवंतांनी सांगितले. म्हणजे धर्माधर्माची ओळख भगवंतांनी शास्त्रावरून ठरविली. स्वत: मनुष्याच्या बुद्धीवर अवलंबून ठरविली नाही. कारण भगवान व ज्ञानी भक्त ह्या दोन अत्यंत शुद्धबुद्धीच्या व्यक्तींवाचून इतर, विषयांत सुख मानणाऱ्या मनुष्याला, तो केवढाही व्यावहारिक दृष्टॺा थोर व बुद्धिमान असला तरी, निर्हेतुक असा निर्विकार चित्ताने विचार करताच येत नाही, म्हणून धर्माधर्माचा निर्णय करता येत नाही. प्राकृत मनुष्याची बुद्धी त्याच्या त्रिगुणात्मक प्रकृतीच्या कार्यात किंवा जगाच्या घडामोडीत गुंतलेली असते, म्हणून ती प्रकॄतीच्या किंवा स्वभावाच्या स्वाधीन असते व ज्ञानी भक्ताची बुद्धी प्रकृतीच्या स्वाधीन नसते. ती परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थित असते. म्हणून शास्त्राने सांगितलेल्या स्वधर्मानुसार वागण्यात जीवाचे कल्याणच आहे व तसे न वागण्यात जीवाचे अकल्याणच आहे.
(श्लोक-३२)
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्।
सुखिन: क्षत्रिया: पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥ ३२॥
अर्थ—अर्जुना! अनायासे प्राप्त झालेले व स्वर्गाचे द्वारच खुले झाले, असे हे प्रस्तुतसारखे युद्ध पुण्यशील व भाग्यवान क्षत्रियांनाच प्राप्त होते.॥ ३२॥
अर्जुना जुंझ देखें आतांचें। हें हो कां दैव तुमचें।
कीं निधान सकळ धर्मांचें। प्रकटलें असे॥ १९१॥
हा संग्राम काय म्हणिपे। कीं स्वर्गचि येणें रूपें।
मूर्त कां प्रतापें। उदय केला॥ १९२॥
ना तरी गुणाचेनि पतिकरें। आर्तीचेनि पडिभरें।
हे कीर्तीचि स्वयंवरें। आली तुज॥ १९३॥
क्षत्रियें बहुत पुण्य कीजे। तैं जुंझ ऐसें लाहिजे।
जैसें मार्गें जातां आडळिजे। चिंतामणीसी॥ १९४॥
ना तरी जांभया पसरे मुख। तेथ अवचटें पडे पीयूख।
तैसा संग्राम हा देख। पातला असे॥ १९५॥
अर्थ—अर्जुना! प्रस्तुत प्राप्त झालेला युद्धाचा प्रसंग तुमचे सुदैवच होय किंवा सर्व क्षात्रधर्माचा ठेवाच तुझ्यापुढे प्रकट झाला असे समज.॥ १९१॥ किंवा हे युद्ध म्हणजे या रूपाने प्रत्यक्ष स्वर्गच मूर्तरूप धारण करून तुझ्यापुढे उभा आहे. अथवा तुझ्या पराक्रमाने मूर्तरूप धारण केले आहे.॥ १९२॥ किंवा तुझे क्षात्रगुण पाहून अत्यंत आवडीने तुला स्वयंवरात वरण्याकरिता ही कीर्ती अत्यंत आतुर झाली आहे असे समज.॥ १९३॥ खरोखर क्षत्रियाने पुष्कळ पुण्य करावे, तेव्हाच असा युद्धाचा प्रसंग त्याला येतो. हे युद्ध म्हणजे वाटेने जात असता अनायासे चिंतामणी सापडावा असे आहे.॥ १९४॥ किंवा जांभई देण्याकरिता पसरलेल्या मुखात अकस्मात अमृत पडावे तसा हा युद्धप्रसंग आला आहे.॥ १९५॥
गूढार्थदीपिका—तैसा हा संग्राम देख। पातला असे।
युद्धाची इच्छा नसताना आपल्या हक्काची न्याय्य मागणी प्राप्त करून घेण्याकरिता, जर क्षत्रियाला युद्ध करण्याचा प्रसंग आला, तर त्या युद्धात होणाऱ्या प्राणहानीचा दोष त्याला लागत नाही. तो प्रसंग भगवद्इच्छेनेच आला आहे, असे समजावे.
(श्लोक-३३)
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि।
तत: स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥ ३३॥
अर्थ—जर कदाचित धर्माने प्राप्त झालेले युद्ध तू करणार नाहीस, तर स्वधर्माचा व कीर्तीचा नाश होऊन तुला त्यायोगे पाप लागेल.॥ ३३॥
आतां हा ऐसा अव्हेरिजे। मग नाथिलें शोचूं बैसिजे।
तरी आपण आहाणा होईजे। आपणपेयां॥ १९६॥
पूर्वजांचें जोडलें। आपणचि होय धाडिलें।
जरी आजि शस्त्र सांडिलें। रणीं इये॥ १९७॥
तरी असती कीर्ति जाईल। जगचि अभिशाप देईल।
आणि गिंवसित पावतील। महादोष॥ १९८॥
जैसी भर्तारेंहीन वनिता। उपहती पावे सर्वथा।
मग तैसी दशा जीविता। स्वधर्मेंवीण॥ १९९॥
ना तरी रणीं शव सांडिजे। तें चौमेरीं गिधीं विदारिजे।
तैसें स्वधर्महीना अभिभविजे। महादोषीं॥ २००॥
अर्थ—आता हे स्वधर्मरूप युद्ध सोडून खोटॺा अशा स्वजनांबद्दल शोक करीत बसायचे! या अशा करण्यात अर्जुना! आपणच आपले अकल्याण करून घेतो.॥ १९६॥ जर युद्ध केले नाही व मागे फिरलो तर मोठे पराक्रम करून पूर्वजांनी आपल्या कुळाची जी कीर्ती वाढविली, ती आपण धुळीस मिळवू.॥ १९७॥ मिळविलेली कीर्ती जाईल व जग तुला शाप देईल. त्याबरोबरच स्वधर्माचा त्याग केल्यामुळे होणारे पुष्कळसे पाप तुला लागेल.॥ १९८॥ पतिहीन विधवा स्त्रीचा जसा पदोपदी पाणउतारा होतो, त्याप्रमाणे स्वधर्मरूप युद्धापासून परावृत्त होणाऱ्या क्षत्रियाची गती होते.॥ १९९॥ किंवा रणामध्ये पडलेल्या प्रेताला ज्याप्रमाणे चोहोकडून आलेली गिधाडे फाडून खातात, त्याप्रमाणे स्वधर्माचा त्याग करणाऱ्या पुरुषाला मोठमोठे दोष घेरतात.॥ २००॥
गूढार्थदीपिका—स्वधर्महीना अभिभविजे। महादोषीं।
जन्मलेल्या प्राण्याला मरेपर्यंत आत्मकल्याण साधण्याचा जो मार्ग भगवंतांनी मोठमोठॺा आधिकारिक ऋषींच्या द्वारा आखून दिला, त्याला धर्म म्हणतात. त्या धर्ममार्गानेच प्रत्येकाला जायचे असते. त्या धर्माचा त्याग केला व त्याला जसे वागायला सांगितले नाही, तसे तो वागायला लागला की, त्याचे ते सर्व वागणे पापरूपच असते.
(श्लोक-३४)
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्।
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥ ३४॥
अर्थ—सर्व मनुष्यप्राणी अखंड तुझी अपकीर्ती गातील. सज्जनांना अपकीर्ती ही मरणाच्या दु:खापेक्षाही अधिक दु:ख देणारी होते.॥ ३४॥
म्हणोनि स्वधर्म हा सांडसील। तरी पापा वरपडा होसील।
आणि अपेश तें न वचेल। कल्पांतवरी॥ २०१॥
जाणतेनि तंवचि जियावें। जंव अपकीर्ति आंगा न पवे।
आणि सांग पां केंवि निगावें। एथोनियां॥ २०२॥
तूं निर्मत्सर सदयता। एथूनि निघसील कीर माघौता।
परी ते गति समस्तां। न मनेल ययां॥ २०३॥
हे चहूंकडूनि कवळितील। बाणवरी घेतील।
तेथ पार्था न सुटिजेल। कृपाळूपणें॥ २०४॥
ऐसेनिही प्राणसंकटें। जरी विपायें पां निघणें घटे।
तरी तें जियालें वोखटें। मरणाहुनी॥ २०५॥
अर्थ—अर्जुना! हा युद्धरूपी स्वधर्म जो आहे, तो टाकून देशील तर पापालाच बळी पडशील व कल्पपर्यंत तुझ्या अपयशाचा कलंक दूर होणार नाही.॥ २०१॥ शहाण्याने जोपर्यंत अपकीर्ती होत नाही, तोपर्यंतच जिवंत राहावे. मग सांग, तुला या युद्धातून पाय मागे घेणे कसे योग्य होईल?॥ २०२॥ तू जरी या युद्धातून कौरवांविषयी मत्सर टाकून व त्यांची दया येऊन माघारा निघालास, तरी या सर्वांना तू त्यांच्यावर दया करून युद्धातून परत फिरत आहेस, असे वाटणार नाही.॥ २०३॥ युद्धातून परत फिरलास की हे सर्वजण लगेच तुला घेरतील व बाणांचा तुझ्यावर वर्षाव करतील. दयाळूपणा दाखविलास म्हणून काही त्यातून तू सुटणार नाहीस.॥ २०४॥ अशाही प्राणसंकटातून कदाचित जरी वाचलास, तरी तशा प्रकारचे वाचणे हे मरणाहूनही वाईट होय.॥ २०५॥
गूढार्थदीपिका—
येथून काही श्लोकांपर्यंत भगवंतांनी लोकरीत्या अर्जुनाला उपदेश करून स्वधर्माचरणाचीच मनुष्याने कास धरावी असे सांगितले आहे.
(श्लोक-३५-३६)
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथा:।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥ ३५॥
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिता:।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दु:खतरं नु किम्॥ ३६॥
अर्थ—मोठमोठे महारथी, तू भीतीने रणातून पाय काढलास, असेच समजतील. आज ज्यांच्या मनात तुझ्याविषयी आदर आहे, त्यांच्या मनात तू युद्ध सोडून निघाल्यास तुझ्याविषयी अत्यंत अनादर उत्पन्न होईल.॥ ३५॥ तुझे शत्रू तुझ्या सामर्थ्याची निंदा करून बोलू नये ते किंवा वाटेल तसे बोलतील मग त्यापेक्षा अधिक दु:ख कोणते?॥ ३६॥
तूं आणिकही एक न विचारिसी। एथ संभ्रमें जुंझों आलासी।
आणि सकणवपणें निघालासी। मागुताजरी॥ २०६॥
तरी तुझें तें अर्जुना। या वैरियां दुर्जनां।
कां प्रत्यया येईल मना। सांगें मज॥ २०७॥
हे म्हणती गेला रे गेला। अर्जुन आम्हां बिहाला।
हा सांगें बोल उरला। निका कायी॥ २०८॥
लोक सायासें करूनि बहुतें। वेंचिती आपुलीं जीवितें।
परी वाढविती कीर्तीतें। धनुर्धरा॥ २०९॥
ते तुज अनायासें। अनकळित जोडिली असे।
हें अद्वितीय जैसें। गगन आहे॥ २१०॥
तैसी कीर्ति नि:सीम। तुझ्या ठायीं निरुपम।
तुझे गुण उत्तम। तिहीं लोकीं॥ २११॥
दिगंतींचे भूपती। भाट होऊनि वाखाणिती।
जे ऐकिलिया दचकती। कृतांतादिक॥ २१२॥
ऐक ऐसी महिमा घनवट। गंगा तैसी चोखट।
जया देखीं जगीं सुभट। वांठ जाहले॥ २१३॥
तें पौरुष तुझें अद्भुत। आइकोनियां हे समस्त।
जाले अति विरक्त। जीवितेंसीं॥ २१४॥
जैसा सिंहाचिया हांका। युगांत होय मदमुखा।
तैसा कौरवां अशेखां। धाक तुझा॥ २१५॥
जैसे पर्वत वज्रातें। ना तरी सर्प गरुडातें।
तैसे अर्जुना हे तूंतें। मानिती सदा॥ २१६॥
तें अगाधपण जाईल। मग हीनत्व अंगा येईल।
जरी मागुता निघसील। न जुंझतचि॥ २१७॥
आणि हे पळतां पळों नेदिती। धरूनि अवकळा करिती।
न गणित कुटी बोलती। आईकतां तुज॥ २१८॥
मग ते वेळीं हियें फुटावें। आतां लाठेपणें कां न जुंझावें।
हें जिंतलें तरी भोगावें। महीतळ॥ २१९॥
अर्थ—अर्जुना! आणखी एक गोष्ट आहे. तू तिचा विचार करीत नाहीस. येथे मोठॺा उत्साहाने तू युद्ध करायला आलास. आता जर का येथून तू कौरवांवर दया करून माघारा गेलास,॥ २०६॥ तर या दुर्जन अशा कौरवांना खरे वाटेल काय? आमची दया येऊनच अर्जुनाने युद्धातून पाय मागे घेतला, असा त्यांना तुझ्या मनातील भावाचा अनुभव येईल काय, हे मला सांग.॥ २०७॥ ते म्हणतील, अरे! हा अर्जुन आम्हांला पाहून भ्याला व त्याने पळ काढला, हाच सर्वांचा बोल राहील. असा बोल उरलेला बरा काय?॥ २०८॥ चांगले लोक, होईल ते प्रयास करून व प्रसंग पडल्यास आपले प्राण खर्ची घालून, अर्जुना! कीर्ती संपादन करतात.॥ २०९॥ ती कीर्ती तुला न कळत अनायासे प्राप्त व्हावी, तशी प्राप्त झाली आहे. जसे या आकाशाच्या बरोबरीचे दुसरे काही नाही, त्याप्रमाणे तुझ्या कीर्तीच्या तोडीची दुसऱ्या कोणाची कीर्ती नाही.॥ २१०॥ याप्रमाणे तुझी कीर्ती अपार व अनुपम आहे. तुझे गुणही त्रैलोक्यात वाखाणण्याजोगे आहेत.॥ २११॥ देशोदेशींचे राजे भाट होऊन तुझ्या गुणांचे वर्णन करतात व ते गुण ऐकून यमासारख्यांनाही तुझा धाक वाटतो.॥ २१२॥ अर्जुना! गंगा जशी अती पवित्र तशी तुझी कीर्तीही शुद्ध व दाट पसरलेली आहे; म्हणूनच अशी तुझी निष्कलंक कीर्ती पाहून उत्तम योद्धे भाटाप्रमाणे तुझी स्तुती करतात.॥ २१३॥ तुझे विलक्षण शौर्य पाहून व ऐकून हे सर्व कौरवादिक आपल्याला अशा थोर अर्जुनाशी युद्ध करण्याचे भाग्य लाभणार आहे, असे वाटून जिवावर उदार झाले आहेत.॥ २१४॥ ज्याप्रमाणे सिंहाची गर्जना ऐकून मदोन्मत्त हत्तीला देखील प्रलयाप्रमाणे भीती उत्पन्न होते, त्याप्रमाणे या सर्व कौरवांना तुझा धाक वाटतो.॥ २१५॥ ज्याप्रमाणे पर्वतांना वज्राची भीती वाटते किंवा गरुडाला सर्प भितात, तसे अर्जुना! हे तुला भितात.॥ २१६॥ तू हे युद्ध न करताच जर माघारा फिरलास तर हे तुझे थोरपण सर्व लयाला जाईल.॥ २१७॥ आणि तू पळालास तरी हे तुला पळू देणार नाहीत. तुला धरून तुझी विटंबना करतील. तुझ्या तोंडावर ऐकवणार नाही, अशी तुझी निंदा करतील.॥ २१८॥ त्यावेळी ती निंदा ऐकून तुझे हृदय फुटेल म्हणजे अत्यंत दु:ख होईल. त्यापेक्षा आत्ताच शूराप्रमाणे का लढू नये? या युद्धात जय मिळविला तर आनंदाने पृथ्वीचे राज्य का भोगू नये?॥ २१९॥
(श्लोक-३७)
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चय:॥ ३७॥
अर्थ—युद्धात तुला मरण आल्यास तुला स्वर्गप्राप्ती होईल व जय प्राप्त झाला तर या पृथ्वीचे राज्य तुला भोगता येईल; म्हणून अर्जुना! युद्ध करण्याचा निश्चय करून युद्धाला सज्ज हो.॥ ३७॥
ना तरी रणीं एथ। जुंझतां वेंचलें जीवित।
तरी स्वर्गसुख अनकळित। पावसील॥ २२०॥
म्हणोनि ये गोष्टी। विचार न करीं किरीटी।
आतां धनुष्य घेऊनि उठीं। जुंझ वेगीं॥ २२१॥
देखें स्वधर्म हा आचरतां। दोष नाशे असता।
तुज भ्रांति हे कवण चित्ता। पातकाची॥ २२२॥
सांगें प्लवेंचि काय बुडिजे। कां मार्गीं जातां आडळिजे।
परी विपायें चालों नेणिजे। तरी तेंही घडे॥ २२३॥
अमृतें तरीचि मरिजे। जरी विषेंसीं सेविजे।
तैसा स्वधर्मीं दोष पाविजे। हेतुकपणें॥ २२४॥
म्हणोनियां पार्था। हेतु सांडूनि सर्वथा।
क्षात्रवृत्ती जुंझतां। पाप नाही॥ २२५॥
अर्थ—किंवा अर्जुना! युद्ध करता करता जर मरण आले, तर तेवढॺानेच अनायासे स्वर्गसुखाची प्राप्ती होईल.॥ २२०॥ म्हणूनच जयापजयाची चिंता करू नकोस. धनुष्य घेऊन युद्धाला उभा राहा.॥ २२१॥ युद्ध हा क्षत्रियांचा स्वधर्म आहे. तो स्वधर्म आचरीत असताना असलेले पाप नाहीसे होते. तेथे स्वधर्माच्या आचरणाने पाप लागेल अशी शंका तुला कशी येते?॥ २२२॥ सांग बरे, पाण्यातून तारणारी नाव ही कधी बुडविते का? किंवा मार्गानेच चालू लागलेला अडखळून पडतो का? पण कदाचित सरळ मार्गाने चालता येत नसेल, तर मात्र तेही होईल.॥ २२३॥ विष मिळवून अमृत प्याले असता अमृतानेही मनुष्य मरेल, त्याप्रमाणे विषयसुखाच्या प्राप्तीचा हेतू मनात धरून कर्म केल्यास मात्र पापही होईल.॥ २२४॥ म्हणून अर्जुना! विषयसुखाच्या प्राप्तीकरिता स्वधर्म पाळायचा अशी कामना मनात न धरता क्षत्रियाचा धर्म समजून तू युद्ध केलेस, तर तुला पाप लागणार नाही.॥ २२५॥
गूढार्थदीपिका—स्वधर्मे दोष पाविजे। हेतुकपणें।
याचा भावार्थ असा की, “धर्मस्य ह्यापवर्ग्यस्य” या भागवत वचनाप्रमाणे मुख्यत: हा प्रवृत्तिधर्मही परमेश्वराच्या प्राप्तीकरिताच निर्माण झाला आहे. परमेश्वरप्राप्तीकरिता जी चित्ताची शुद्धी पाहिजे ती या धर्माचरणाने होते. पण धर्माचरण करीत असताना त्या धर्माने विषयसुख प्राप्त व्हावे अशी कामना धरली तर किंवा संकल्प केला तर मात्र त्या कामनेनुसारच विषयसुखाची प्राप्ती हेच फळ मिळते व परमेश्वर अंतरतो. ज्याने ज्याने परमेश्वर अंतरेल ते ते पापच समजले पाहिजे. असे सकाम धर्माचे अनुष्ठान “धर्मोऽपि मुमुक्षूणां पापमेवोच्यते” परमेश्वरप्राप्तीची इच्छा करणाऱ्याला पापरूप आहे, असे आचार्यही म्हणतात.
ज्ञानेश्वर माउलींनी पुढे नवव्या अध्यायात या अर्थाचे विधान केले आहे. कामनारहित धर्मानुष्ठानाने होणारी चित्तशुद्धी ही काही अदृष्टफल म्हणजे मेल्यानंतर मिळणारे फळ नव्हे, हे दृष्टफळ आहे. म्हणजे येथेच धर्मानुष्ठान करता करता ते फळ मिळते व अनुभविता येते. विषयसुखाच्या प्राप्तीची कामना सोडून स्वधर्म हा परमेश्वराची आज्ञा आहे, ती पाळायची म्हणून केलेल्या स्वधर्माचरणाने विषयवैराग्य अंगी बाणते व भगवंताकडे चित्ताचा ओढा लागून चित्त अध्यात्माचा विचार करू लागते. विषयवैराग्य उत्पन्न होणे व अध्यात्मप्रवण मन होणे यालाच शास्त्रात चित्तशुद्धी असे नाव दिले आहे. विषयाविषयी उत्पन्न होणारे रागद्वेष ही चित्तातील अशुद्धी आहे. ते गेले की चित्त शुद्ध झाले व केवळ परमेश्वराची आज्ञा समजून सात्त्विक धर्माचरण केले असता रागद्वेष चित्तातून जातात, नाही तर जात नाहीत; उलट चित्त अधिक रागद्वेषयुक्त होते व असे विषयासक्त चित्तच संसारदु:खाचे मूळ आहे. म्हणून येथे भगवंतांनी हेतुरहित म्हणजे विषयसुखाची कामना न धरता केवळ भगवदाज्ञा समजून स्वधर्माचे अनुष्ठान करण्यास सांगितले आहे.
(श्लोक-३८)
सुखदु:खे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥ ३८॥
अर्थ—सुखदु:ख, लाभालाभ, जयापजय हे सारखे समजून म्हणजे सुख, जय, लाभ हे प्राप्त व्हावेत, असा राग किंवा आसक्ती व दु:ख, पराजय व हानी प्राप्त होऊ नये, असा द्वेष चित्तात न ठेवता युद्ध कर, म्हणजे तुला युद्धाचे पाप लागणार नाही.॥ ३८॥
सुखीं संतोषा न यावें। दु:खीं विषादा न भजावें।
आणि लाभालाभ न धरावे। मनामाजी॥ २२६॥
एथ विजयपण होईल। कीं सर्वथा देह जाईल।
हें आधींचि कांहीं पुढील। चिंतावें ना॥ २२७॥
आपणयां उचिता। स्वधर्में राहाटतां।
जें पावे तें निवांता। साहोनि जावें॥ २२८॥
ऐसेया मनें होआवें। तरी दोष न घडे स्वभावें।
म्हणोनि आतां जुंझावें। निभ्रांत तुवां॥ २२९॥
अर्थ—अर्जुना, आपल्या मनाप्रमाणे झाले असता नेहमी सुख होते, पण असे मनाप्रमाणे झाले, तरी त्याचा आपण संतोष मानू नये. किंवा मनाच्या विरुद्ध झाले, तरी त्याचे दु:ख मानू नये. तसेच लाभ झाला पाहिजे, हानी होऊ नये, हेही काही मनात धरू नये.॥ २२६॥ युद्धात माझा जय होईल किंवा माझा देह धारातीर्थी पडेल, याची आधीपासूनच चिंता करीत बसू नये.॥ २२७॥ आपल्याला उचित म्हणून सांगितलेला स्वधर्मच आचरत असता, जे सुखदु:ख येईल ते निवांत अंत:करणाने सहन करावे.॥ २२८॥ असे आपले मन ठेवून धर्माचे आचरण केले असता काही दोष लागत नाही, म्हणून अशा मनाने आता नि:संशय युद्ध कर.॥ २२९॥
गूढार्थदीपिका—सुखदु:खे समे कृत्वा
या श्लोकात भगवंतांनी व श्रीज्ञानेश्वरमाउलींनी एक मोठा गूढार्थ सांगितला आहे. ज्याप्रमाणे पाण्यावर ज्या लहरी उठतात, त्याच्या ठिकाणी मूळ पाण्याहून, काही स्फुरणरूप विशेषभाव आपण समजतो. सर्व लहरींच्या स्फुरणरूप विशेषभावांच्या अपेक्षेने त्या लहरींना आधार असणारे जे पाणी त्याच्या ठिकाणी सामान्य भाव असतो. त्याप्रमाणेच आपल्या आत्मचैतन्यावर उठणाऱ्या मनोवृत्तिरूप लहरी नेहमी विशेषरूपाने प्रत्ययाला येतात. सुखदु:ख, लाभालाभ, जयापजय वगैरे सर्व त्या मनोवृत्तिरूप विशेषभावाचेच प्रकार आहेत. या मनोवृत्तिरूप विशेषभावांशी जीव आपले नेहमी ऐक्य करीत व मी सुखी, मी दु:खी, माझा लाभ, माझी हानी, माझा जय, माझा पराजय असे म्हणत ‘मी मी’ म्हणून स्फुरत असतो. किंवा अशा विशेषभावाने आपली काही कल्पना करीत ‘मी’ म्हणून स्फुरणे हेच जीवदशेचे स्वरूप आहे. पण पाण्याच्या लहरीचे खाली जसे आधारभूत सामान्य पाणी असते व लहरीचा विशेषभाव सुटला की ती सामान्यरूप पाण्याशी मिळून तीही सामान्यरूप पाणीच होऊन जाते. त्याप्रमाणेच जीवाने सुखदु:ख, लाभालाभ इत्यादी विशेषभावांशी ऐक्य करणे सोडून दिले की त्याची विशेषभावरूप जीवदशा नाहीशी होऊन, तो जीव आपल्या सामान्य आत्मदशेशी किंवा ब्रह्मरूपाशी ऐक्य पावतो व मग त्याला कर्माचा स्पर्श होत नाही. येथे भगवंतांनी सांगितलेली सुखदु:खसमता, लाभालाभ समता दिसते तितकी सोपी नाही. ती विषयवैराग्य, आत्मज्ञान, भक्ती इत्यादी साधनानेच साधणारी आहे. येथे पाप केव्हा लागत नाही हे सांगण्यापुरताच त्या समतेचा भगवंतांनी उल्लेख केला आहे व सर्व प्रसंगी सम म्हणजे ब्रह्म, या ठिकाणी चित्त ठेवून तेथे स्थिर करीत गेल्यासच ही समता साधते, असे ध्वनित केले आहे.
मनाला जे अनुकूल वाटते त्यापासून मनाला सुख होते व जे मनाला प्रतिकूल वाटते त्यापासून दु:ख होते. सुखदु:ख याप्रमाणे मनाच्या अनुकूल व प्रतिकूल वाटण्यावर अवलंबून असते. विषयाच्या या अशा सुखदु:खकाली मन विषम होते, म्हणून जेव्हा मनात सुखदु:ख हे विषमभाव उत्पन्न होत नाहीत किंवा मनावर येत नाहीत, तेव्हाच मन सम होते. आत्मज्ञान होऊन सुखदु:ख मिथ्या आहे किंवा मन:कल्पित आहे, असे वाटल्यावाचून सुखदु:खाच्या प्रसंगी मन सम राहू शकत नाही. म्हणून आत्मविचाराने सर्व खोटे समजून घेऊन व सर्वांची उपेक्षा करून, साक्षी होऊन राहिल्यासच सुखदु:ख सम होते, असा या श्लोकाचा भावार्थ आहे.
आत्मज्ञान नसून अत्यंत धैर्याने एखादा पुरुष दु:ख सहन करतो, हे आपण पाहतो खरे, पण तेथेही मनाला दु:ख प्रतिकूल वाटतच असते; पण तो ते धैर्याने सहन करतो व प्रतिकूल वाटत असते म्हणून दु:खभोगही होतो. नाहीतर सुखभोगाच्या वेळी जसे मनाला धैर्य धरावे लागत नाही, तसे दु:खभोगाच्या वेळीही धैर्य धरण्याची आवश्यकता पडू नये. धैर्यामुळे दु:खाची उपेक्षा होते. कर्तव्याच्या प्रेमाने दु:ख सहन करता येते, पण त्याचा अर्थ वरप्रमाणेच आहे, म्हणजे दु:ख सहन करता येते, या म्हणण्यातच दु:खाविषयी मनाची प्रतिकूलता कायम राहाते.
सारांश, सम अशा ब्रह्मवस्तूच्या ठिकाणी मन स्थिर करून व तद्वॺतिरिक्त मिथ्या मानूनच सुखदु:ख सम पाहता येते, हेच येथे भगवंतांनी सांगितले आहे.
(श्लोक-३९-४०)
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु।
बुद्धॺा युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥ ३९॥
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्॥ ४०॥
अर्थ—अर्जुना! ज्ञानयोगात केवळ ज्ञानरूप निर्गुण अशा सम ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर कशी ठेवायची हे तुला सांगितले. आता सगुण भगवत्स्वरूपाच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर कशी करायची हे तुला सांगतो, ऐक. या बुद्धीने युक्त झाले असता कर्माचा बंध लागत नाही.॥ ३९॥ या कर्मयोगबुद्धीने आरंभिलेल्या कर्माचा नाश होत नाही व त्यात दोषही उत्पन्न होत नाहीत आणि कर्मयोगाचे अल्पदेखील आचरण जन्ममरणरूपी महाभयापासून मनुष्याला मुक्त करते.॥ ४०॥
हे सांख्यस्थिति मुकुळित। सांगितली तुज एथ।
आतां बुद्धियोग निश्चित। अवधारीं पां॥ २३०॥
जया बुद्धियुक्ता। जालिया पार्था।
कर्मबंध सर्वथा। बाधूं न पवे॥ २३१॥
जैसें वज्रकवच लेईजे। मग शस्त्रांचा वर्षाव साहिजे।
परी जैतेंसीं उरिजे। अचुंबित॥ २३२॥
तैसें आहिक तरी न नशे। आणि मोक्ष तो उरला असे।
जेथ पूर्वानुक्रम दिसे। चोखाळत॥ २३३॥
कर्माधारें राहाटिजे। परी कर्मफळ न निरीक्षिजे।
जैसा मंत्रज्ञ न बधिजे। भूतबाधा॥ २३४॥
तियापरी जे सुबुद्धि। आपु जालिया निरवधि।
हा असताचि उपाधि। आकळूं न सके॥ २३५॥
जेथ न संचरे पुण्यपाप। जें सूक्ष्म अति निष्कंप।
गुणत्रयादि लेप। न लगती जेथ॥ २३६॥
अर्जुना ते पुण्यवशें। जरी अल्पचि हृदयीं बुद्धि प्रकाशे।
तरी अशेषही नाशे। संसारभय॥ २३७॥
अर्थ—अर्जुना! मी तुला हा ज्ञानमार्ग संक्षिप्तरूपाने सांगितला आहे. आता बुद्धियोग म्हणजे कर्मयोग सांगतो, इकडे लक्ष दे.॥ २३०॥ ज्या बुद्धियोगाने युक्त होऊन कर्म केले असता अर्जुना! कर्म मुळीच बंधनकारक होत नाही.॥ २३१॥ ज्याप्रमाणे अभेद्य कवच अंगावर घालून युद्धामध्ये होणारा शस्त्रांचा वर्षाव सहन करता येतो व हटकून जय प्राप्त होतो,॥ २३२॥ त्याप्रमाणे ऐहिक राज्यादी सुखाची हानी न होता शेवटी मोक्ष किंवा भगवत्प्राप्तीही होते. कारण या बुद्धियोगात ज्ञानयोगाने प्राप्त होणारी स्थितीही कायम राहाते.॥ २३३॥ स्वधर्माप्रमाणे आचरण करावे, पण धर्माप्रमाणे वागले असता जे फळ प्राप्त होते म्हणून सांगितले असेल, त्या फळाची प्राप्ती व्हावी अशी इच्छा मात्र धरू नये. ज्याप्रमाणे मांत्रिकाला भूताची बाधा होत नाही,॥ २३४॥ त्याप्रमाणे बुद्धियोगरूपी सद्बुद्धी पूर्ण प्राप्त झाली असता ही असलेली कर्मबंधरूपी उपाधी बाधू शकत नाही.॥ २३५॥ या सद्बुद्धीच्या ठिकाणी पुण्यपापाचा प्रवेश होत नाही. ही सद्बुद्धी सूक्ष्म असून अत्यंत निश्चल असते, म्हणजे कधी ढळत नाही. सत्त्वादी त्रिगुणांचा तेथे स्पर्श होत नाही.॥ २३६॥ अर्जुना! पूर्वपुण्याने ती थोडीशी जरी हृदयात प्रगट झाली, तरी नि:शेष संसाराची म्हणजे जन्ममृत्यूची भीती नाहीशी होते.॥ २३७॥
गूढार्थदीपिका—सांख्ययोग व बुद्धियोग
ज्ञानयोगातील बुद्धीच्या समस्थितीलाच साक्षी म्हणतात. साक्षी हा उदासीन व अकर्ता असल्यामुळे निर्गुणनिष्ठ राहून किंवा साक्षी होऊन व सुखदु:ख सम मानून कर्म करणे शक्य नसते; म्हणून निर्गुण स्वरूपाची प्राप्ती करून घेणाऱ्या अतिविरक्त व ज्याची कर्मप्रवृत्ती अती क्षीण आहे, अशा ब्राह्मणाकरिता सांख्ययोग सांगितला आहे.
ज्यांच्या ठिकाणी कर्मप्रवृत्ती प्रबळ आहे अशा ब्राह्मणादिक जातीकरिता कर्मयोग सांगतात. या बुद्धियोगाने (कर्मयोगाने) कर्म केले असता कर्माचा बंध उत्पन्न होत नाही, पाप उत्पन्न होत नाही व कर्म उणेपुरे कसेही झाले तरी व्यर्थ जात नाही. कारण बुद्धियोगाने केलेले कर्म ईश्वराप्रीत्यर्थच होत असते.
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्॥ ४१॥
अर्थ—हे कुरुपुत्रा अर्जुना! ज्या बुद्धीने सत्याचा निश्चय होतो ती बुद्धी एकच आहे, पण बदलणाऱ्या व खोटॺा वस्तूंचा निश्चय करणाऱ्यांची बुद्धी मात्र पुष्कळ प्रकारची असते.॥ ४१॥
जैसी दीपकळिका धाकुटी। परी बहु तेजातें प्रकटी।
तैसी सद्बुद्धि हे थेंकुटी। म्हणों नये॥ २३८॥
पार्था बहुतीं परी। हे अपेक्षिजे विचारशूरीं।
जे दुर्लभ चराचरीं। सद्वासना॥ २३९॥
आणिकासारिखा बहुवस। जैसा न जोडे परिस।
कां अमृताचा लेश। दैवगुणें॥ २४०॥
तैसी दुर्लभ सद्बुद्धि। जिये परमात्माचि अवधि।
जैसा गंगेसि उदधि। निरंतर॥ २४१॥
तैसें ईश्वरावांचूनि कांहीं। जिये आणीक लाणी नाहीं।
ते एकचि बुद्धि पाहीं। अर्जुना जगीं॥ २४२॥
येर ते दुर्मती। जे बहुधा असे विकरती।
तेथ निरंतर रमती। अविवेकिये॥ २४३॥
म्हणोनि तया पार्था। स्वर्ग संसार नरकावस्था।
आत्मसुख सर्वथा। दृष्ट नाहीं॥ २४४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे दिव्याची ज्योती लहान असली तरी बराच प्रकाश देते, त्याप्रमाणेच ही सद्बुद्धी आत्मप्रकाश देणारी असल्यामुळे अल्प म्हणता येत नाही.॥ २३८॥ अर्जुना! श्रेष्ठ विचारी पुरुषांनी हिची प्राप्ती करून घेण्याची आवश्यकता आहे, असे अनेक कारणास्तव म्हणता येईल; कारण ही सद्बुद्धी जगात दुर्लभ आहे.॥ २३९॥ ज्याप्रमाणे इतर दगडाप्रमाणे कोठेही परीस सापडणे शक्य नाही किंवा अमृताचा एक थेंब प्राप्त होणे देखील दैवाधीनच असते,॥ २४०॥ त्याप्रमाणे ही सद्बुद्धी दुर्लभ आहे. या सद्बुद्धीचा प्रवाह परमात्म्याकडे असून तो परमात्म्यातच मिळतो. ज्याप्रमाणे गंगा समुद्राकडे वाहते व समुद्रातच मिळते,॥ २४१॥ त्याप्रमाणे या सद्बुद्धीला परमेश्वरावाचून दुसरे काहीही आवडत नाही. ही सद्बुद्धी ज्यांना प्राप्त होते, त्या सर्वांच्या ठिकाणी अर्जुना! अशी ती एक प्रकारचीच असते.॥ २४२॥ बाकीच्या ज्या दुर्मती किंवा परमेश्वराचा लाहो न करता विषयसुखाचा लाहो किंवा सोस वाहणाऱ्या अनेक प्रकारांनी विकारवश झालेल्या वाईट बुद्धॺा आहेत, त्यांचे ठिकाणी अविचारी लोकच रमतात.॥ २४३॥ म्हणून अर्जुना! त्या विषयासक्त बुद्धीमुळे त्या अविचारी लोकांना स्वर्ग, संसार किंवा नरक या तीन गतीच मिळतात. मोक्षसुख त्यांना भोगण्यास कधी मिळत नाही.॥ २४४॥
गूढार्थदीपिका—व्यवसायात्मिका व अव्यवसायात्मिका बुद्धी
बुद्धी ही सत्पक्षपाती आहे, असे शास्त्रात म्हटले आहे. सत्पक्षपाती म्हणजे सत्याचा पक्ष धरणारी आणि सत्य म्हणजे त्रिकालाबाधित किंवा ज्याचा कधी नाशच होत नाही ते. असे सत्य एक ब्रह्मच आहे. म्हणूनच त्या परब्रह्माला सत्य म्हणतात. सत्य एकच असू शकते. अनेक सत्ये असू शकत नाहीत. म्हणून परब्रह्मावाचून दुसरे काहीही सत्य राहू शकत नाही. व्यवसाय म्हणजे खरा निश्चय किंवा कधी न बदलणारा निश्चय होय. असा निश्चय अद्वितीय परब्रह्माचाच होऊ शकतो, म्हणून एक परब्रह्मच सत्य आहे व दुसरे सर्व खोटे, असा निश्चय करणाऱ्या बुद्धीलाच व्यवसायात्मिका बुद्धी म्हणतात. ती परमेश्वराच्या ठिकाणीच स्थिर असते. अर्थात जिचा निश्चय क्षणोक्षणी बदलतो, ती बुद्धी अव्यवसायात्मिका म्हटली जाते. ब्रह्मविषयक व्यवसायात्मिका बुद्धी एका प्रकारचीच असते. म्हणजे ती ज्यांना ज्यांना प्राप्त होते त्यांचा अनुभव एकच असतो.
(श्लोक-४२-४४)
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चित:।
वेदवादरता: पार्थ नान्यदस्तीति वादिन:॥ ४२॥
कामात्मान: स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥ ४३॥
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्।
व्यवसायात्मिका बुद्धि: समाधौ न विधीयते॥ ४४॥
अर्थ—वेदांचा अर्थ करण्यात पटू असणारे जे लोक वेदांत सांगितलेल्या कर्माच्या विषयसुखरूप गोड दिसणाऱ्या फळावर लक्ष ठेवून हेच कर्माचे फळ होय, दुसरे कोणते नाही असे म्हणतात, ते लोक अविवेकी मूर्ख होत.॥ ४२॥ ते लोक अखंड विषयसुखाची वासना करीत, स्वर्गादिक सुखाच्या प्राप्तीची इच्छा करीत राहातात व पुन: पुन: जन्मकर्म हेच फळ देणाऱ्या अशा नानाप्रकारची क्रिया-कर्मे, भोग व ऐश्वर्यगती प्राप्त होण्याकरिता करीत असतात.॥ ४३॥ भोग व ऐश्वर्य यांच्यात ज्यांचे चित्त आसक्त झाले आहे व त्यामुळे विवेक नाहीसा होऊन जे अविवेकी झाले आहेत, त्यांची निश्चयात्मिका बुद्धी परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर होत नाही.॥ ४४॥
वेदाधारें बोलती। केवळ कर्म प्रतिष्ठिती।
परी कर्मफळीं आसक्ती। धरूनियां॥ २४५॥
म्हणती संसारीं जन्मिजे। यज्ञादिक कर्म कीजे।
मग स्वर्गसुख भोगिजे। मनोहर॥ २४६॥
एथ हेंवांचूनि कांहीं। आणिक सर्वथा सुखचि नाहीं।
ऐसें अर्जुना बोलती पाहीं। दुर्बुद्धि ते॥ २४७॥
देखें कामनाअभिभूत। होऊनि कर्में आचरत।
ते केवळ भोगीं चित्त। देऊनियां॥ २४८॥
क्रियाविशेषें बहुतें। न लोपिती विधीतें।
निपुण होऊनि धर्मातें। अनुष्ठिती॥ २४९॥
परी एकचि कुडें करिती। जे स्वर्गकाम मनीं धरिती।
यज्ञपुुरुषा चुकती। भोक्ता जो॥ २५०॥
जैसा कर्पूराचा राशि कीजे। मग अग्नि लाऊनि दीजे।
कां मिष्टान्नीं संचरविजे। काळकूट॥ २५१॥
दैवें अमृतकुंभ जोडला। तो पायें हाणोनि उलंडिला।
तैसा नासिती धर्म निपजला। हेतुकपणें॥ २५२॥
सायासें पुण्य अर्जिजे। मग संसार कां अपेक्षिजे।
परी नेणती ते काय कीजे। अप्राप्त देखे॥ २५३॥
जैसी रांधवणी रससोय निकी। करूनियां मोलें विकी।
तैसा भोगासाठीं अविवेकी। धाडिती धर्म॥ २५४॥
म्हणोनि हे पार्था। दुर्बुद्धि देख सर्वथा।
तयां वेदवादरतां। मनीं वसे॥ २५५॥
अर्थ—हे लोक वेदाचा आधार घेऊन बोलतात व केवळ कर्माचे प्रतिपादन करतात म्हणजे वेदाने कर्मच करायला सांगितले आहे असे प्रतिपादतात, पण हे सर्व त्यांचे प्रतिपादन कर्माच्या फळाशी आसक्ती मनात धरून असते.॥ २४५॥ संसारी जन्मावे व यज्ञादिक कर्मे करून स्वर्गातील सुंदर सुख भोगावे, असे त्यांचे म्हणणे असते.॥ २४६॥ अर्जुना! यावाचून दुसरे सुखच नाही असे हे दुर्बुद्धी लोक म्हणत असतात.॥ २४७॥ याप्रमाणे विषयसुखभोगाच्या तावडीत गेलेले हे लोक केवळ विषयसुख भोगण्याच्या इच्छेनेच कर्मे करतात.॥ २४८॥ ते स्वर्गसुख मिळावे म्हणून यत्किंचित विधीचा लोप न होऊ देता निष्णात होऊन नानाप्रकारची कर्में करतात.॥ २४९॥ पण सर्व कर्मांचा फळभोक्ता जो यज्ञपुरुष त्याच्या प्राप्तीची इच्छा न धरता स्वर्गसुखाची इच्छा मनात धरतात, हेच एक वाईट करतात.॥ २५०॥ ज्याप्रमाणे कापराचा ढीग करून त्याला अग्नी लावावा अथवा मिष्टान्नात विष कालवावे,॥ २५१॥ किंवा दैवाने अमृताचा घडा सापडला असता तो पायाने उलंडून द्यावा, त्याप्रमाणे क्षुल्लक विषयसुखाची कामना मनात धरून धर्माचरण करतात.॥ २५२॥ श्रम करून पुण्य जोडावे, मग त्यापासून संसाराची इच्छा का करावी? पण काय करावे? या अज्ञानी लोकांना विचारच नसतो.॥ २५३॥ जसे चांगले उत्तम प्रकारचे अन्न शिजवावयाचे व शेवटी ते द्रव्य घेऊन विकायचे, तसे अविचारी लोक केवळ विषयसुख मिळविण्याकरिताच धर्मानुष्ठानाचा उपयोग करतात.॥ २५४॥ म्हणून अर्जुना! वेदाचा कर्मपर अर्थ लावणारे जे पुरुष असतात, त्यांच्या ठिकाणी अशी दुर्बुद्धी असते, पहा.॥ २५५॥
गूढार्थदीपिका—भोगासाठीं अविवेकी। धाडिती धर्म।
भगवंताची वेदाज्ञा निष्काम चित्ताने पाळून व फळासह ते कर्म भगवंतालाच अर्पण करून, भगवंताला संतुष्ट करावे, हा धर्माचा मुख्य हेतू आहे. निष्काम आज्ञापालन करणे हेच प्रेमाचे प्रथम लक्षण होय. भगवंताची धर्माज्ञा निष्काम चित्ताने पाळण्यातही असेच भगवंताचे प्रेम जोडले जाते. तेव्हा ज्या निष्काम धर्माचरणाने अविनाशी सुखस्वरूप परमात्म्याची प्राप्ती होते, तो सोडून क्षणिक विषयसुखाच्या प्राप्तीची इच्छा करणे करंटेपणच म्हटले पाहिजे, पण असा सद्विचार करणारी ही व्यवसायात्मिका म्हणजे सद्बुद्धी, कर्मासक्त व विषयासक्त पुरुषांच्या ठिकाणी कर्मासक्ती व विषयासक्तीमुळे अत्यंत झाकली गेलेली असते व क्षणोक्षणी जिचा निश्चय बदलतो, अशी अव्यवसायात्मिका बुद्धीच त्याच्या ठिकाणी राहाते; म्हणून त्यांची व्यवसायात्मिका बुद्धी प्रकट होऊन परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर होऊ शकत नाही.
(श्लोक-४५)
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥ ४५॥
अर्थ—अर्जुना! वेद हे तीन गुणांच्या विषयांचे वर्णन करणारे आहेत. तू तीन गुणरहित हो व सुखदु:खादी द्वंद्वरहित, नित्यसत्त्वस्थ, अप्राप्त वस्तूची प्राप्ती व प्राप्त वस्तूंचे रक्षण यांची चिंता सोडून आत्मवस्तूच्या ठिकाणी चित्त स्थिर ठेवून राहा.॥ ४५॥
तिहीं गुणीं आवृत। हे वेद जाणे निभ्रांत।
म्हणोनि उपनिषदादि समस्त। सात्त्विक ते॥ २५६॥
येर रजतमात्मक। जेथ निरूपिजे कर्मादिक।
जे केवळ स्वर्गसूचक। धनुर्धरा॥ २५७॥
म्हणोनि तूं जाण। हे सुखदु:खांसीच कारण।
एथ झणें अंत:करण। रिघों देसी॥ २५८॥
तूं गुणत्रयातें अव्हेरीं। मी माझें हें न करीं।
एक आत्मसुख अंतरीं। विसंब झणीं॥ २५९॥
अर्थ—सर्व वेद त्रिगुणात्मक आहेत असे नि:संशय समज. त्यांत उपनिषदादी भाग हा सात्त्विक आहे.॥ २५६॥ आणि बाकीचा वेदभाग, अर्जुना! रजतमात्मक आहे. कारण त्यात कर्मादिकांचे निरूपण असून, त्या कर्माने स्वर्गादी विषयसुख मिळते हे सांगितले आहे.॥ २५७॥ म्हणून कर्मप्रतिपादक वेदाचा रजतमात्मक जो भाग आहे, तो सुखदु:ख प्राप्त करून देणाराच आहे. तेथे आपले अंत:करण जाऊ देऊ नकोस.॥ २५८॥ तू तिन्ही गुणांचा अव्हेर कर व हा मी व हे माझे असे चित्तात ठेवू नकोस व अंतरात एक आत्मसुख ठेव. ते मात्र सोडू नकोस.॥ २५९॥
(श्लोक-४६)
यावानर्थ उदपाने सर्वत: सम्प्लुतोदके।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानत:॥ ४६॥
अर्थ—सर्वत्र जलमय झाले असताही पाणी पिणे वगैरेकरिता जितके पाणी लागते, तितक्याच पाण्याचा ज्याप्रमाणे आपण उपयोग करून घेतो, त्याप्रमाणे जाणत्या ब्राह्मणाला सर्व वेदांमध्ये त्याच्या उपयोगाचा मार्गच काढून घेणे योग्य असते.॥ ४६॥
जरी वेदें बहुत बोलिलें। विविध भेद सूचिले।
तऱ्ही आपण हित आपुलें। तेंचि घेपे॥ २६०॥
जैसा प्रगटलिया गभस्ती। अशेषही मार्ग दिसती।
तरी तेतुलेही काय चालिजती। सांगें मज॥ २६१॥
कां उदकमय सकळ। जऱ्ही जाहलें असे महीतळ।
तरी आपण घेपे केवळ। आर्तीचजोगें॥ २६२॥
तैसे ज्ञानी जे होती। ते वेदार्थातें विवरिती।
मग अपेक्षित तें स्वीकारिती। शाश्वत जें॥ २६३॥
अर्थ—वेदाने पुष्कळ बोलणे करून विविध मार्ग सुचविले असले, तरी आपण आपल्याला जे हितकर असेल, तेच त्यातून घेतले पाहिजे.॥ २६०॥ ज्याप्रमाणे सूर्योदय झाला म्हणजे जेवढे मार्ग असतील तेवढेही प्रकाशित होतात, पण प्रकाशित झालेल्या सर्वच मार्गांनी आपण जातो काय? सांग बरे, अर्जुना!॥ २६१॥ किंवा सर्व पृथ्वी जलमय झाली असली तरी आपण आपल्या गरजेपुरतेच पाणी घेतो, नाही काय?॥ २६२॥ त्याप्रमाणे ज्ञानी जे असतात ते वेदाच्या उपदेशाचा विचार करतात आणि आपल्याला जे शाश्वत आहे, ते अपेक्षित आहे असे जाणून तेच शाश्वत किंवा अविनाशी तत्त्व स्वीकारतात.॥ २६३॥
(श्लोक-४७)
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते संगोऽस्त्वकर्मणि॥ ४७॥
अर्थ—तू कर्माचाच अधिकारी आहेस. फलाच्या ठिकाणी कधी अधिकार बाळगू नकोस. तू कर्मफलाचे निमित्त कधी होऊ नयेस आणि अकर्माचे ठिकाणी तुझी आसक्ती नसावी.॥ ४७॥
म्हणोनि आइकें पार्था। याचिपरी पाहतां।
तुज उचित होय आतां। स्वकर्म हें॥ २६४॥
आम्हीं समस्तही विचारिलें। तंव ऐसेंचि हें मना आलें।
जे न सांडिजे तुवां आपुलें। विहित कर्म॥ २६५॥
परी कर्मफळीं आस न करावी। आणि अकर्मीं संगती न व्हावी।
हे सत्क्रियाचि आचरावी। हेतूविण॥ २६६॥
अर्थ—म्हणून अर्जुना! मी काय सांगतो ते ऐक. याप्रमाणे विचार केल्यास तुला स्वधर्मरूपी युद्ध करणेच योग्य आहे.॥ २६४॥ आम्ही सर्व तऱ्हेने विचार केला असता असेच आमच्या मनाला वाटते की तू आपले विहित कर्म सोडू नयेस.॥ २६५॥ परंतु कर्म करीत असताना कर्मापासून मला इच्छित फळ प्राप्त झाले पाहिजे असे मात्र मनात धरू नये आणि कर्माचा त्यागही करू नये. फळाविषयीची इच्छा मनात न ठेवता ही स्वधर्मरूपी सत्क्रियाच आचरणे योग्य होय.॥ २६६॥
गूढार्थदीपिका—तुज उचित होय...स्वकर्म हें
प्रबल कर्मप्र्रवृत्ती असलेल्या ब्राह्मणाला देखील संन्यासाधिकार नाही. अर्जुन हा प्रबल कर्मप्रवृत्ती असलेल्या क्षत्रियजातीतला होता आणि त्याला संन्यासाधिकार नव्हता, हे शास्त्रात स्पष्ट आहे.
नहि क्षत्रियवैश्ययो: पारिव्राज्यप्रतिपत्तिरस्ति।
(बृह. शां. भा. ४। ५। ९५)
क्षत्रिय-वैश्यांना कर्मसंन्यासाचा अधिकार नाही, म्हणून भगवान येथे “कर्मण्येवाधिकारस्ते” कर्माचाच तू अधिकारी आहेस, असे निक्षून सांगतात.
(श्लोक-४८)
योगस्थ:कुरु कर्माणि संगं त्यक्त्वा धनंजय।
सिद्धॺसिद्ध्ॺो: समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥ ४८॥
अर्थ—अर्जुना! कर्म सिद्धीला जावो वा न जावो, या दोन्ही ठिकाणी चित्त सम ठेवणे किंवा हे दोन्ही सम लेखणे याला योग म्हणतात. असे सम चित्त ठेवून व कर्मफलाची आसक्ती सोडून कर्मे कर.॥ ४८॥
तूं योगयुक्त होउनी। फळाचा संग टाकुनी।
मग अर्जुना चित्त देउनी। करीं कर्में॥ २६७॥
परी आदरिलें कर्म दैवें। जरी समाप्तीतें पावे।
तरी विशेषें तेथ तोषावें। हेंही नको॥ २६८॥
कां निमित्तें कोणें एकें। तें सिद्धी न वचतांचि ठाके।
तरी तेथिंचेनि अपरितोखें। क्षोभावें ना॥ २६९॥
आचरतां सिद्धी गेलें। तरी काजाचि कीर आलें।
परी ठेलियाही सगुण जाहलें। ऐसेंचि मानीं॥ २७०॥
देखें जेतुलालें कर्म निपजे। तेतुलें आदिपुरुषीं समर्पिजे।
तरी परिपूर्ण सहजें। जाहलें जाणें॥ २७१॥
देखें सतासत कर्मीं। हें जें सरिसेपण मनोधर्मीं।
तेचि योगस्थिती उत्तमीं। प्रशंसिजे॥ २७२॥
अर्थ—अर्जुना! तू योगयुक्त हो व फळाची आसक्ती सोडून कर्माकडे चित्त देऊन कर्मे कर.॥ २६७॥ परंतु करायचे कर्म जर सुदैवाने पूर्ण झाले तर त्यायोगे आनंद मानण्याची गरज नाही॥ २६८॥ किंवा काही कारणामुळे ते कर्म सिद्धीस न जाता अपूर्ण राहिले तर त्यामुळे असंतोष मानण्याचे किंवा मन:क्षोभ होऊ देण्याचे कारण नाही.॥ २६९॥ कर्म केले व सिद्धी झाली तर बरेच झाले किंवा कर्म सिद्धीस गेले नाही तरी ते सफल झाले असेच मानावे.॥ २७०॥ अर्जुना! पहा, जेवढे काही आपल्याकडून कर्म होते, तेवढेही परमेश्वराला समर्पण करावे. कर्म परमेश्वराला समर्पण केले की परिपूर्ण होतेच.॥ २७१॥ पहा, अशा रितीने होणाऱ्या बऱ्यावाईट कर्माच्या ठिकाणी जी चित्ताची समता, याचीच सज्जन लोक योगस्थिती म्हणून प्रशंसा करतात.॥ २७२॥
गूढार्थदीपिका—योगयुक्त होउनी...करीं कर्में
येथे भगवंतांनी अर्जुनाला योगस्थ राहून कर्म करण्याचा उपदेश केला आहे. “योग” या शब्दाचा ऐक्य असा अर्थ आहे. बुद्धीचे परमेश्वराशी ऐक्य करून कर्मे कर असे भगवान येथे सांगत आहेत. जीवदशेत बुद्धीचे देहादिकांशी ऐक्य झालेले असते. त्या देहादिकांकरिता कर्म केले तर ते बंधनकारक होते, पण परमेश्वराशी बुद्धीचे ऐक्य ठेवून किंवा परमेश्वराच्या आसक्तीने कर्म केल्यास ते बंधनकारक होत नाही.
‘योग’ या शब्दाचा अनासक्ती असा कित्येक अर्थ करतात. पण असा अर्थ केला, तरी जी वस्तू बुद्धीला सत्य वाटते तेथेच ती आसक्त होते, असा बुद्धीचा स्वभाव आहे. बुद्धीचा स्वभाव निश्चय करणे असला तरी तिला जी वस्तू खरी वाटते, तिचाच ती निश्चय करते व ती ज्या वस्तूचा निश्चय करते, ती वस्तू खरी वाटल्यावाचून बुद्धी निश्चयच करीत नाही.
विषय व परमात्मा किंवा आत्मा व अनात्मा असे दोनच पदार्थ आहेत. त्यांपैकी योग्य विचार न करता देहादी अनात्म पदार्थांच्या सत्यत्वाचा निश्चय करून बुद्धी तेथे आसक्त झाली व त्याच्या ठिकाणी स्थित होऊन कर्मे झाल्यास ती कर्मे बंधनकारक होतात, हे भगवंतांनी सांगितले आहे. अर्थात येथे देहादिकांची आसक्ती न ठेवता, कर्मे करायला भगवान सांगतात असे म्हटले तरी देहादिकांच्या ठिकाणी अनासक्त असलेली बुद्धी परमेश्वराच्या सत्यत्वाचा व देहादिकांच्या मिथ्यत्वाचा निश्चय करून, ती बुद्धी देहादिकांची आसक्ती सोडू शकते व देहादिकांची आसक्ती सोडणारी बुद्धी परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर होते. एवंच, कोणत्याही रितीने पाहिले तरी “योग” या शब्दाचा अर्थ ‘परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धीची स्थिती’ असाच होतो.
कर्मयोगाच्या अनुष्ठानात “योगस्थ: कुरु कर्माणि” असे म्हटले आहे. “योग” या शब्दाचा अर्थ कर्माचरण करणे एवढाच जर घेतला, तर “योगस्थ: कुरु कर्माणि” या पदाचा अर्थ कर्माचे ठिकाणी स्थिर राहून कर्मकर, असा होतो. पण कर्मस्थ राहून कर्म कर या म्हणण्यात नुसती पुनरुक्ती होते व “दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगात् धनंजय” ह्या पुढील श्लोकात कर्मयोगापेक्षा नुसते कर्म करणे अत्यंत कनिष्ठ आहे, म्हणजे तसे कर्माचरण कर्मयोगाचे आचरण नव्हे असे स्पष्ट सांगितले आहे. परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर न करता नुसते कर्म करणारा कर्मयोगी होऊ शकत नाही. कारण कर्मयोगाचेही मोक्ष हेच फळ आहे व ते मोक्षफळ केवळ कर्माने मिळत नाही. उलट तसे कर्माचरण बंधनकारक म्हणजे संसार देणारे होते, असे भगवंतांनीच स्पष्ट केले आहे.
(श्लोक-४९-५०)
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणा: फलहेतव:॥ ४९॥
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योग: कर्मसु कौशलम्॥ ५०॥
अर्थ—बुद्धियुक्त होऊन केलेल्या कर्मापेक्षा बुद्धियोगावाचून केलेले कर्म फार कनिष्ठ आहे. कर्मफलाचेनिमित्त होणारे पुरुष दरिद्री होत. म्हणून अर्जुना! तू बुद्धियुक्त होऊन कर्म कर.॥ ४९॥ बुद्धियुक्त झालेला पुरुषपापपुण्याने लिप्त होत नाही. म्हणून समचित्त होऊन राहा, किंवा परमेश्वराच्या ठिकाणी चित्त ठेवून राहा. बरे किंवा वाईट कोणतेही कर्म होत असताना समचित्त असणे, हेच कर्म बंधनकारक होऊ न देण्यातील कौशल्य आहे.॥ ५०॥
अर्जुना समत्व चित्ताचें। तेंचि सार जाण योगाचें।
जेथ मन आणि बुद्धीचें। ऐक्य आथि॥ २७३॥
तो बुद्धियोग विवरितां। बहुतें पाडें पार्था।
दिसे हा अरुता। कर्मयोग॥ २७४॥
परी तेंचि कर्म आचरिजे। तरीच हा योग पाविजे।
जे कर्मशेष सहजें। योगस्थिती॥ २७५॥
म्हणोनि बुद्धियोग सधर। तेथ अर्जुना होईं स्थिर।
मनें करीं अव्हेर। फळहेतूचा॥ २७६॥
जे बुद्धियोगा योजिले। तेचि पारंगत जाहले।
इहीं उभयसंबंधी सांडिले। पापपुण्यीं॥ २७७॥
अर्थ—अर्जुना! पापपुण्य, सुखदु:ख इत्यादी द्वंद्वांत न सापडता चित्त त्याविरहित राहणे याला चित्ताचे समत्व म्हणतात व हे चित्ताचे समत्वच योगबुद्धीचे मर्म आहे. कारण या योगाने मन व बुद्धीचे ऐक्य होते.॥ २७३॥ या बुद्धियोगाचा विचार जर केला तर अर्जुना! नुसते कर्म करणे हे त्याच्याशी तुलनेत फार कमी दर्जाचे आहे असे दिसून येते.॥ २७४॥ पण बुद्धियोग कर्माचरणानेच प्राप्त होतो. कारण योग हा कर्माचेच अंग आहे.॥ २७५॥ म्हणून नुसते कर्म करण्यापेक्षा बुद्धियोगस्थ राहून कर्म करणे श्रेष्ठ असल्यामुळे तेथे स्थिर राहून व मनाने कर्मफळाची इच्छा सोडून कर्मे कर.॥ २७६॥ बुद्धियोगाच्या ठिकाणी जे स्थिर झाले, तेच संसारसमुद्राच्या पार झाले, असे समज. कारण इहलोक व परलोक या दोहोंची प्राप्ती करून देणारे जे पापपुण्य त्याचा संबंधच या बुद्धियोगाने सुटतो.॥ २७७॥
गूढार्थदीपिका—सार जाण योगाचें
सुखदु:ख, लाभालाभ यांना सोडून चित्त राहिले म्हणजे ते सम होते. पण हे समत्वच ब्रह्म असल्यामुळे, चित्ताचे समत्व म्हणजे चित्ताने ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर होणेच होय, हे वर सांगितलेच आहे आणि पुढे ५ व्या अध्यायामध्ये “निर्दोषं हि समं ब्रह्म”(अ. ५ श्लो. १९) सम म्हणजे ब्रह्म असा भगवंतांनीच स्पष्टार्थ केला आहे. असे चित्त ब्रह्माच्या ठिकाणी स्थिर झाले असता त्यालाच समाधी म्हणतात. या समाधिस्थितीत जीवाची वृत्तिरूपता सुटून जाते व वृत्तिरूपता सुटली की पापपुण्याची जाणीव व त्याचे कर्तृत्वही राहात नाही. असा जीव अनायासे मुक्त होतो. बुद्धियोगात सगुण भगवंताच्या ठिकाणी कर्मसमर्पणद्वारा भगवंताचे ध्यान घडून बुद्धी स्थिर होत जाते. निर्गुण स्वरूपाप्रमाणे भगवंताचे सगुण स्वरूपही सम व व्यापकच असल्यामुळे, समत्वरूपी योग सगुणाच्या ठिकाणीही साधतो.
“योग: कर्मसु कौशलम्” ही योगाची व्याख्या नसून योगात कर्माचे बंधकत्व नाहीसे करण्याचे कौशल्य आहे, एवढेच दाखविले आहे.
(श्लोक-५१-५३)
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिण:।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ता: पदं गच्छन्त्यनामयम्॥ ५१॥
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥ ५२॥
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ ५३॥
अर्थ—बुद्धियुक्त झालेले ज्ञानी पुरुष कर्मापासून उत्पन्न होणारे फल टाकून देऊन जन्ममरणापासून सुटतात व अखंड दु:खरहित अशा परमपदाला प्राप्त होतात.॥ ५१॥ अर्जुना! मोहाने व्याप्त झालेली तुझी बुद्धी मोहरहित किंवा अविवेकरहित होईल तेव्हा आत्तापर्यंत ऐकलेले व ऐकण्याचे राहिलेले या सर्वांचाच तुला वीट येईल.॥ ५२॥ श्रुतीतील अनेक साधने व त्यांची फळे यांची वर्णने ऐकून गांगरलेली तुझी बुद्धी जेव्हा समाधीचे ठिकाणी स्थिर होईल, तेव्हाच तुला योगाची प्राप्ती होईल.॥ ५३॥
ते कर्मीं तरी वर्तती। परी कर्मफळा नातळती।
आणि यातायाती लोपती। अर्जुना तयां॥ २७८॥
मग निरामयभरित। पावती पद अच्युत।
ते बुद्धियोगयुक्त। धनुर्धरा॥ २७९॥
तूं ऐसा तैं होसी। जैं मोहातें यया सांडिसी।
आणि वैराग्य मानसीं। संचरेल॥ २८०॥
मग निष्कळंक गहन। उपजेल आत्मज्ञान।
तेणें निचाड होईल मन। आपैसें तुझें॥ २८१॥
तेथ आणिक काहीं जाणावें। कां मागील तें स्मरावें।
हें अर्जुना आघवें। पारुषेल॥ २८२॥
इंद्रियांचिया संगती। जिये पसर होतसे मती।
ते स्थिर होईल मागुती। आत्मस्वरूपीं॥ २८३॥
समाधिसुखीं केवळ। जैं बुद्धि होईल निश्चळ।
तैं पावसी तूं सकळ। योगस्थिति॥ २८४॥
अर्थ—जे पुरुष योगयुक्त असतात ते कर्म करतात, पण कर्माच्या फळाची इच्छा मात्र करीत नाहीत, म्हणून त्यांचे संसारात येणे जाणे नाहीसे होते.॥ २७८॥ आणि ते, अर्जुना! अत्यंत दु:खरहित व पतनरहित अशा परमपदाला प्राप्त होतात.॥ २७९॥ जेव्हा तू या शोकापासून मुक्त होशील, तेव्हा तूही तसा योगयुक्त होशील. मग तुझे मन विषयवैराग्याने संपन्न होईल.॥ २८०॥ मग त्या वैराग्याने अत्यंत शुद्ध व तर्कातीत असे आत्मज्ञान प्राप्त होईल व त्या आत्मज्ञानाने विषयसुखाची इच्छा नि:शेष नाहीशी होईल.॥ २८१॥ त्याचप्रमाणे अर्जुना! मग काही जाणण्याची इच्छा किंवा काही स्मरण्याची इच्छाही नाहीशी होईल.॥ २८२॥ इंद्रियांच्या संगतीमुळे जी आपली मती नाना विषयांकडे बहुरूप होऊन धावते, ती आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर होईल.॥ २८३॥ अशा रितीने केवळ समाधीतच जेव्हा बुद्धी स्थिर होईल, तेव्हा तुला पूर्ण योगस्थिती प्राप्त होईल.॥ २८४॥
गूढार्थदीपिका—पावसी तूं सकळ। योगस्थिति।
मागे “योगस्थ: कुरु कर्माणि” योगस्थ राहून कर्म कर व सिद्धॺसिद्धॺो: समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते। सिद्धी व असिद्धी यांच्या ठिकाणी सम होऊन म्हणजे आपला जयच झाला पाहिजे किंवा पराजय होऊ नये अशी कोणतीही इच्छा न धरता जय-पराजय हे दोन्ही सारखेच मानून कर्म करणे या समबुद्धीला योग म्हणतात असे भगवंतांनी सांगितले. आता अशी समबुद्धी कोणत्या दशेत राहाते हे आम्ही वर भगवंतांच्या वचनसंगतीने स्पष्ट केले आहे. भगवानही पुन: येथे स्पष्ट करतात. समाधी म्हणजे सम अशा आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी बुद्धी निश्चल झाली की योग म्हणजे आत्मैक्य प्राप्त होते व अखंड निश्चल अशा आत्मतत्त्वाच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करून कर्म केले असता बुद्धीही सम होते आणि सिद्धी-असिद्धी यांच्याकडे ती लक्षच देत नाही. सम अशा आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी बुद्धी निश्चल झाल्याखेरीज सुखदु:ख, लाभालाभ, सम होत नाहीत.
(श्लोक-५४)
अर्जुन उवाच
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव।
स्थितधी: किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥ ५४॥
अर्थ—अर्जुन म्हणाला, ज्याचे चित्त परमेश्वराच्या ठिकाणीच राहाते, अशा स्थिरचित्त किंवा समाधिस्थ पुरुषाची भाषा कोणती असते? असा स्थिरचित्त पुरुष काय बोलतो? कसा बसतो? व कसा चालतो?॥ ५४॥
तेथ अर्जुन म्हणे देवा। हाचि अभिप्रावो आघवा।
मी पुसेन आतां सांगावा। कृपानिधी॥ २८५॥
मग अच्युत म्हणे सुखें। जें किरीटी तुज निकें।
तें पूस पां उन्मेखें। मनाचेनि॥ २८६॥
या बोला पार्थें। म्हणितलें सांग पां श्रीकृष्णातें।
काय म्हणिपे स्थितप्रज्ञातें। वोळखों केवीं॥ २८७॥
आणि स्थिरबुद्धि जो म्हणिजे। तो कैसिया चिन्हीं जाणिजे।
जो समाधिसुख भुंजे। अखंडित॥ २८८॥
तो कवणे स्थिती असे। कैसेनि रूपीं विलसे।
देवा सांगावें हें ऐसें। लक्ष्मीपती॥ २८९॥
तंव परब्रह्म अवतरण। जो षड्गुणाधिकरण।
तो काय तेथ श्रीनारायण। बोलत असे॥ २९०॥
अर्थ—तेव्हा अर्जुन देवाला म्हणाला, हे कृपानिधे देवा! आता आपल्या म्हणण्याचा जो अभिप्रेत अर्थ असेल तो स्पष्ट होण्याकरिता जे काही मी विचारणार आहे ते आपण स्पष्ट करून सांगावे.॥ २८५॥ भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात, अर्जुना! जे काय तुला विचारावेसे वाटेल, ते खुशाल आनंदाने विचार.॥ २८६॥ भगवान श्रीकृष्णाचे हे बोलणे ऐकून अर्जुन म्हणतो, देवा! स्थितप्रज्ञ पुरुष जो आपण म्हणता तो कसा ओळखावा हे सांगा॥ २८७॥ आणि ज्याची बुद्धी स्थिर झाली व जो अखंड समाधिसुख भोगतो तो कोणत्या चिन्हांवरून तसा ओळखता येतो?॥ २८८॥ तो कोणत्या स्थितीत असतो? त्याचे रूप कसे असते? हे सर्व भगवंता! स्पष्ट सांगावे.॥ २८९॥ हे अर्जुनाचे म्हणणे ऐकून षड्गुणैश्वर्यसम्पन्न व साकार परब्रह्म भगवान श्रीकृष्ण काय बोलता झाला, ते ऐक.॥ २९०॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्म अवतरण........षड्गुणाधिकरण।
“परब्रह्म अवतरण व षड्गुणाधिकरण” या दोन पदांनी श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी श्रीकृष्ण अवतार म्हणजे पूर्ण ब्रह्माचा यश, श्री, औदार्य, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य या सहा प्रकारच्या पूर्ण ऐश्वर्याला आधार होऊन झालेला पूर्ण अवतार होय, असे स्पष्ट केले आहे. श्रीज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णस्वरूपाला कसे मानतात हे यावरून दिसून येण्याजोगे आहे.
(श्लोक-५५)
श्रीभगवानुवाच
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान्।
आत्मन्येवात्मना तुष्ट: स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥ ५५॥
अर्थ—जेव्हा पुरुष आपल्या अंत:करणातील संपूर्ण विषयसुखाची वासना सोडून देतो व आपल्या आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी चित्त स्थिर करण्यात आनंद मानतो, तेव्हा त्याला स्थितप्रज्ञ म्हणतात.॥ ५५॥
म्हणे अर्जुना परियेसीं। जो हा अभिलाष प्रौढ मानसीं।
तो अंतराय स्वसुखेंसीं। करीत असे॥ २९१॥
जो सर्वदा नित्यतृप्त। अंत:करणभरित।
परी विषयामाजी पतित। जेणें संगें कीजे॥ २९२॥
तो काम सर्वथा जाये। जयाचें आत्मसंतोषीं मन राहे।
तोचि स्थितप्रज्ञ होये। पुरुष जाणें॥ २९३॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, अर्जुना! ऐक. आपल्या अंत:करणात विषयाचे सुख भोगण्याची जी दृढ इच्छा असते, तीच आपल्या आत्मसुख भोगण्याच्या आड येते.॥ २९१॥ वास्तविक पाहता जीवात्मा नित्य सुखस्वरूप असल्यामुळे तो नित्यतृप्तच आहे, कारण ते आत्मसुख त्याच्या अंत:करणातही भरून आहे. पण या विषयसुखाच्या वासनेमुळे विषयांत आसक्त होतो.॥ २९२॥ ही विषयसुखाची वासना नि:शेष नाहीशी होऊन ज्या पुरुषाचे मन आत्मसुखातच तल्लीन राहाते, तो पुरुष स्थितप्रज्ञ होय, असे जाण.॥ २९३॥
गूढार्थदीपिका—तोचि स्थितप्रज्ञ होय। पुरुष जाणें।
या श्लोकात स्थितप्रज्ञ किंवा ज्ञानी पुरुषाचे एक लक्षण सांगितले आहे. ते लक्षण म्हणजे ज्याच्या चित्तातून विषयसुखाची वासना नि:शेष नाहीशी झाली, तो स्थितप्रज्ञ होय. ‘वासना’ शब्द क्षणिक विषयसुखाच्या इच्छेसच बहुधा लावला जातो. क्षणिक सुखाची वासना नाहीशी झाली की, आत्मसुख प्रगट होते व स्थितप्रज्ञ पुरुष आत्मसुखानेच सदा संतुष्ट असतो. अज्ञानी लोकांच्या दृष्टीने स्थितप्रज्ञ पुरुष प्रारब्धानुसार विषय भोगताना दिसले तरी अज्ञानी पुरुषाचे चित्त जसे विषयभोगाच्या वेळी विषयाकार होते, तसे स्थितप्रज्ञ पुरुषांचे चित्त विषय भोगतानाही विषयाकार होत नाही. त्यांचे चित्त भगवदाकारच राहाते व ते भगवत्सुखच भोगतात. कारण कर्मयोगाने अखंड भगवंतांच्या ठिकाणीच त्यांचे चित्त जडत जाते व म्हणूनच ते क्रमाक्रमाने स्थितप्रज्ञ होतात.
तुकाराम महाराज म्हणतात “विषय तो त्यांचा झाला नारायण.” त्याच्या सर्व इंद्रियांचा व मनाचा विषय नारायणच झालेला असतो.
श्रीएकनाथ महाराज म्हणतात,
“मुक्तीमाजी विशेषु कायी। वृत्ति निर्विषय असे पाही।
भक्तांसी सर्व कर्मांचे ठायीं। स्फुरण नाहीं विषयांचें॥ ६६२॥
भक्तांचें विषयीं नाही चित्त। त्यांचा विषय मी भगवंत।
ते सदा मजमाजीं लोलुप्त। नित्यमुक्त यालागीं”॥ ६६३॥
(ए. भा. अ. ११)
सारांश, ज्ञानी भगवद्भक्ताला अखंड सगुण भगवंताचीच स्फूर्ती असते. म्हणून त्याचे मनविषयाकार होतच नाही व विषयसुखाची वासनाही होत नाही. ते अखंड आत्मसुखातच तल्लीन असतात.
(श्लोक-५६)
दु:खेष्वनुद्विग्नमना: सुखेषु विगतस्पृह:।
वीतरागभयक्रोध: स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥ ५६॥
अर्थ—दु:ख प्राप्त झाले असता ज्यांचे चित्त खिन्न होत नाही, ज्यांना सुख प्राप्त व्हावे अशी इच्छा नसते व ज्यांच्या चित्तातून विषयसुखाची इच्छा, भय, क्रोध हे विकार नाहीसे झाले असून, ज्यांचे चित्त परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर झाले आहे, त्यांना मुनी म्हणतात.॥ ५६॥
नाना दु:खीं प्राप्तीं। जया उद्वेग नाहीं चित्तीं।
आणि सुखाचिया आर्ती। अडपैचिजेना॥ २९४॥
अर्जुना तयाच्या ठायीं। काम क्रोध सहजें नाहीं।
आणि भयातें नेणें कंहीं। परिपूर्ण तो॥ २९५॥
ऐसा जो निरवधि। तो जाण पां स्थिरबुद्धी।
जो निरसूनि उपाधी। भेदरहित॥ २९६॥
अर्थ—अर्जुना! नाना प्रकारची दु:खे प्राप्त झाली असता ज्याच्या मनात खिन्नता उत्पन्न होत नाही आणि जो सुख प्राप्त व्हावे अशा आशेत अडकून पडत नाही,॥ २९४॥ अर्जुना! त्या स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या ठिकाणी स्वाभाविकच काम, क्रोध म्हणजे विषयाची इच्छा नसते व विषयाची इच्छा विफल झाली तरी त्याला क्रोधही येत नाही, असा तो स्थितप्रज्ञ पुरुष भयरहित परिपूर्ण आत्मस्वरूप होऊन राहातो.॥ २९५॥ अशी ही ज्याची स्थिती अविनाशी असते व जो उपाधिरहित झाल्यामुळे ज्याला भेद मुळीच दिसत नाही, तो स्थितप्रज्ञ होय, असे जाण.॥ २९६॥
(श्लोक-५७-५८)
य: सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥ ५७॥
यदा संहरते चायं कूर्मोंऽगानीव सर्वश:।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥ ५८॥
अर्थ—ज्याचे कोठेही प्रेम नसते आणि प्रारब्धबलाने जे जे सुखदु:ख प्राप्त होईल, त्याचा आनंद किंवा द्वेषही करीत नाही, अशा पुरुषाची प्रज्ञा म्हणजे बुद्धी स्थिर झाली असे समज.॥ ५७॥ ज्याप्रमाणे कासव आपली हातापायादी अंगे सहजच आवरून घेतो, त्याप्रमाणे ज्या पुरुषाची इंद्रिये आपआपल्या विषयापासून सहज परावृत्त होतात. त्याचे चित्त स्थिर झाले असे समज.॥ ५८॥
जो सर्वत्र सदा सरिसा। परिपूर्ण चंद्र कां जैसा।
अधमोत्तम प्रकाशा-। माजि न म्हणे॥ २९७॥
ऐसी अनवच्छिन्न समता। भूतमात्रीं सदयता।
आणि पालट नाहीं चित्ता। कवणे वेळे॥ २९८॥
गोमटें कांहीं पावे। तरी संतोषें तेणें नाभिभवे।
जो ओखटेनि नागवे। विषादासी॥ २९९॥
ऐसा हरिखशोकरहित। जो आत्मबोधभरित।
तो जाण पां प्रज्ञायुक्त। धनुर्धरा॥ ३००॥
कां कूर्म जियापरी। उवाईला अवेव पसरी।
ना तरी इच्छावशें आवरी। आपुले आपण॥ ३०१॥
तैसीं इंद्रियें आपैतीं। जयाचें म्हणितलें करिती।
तयाची प्रज्ञा जाण स्थिती। पावली असे॥ ३०२॥
अर्थ—पौर्णिमेच्या पूर्ण चंद्राचा प्रकाश जसा प्राणिमात्राला मिळतो. तो आपला प्रकाश देताना अधम किंवा उत्तम असा प्राण्यात भेद करीत नाही, त्याप्रमाणे सर्व भूतमात्रांशी जो सारखा वागतो.॥ २९७॥ ज्याची समदृष्टी काही जीवापुरतीच मर्यादित नसून अमर्याद आहे. यच्चयावत् प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी जो दयार्द्र असतो व अशा प्रकारचे असलेले ज्याचे चित्त कधीच विषम होत नाही,॥ २९८॥ मनाजोगे झाले नाही अथवा मनाच्या विरुद्ध झाले म्हणून ज्याच्या चित्तात खेद होत नाही,॥ २९९॥ पूर्ण ब्रह्मबोध झाल्यामुळे जो असा हर्ष-शोक-रहित असतो, तो स्थितप्रज्ञ होय. असे अर्जुना! तू जाण॥ ३००॥ कासव ज्याप्रमाणे वाटेल तेव्हा आपले लपविलेले अवयव बाहेर पसरतो व पुन: इच्छेने पोटात लपवितो,॥ ३०१॥ त्याप्रमाणे ज्याची इंद्रिये स्वाधीन असून त्याच्या इच्छेप्रमाणे वागतात, त्याची बुद्धी स्थिर झाली, असे समज.॥ ३०२॥
गूढार्थदीपिका—“य: सर्वत्रानभिस्नेह:” स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे कोठेही प्रेम नसते, या वचनाने भगवंताने संपूर्ण विषयप्रेमाचाच निषेध केला आहे. आत्मप्रेमाचा निषेध केला नाही. विषय कितीही श्रेष्ठ असला तरी खोटा व तुच्छ असल्यामुळे ज्ञान्याला त्याचे प्रेम वाटत नाही, पण आत्मा परमप्रेमरूप असल्यामुळे आत्मप्रेम जसे नाहीसे होत नाही, तसेच सगुण भगवंताचे प्रेमही सगुण भगवान आत्मरूपच असल्यामुळे त्याचे प्रेम ज्ञान्याला असतेच. ज्याला सगुण परमात्म्याचे प्रेम राहणार नाही, तो पूर्ण ज्ञानीच नव्हे.
(श्लोक-५९)
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिन:।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥ ५९॥
अर्थ—अन्नादी आहार न घेणाऱ्या पुरुषांची इंद्रिये विषयापासून परावृत्त होतात, पण विषयवासना निवृत्त होत नाही. ही विषयवासना ब्रह्मसाक्षात्कारानंतर निवृत्त होते.॥ ५९॥
अर्जुना आणिकही एक। सांगेन ऐकें कवतिक।
जे विषयातें साधक। त्यजिती नियमें॥ ३०३॥
श्रोत्रादि इंद्रियें आवरिती। परी रसने नियम न करिती।
ते सहस्रधा कवळिजती। विषयीं इहीं॥ ३०४॥
जैसी वरिवरी पालवी खुडिजे। आणि मुळीं उदक घालिजे।
तरी कैसेनि नाश निपजे। तया वृक्षा॥ ३०५॥
तो उदकाचेनि बळें अधिकें। जैसा आडवेनि आंगें फांके।
तैसा मानसीं विषय पोखे। रसनाद्वारें॥ ३०६॥
येरां इंद्रियां विषय तुटे। तैसा नियमूं न ये रस हटें।
जे जीवनचि हें न घटे। येणेंविण॥ ३०७॥
मग अर्जुना स्वभावें। ऐसियाही नियमातें पावे।
जैं परब्रह्म अनुभवें। होऊनि जाईजे॥ ३०८॥
तैं शरीरभाव नासती। इंद्रियें विषय विसरती।
जैं सोहंभावप्रतीती। प्रगट होय॥ ३०९॥
अर्थ—अर्जुना! आणखी एक गंमत सांगतो ऐक. जे साधकपुरुष इंद्रिये आवरून विषयांचा त्याग करतात,॥ ३०३॥ श्रोत्रादी इंद्रिये आवरतात व त्यांना विषयाकडे धावू देत नाहीत, पण रसनेंद्रिय जी जिह्वा तिचे मात्र नियमन करीत नाहीत, ते हजारो प्रकारांनी इंद्रियांच्या व विषयांच्या तडाख्यात जातात. त्यांच्याने विषय जिंकवले जात नाहीत.॥ ३०४॥ ज्याप्रमाणे झाडाची वरवर छाटणी करून त्याच्या मुळाशी पाणी घातले असता ते कसे नाश पावेल बरे?॥ ३०५॥ त्याला जसजसे पाणी मिळते, तसतसे ते आणखी चौफेर पाने फुटून वाढते. त्याप्रमाणे रसनेंद्रियाच्या द्वारा मनाला पुष्टी मिळून मनात सतत विषयाचे ध्यान बळावते.॥ ३०६॥ असे असले तरी इतर इंद्रियांचे विषयसेवन जसे तोडता येते, तसा रसनेंद्रियाचा विषय सर्वथा तोडू नये. कारण त्यावाचून जिवंतच राहाता येणार नाही. (जिवंत राहिल्यासच ज्ञानप्राप्ती होऊ शकते असा भाव)॥ ३०७॥ अर्जुना! जेव्हा साधक अनुभवाने परब्रह्मस्वरूप होऊन जातो, तेव्हा रसनेंद्रियाच्या विषयाचेही नियमन होत असते.॥ ३०८॥ जेव्हा मी ब्रह्म आहे अशी प्रतीती मनात ठसते, तेव्हा मग शरीरभाव किंवा मी म्हणजे देह, हा बुद्धीचा शरीरभाव नाहीसा होतो व ही देहबुद्धी नाहीशी झाली की, इंद्रियांना विषयांचा विसरच पडतो.॥ ३०९॥
(श्लोक-६०)
यततो ह्यपिकौन्तेय पुरुषस्य विपश्चित:।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मन:॥ ६०॥
अर्थ—हे अर्जुना! इंद्रिये फार बलवान आहेत; कारण मन आवरण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाचे मन देखील ही इंद्रिये बलात्काराने आपल्या स्वाधीन करतात.॥ ६०॥
येऱ्हवीं तरी अर्जुना। हें आया न ये साधना।
जे राहाटताती जतना। निरंतर॥ ३१०॥
जयातें अभ्यासाची घरटी। यमनियमांची ताटी।
जे मनातें सदा मुठी। धरूनि आहाती॥ ३११॥
तेही किजती कासाविसी। या इंद्रियांची प्रौढी ऐसी।
जैसी मंत्रज्ञातें विवसी। भुलवी कां॥ ३१२॥
देखें विषय हे तैसे। पावती ऋद्धिसिद्धीचेनि मिषें।
मग आकळिती स्पर्शें। इंद्रियांचेनि॥ ३१३॥
तिये संधीं मन जाये। मग अभ्यासीं थोटावलें ठाये।
ऐसें बळकटपण आहे। इंद्रियांचें॥ ३१४॥
अर्थ—अर्जुना! आपण पाहू गेलो तर हा इंद्रियांचा निग्रह कोणत्याही साधनाने साधत नाही. जे साधक इंद्रियांच्या निग्रहाचे जतन करण्याकरिता सारखा अहर्निश प्रयत्न करतात,॥ ३१०॥ ज्यांच्या ठिकाणी इंद्रियांच्या निग्रहाचा अभ्यास सारखा गस्त घालीत असतो, ज्यांनी आपल्या सभोवार यमनियमांचे कुंपण घातले आहे आणि अशा रितीने मनाला आपल्या मुठीत धरून ठेवण्याचा जे प्रयत्न करतात, असे पुरुष देखील, ज्याप्रमाणे धनावर असलेले पिशाच्च मांत्रिकालाही भ्रम उत्पन्न करिते, त्याप्रमाणे इंद्रियांकडून व्याकूळ केले जातात. अशी ही इंद्रिये बलवान आहेत.॥ ३११-३१२॥ पहा! ऋद्धिसिद्धीच्या योगाने विषय प्राप्त होतात व अशा रितीने प्राप्त झालेल्या त्या विषयांचा व इंद्रियांचा संबंध झाला की, मन त्या विषयाकरिता व्याकूळ होते.॥ ३१३॥ अशा रितीने इंद्रिये व विषय यांच्या संधीत मन सापडते व मग त्या मनाकडून अभ्यास होत नाही, ते अडून बसते. असा हा मनावर इंद्रियांचा जबरदस्त पगडा आहे.॥ ३१४॥
(श्लोक-६१)
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्पर:।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥ ६१॥
अर्थ—जो सर्व इंद्रियांना विषयांपासून आवरून माझ्या ठिकाणी मन एकाग्र करतो व मीच पूर्ण परमात्मा आहे असे जाणून हृदयात माझे ध्यान करतो. अशा रितीने ज्यांनी आपली इंद्रिये आपल्या स्वाधीन करून ठेविली, त्यांची बुद्धी स्थिर झाली असे जाणावे.॥ ६१॥
म्हणोनि आइकें पार्था। यांतें निर्दळी जो सर्वथा।
सर्वविषयीं आस्था। सांडूनियां॥ ३१५॥
तोचि तूं जाण। योगनिष्ठेसी कारण।
जयाचें विषयसुखें अंत:करण। झकवेना॥ ३१६॥
जो आत्मबोधयुक्त। होऊनि असे सतत।
जो मातें हृदयाआंत। विसंबेना॥ ३१७॥
येऱ्हवीं बाह्य विषय तरी नाहीं। परी मानसीं होईल जरी कांहीं।
तरी साद्यंतचि पाहीं। संसार असे॥ ३१८॥
जैसा कां विषाचा लेश। घेतलिया होय बहुवस।
मग निभ्रांत करी नाश। जीवितासी॥ ३१९॥
तैसी विषयाची शंका। मनीं वसती देखा।
घात करी अशेखा। विवेकजाता॥ ३२०॥
अर्थ—म्हणून अर्जुना! ऐक, सर्व विषयांच्या सुखाची इच्छा सोडून देऊन किंवा विषयात सुख आहे ही खोटी बुद्धी सोडून देऊन, जो कोणी या इंद्रियांच्या विषयप्रवृत्तीचा नाश करून इंद्रियांचाच नाश करतो,॥ ३१५॥ अर्जुना! ज्याचे चित्त विषयसुखाने मोह पावत नाही, असा पुरुष योगनिष्ठेला योग्य असतो, असे तू जाण.॥ ३१६॥ जो पुरुष योगयुक्त असतो, तो अखंड आत्मबोधयुक्त असतो आणि आपल्या हृदयामध्ये मी जो परमेश्वर, त्या मला कधी विसरत नाही.॥ ३१७॥ एऱ्हवी बाहेर विषयांचा संबंध सुटला असला, पण अंत:करणात जर का थोडी तरी विषयसुखाची इच्छा असली, तर मात्र संपूर्ण संसारच त्याच्या ठिकाणी आहे, असे समज. (काही एक त्याचे सुटले नाही, असा भाव)॥ ३१८॥ ज्याप्रमाणे विषाचा एक थेंब जरी पोटात गेला, तरी तो सर्व शरीरभर पसरतो व निश्चित मृत्यू येतो.॥ ३१९॥ त्याप्रमाणेच विषयात सुख असावे अशी शंका जरी मनात राहिली, तरी देखील संपूर्ण विवेक नाहीसा होतो.॥ ३२०॥
गूढार्थदीपिका—
या सर्व श्लोकांतून व ओव्यांतून भगवंतांनी व श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी ज्याची विषयसुखाची वासना नि:शेष सुटली व ज्याची इंद्रिये सर्वस्वी स्वाधीन झाली किंवा जो इंद्रियांच्या कधीच स्वाधीन होऊन वागत नाही, तोच पुरुष स्थितप्रज्ञ होय हेच सांगितले आहे. पुढे, थोडीदेखील विषयसुखाची वासना राहिल्यास पुरुष परमार्थप्राप्तीस कसा दुरावतो हे सांगितले आहे.
(श्लोक-६२-६३)
ध्यायतो विषयान्पुंस: संगस्तेषूपजायते।
संगात्संजायते काम: कामात्क्रोधोऽभिजायते॥ ६२॥
क्रोधाद्भवति सम्मोह: सम्मोहात्स्मृतिविभ्रम:।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति॥ ६३॥
अर्थ—विषयात सुख आहे असे मनाला जोपर्यंत वाटते, तोपर्यंत विषयाचे ध्यान असते. विषयाच्या ध्यानाने विषयाशी संबंध येतो. विषयसंगाने विषयभोगाची वासना उत्पन्न होते. त्या वासनेपासून क्रोध उत्पन्नहोतो.॥ ६२॥ क्रोधाने मनाचा विवेक नाहीसा होतो. विवेक नाहीसा झाला की माझी स्मृती राहात नाही किंवा परमेश्वराचा विसर पडतो. परमेश्वराचा विसर पडला की बुद्धीचाच नाश होतो व बुद्धिनाशापासून मरण येते.॥ ६३॥
जरी हृदयीं विषयस्मृती। तरी नि:संगाही आपजे संगती।
संगें प्रगटे मूर्ती। अभिलाषाची॥ ३२१॥
जेथ काम उपजला। तेथ क्रोध आधींचि आला।
क्रोधीं असे ठेविला। संमोह जाणें॥ ३२२॥
संमोहा जालिया व्यक्ती। तरी नाश पावे स्मृती।
चंडवातें ज्योती। हत जैसी॥ ३२३॥
कां अस्तमानीं निशी। जैसी सूर्यतेजातें ग्रासी।
तैसी दशा स्मृतिभ्रंशीं। प्राणियासी॥ ३२४॥
मग अज्ञानांध केवळ। तेणें आप्लविजे सकळ।
तेथ बुद्धि होय व्याकुळ। हृदयामाजी॥ ३२५॥
जैसें जात्यंधा पळणी पावे। मग तें काकुळती सैरा धांवे।
तैसी बुद्धीसि होती भंवे। धनुर्धरा॥ ३२६॥
ऐसा स्मृतिभ्रंश घडे। मग सर्वथा बुद्धि अवघडे।
तेथ समूळ हें उपडे। ज्ञानजात॥ ३२७॥
चैतन्याच्या भ्रंशीं। शरीरा दशा जैसी।
तैसें पुरुषा बुद्धिनाशीं। होय देखें॥ ३२८॥
म्हणोनि आईकें अर्जुना। जैसा विस्फुलिंग लागे इंधना।
मग तो प्रौढ जालिया त्रिभुवना। पुरों शके॥ ३२९॥
तैसें विषयाचें ध्यान। जरी विपायें वाहे मन।
तरी येसणें हें पतन। गिंवसीत पावे॥ ३३०॥
अर्थ—अर्जुना! विषयाचे स्मरण मनात जरी राहिले तरी देखील नि:संग झालेल्या पुरुषालाही विषयाचा संग होतो आणि विषयाचा संग झाला की तो विषय भोगण्याची इच्छा उत्पन्न होतेच.॥ ३२१॥ ज्याठिकाणी विषयाची वासना उत्पन्न झाली तेथे क्रोधही असतोच आणि क्रोधामुळे बुद्धी अविवेकसंपन्न होते.॥ ३२२॥ बुद्धी अविवेकी झाली की ज्याप्रमाणे सोसाटॺाच्या वाऱ्यात दिवा राहात नाही, त्याप्रमाणे आत्मस्मृती राहात नाही.॥ ३२३॥ ज्याप्रमाणे सूर्यास्त होऊन अंधकार झाला असता सूर्याचे तेज लोपले जाते, त्याप्रमाणे विवेक—स्मृती नाहीशी झालेल्या प्राण्याची केवळ अविवेकसंपन्न स्थिती होते.॥ ३२४॥ मग केवळ गडद अंधकारच असतो. त्यामुळे प्राण्याला काहीच कळत नाही. त्याचे सर्व ज्ञान नष्ट होते व आत हृदयामध्ये बुद्धीही व्याकूळ म्हणजे सारासारविचाररहित होऊन भ्रमिष्ट व विषयसुखाकरिता कासावीस होते.॥ ३२५॥ ज्याप्रमाणे जन्मांधाला प्राण घेऊन पळण्याचा प्रसंग आला असता तो दीन होऊन सैरावैरा धावतो, त्याप्रमाणे अर्जुना! बुद्धीही भ्रमिष्ट होऊन सैरावैरा धावते.॥ ३२६॥ याप्रमाणे बुद्धिभ्रंश झाला असता बुद्धीला काहीच सुचत नाही व सर्व ज्ञान नष्ट होते.॥ ३२७॥ जीवचैतन्य, शरीराला सोडून गेल्यावर जशी देहाची स्थिती होते, तशीच दशा, पुरुषाच्या बुद्धीचा नाश झाला असता होते.॥ ३२८॥ म्हणून अर्जुना! ऐक, जशी विस्तवाची ठिणगी लाकडाला लागली व तो अग्नी जर धडाडून पेटला, तर त्रिभुवनालाही व्यापतो,॥ ३२९॥ तसेच मनात विषयाचे क्वचित सूक्ष्म ध्यान जरी असले तरी पुरुषाचे एवढे पतन होते.॥ ३३०॥
गूढार्थदीपिका—
या श्लोकांनी व ओव्यांनी श्रीकृष्ण भगवंतांनी व श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी जे सांगितले त्याचे सार हे आहे की, मनात विषयसुखाची गोडी यत्किंचित जरी असली तरी मनुष्याचा आत्मविवेक टिकत नाही. विषयसुखाची गोडी ही जोपर्यंत विषय खरे वाटतात तोपर्यंत नाहीशी होणे शक्य नाही व पतनही चुकत नाही. म्हणून आत्मविवेकाने विषयांचे अस्तित्व खरे नसून काल्पनिक आहे, हेच अंत:करणात बाणले पाहिजे. तेव्हाच पुरुष स्थितप्रज्ञ होऊ शकतो.
(श्लोक-६४)
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥ ६४॥
अर्थ—जो मनुष्य रागद्वेषरहित व स्वाधीन असलेल्या इंद्रियांनी विषय भोगतो व ज्याचे अंत:करण त्याच्या इच्छेप्रमाणेच वागते, तो सदा सुखी असतो.॥ ६४॥
म्हणोनि विषय आघवे। सर्वथा मनौनि सांडावे।
मग रागद्वेष स्वभावें। नाशतील॥ ३३१॥
पार्था आणिकही एक। जरी नाशले हे रागद्वेष।
तरी इंद्रियां विषयीं बाधक। रमतां नाही॥ ३३२॥
जैसा सूर्य आकाशांत। रश्मिकरें जगातें स्पर्शत।
तरी संगदोषें काय लिंपत। तेथिंचेनि॥ ३३३॥
तैसा इंद्रियार्थीं उदासीन। आत्मरसेंचि निर्भिन्न।
जो कामक्रोधविहीन। होऊनि असे॥ ३३४॥
तरी विषयांतही कांहीं। आपणपेंवांचूनि नाहीं।
मग विषय कवण कायी। बाधितील कवणा॥ ३३५॥
जरी उदकीं उदकें बुडिजे। कां अग्नि आगीं पोळिजे।
तरी विषयसंगें आप्लविजे। परिपूर्ण तो॥ ३३६॥
ऐसा आपणचि केवळ। होऊनि असे निखिळ।
तयाची प्रज्ञा अचळ। निभ्रांत मानीं॥ ३३७॥
अर्थ—म्हणून अर्जुना! आपल्या मनातून विषयांचे अस्तित्व नि:शेष नाहीसे झाले पाहिजे. विषयाचे मनाने मानलेले काल्पनिक अस्तित्व चित्तातून नाहीसे झाले की, विषयाविषयीची आवड नावड किंवा रागद्वेष स्वभावत:च नाहीसे होतात.॥ ३३१॥ अर्जुना! येथे आणिक एक गोष्ट सांगण्याजोगी आहे. हे रागद्वेष जर नाहीसे झाले, तर विषयामध्ये राहून विषयाशी केलेली क्रीडा, पुरुषाला बाधक होत नाही.॥ ३३२॥ ज्याप्रमाणे आकाशात सूर्य असतो व आपल्या किरणरूपी हाताने जगातील सर्व पदार्थमात्रास स्पर्श करतो, तरी त्याला पदार्थाचा संग होतो काय?॥ ३३३॥ त्याप्रमाणे आत्मसुखाशी एकरूप होऊन इंद्रियांच्या विषयांच्या ठिकाणी जो उदासीन असतो व कामक्रोधविरहित होऊन असतो,॥ ३३४॥ त्याला विषयांतही आपल्यावाचून काही दुसरी वस्तू दिसत नसते. विषयांतही तो आपल्यालाच पाहतो. मग तेथे विषय कुठले आले व ते बाधतील तरी कोणाला?॥ ३३५॥ जर पाण्यातच पाणी बुडेल किंवा अग्नीने अग्नी पोळेल तरच सर्वत्र आत्मस्वरूप पाहणारा पूर्णज्ञानी पुरुष विषयांच्या संगाने बुडविला जाईल.॥ ३३६॥ याप्रमाणे जो सर्वत्र आपणच होऊन राहातो किंवा आपल्यालाच पाहातो, त्याची बुद्धी स्थिर झाली हे पक्के समज.॥ ३३७॥
(श्लोक-६५)
प्रसादे सर्वदु:खानां हानिरस्योपजायते।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धि: पर्यवतिष्ठते॥ ६५॥
अर्थ—चित्त सदा प्र्रसन्न असले म्हणजे सर्व दु:खांचा नाश होतो. ज्याचे चित्त सदा प्रसन्न आहे, त्याची बुद्धी एका आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणीच तत्काळ स्थिर होते.॥ ६५॥
देखें अखंडित प्रसन्नता। आथी जेथ चित्ता।
तेथ रिगणें नाहीं समस्तां। संसारदु:खां॥ ३३८॥
जैसा अमृताचा निर्झर। प्रसवे जयाचा जठर।
तया क्षुधेतृषेचा अडदर। कांहींचि नाहीं॥ ३३९॥
तैसें हृदय प्रसन्न होये। तरी दु:ख कैचें कें आहे।
तेथ आपैसी बुद्धि राहे। परमात्मरूपीं॥ ३४०॥
जैसा निर्वातींचा दीप। सर्वथा नेणे कंप।
तैसा स्थिरबुद्धि स्वस्वरूप। योगयुक्त॥ ३४१॥
अर्थ—आत्मसुखातच अखंड चित्त राहिल्यामुळे नेहमी चित्ताला सुखाचाच अनुभव आल्यास तेथे दु:खाचा प्रवेशच होणे शक्य नाही, म्हणून अशा पुरुषाला कोणतेही संसारदु:ख भासत नाही.॥ ३३८॥ ज्याच्या पोटात अमृताचा झरा आहे किंवा ज्याच्या पोटात अमृत स्रवते, त्याला जसे भूक, तहान यांचे दु:ख कधीच होणे शक्य नाही,॥ ३३९॥ त्याप्रमाणे ज्याचे चित्त आत्मसुखात तल्लीन आहे अशाला दु:ख कोठे व कसे भासणार? त्याची बुद्धी आपोआपच आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणीच असते.॥ ३४०॥ ज्याप्रमाणे निवाऱ्यात ठेवलेल्या दिव्याची ज्योत हालत नाही, एकसारखी तेवत राहाते, त्याप्रमाणे जो योगयुक्त असतो, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर असते.॥ ३४१॥
(श्लोक-६६)
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना।
न चाभावयत: शांतिरशांतस्य कुत: सुखम्॥ ६६॥
अर्थ—ज्याचे मन व इंद्रिये स्वाधीन नाहीत, त्याची बुद्धी आत्माकार होत नाही व मी पूर्णब्रह्म आहे, अशीही त्याची भावना होत नाही. मी पूर्ण आहे अशी भावना झाल्याखेरीज चित्ताला शांती मिळत नाही. अशा अशांत चित्ताला कसे सुख मिळणार?॥ ६६॥
ये युक्तीची कडसणी। नाही जयाच्या अंत:करणीं।
तो आकळिला जाण गुणीं। विषयादिकीं॥ ३४२॥
तया स्थिरबुद्धि पार्था। कंहीं नाहीं सर्वथा।
आणि स्थैर्याची आस्था। तेही नुपजे॥ ३४३॥
निश्चळत्वाची भावना। जरी नव्हेचि देखें मना।
तरी शांति केवीं अर्जुना। आप होय॥ ३४४॥
जेथ शांतीचा जिव्हाळा नाहीं। तेथ सुख विसरोनी न रिघे कांहीं।
जैसा पापियाच्या ठायीं। मोक्ष न वसे॥ ३४५॥
देखें अग्निमाजि घापती। तियें बीजें जरी विरूढती।
तरी अशांता सुखप्राप्ती। घडों शके॥ ३४६॥
म्हणोनि अयुक्तपण मनाचें। तेंचि सर्वस्व दु:खाचें।
याकारणें इंद्रियांचें। दमन कीजे॥ ३४७॥
अर्थ—परमेश्वरस्वरूपाच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करणे हा जो योग किंवा युक्ती आहे, त्या युक्तीचा अभ्यास ज्याच्या चित्ताला नाही, तोच विषयसुखाच्या पाशात सापडतो.॥ ३४२॥ अशा पुरुषाचे चित्त कधी स्थिर होत नाही आणि पुढे कधी स्थिर होईल याचीही आशा नसते.॥ ३४३॥ चित्त स्थिर झाले नाही, तर शांती तरी कशी प्राप्त होणार?॥ ३४४॥ ज्याप्रमाणे पापी पुरुषाला मोक्ष कधी मिळत नाही, त्याप्रमाणे ज्याठिकाणी शांतीचा जिव्हाळा नाही, तेथे सुखही विसरून देखील राहात नाही.॥ ३४५॥ अर्जुना! अग्नीत टाकलेले बी जर उगवेल तर अशांत चित्ताला सुख प्राप्त होईल असे समज.॥ ३४६॥ म्हणून सुखस्वरूप आत्म्याच्या ठिकाणी चित्त स्थिर न होणे यातच सर्व दु:खाचे बीज आहे. याकरिताच इंद्रियांना विषयापासून आवरून आपल्या स्वाधीन केले पाहिजे.॥ ३४७॥
(श्लोक-६७)
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनु विधीयते।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥ ६७॥
अर्थ—पाण्यावर असलेल्या नावेला जसा वायू ओढून नेतो, त्याप्रमाणे विषयांकडे धावणाऱ्या इंद्रियांबरोबर धावणारे मनही बुद्धीला आपल्याबरोबर ओढून नेते.॥ ६७॥
इंद्रियें जें जें म्हणती। तें तेंचि जे पुुरुष करिती।
ते तरलेचि न तरती। विषयसिंधु॥ ३४८॥
जैसी नाव थडिये ठाकितां। जरी वरपडी होय दुर्वाता।
तरी चुकलाही मागौता। अपावो पावे॥ ३४९॥
तैसीं प्राप्तेंही पुरुषें। इंद्रियें लाळिलीं जरी कौतुकें।
तरी आक्रमिला जाण दु:खें। सांसारिकें॥ ३५०॥
अर्थ—इंद्रियांना जे जे बरे वाटते तसे तसेच जे पुरुष करतात, त्यांना ज्ञानाने आम्ही संसारसमुद्रातून पार झालो असे वाटले तरी ते खरोखर संसारसमुद्राच्या पार होत नाहीत.॥ ३४८॥ ज्याप्रमाणे तीराला लागू पाहणारी नाव जर वादळात सापडली, तर बुडण्यापासून वाचलेलीही ती पुन: बुडू पाहते.॥ ३४९॥ त्याप्रमाणे प्राप्त पुरुषाने जर आपली इंद्रिये लाडावली व तो त्याच्याप्रमाणे वागू लागला, तर पुन: संसारदु:खांनी दु:खी होतो.॥ ३५०॥
(श्लोक-६८)
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वश:।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥ ६८॥
अर्थ—म्हणून हे महाबाहो अर्जुना! ज्यांनी आपली इंद्रिये विषयांपासून पूर्णपणे आवरून आपल्या स्वाधीन केली, त्यांची बुद्धी स्थिर झाली असे समज.॥ ६८॥
म्हणोनि आपुलीं आपणपया। जरी इंद्रियें येती आया।
तरी अधिक कांहीं धनंजया। सार्थक असे॥ ३५१॥
देखें कूर्म जियापरी। उवाईला अवयव पसरी।
ना तरी इच्छावशें आवरी। आपणपेंचि॥ ३५२॥
तैसीं इंद्रियें अपैतीं होती। जयाचें म्हणितलें करिती।
तयाची प्रज्ञा जाण स्थिती। पातली असे॥ ३५३॥
आतां आणिक एक गहन। पूर्णाचें चिन्ह।
अर्जुना तुज सांगेन। परिस पां॥ ३५४॥
अर्थ—म्हणून अर्जुना! आपली इंद्रिये जर आपल्या स्वाधीन झाली, तर इंद्रिये स्वाधीन होणे यापेक्षा दुसरे सार्थक काय?॥ ३५१॥ हे पहा, अर्जुना! ज्याप्रमाणे कासव लपविलेले अवयव इच्छेस वाटेल तेव्हा पसरतो आणि वाटेल तेव्हा लपवितो,॥ ३५२॥ त्याप्रमाणे ज्याची इंद्रिये इतकी स्वाधीन झाली की, त्याच्या सर्वस्वी हुकुमात आहेत व त्याला जे वाटेल तेच ती करतात, अशा पुरुषाची बुद्धी स्थिर झाली असे समज.॥ ३५३॥ अर्जुना! आणखी एक पूर्ण झालेल्या पुरुषाचे मुख्य व सर्वांत श्रेष्ठ चिन्ह सांगतो ते ऐक.॥ ३५४॥
(श्लोक-६९)
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुने:॥ ६९॥
अर्थ—जी स्थिती सर्व प्राण्यांना रात्रीप्रमाणे आहे, म्हणजे जी स्थिती सर्व प्राणी विसरले आहेत, त्या स्थितीच्या ठिकाणी मन व इंद्रियांचा निग्रह करणारा पुरुष जागा असतो आणि ज्या स्थितीच्या ठिकाणी सर्व प्राणी जागे असतात, ती स्थिती मन व इंद्रिये यांचा निग्रह करणाऱ्या पुरुषाची रात्र असते, म्हणजे तो ती स्थिती नि:शेष विसरतो.॥ ६९॥
देखें भूतजात निदेलें। तेथेंचि जया पाहलें।
आणि जीव जेथ चेईले। तेथ निद्रित जो॥ ३५५॥
तोचि तो निरुपाधि। अर्जुना तो स्थिरबुद्धि।
तोचि जाणें निरवधि। मुनीश्वर॥ ३५६॥
अर्थ—जेथे सर्व जीव निजलेले आहेत तेथे तो जागा असतो आणि जेथे सर्व जीव जागे आहेत तेथे तो निजलेला असतो,॥ ३५५॥ असा पुरुष सर्व उपाधिरहित झाला, त्याचीच बुद्धी परमात्मस्वरूपी स्थिर झाली आणि तोच एक अविनाशीस्वरूप मुनीश्वर होय.॥ ३५६॥
गूढार्थदीपिका—या निशा सर्वभूतानाम्
सर्व जीव जगाला जाणतात. ते जगाच्या ठिकाणी जागे आहेत, पण सर्व जगाला अधिष्ठानभूत जे परब्रह्म ते त्यांना दिसत नाही. वास्तविक पाहता मुळात एक सच्चिदानंद परब्रह्मच आहे. दुसरे यत्किंचित काही नाही. असे असताना सच्चिदानंद परब्रह्माच्या शक्तिस्फुरणाला कर्म किंवा व्यापार आणि शक्तीच्या नामरूपात्मक आविष्काराला जग असे समजून सर्व जीव सच्चिदानंद परब्रह्माला विसरले आहेत आणि नामरूप जगताला परब्रह्माहून निराळी सत्य वस्तू समजून त्याचेच अहोरात्र स्मरण ठेवतात. पण ज्यांनी आपली इंद्रिये व मन स्वाधीन करून, बुद्धीने परब्रह्म जाणले, त्या पुरुषाला परब्रह्माची शक्ती व तिचा नामरूपकर्म या रूपाने झालेला आविष्कार हे सर्व पूर्णब्रह्मस्वरूपच आहे असा अनुभव येतो. व त्याचे चित्त येथे स्थिर होऊन पूर्वी नामरूपकर्म ही जगद्वस्तू आहे, असे जे वाटत होते, त्याचा पूर्ण विसर पडतो. परमेश्वरस्वरूपी ज्याची बुद्धी स्थिर झाली, त्याला सच्चिदानंद परमेश्वरावाचून दुसरी जड, विनाशी दु:खरूप अशी वस्तुच दिसत नाही व ज्याला हे परमेश्वरस्वरूपाचे ज्ञान नाही, तोच असलेल्या सच्चिदानंद परमेश्वराला विसरून जड, विनाशी, दु:खरूप अशी निराळी जगवस्तू पाहतो, असा भाव.
शंका—कोणी या श्लोकाचा असा अर्थ करतात की, अज्ञानी लोकांना जे नकोसे वाटते म्हणजे त्यांना जो अंधकार, ते ज्ञान्याला हवे असते व अज्ञानी लोक ज्यात गुंतलेले असतात, त्यांना जेथे उजेड तेथे ज्ञान्याला अंधकार म्हणजे ते ज्ञान्याला नको असते. उदाहरणार्थ, ज्ञानी पुरुष काम्य कर्मे तुच्छ मानतो, तर त्यातच सामान्य लोक राबत असतात आणि ज्ञानी पुरुषाला जे निष्काम कर्म पाहिजे, ते इतरांस नको असते.
उत्तर—पण आचार्यादिकांनी केलेला अर्थ प्रथम मान्य केल्याशिवाय असा अर्थ करता येत नाही. कारण बुद्धीला जी वस्तू सत्य वाटते तेथे ती जागी राहाते किंवा स्थिर होते व तिच्या प्रीत्यर्थच बुद्धी, मन, इंद्रिये वगैरेंचे व्यापार होतात. बुद्धीला जे खोटे वाटते तेथे ती बुद्धी आसक्त न होता तो पदार्थ विसरते. अर्थातच तिच्याप्रीत्यर्थ बुद्धी, मन, इंद्रिये व्यापार करू शकत नाहीत.
मुळात एक अद्वैत परब्रह्मच आहे. अशा परब्रह्माला विसरल्यावाचून व विषय व विषयातील सुख खरे आहे, असे समजल्यावाचून विषयसुखाच्या प्राप्तीकरिता कराव्या लागणाऱ्या काम्य कर्मांचे आचरण होणे शक्य नाही. म्हणजे सामान्य अज्ञानी पुरुष प्रथम आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी निजलेले म्हणजे आत्मस्वरूपाला विसरलेले व जगाच्या ठिकाणी जागे असतात म्हणजे जगाला सत्य समजत असतात, असाच त्याचा अर्थ होतो.
परब्रह्मच सत्य आहे व जगत खोटे आहे, असा ज्याच्या बुद्धीचा निश्चय झाला, त्याची बुद्धी परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर होते, किंवा जागी असते व ती जगताचे अस्तित्व ग्रहण करीत नाही. असा पुरुष प्रारब्धानुसार होणारी आपली कर्मे निष्काम चित्ताने परमेश्वरप्रीत्यर्थ करू शकतो. अर्थात निष्काम कर्माचरण करणारे पुरुष प्रथम परब्रह्माच्या ठिकाणी जागे असतात व जगाच्या ठिकाणी निजलेले असतात, म्हणूनच ते निष्काम कर्माचरण करू शकतात. एऱ्हवी जगताचे अस्तित्व ग्रहण करणाऱ्या बुद्धीकडून निष्काम कर्माचरण घडणे शक्य नाही. हे बुद्धीच्या वर दिलेल्या स्वभावावरून सर्वांना अनुभूत आहे.
(श्लोक-७०)
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमाप: प्रविशन्ति यद्वत्।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शांतिमाप्नोति न कामकामी॥ ७०॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे पृथ्वीवरील पाण्यांचे समस्त ओघ समुद्रालाच मिळतात, त्याप्रमाणे ज्यापुरुषांच्या निरनिराळॺा सुखाच्या वासना त्याच्या आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी मिळाल्या, त्याला परमशांती प्राप्त होते. निरनिराळॺा विषयसुखाची वासना करणाऱ्याला परमशांती प्राप्त होत नाही.॥ ७०॥
पार्था आणीकही परी। तो जाणों येईल अवधारीं।
जैसी अक्षोभता सागरीं। अखंडित॥ ३५७॥
जऱ्ही सरितावोघ समस्त। परिपूर्ण होऊनि मिळत।
तऱ्ही अधिक नोहे ईषत। मर्यादा न सांडी॥ ३५८॥
ना तरी ग्रीष्मकाळीं सरिता। शोषूनि जाती समस्ता।
परी न्यून नव्हे पार्था। समुद्र जैसा॥ ३५९॥
तैसा प्राप्ती ऋद्धि सिद्धी। तयासि क्षोभ नाहीं बुद्धी।
आणि न पवतां न बाधी। अधृति तयातें॥ ३६०॥
सांगें सूर्याच्या घरीं। प्रकाश काय वातीवेऱ्हीं।
कां न लाविजे तरी अंधकारीं। कोंडेल तो॥ ३६१॥
देखें ऋद्धि सिद्धि तयापरी। आली गेली से न करी।
तोचि गुंतला असे अंतरीं। महासुखीं॥ ३६२॥
जो आपुलेनि नागरपणें। इंद्रभुवनातें पाबळें म्हणे।
तो केवीं रंजे पालवणें। भिल्लांचेनि॥ ३६३॥
जो अमृतातें ठी ठेवी। तो जैसा कांजी न सेवी।
तैसा स्वसुखानुभवी। न भोगी ऋद्धि॥ ३६४॥
पार्था नवल हें पाहीं। जेथ स्वर्गसुखा लेखणी नाहीं।
तेथ ऋद्धिसिद्धि कायी। प्राकृता होती॥ ३६५॥
अर्थ—अर्जुना! आणखी एका चिन्हावरून स्थितप्रज्ञ पुरुषाला ओळखता येईल, पहा. जसा समुद्र नेहमी अक्षुब्ध म्हणजे शांतच असतो, तसा स्थितप्रज्ञ पुरुषही शांत असतो.॥ ३५७॥ संपूर्ण नद्यांचे पाणी मोठॺा पुराने वाहात जाऊन समुद्रात मिळाले, तरी समुद्र यत्किंचित मर्यादा सोडत नाही व मोठा होत नाही.॥ ३५८॥ किंवा अर्जुना! उन्हाळॺात नद्यांचे पाणी आटते व पावसाळॺाप्रमाणे समुद्राला नद्यांचे पाणी मिळत नाही, तरी त्याची मर्यादा कमी होत नाही. तो सदासर्वदा सारखाच दिसतो.॥ ३५९॥ त्याप्रमाणे ऋद्धिसिद्धी प्राप्त झाल्या असताही ज्याच्या बुद्धीत काही फरक पडत नाही आणि ऋद्धिसिद्धी प्राप्त झाल्या नाहीत म्हणून त्याचे धैर्यही खचत नाही.॥ ३६०॥ अर्जुना! सूर्याचे घरी काय वाती लावून प्रकाश करावा लागतो? आणि वाती लावून प्रकाश केला नाही तर तो अंधारात राहील काय? सांग बरे!॥ ३६१॥ पहा, अशाच रितीने जो स्थितप्रज्ञ पुरुष ऋद्धिसिद्धी प्राप्त झाल्या किंवा नाहीशा झाल्या इकडे लक्षच देत नाही, तो आत्म्याच्या महासुखात तल्लीन असतो.॥ ३६२॥ जो आपल्या आत्मसंपन्न स्थितीपुढे इंद्राचे स्वर्गसुखही तुच्छ समजतो, त्याला भिल्लाची पर्णकुटी कशी श्रेष्ठ वाटणार?॥ ३६३॥ जो पुरुष अमृत पिण्याकडे दृष्टी ठेवतो, तो ज्याप्रमाणे कांजी पिण्याची इच्छा करीत नाही, त्याप्रमाणे ज्याला आत्मसुखाचा अनुभव आला, तो ऋद्धिसिद्धी भोगण्याची कधी इच्छा करीत नाही.॥ ३६४॥ अर्जुना! स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या ठिकाणी हे एक नवल असते की, तो आत्मसुखापुढे स्वर्गसुख काही समजत नाही. तेथे ऋद्धिसिद्धीला काय किंमत राहणार?॥ ३६५॥
(श्लोक-७१)
विहाय कामान्य: सर्वान्पुमांश्चरति नि:स्पृह:।
निर्ममो निरहंकार: स शांतिमधिगच्छति॥ ७१॥
अर्थ—जो पुरुष सर्व विषयकामना नि:शेष सोडून देऊन विषयसुखाची कधी इच्छाच करीत नाही व ममता व अहंता यांनी रहित होऊन राहातो, त्याला परमशांती प्राप्त होते.॥ ७१॥
ऐसा आत्मबोधें तोषला। जो परमानंदें पोखला।
तोचि स्थिरप्रज्ञ भला। वोळख तूं॥ ३६६॥
तो अहंकारातें दवडुनी। सकळ काम सांडुनी।
विचरे विश्व होउनी। विश्वामाजी॥ ३६७॥
अर्थ—याप्रमाणे आत्मज्ञानाने समाधान पावलेला व आत्मसुखाने जो पुष्ट झाला आहे. असा पुरुष स्थितप्रज्ञ होय, हे जाण.॥ ३६६॥ या स्थितप्रज्ञ पुरुषाने अहंकार नि:शेष नाहीसा केलेला असतो, त्याची विषयसुखाची इच्छा नि:शेष नाहीशी झालेली असते व तो सर्व जगच आपण होऊन जगातच असतो.॥ ३६७॥
(श्लोक-७२)
एषा ब्राह्मी स्थिति: पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति।
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति॥ ७२॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे सांख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्याय:॥ २॥
अर्थ—अर्जुना! या स्थितीला ब्रह्मस्थिती म्हणतात. ती प्राप्त झाली असता कधीही मोह उत्पन्न होत नाही. या ब्रह्मस्थितीत राहिलेला पुरुष मरणाच्या भयंकर दु:खकालीदेखील ब्रह्मस्वरूपच राहातो.॥ ७२॥
हे ब्रह्मस्थिति नि:सीम। जे अनुभविती निष्काम।
ते पावले परब्रह्म। अनायासें॥ ३६८॥
जे चिद्रूपीं मिळतां। देहांतींची व्याकुळता।
आड ठाकों न सके चित्ता। प्राज्ञा जया॥ ३६९॥
तेचि हे स्थिति। स्वमुखें श्रीपति।
सांगत अर्जुनाप्रति। संजयो म्हणे॥ ३७०॥
ऐसें कृष्णवाक्य ऐकिलें। तेथ अर्जुनें मनीं म्हणितलें।
आतां आमुचिया काजा आलें। उपपत्ती इया॥ ३७१॥
जें कर्मजात आघवें। एथ निराकरिलें देवें।
तरी पारुषलें म्यां जुंझावें। म्हणूनियां॥ ३७२॥
ऐसा श्रीअच्युताचिया बोला। चित्तीं धनुर्धर उवायिला।
आतां प्रश्न करील भला। आशंकोनी॥ ३७३॥
तो प्रसंग असे नागर। जो सकळ धर्मांसि आगर।
कीं विवेकामृतसागर। प्रांतहीन॥ ३७४॥
जो आपण सर्वज्ञनाथ। निरूपिता होईल श्रीअनंत।
ज्ञानदेव सांगेल मात। निवृत्तिदास॥ ३७५॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां द्वितीयोऽध्याय:॥ २॥
अर्थ—या नि:सीम ब्रह्मस्थितीचा, पूर्ण विषयवासनारहित होऊन, ज्यांनी अनुभव घेतला, ते अनायासे ब्रह्मस्वरूप होऊन राहातात.॥ ३६८॥ ब्रह्मज्ञान प्राप्त करून घेऊन सच्चिदानंदरूप ब्रह्माशी ऐक्य पावताना, देह सोडतेवेळी चित्ताची जी व्याकुळता होते, ती चित्ताची व्याकुळता ज्यांना काही एक आड येत नाही, (मरणसमयी स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे चित्त व्याकूळ होत नाही व त्याचा ब्रह्मभाव अंतरत नाही असा भाव).॥ ३६९॥ ही ब्रह्मस्थिती भगवान श्रीकृष्ण आपल्या मुखाने अर्जुनाला सांगत आहेत, असे संजय धृतराष्ट्राला म्हणाला.॥ ३७०॥ हे भगवान श्रीकृष्णाचे वाक्य ऐकल्याबरोबर अर्जुन आपल्या मनात म्हणतो, हे सर्व देवाने केलेले ब्रह्मस्थितीचे निरूपण माझ्या पथ्यावर पडले.॥ ३७१॥ कारण या ब्रह्मस्थितीचे निरूपण करताना ब्रह्मस्थितीच्या ठिकाणी कर्म मुळीच नाही किंवा ती कर्मकर्ता-विरहित आहे, असे प्रतिपादून देवाने कर्माचेच खंडन केले आहे, अर्थात ब्रह्मस्थिती प्राप्त होण्याकरिता युद्धादी कर्म करणे योग्य नाही किंवा युद्ध करू नये असेच सिद्ध होते.॥ ३७२॥ याप्रमाणे श्रीकृष्णाचे बोलणे ऐकून अर्जुनाला संतोष झाला. आता पुढे त्याला उत्पन्न झालेल्या शंकेला धरून तो प्रश्न करील.॥ ३७३॥ तो प्रसंग फार बहारीचा आहे व त्यात सर्व धर्मांचे कोठार भरलेले आहे; किंवा तो विवेकरूपी अमृताचा अमर्याद सागरच आहे असे म्हटले तरी चालेल.॥ ३७४॥ हा जो प्रसंग, सर्वज्ञांचा स्वामी जो भगवान श्रीकृष्ण सांगणार आहेत, तो श्रीनिवृत्तिदास श्रीज्ञानेश्वर महाराज पुढे सांगतील.॥ ३७५॥
गूढार्थदीपिका—सर्वज्ञनाथ
‘तत्र हि निरतिशयं सार्वज्ञं बीजम्’ या योगसूत्रात व वेदांतसूत्रातील ‘जगद्वॺापारवर्जाधिकरणात’ (सूत्र. ४-४-१७) सांगितल्याप्रमाणे परमेश्वर व परमेश्वराचे अवतार यांच्या ठिकाणी सर्वज्ञत्वादिक गुण जसे अमर्याद असतात, तसे योगीपुरुष अमर्याद सर्वज्ञ होत नाहीत. त्यांची सर्वज्ञता मर्यादित असते; म्हणून येथे भगवान श्रीकृष्णाला ‘सर्वज्ञनाथ’ हे विशेषण दिले आहे.
श्रीसद्गुरुमाउलीच्या कृपेने श्रीज्ञानेश्वरीच्या दुसऱ्या अध्यायाचा अनुवाद गूढार्थदीपिकेसह पूर्ण झाला,
तो सद्गुरुचरणी समर्पण असो.
समारोप
युद्ध झाल्यास त्यात पुढे स्वजनांचा नाश होणार, या दु:खाने व्याकूळ झालेल्या अर्जुनाला श्रीभगवंतांनी या अध्यायापासून तात्त्विक उपदेश करण्याला सुरुवात केली आहे. स्वकुळात परंपरागत चालत आलेल्या सर्व धर्मांचा स्वजनांच्या वधाने उच्छेद होऊन सर्व कुळाला नरकप्राप्ती होईल व भगवंताची प्राप्तीही अंतरेल, हा युक्तिवाद पुढे मांडून, युद्धापासून परावृत्त होण्यातच लाभ आहे, असे मानणाऱ्या अर्जुनाला भगवान उपदेश करतात. ‘अर्जुना! युद्धाला सज्ज हो. तुझ्यासारख्या शूर पुरुषाने युद्धापासून परावृत्त होण्याचा असा भ्याड विचार करणे योग्य नाही. युद्धाच्या वेळी शत्रूची दया काय कामाची?’ अशा व्यावहारिक दृष्टीने भगवंताने अर्जुनाला समजावून पाहिले, पण ज्या गुरुजनांपासून आपण विद्या संपादन केली व जे आपल्या कुळातील अत्यंत पूज्य पुरुष समजले गेले, अशा भीष्मद्रोणादिकांवरच शस्त्रांचा वर्षाव करण्याचा हा प्रसंग आहे. व्यावहारिक दृष्टीने हे योग्य होणार नाही, असे अर्जुनाने जेव्हा भगवंताला म्हटले, तेव्हा ‘हे तुझे सर्व बोलणे मूर्खपणाचे आहे’ असे तिरस्काराने अर्जुनाला बोलून भगवान गप्प बसले.
भगवंतांचे हे मौन पाहून अर्जुन भ्याला व दीनपणाने भगवंताला म्हणू लागला की, ‘भगवंता! मी सर्वस्वी मूढ व त्यातच स्वजनांच्या मोहाने माझे चित्त गांगरून गेले आहे. माझे हित कशात आहे, हे समजेनासे झाले आहे. मी तुला शरण आलो आहे. मी तुझा शिष्य आहे. तूच आता माझ्या कल्याणाचे काय आहे ते सांग.’ श्रीभगवान म्हणतात, ‘अर्जुना! ज्या गोष्टीचा शोक करू नये, त्याबद्दल तू शोक करतोस आणि तूच शहाणपणाच्या गोष्टी सांगतोस. शहाणे पुरुष जन्म व मरण किंवा उत्पत्ती व नाश हे दोन्ही भ्रांतीने भासतात असे समजून त्याचा शोक करीत नाहीत. ज्याप्रमाणे बाल्य, तारुण्य व जरा ह्या अवस्था शरीराला होतात, पण प्रत्येक अवस्थेतून जाताना शरीराचा नाश होत नाही, त्याप्रमाणे चैतन्याच्या सत्तेवर नानाप्रकारचे देह होतात, जातात, असे जाणणाऱ्यास संसाराचा मोह होत नाही. इंद्रियांचे विषयांशी जे संयोग होतात, तेच सुखदु:ख देणारे आहेत. विषय हे क्षणभर टिकणारे आहेत, म्हणून त्यांचा त्याग कर व पुन: संग धरू नकोस. हा विषयांचा संयोग ज्याच्या चित्ताला दु:ख देत नाही, तो अविनाशी ब्रह्माला प्राप्त होतो.’
खऱ्या-खोटॺाचा निर्णय
खरी वस्तू कोणती व खोटी वस्तू कोणती याचा निर्णय तत्त्व जाणणाऱ्यांनी केला आहे. सत् म्हणजे खरी वस्तू ही अविनाशी असते, म्हणून तिचा अभाव कधी सिद्ध होत नाही. असत् म्हणजे खोटी वस्तू ही विनाशी असते म्हणजे तिचा भाव किंवा अस्तित्व कधी सिद्ध होत नाही. या लक्षणाप्रमाणे सतासताचा विचार केला असता आत्मा व देहादिक जड पदार्थ या दोहोंमध्ये चैतन्यरूप जीवात्म्याचा अभाव सिद्ध होत नाही, म्हणून तो सत्य आहे व जड देहादिक पदार्थांचा अभाव अनुभवाला येतो, म्हणून ते असत् आहेत. अर्थात आत्मा व देहादिक जड पदार्थ या दोहोंमध्ये देहादिकांचे जे अस्तित्व भासते किंवा ते आहेत असे जे वाटते, ते भ्रांतीने किंवा अविचाराने वाटते. अर्थात जीवात्मा व देहादिक पदार्थ यांचा काही संबंध नाही. पण जीवात्मा आपले अविनाशी स्वरूप विसरून देहाशी ऐक्य करतो व देहाचे उत्पत्ति-नाश आपल्या ठिकाणी मानून दु:खी होतो.
व्यावहारिक दृष्टीने विचार
भगवान म्हणतात, अर्जुना! हा ज्ञानदृष्टीचा विचार तुला पटत नसेल तर राहू दे. व्यावहारिक दृष्टीने विचार केला असताही तुला शोक करण्याचे कारण नाही. कारण सृष्टीतील सर्व पदार्थांच्या ठिकाणी उत्पत्ति-नाश यांचा प्रवाह सारखा चालू आहे. उत्पन्न झालेला पदार्थ नाश पावणारच व नाश पावलेला पदार्थ पुन: उत्पन्न होणारच. हे उत्पत्तिनाश कोणालाच चुकत नाहीत. असा जर पदार्थांचा स्वभावच दिसून येतो, तर त्याबद्दल शोक करणे योग्य होईल काय?
समाजापेक्षा धर्म श्रेष्ठ
बरे, धर्माच्या दृष्टीने विचार केला, तरी तुला शोक करण्याचे कारण नाही. अन्यायाचा प्रतिकार करण्याकरिता किंवा प्रजेला सुखी करण्याकरिता व दुष्ट राजांचा नाश करण्याकरिता युद्ध करणे हा क्षत्रियांचा धर्मच आहे आणि नि:श्रेयस साधण्याकरिताच धर्माची योजना आहे. मग त्या युद्धरूपी धर्माने माझे नि:श्रेयस अंतरेल, अशी भीती तुला का वाटावी?
धर्म हा समाजापेक्षा श्रेष्ठ असल्यामुळे सर्व जगाचा नाश होत असला तरी स्वधर्म सोडता येत नाही; कारण समाजाचा संबंध इहलोकापुरताच असतो, पण धर्माचा संबंध इहलोक, परलोक व पुनर्जन्म या तिघांशी असून भगवत्प्राप्तीशीही त्याचा संबंध आहे. पुन:, विहित धर्म हा समाजाचे धारण करणारा आहे, समाजाचा नाश करणारा नाही.
धर्माचरण नि:श्रेयसाला साधक केव्हा होते?
आपल्या देहाच्या सुखाकरिता ज्या धर्माचे आपण आचरण करतो, त्या धर्माचरणापासून पापपुण्य उत्पन्न होते व ते भोगण्याकरिता जन्माला यावे लागते. अशाप्रकारे धर्माचरण बंधनकारक होते. पण हे धर्माचरण देहसुखाकरिता न करता केवळ परमेश्वरप्रीत्यर्थ झाले असता त्यापासून पापपुण्य उत्पन्न होत नाहीत व ते भोगण्याकरिता जन्माला यावे लागत नाही.
सांख्यबुद्धी व योगबुद्धी
भगवंतांनी अर्जुनाला सांख्यबुद्धी व योगबुद्धी असे बुद्धीचे दोन प्रकार सांगितले आहेत.
१—सांख्यबुद्धी म्हणजे आत्मज्ञान. विचाराने परमेश्वराच्या निर्गुण स्वरूपाच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करणे होय. या बुद्धीत मनुष्य सुखदु:खादी कोणत्याही वृत्तीवर आरूढ न होता किंवा त्याच्याशी ऐक्य न पावता साक्षी होऊन राहातो; म्हणून त्याच्या ठिकाणी प्रारब्धानुसार होणाऱ्या कोणत्याही कर्माचा लेप लागत नाही.
२—योगबुद्धी म्हणजे सगुण परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करणे होय. सगुण परमात्माही कर्म व कर्तृत्व याविरहित असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी स्थिर झालेली बुद्धी ही कर्म व कर्तृत्व यांचा आपल्याशी संबंध वागवीत नाही, म्हणून कर्माचा लेप लागत नाही.
बुद्धियोगाचा अधिकारी
सत्त्वगुणाच्या उत्कर्षाने ज्यांची कर्मप्रवृत्ती क्षीण झाली आहे व ज्यांची इंद्रिये वैराग्यामुळे कर्माकडे प्रवृत्त होत नाहीत व जो कर्म व कर्तृत्व यांच्याहून मी निराळा आहे असे आपल्याला जाणतो, अशा ब्राह्मणालाच निर्गुण स्वरूपाच्या प्राप्तीकरिता कर्मसंन्यासनिष्ठा सांगितली आहे.
अर्जुन हा क्षत्रिय होता व क्षत्रियांच्या ठिकाणी कर्मप्रवृत्ती अधिक राहते. ज्यांच्या ठिकाणी कर्मप्रवृत्ती अधिक आहे, अशा सर्व ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्रादिकांकरिता भगवंतांनी अर्जुनाला निमित्त करून कर्मयोगाचा मार्ग गीतेत सांगितला आहे.
व्यवसायात्मिका व अव्यवसायात्मिका बुद्धी
व्यवसायात्मिका बुद्धी म्हणजे सत्य वस्तूचा निश्चय करणारी बुद्धी होय. एक परमेश्वरच सत्य आहे, म्हणून परमेश्वराचा निश्चय करून तेथे स्थिर होणारी व परमेश्वरप्रीत्यर्थच मन, इंद्रियांदिकांचे व्यापार करणारी बुद्धीच व्यवसायात्मिका म्हटली जाते.
परमेश्वराला विसरून देहादी असत् वस्तूंचा सत्य म्हणून निश्चय करणारी व तिच्या प्रीत्यर्थ इंद्रियादिकांचा व्यापार करणारी बुद्धी अव्यवसायात्मिका. व्यवसायात्मिका बुद्धीच परमेश्वरप्राप्तीला कारणीभूत होते. या व्यवसायात्मिका बुद्धीने कर्म करणे यालाच कर्मयोग म्हणतात. ज्याची व्यवसायात्मिका-बुद्धी परमेश्वरस्वरूपाच्या ठिकाणी अढळ झाली, त्याला स्थितप्रज्ञ म्हणतात.
स्थितप्रज्ञाचे लक्षण
भगवंतांनी अर्जुनाला जी स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगितली, त्यांचे संकलित लक्षण असे करता येईल की, नारळ सुकला असता त्याच्या कवटीवर घातलेले घाव आतील नारळाला जसे लागत नाहीत, तसेच व्यवसायात्मिका बुद्धीने देहाहून निराळा होऊन परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर झालेल्या स्थितप्रज्ञाच्या बुद्धीच्या ठिकाणीही सुखदु:खादी कोणत्याही विकाराचा परिणाम होत नाही व तो परमेश्वरापासून ढळत नाही. ज्ञानी व अज्ञानी यांच्यात इतकाच भेद आहे की, ज्ञानी जगाला विसरतो पण परमेश्वराला कधी विसरत नाही व अज्ञानी परमेश्वराला विसरतो व जगाला कधी विसरत नाही. ही स्थितप्रज्ञस्थिती प्राप्त झाली असता मरणकाली देखील बुद्धी मोह न पावता ब्रह्माशीच ऐक्य पावते.
श्रीमत् सद्गुरू श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु।
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय तिसरा
(श्लोक-१)
अर्जुन उवाच
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥ १॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो, भगवंता! नुसते कर्म करण्यापेक्षा जर बुद्धियोग श्रेष्ठ आहे, असे तुझे मत आहे, तर मला युद्धरूपी घोर कर्म करण्याला का प्रवृत्त करण्याचा प्रयत्न करतोस?॥ १॥
मग आईका अर्जुनें म्हणितलें। देवा तुम्हीं जें वाक्य बोलिलें।
तें म्यां निकें परिसिलें। कृपानिधी॥ १॥
तेथ कर्म आणि कर्ता। उरेचिना पाहतां।
ऐसें मत तुझें श्रीअनंता। निश्चित जरी॥ २॥
तरी मातें केवीं श्रीहरी। म्हणसी पार्था संग्राम करीं।
इये लाजसी ना महाघोरीं। कर्मीं सुतां॥ ३॥
हां गा कर्म तूंचि अशेष। निराकरिसी नि:शेष।
तरी मजकरवीं हें हिंसक। कां करविसी॥ ४॥
तरी हेंचि विचारीं श्रीहृषीकेशा। तूं मान नेदिसी कर्मलेशा।
आणि येसणी हे हिंसा। करवीत आहासी॥ ५॥
अर्थ—श्रोतृजन ऐका. मग देवाला अर्जुन म्हणाला, हे कृपानिधी देवा! तुम्ही जे बोलला ते मी नीट ऐकले.॥ १॥ ब्रह्मस्थितीत कर्म आणि कर्ता हे काही उरतच नाही, असे जर तुमचे निश्चित मत आहे,॥ २॥ तर मग देवा! ‘अर्जुना युद्ध कर’ असे मला का म्हणता? हे युद्धरूपी भयंकर कर्म मजकडून करविताना तुम्हांला कसा संकोच वाटत नाही?॥ ३॥ तुम्हीच ब्रह्मस्थितीचे ठिकाणी कर्माचा नि:शेष निरास आहे, असे जर म्हणता, तर हे हिंसात्मक कर्म मजकडून का करविता?॥ ४॥ भगवंता! तेव्हा याचाच विचार कर. तू आत्म्याच्या ठिकाणी कर्माचा लेशही नाही म्हणतोस आणि अशा प्रकारची हिंसा मजकडून करविण्याचा प्रयत्न करतोस.॥ ५॥
गूढार्थदीपिका—
अर्जुनाच्या प्रश्नाचा हेतू असा आहे की, समबुद्धी किंवा समाधी यात बुद्धी स्थिर करून कर्म केले असता कर्माचा बंध उत्पन्न होत नाही, असे भगवंताने म्हटल्यावर अर्जुनाला शंका आली की, समबुद्धी किंवा समाधिस्थ बुद्धी झाल्यावर कर्म, कर्ता, क्रिया हा विषम प्रकारच राहात नाही. समत्व ही कर्मरहित स्थिती आहे व हीच कर्मरहित स्थिती जर जीवाला प्राप्त करून घ्यावयाची आहे, तर मी युद्ध सोडून आत्ताच कर्मरहित होण्याचा प्रयत्न करीत असताना देव मला युद्धरूपी भयंकर कर्माला का प्रवृत्त करीत आहेत? असे मनात येऊन अर्जुनाने देवाला प्रश्न केला.
(श्लोक-२)
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्॥ २॥
अर्थ—भगवंता! जे भाषण ऐकून एक निश्चय होत नाही, अशा तुमच्या दुटप्पी भाषणाने मला आपण अधिकच मोह उत्पन्न करीत आहात. या दोहोतून ज्याने माझे निश्चित कल्याण होईल, असे एक सांगावे.॥ २॥
देवा तुवांचि ऐसें बोलावें। तरी आम्हीं नेणतीं काय करावें।
आतां संपलें म्हणों पां आघवें। विवेकाचें॥ ६॥
हां गा उपदेश जरी ऐसा। तरी अपभ्रंश तो कैसा।
आतां पुरला आम्हां धिंवसा। आत्मबोधाचा॥ ७॥
वैद्य पथ्य वारूनि जाये। मग जरी आपणचि विष सुये।
तरी रोगिया कैसेनि जिये। सांगें मज॥ ८॥
जैसें आंधळें सुईजे अव्हांटा। कां माजवण दीजे मर्कटा।
तैसा उपदेश हा गोमटा। वोढवला आम्हां॥ ९॥
मी आधींचि कांहीं नेणें। वरी कवळिलों मोहें येणें।
श्रीकृष्णा विवेक याकारणें। पुसिला तुज॥ १०॥
तंव तुझी एकेक नवाई। एथ उपदेशामाजि गोवाई।
तरी अनुसरलिया काई। ऐसें कीजे॥ ११॥
आम्हीं तनुमनुजीवें। तुझिया बोला वोठंगावें।
आणि तुवांचि ऐसें करावें। तरी सरलें म्हणें॥ १२॥
आतां ऐसियापरी बोधिसी। तरी निकें आम्हां करिसी।
एथ ज्ञानाची आस कायसी। अर्जुन म्हणे॥ १३॥
तरी ये जाणिवेचें कीर सरलें। परी आणीक एक असे जाहलें।
जे थितें डहुळलें। मानस माझें॥ १४॥
तेवींचि श्रीकृष्णा हें तुझें। चरित्र कांहीं नेणिजे।
जरी चित्त पाहसी माझें। येणें मिषें॥ १५॥
ना तरी झकवीत आहासी मातें। कीं तत्त्वचि कथिसी ध्वनितें।
हें अवगमितां निरुतें। जाणवेना॥ १६॥
म्हणोनि आईकें देवा। हा भावार्थ आतां न बोलावा।
मज विवेक सांगावा। मऱ्हाटा जी॥ १७॥
मी अत्यंत जड असे। परी ऐसाही निकें परियेसें।
श्रीकृष्णा बोलावें तुवां तैसें। एकनिष्ठ॥ १८॥
देखें रोगातें जिणावें। औषध तरी देयावें।
परी तें अति रुच्य व्हावें। मधुर जैसें॥ १९॥
तैसें सकळार्थभरित। तत्त्व सांगावें उचित।
परी बोधे माझें चित्त। जयापरी॥ २०॥
देवा तुजऐसा निजगुरू। आजि आर्ती धणी कां न करूं।
एथ भीड कवणाची धरूं। तूं माय आमुची॥ २१॥
हां गा कामधेनूचें दुभतें। दैवें जाहलें आपैतें।
तरी कामनेची कां तेथें। वाणी कीजे॥ २२॥
जरी चिंतामणी हातां चढे। तरी वांच्छेचें कवण सांकडें।
कां आपुलेनि सुरवाडें। इच्छावें ना॥ २३॥
देखें अमृतसिंधूतें ठाकावें। मग ताहानाचि जरी फुटावें।
तरी सायास कां करावे। मागील ते॥ २४॥
तैसा जन्मांतरीं बहुतीं। उपासितां श्रीकमळापती।
तो तूं दैवें आजि हातीं। जाहलासि जरी॥ २५॥
तरी आपुलेया सवेसा। कां न मागावासि परेशा।
देवा सुकाळ हा मानसा। पाहला असे॥ २६॥
देखें सकळार्तीचें जियालें। आजि पुण्य यशासि आलें।
हे मनोरथ जाहाले। विजयी माझे॥ २७॥
जी जी परममंगळधामा। सकळदेवदेवोत्तमा।
तूं स्वाधीन आजि आम्हां। म्हणऊनियां॥ २८॥
जैसें मातेच्या ठायीं। अपत्या अनवसर नाहीं।
स्तन्यालागूनि पाहीं। जियापरी॥ २९॥
तैसें देवा तूतें। पुसिजतसें आवडे तें।
आपुलेनि आर्तें। कृपानिधि॥ ३०॥
तरी पारत्रिकीं हित। आणि आचरितां तरी उचित।
तें सांगें एक निश्चित। पार्थ म्हणे॥ ३१॥
अर्थ—तुझ्यासारख्यानेच जर देवा, असे संदिग्ध बोलावे, तर आम्ही अज्ञान्यांनी काय करावे? असे वाटते की, आता माझ्या ठिकाणी विवेक उत्पन्न होण्याची आशाच नाही.॥ ६॥ अशा संदिग्ध बोलण्याला जर उपदेश हे नाव द्यावे, तर भ्रम उत्पन्न करणारे दुसरे बोलणे कोणते राहू शकेल? अशा उपदेशाने आत्मबोध होईल असा भरवसा कधीच बाळगता येणार नाही.॥ ७॥ वैद्य पथ्य सांगून जाऊन पुन: आपणच जर विष देईल, तर रोगी कसा जिवंत राहणार हे मला सांग.॥ ८॥ ज्याप्रमाणे आंधळॺाने आडमार्गाने जावे किंवा वानराला दारू पाजावी, त्याप्रमाणे या तुझ्या उपदेशाने माझ्या ठिकाणी विपरीत झाले आहे.॥ ९॥ पहिलेच मी अत्यंत अज्ञानी आहे. त्यात पुन: स्वजनांच्या मोहाने ग्रस्त झालो, म्हणून तू मला योग्य विचार सांगशील असे वाटून तुला मी या प्रसंगी योग्य काय होईल हे विचारले.॥ १०॥ पण तुझे एकेक आश्चर्यच. तुझ्या उपदेशामध्ये गुंतागुंतच (गोवाई) दिसून येते. तू (अनुसरलिया) सांगशील तसे करावे असे ठरविणाऱ्या आमच्याशी तू असे करावे काय?॥ ११॥ आम्ही कायावाचामनाने तुझे वचन प्रमाण मानावे आणि तूच असे करावे म्हणजे सर्व कारभार आटोपला.॥ १२॥ अर्जुन म्हणतो, देवा! आता अशाच अनिश्चितपणे बोध करून आम्हांला कल्याणाचा मार्ग दाखवावयाचा असेल, तर येथे विवेकज्ञानाची काय आशा राहील?॥ १३॥ अशा उपदेशात निश्चित मार्ग कळण्याची आशा तर राहिलीच नाही, उलट तुमच्या उपदेशाने माझ्या मनाचा आणखी जास्त गोंधळ उडाला, हे एक अधिक झाले.॥ १४॥ त्याचप्रमाणे देवा! तुझी लीलाही मला काही समजत नाही. तू या निमित्ताने माझे चित्त पाहतोस की काय?॥ १५॥ किंवा थापा मारून टाळाटाळी करतोस अथवा गुप्त रीतीने तात्त्विक विचारच मला सांगतोस, हे खरोखर काही मला कळत नाही.॥ १६॥ म्हणून देवा, ऐक. असे गुप्त भावार्थाचे बोलणे पुरे कर आणि मला समजेल अशा प्राकृत भाषेत योग्य विचार सांग.॥ १७॥ देवा! मी अत्यंत मूढमती आहे, पण अशाही मंदमती मला समजू शकेल, अशा रीतीने निश्चित एक विचार सांग.॥ १८॥ रोग जिंकला जाईल असे औषध द्यायचे असले, तरी ते गोड लागेल व अतिरुचकर राहील असे असावे.॥ १९॥ ज्यायोगे माझ्या चित्ताला बोध होईल व समाधान पावेल असा सर्व अर्थाने पूर्ण भरलेला योग्य विचार मला सांग.॥ २०॥ देवा! तुझ्यासारखा सर्वज्ञ श्रीगुरू मला प्राप्त असताना मी आपली इच्छा पूर्ण का करून घेऊ नये? तू आमची प्रेमळ आई आहेस, मग येथे संकोच करण्याचे कारण काय?॥ २१॥ सुदैवाने आपल्या घरी कामधेनूचे सर्व इच्छा पुरविणारे दुभते जर प्राप्त झाले, तर इच्छा करण्यास का संकोच करावा?॥ २२॥ जर कदाचित आपल्या हाती चिंतामणी लागला, तर मनोरथ पूर्ण होण्याला काय अडचण पडेल? मग आपल्या इच्छेप्रमाणे का मागू नये?॥ २३॥ हे पहा देवा! आपण प्रयत्न करून अमृताच्या समुद्रावर गेलो आणि तेथेही जर यथेच्छ अमृत प्राशन करून तहान भागविली नाही व तहानेचे दु:ख भोगीत राहिलो, तर अमृताच्या सागरावर येण्याचे कष्ट कशाला केले?॥ २४॥ त्याप्रमाणे हे श्रीकृष्णा! मागील अनेक जन्मात केलेल्या तुझ्या उपासनेने तू आज आमच्या सुदैवाने आम्हांला जर प्राप्त झाला आहेस,॥ २५॥ तर मग आपल्या इच्छेप्रमाणे तुझ्यापाशी का मागू नये? देवा! तुझी प्राप्ती म्हणजे माझ्या मनाला अत्यंत सुकाळ वाटतो.॥ २६॥ तुझ्या प्राप्तीमुळे माझ्या सर्व इच्छांना चेतना लाभली, माझ्या अनेक जन्मांचे पुण्य सफल झाले आणि माझे सर्व मनोरथ पूर्ण यशस्वी झाले.॥ २७॥ या सर्वांचे कारण एकच आहे. सर्व मंगलांचे माहेरघर, सर्व देवांचा देव असा जो तुझा महिमा आहे, तो तू आमच्या स्वाधीन आहेस.॥ २८॥ ज्याप्रमाणे स्तनपान करणाऱ्या मुलाला स्तनपान करण्याकरिता काळवेळाचे बंधन आई ठेवीत नाही,॥ २९॥ त्याप्रमाणे, देवा! तू कृपानिधी आहेस म्हणून माझ्या मनाला जे जे पुसावेसे वाटेल, ते ते मी इच्छेप्रमाणे तुला विचारतो.॥ ३०॥ तरी मेल्यावर सद्गती देणारे व इहलोकातही आचरण्याला योग्य जे असेल, ते एक निश्चित सांग, असे अर्जुन म्हणाला.॥ ३१॥
(श्लोक-३)
श्रीभगवानुवाच
लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ।
ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्॥ ३॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, हे निष्पाप अर्जुना! पूर्वी सर्गाच्या आरंभीच या लोकामध्ये दोन प्रकारच्या निष्ठा मी सांगून ठेवल्या आहेत. चोवीस तत्त्वांहून आपल्याला निराळे पाहावे, अशी ज्ञानयोगनिष्ठा विचारवंतांकरिता सांगितली असून क्रियावानांकरिता कर्मयोगनिष्ठा सांगतली आहे.॥ ३॥
या बोला श्रीअच्युत। म्हणत असे विस्मित।
अर्जुना हा ध्वनित। अभिप्रावो॥ ३२॥
जे बुद्धियोग सांगतां। सांख्यमतसंस्था।
प्रकटिली स्वभावता। प्रसंगें आम्हीं॥ ३३॥
तो उद्देश तूं नेणसीचि। म्हणोनि शिणलासि वायांचि।
तरी आतां जाणें मीचि। उक्त दोन्ही॥ ३४॥
अवधारीं वीरश्रेष्ठा। ये लोकीं या दोन्ही निष्ठा।
मजचिपासूनि प्रगटा। अनादिसिद्धा॥ ३५॥
एक ज्ञानयोग म्हणिजे। जो सांख्यीं अनुष्ठिजे।
जेथ वोळखीसवें पाविजे। तद्रूपता॥ ३६॥
एक कर्मयोग जाण। जेथ साधकजन निपुण।
होऊनियां निर्वाण। पावती वेळे॥ ३७॥
हे मार्ग तरी दोनी। परी एकवटती निदानीं।
जैसी सिद्धसाध्यभोजनीं। तृप्ति एक॥ ३८॥
कां पूर्वापर सरिता। भिन्न दिसती वाहतां।
मग सिंधुमिळणीं ऐक्यता। पावती शेखीं॥ ३९॥
तैसीं दोनीही मतें। सूचिती एका कारणातें।
परी उपास्ति ते योग्यते-। आधीन असे॥ ४०॥
देखें उत्प्लवनासरिसा। पक्षी फळासि झोंबे जैसा।
सांगें नर केविं तैसा। पावे वेगा॥ ४१॥
तो हळू हळू ढाळेंढाळें। केतुलेनि एके वेळे।
मार्गाचेनि बळें। निश्चित ठाकी॥ ४२॥
तैसें देख पां विहंगममतें। अधिष्ठूनि ज्ञानातें।
सांख्य सद्य मोक्षातें। आकळिती॥ ४३॥
येर योगिये कर्माधारें। विहितेंचि निजाचारें।
पूर्णता अवसरें। पावते होती॥ ४४॥
अर्थ—असे अर्जुनाचे भाषण ऐकून भगवान श्रीकृष्ण आश्चर्ययुक्त हसून म्हणाले, अर्जुना! माझ्या बोलण्यात हे इंगित होते किंवा हा गुप्त अभिप्राय होता.॥ ३२॥ तुला मी बुद्धियोगच सांगत होतो; पण त्या प्रसंगाने स्वभावत:च सांख्यमत-निष्ठाही सांगण्यात आली.॥ ३३॥ हा माझा उद्देश तू न जाणल्यामुळे तुझ्या मनात गोंधळ उत्पन्न होऊन व्यर्थच तुला त्रास झाला, पण हे दोन्ही मार्ग मीच सांगितले आहेत, एवढे आता लक्षात असू दे.॥ ३४॥ हे वीरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या अर्जुना! या लोकांमध्ये ज्ञाननिष्ठा व कर्मयोगनिष्ठा अशा ज्या दोन निष्ठा दिसतात, त्या अनादिकाळापासून चालत आलेल्या आहेत हे पक्के ध्यानात ठेव.॥ ३५॥ एक ज्ञानयोग जो आहे, तो सांख्य म्हणजे आत्मानात्मविचार करणारे जे आहेत, त्यांनी आचरावयाचा असून या ज्ञानमार्गाने आत्मस्वरूपाची ओळख होते व पुरुष आत्मरूप होतो.॥ ३६॥ आणि दुसरा एक जो कर्मयोग आहे, त्या मार्गाने जाणारे साधक पुरुष त्या मार्गात निष्णात होऊन काही काळाने पूर्णावस्थेला पोहोचतात.॥ ३७॥ ज्याप्रमाणे आयता स्वयंपाक तयार झाला असता जेवण केले किंवा स्वत: स्वयंपाक करून जेवण केले तरी दोहोंनीही होणारी तृप्ती एकच असते; त्याप्रमाणे ज्ञानयोग व कर्मयोग हे दोन मार्ग असले तरी शेवटी एकाच ठिकाणी मिळतात.॥ ३८॥ किंवा पूर्ववाहिनी व पश्चिमवाहिनी अशा दोन नदॺा वाहताना भिन्न दिसल्या तरी समुद्रास मिळाल्यावर एकरूपच होतात,॥ ३९॥ त्याप्रमाणे कर्मयोग व ज्ञानयोग ही दोन्ही मते, सर्वांचे कारण जे परब्रह्म त्या कारणालाच शेवटी सूचित करितात. पण त्यांचे आचरण मात्र योग्यतेवर अवलंबून आहे.॥ ४०॥ अर्जुना! असे पहा की, पक्षी हा उडून एकदम फळाला झोंबतो, तसे त्या वेगाने एकदम मनुष्याला फळ हस्तगत करता येईल का?॥ ४१॥ तो हळू हळू एका फांदीवरून दुसऱ्या फांदीवर अशा क्रमाक्रमाने जात जातच, पण निश्चित फळाला प्राप्त होतो.॥ ४२॥ त्याप्रमाणे पक्ष्याच्या मार्गाप्रमाणे ज्ञानयोगी ज्ञानमार्गाचे अनुष्ठान करून तत्काळ मोक्षाला गाठतात.॥ ४३॥ आणि बाकीचे साधक कर्ममार्गानुसार आपला जो विहित आचार असेल त्याचे आचरण करून काही काळाने पूर्णतेला म्हणजे परब्रह्मस्वरूपाला पावतात.॥ ४४॥
गूढार्थदीपिका—परी उपास्ति ते योग्यते-। आधीन असे
ज्ञानयोगनिष्ठा व कर्मयोगनिष्ठा ह्या दोन्ही निष्ठा मीच सांगितल्या असून ज्ञानयोगनिष्ठा विचारप्रधान पुरुषांकरिता व कर्मयोगनिष्ठा कर्मप्रवृत्ती प्रबल असलेल्या पुरुषांकरिता सांगितली आहे असे भगवान म्हणतात. यावरून या पृथक दोन निष्ठांचे पृथक अधिकारी आहेत हे सिद्ध आहे. सर्व पुरुषांकरिता एक कर्मयोगनिष्ठाच काही भगवंतांनी सांगितली नाही; किंवा प्रत्येक पुरुषासमोर ह्या दोन निष्ठा ठेविल्या नाहीत. अधिकारानुसारच भगवंतांनी मार्ग प्रवृत्त केले आहेत.
एखादे वेळी कर्मयोगनिष्ठेचा अधिकारी असलेला पुरुष अविवेकाने कर्मसंन्यास करू पाहतो. अर्जुनाचा प्रकार तसाच होता. तो जातीचा क्षत्रिय होता व क्षत्रियाची प्रकृती कर्मप्रधान असल्यामुळे तो कर्मयोगनिष्ठेचाच अधिकारी होता, पण स्वजनांच्या मोहाने कर्मसंन्यास करू पाहात होता. वास्तविक कर्मसंन्यास हा त्याचा धर्म नव्हता. म्हणूनच ‘अर्जुना! तू कर्मयोगनिष्ठेचा अधिकारी आहेस. तुझ्या प्रकृतीनुसार पाहता तू कर्मसंन्यासाचा अधिकारी नाहीस’ हे सांगण्याकरिता भगवंतांनी कर्मनिष्ठेचा अधिकारी व कर्मसंन्यासनिष्ठेचा अधिकारी एक नाही, भिन्न आहेत हे येथे सांगितले आहे. नाहीतर भिन्न मार्ग किंवा भिन्न निष्ठा सांगण्याचे काही कारणच नव्हते. ज्ञानयोगाचा अधिकारी कर्मयोगाचे अनुष्ठान करू शकत नसला पाहिजे व कर्मयोगाचा अधिकारी ज्ञाननिष्ठा सांभाळू शकत नसला पाहिजे. तरच या दोन निष्ठांची उपयुक्तता सिद्ध होऊ शकते व तसे आहेही.
ज्याप्रमाणे लहान मुले असलेल्या व नवरा सरकारी नोकर असलेल्या एकटॺा बाईला मुले सांभाळणे व स्वयंपाकादी कामे करून वेळेवर नवऱ्याला जेऊ घालून कामावर पाठविणे अशक्य होते, त्याप्रमाणे ज्यांच्या ठिकाणी प्रकृतिधर्मानुसार कर्मप्रवृत्ती विशेष आहे अशा क्षत्रियादी जातीतील पुरुषांना साक्षीत्व सांभाळण्याकरिता ‘मी अकर्ता असंग आहे’ अशी बुद्धी सारखी वागवावी लागते, पण कर्मप्रवृत्तीत कर्तृत्व उत्पन्न होते, म्हणून परस्परविरुद्ध अशी कर्मप्रवृत्ती व साक्षीत्व एके ठिकाणी राहू शकत नाहीत. आपले साक्षीत्व जाणल्याबरोबरच साक्षीत्व बाणते असा अर्थ नाही. ते बाणण्याकरिता सारखाअभ्यासच करावा लागतो. एकदा साक्षीत्व अंगी बाणल्यावर मग साक्षीत्व व कर्मप्रवृत्ती यांचा विरोध राहात नाही हे खरे, पण कर्मप्रवृत्ती प्रबल असताना, साक्षीत्व बाणण्याचा अभ्यास करताना मात्र कर्मप्रवृत्ती व साक्षीत्वाचा अभ्यास यांचा विरोध येतो. ज्याप्रमाणे परीक्षेकरिता अभ्यास करण्यात गुंतलेल्याविद्यार्थ्याला घरची कामे करणे जमत नाही, त्याप्रमाणेच साक्षीत्वाचा अभ्यास व कर्मप्रवृत्ती यांचा मेळ बसत नाही. ज्यांच्या प्रकृतीत सत्त्वगुणाच्या उत्कर्षामुळे कर्म करण्याची प्रवृत्ती अत्यंत क्षीण आहे, अशा लोकांनाच, संन्यासपूर्वक साक्षीत्वाचा अभ्यास करता येतो व अशा लोकांकरिताच संन्यासाचे विधान आहे.
(श्लोक-४)
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति॥ ४॥
अर्थ—नुसता उचित कर्माचा त्याग केला की मनुष्य सिद्धाप्रमाणे कर्मरहित होऊ शकत नाही आणि नुसता कर्मसंन्यास केला तर तो ब्रह्मस्वरूप होतो असे नाही.॥ ४॥
वांचोनि कर्मारंभ उचित। न करितां सिद्धवत।
कर्महीना निश्चित। होईजे ना॥ ४५॥
कीं प्राप्तकर्म सांडिजे। येतुलेनि नैष्कर्म्य होईजे।
हें अर्जुना वायां बोलिजे। मूर्खपणें॥ ४६॥
सांगें पैलतीरा जावें। ऐसें व्यसन कां जेथ पावे।
तेथ नावेतें त्यजावें। घडे केवीं॥ ४७॥
ना तरी तृप्ति इच्छिजे। तरी कैसेनि पाक न कीजे।
कीं सिद्धही न सेविजे। केवीं सांगें॥ ४८॥
जंव निरार्तता नाहीं। तंव व्यापार असे पाहीं।
मग संतुष्टीच्या ठायीं। कुंठे सहजें॥ ४९॥
म्हणोनि आईकें पार्था। जया नैष्कर्म्यपदीं आस्था।
तया उचित कर्म सर्वथा। त्याज्य नोहे॥ ५०॥
आणि आपुलालिये चाडे। आपादिलें हें मांडे।
कीं त्यजिलें कर्म सांडे। ऐसें आहे॥ ५१॥
हें वायांचि सैरा बोलिजे। उकल तरी देखोनि पाहिजे।
परी त्यजितां कर्म न त्यजे। निभ्रांत मानीं॥ ५२॥
अर्थ—सिद्ध म्हणजे स्थितप्रज्ञ पुरुष जसा कर्मरहित ब्रह्मस्वरूप होऊन राहातो, तसा उचित कर्माचा आरंभ न करणारा असा कर्महीन पुरुष उचित कर्माचे अनुष्ठान केल्यावाचून सिद्ध म्हणजे स्थितप्रज्ञ पुरुषाप्रमाणे कर्मरहित ब्रह्मस्वरूप होऊ शकत नाही,॥ ४५॥ किंवा विहित कर्म सोडल्यानेच केवळ पुरुष कर्मरहित होतो असे म्हणणे, अर्जुना, मूर्खपणाचे आहे म्हणून व्यर्थ आहे.॥ ४६॥ अर्जुना! सांग बरे, नदीच्या परतीराला जायचे आहे, असे जर संकट प्राप्त झाले, तर नावेचा त्याग करता येईल का?॥ ४७॥ किंवा क्षुधाशांती व्हावी अशी इच्छा असल्यास स्वयंपाक न करता कसे भागेल किंवा आयते शिजविलेले अन्नही घेतले नाही तर क्षुधाशांती होईल का?॥ ४८॥ जोपर्यंत विषयसुखाची वासना नाहीशी होत नाही, तोपर्यंत प्रयत्न लागतोच. विषयावाचून मन सदा संतुष्ट राहू लागले की प्रयत्न आपोआप थांबतो.॥ ४९॥ म्हणून अर्जुना! ऐक, ज्याला कर्मरहित अशा आपल्या आत्मस्वरूपाचे ठिकाणी स्थिर राहवयाचे असेल त्याने आपले विहित कर्माचरण सोडू नये.॥ ५०॥ आणि आपल्या इच्छेप्रमाणे जे कर्म करू तेच होते व जे कर्म टाकू किंवा करणार नाही ते होतच नाही असे आहे काय?॥ ५१॥ हे व्यर्थच काहीतरी बडबडणे आहे. विचार करून जर आपण पाहू लागलो तर असे दिसते की, केवळ विहित कर्म टाकल्यानेच कर्म टाकले जाते किंवा आपण कर्मरहित होतो असे नाही, हे पक्के समज.॥ ५२॥
गूढार्थदीपिका—त्यजितां कर्म न त्यजे।
‘न कर्मणामनारंभान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते’ या श्लोकाने भगवंतांनीच विहित कर्म करता करताच नैष्कर्म्य- स्थिती किंवा कर्मरहित स्थिती प्राप्त होते असे स्वत:च सांगून, कर्मयोग हा नैष्कर्म्याचे साधन आहे, असे दाखविले आहे. नैष्कर्म्य म्हणजे आपण मुळचे कर्मरहित केवळ सच्चिदानंदस्वरूप आहो, असे जाणणे होय. कर्मयोगाच्या अनुष्ठानाने असा आपल्या स्वरूपाचा अनुभव येतो. मनुष्याने सर्व कर्मांहून आपल्याला निराळे किंवा कर्मरहित पाहणे, यालाच सर्वकर्मसंन्यास म्हणतात.
असा हा कर्मसंन्यास कर्म टाकल्याने प्राप्त होऊ शकत नाही. कारण कर्माचा त्याग करण्यात ‘मी कर्माचा त्याग केला’ असे त्यागरूप कर्म व त्याचे कर्तृत्व मनात उठत राहते.
(श्लोक-५)
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्।
कार्यते ह्यवश: कर्म सर्व: प्रकृतिजैर्गुणै:॥ ५॥
अर्थ—कोणीही पुरुष क्षणभर देखील कर्मरहित राहू शकत नाही. आपल्या प्रकृतीमध्ये जे गुण असतील किंवा ज्या गुणांचा प्रकृतिस्वभाव बनला असतो, त्या प्रकृतिगुणानुसार प्रत्येक मनुष्यप्रकृतीच्या स्वाधीन असल्यामुळे कर्म करीतच असतो किंवा त्याच्याकडून गुणानुसार कर्म घडतच असते.॥ ५॥
जंव प्रकृतीचें अधिष्ठान। तंव सांडी मांडी हें अज्ञान।
जे चेष्टा ते गुणाधीन। आपैसी असे॥ ५३॥
देखें विहित कर्म जेतुलें। तें सगळें जरी वोसंडिलें।
तरी स्वभाव काय निमाले। इंद्रियांचे॥ ५४॥
सांगें श्रवणीं ऐकावें ठेलें। कीं नेत्रींचें तेज गेलें।
हें नासारंध्र बुझालें। परिमळ नेघे॥ ५५॥
ना तरी प्राणापानगति। कीं निर्विकल्प जाहली मति।
कीं क्षुधातृषादि आर्ति। खुंटलिया॥ ५६॥
हे स्वप्नावबोध ठेले। कीं चरण चालों विसरले।
हें असो काय निमाले। जन्ममृत्यू॥ ५७॥
हें न ठकेचि जरी कांहीं। तरी सांडिलें तें कायी।
म्हणोनि कर्मत्याग नाहीं। प्रकृतिमंतां॥ ५८॥
कर्म पराधीनपणें। निपजत असे प्रकृतिगुणें।
येरीं धरीं मोकलीं अंत:करणें। वाहिजे वायां॥ ५९॥
देखें रथीं आरूढिजे। मग जरी निश्चळ बैसिजे।
तरी चळ होऊनि हिंडिजे। परतंत्रा॥ ६०॥
कां उचलिलें वायुवशें। चळे शुष्क पत्र जैसें।
निचेष्ट आकाशें। परिभ्रमे॥ ६१॥
तैसें प्रकृतिआधारें। कर्मेंद्रियविकारें।
निष्कर्मही व्यापारे। निरंतर॥ ६२॥
म्हणऊनि संग जंव प्रकृतीचा। तंव त्याग न घडे कर्माचा।
ऐसियाही करूं म्हणती तयांचा। आग्रहचि उरे॥ ६३॥
अर्थ—जीवाचा जोपर्यंत प्रकृतीशी संबंध आहे, तोपर्यंत मी कर्मत्याग करतो किंवा कर्म करतो असे म्हणणे हे अज्ञानच म्हटले पाहिजे. कारण आत्मा कर्ता नसून कर्म करण्याचा किंवा न करण्याचा व्यापार सर्व आपोआप गुणानुसार होत जातो.॥ ५३॥ हे पहा, अर्जुना! जेवढे काही विहित कर्म असेल ते सर्व जरी केले नाही, टाकून दिले, तरी इंद्रियांचे स्वभावभूत व्यापार काय नाहीसे होतात?॥ ५४॥ अर्जुना, सांग बरे! कानाचा ऐकण्याचा व्यापार बंद पडला काय? किंवा डोळॺाचे तेज जाऊन त्याचे पाहण्याचे कर्म होत नसते की नाक बुजून गेले आणि वास घेण्याचे काम ते करीत नाही?॥ ५५॥ किंवा प्राणाची-अपानाची वर व खाली वाहण्याची गती बंद पडली की आपले मन निर्विकल्प होऊन ते संकल्प-विकल्प करेनासे झाले? तहान, भूक हे व्यापार तरी बंद पडतात का?॥ ५६॥ त्याचप्रमाणे निजणे व जागणे हे व्यापार तरी थांबलेत का? का पायांचा चालण्याचा व्यापार तरी बंद पडला? हे राहो, पण जन्ममृत्यू तरी नाहीसे झाले का?॥ ५७॥ हे सर्व व्यापार होतातच व यांपैकी काही एक कर्म जर बंद पडत नाही, तर कोणते कर्म आपण सोडले असे म्हणता येते? म्हणून प्रकृतीच्या स्वाधीन असणाऱ्याला कर्म सुटत नाही हे पक्के समज.॥ ५८॥ आपण प्रकृतीच्या स्वाधीन झाल्यामुळे प्रकृतीच्या गुणानुसार कर्म होतच असते, पण ‘धरीं’ म्हणजे मी कर्म केले व माझे हे कर्म, तसेच ‘मोकलीं’ म्हणजे मी हे कर्म सोडतो किंवा करीत नाही असे व्यर्थच आपण आपल्या अंत:करणात कर्माचा संबंध वागवीत असतो.॥ ५९॥ हे पहा अर्जुना! आपण रथावर बसलो व निश्चळ जरी राहिलो, तरी रथाच्या परतंत्र झाल्यामुळे आपण चालतो व हिंडतोच.॥ ६०॥ झाडाचे वाळलेले पान ज्याप्रमाणे वायूने उडविले असता ते जसे निचेष्ट म्हणजे स्वत: काही चेष्टा न करता आकाशात परिभ्रमण करते.॥ ६१॥ जोपर्यंत आत्मा प्रकृतीला आधार आहे, तोपर्यंत कार्यरूप कर्मेन्द्रियांचे, निष्कर्म म्हणजे कर्मरहित अशा आत्म्याच्या ठिकाणीही, सदा कर्म होतच राहाते,॥ ६२॥ म्हणून जोपर्यंत प्रकृतीचा संबंध वागविला जातो, तोपर्यंत कर्माचा त्याग होऊ शकत नाही. असे असूनही जर कोणी कर्मत्याग करतो असे म्हणू लागला तर तो त्याचा दुराग्रहच म्हणावा लागेल.॥ ६३॥
गूढार्थदीपिका—येथे श्रीज्ञानेश्वर माउली असे सांगत आहे की, कर्म तेवढे ते प्रकृतीचे कार्य किंवा स्वरूप होय. कर्म म्हणजेच प्रकृती होय, असे पुढे तेराव्या अध्यायात “प्रकृती तें समस्तां। क्रियां नाम”॥ ९६६॥ या ओवीने सांगितलेही आहे. कर्म हे प्रकृतीचे असताना ते कर्म माझे, मी ते केले असे जो अंत:करणात समजतो, त्याने प्रकृतीचा आश्रय केला असे समजावे. येथे अज्ञानी असो की ज्ञानी असो, प्रत्येक पुरुष कर्म करीतच असतो. तो क्षणभरही कर्मरहित राहू शकत नाही असे सांगितले नसून प्रकृतीच्या स्वाधीन असलेला म्हणजे मी प्रकृतीहून निराळा आहे, असे आपल्याला न जाणणारा असा अज्ञानी पुरुषच क्षणभरदेखील कर्मरहित राहू शकत नाही, असे सांगितले आहे. ज्ञानी पुरुष आपल्याला जड प्रकृतीहून व कर्माहून निराळे पाहातो, म्हणून तो (ज्ञानी पुरुष) आपल्याला मी ज्ञानस्वरूप असून जड अशा प्रकृतीहून व कर्माहून निराळा आहे असे साक्षात जाणत असल्यामुळे, त्याच्या ठिकाणी प्रकृतीनुसार कर्म होत असले तरी तो त्या कर्माशी व त्या कर्माच्या कर्तृत्वाशी मुळीच संबंध वागवीत नाही. म्हणून दुसरा पुरुष त्याच्या ठिकाणी कर्म पाहात असला व तो कर्म करतो असे म्हणत असला तरी ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी कर्म आहे किंवा मी ते केले अशी कर्मबुद्धी व कर्तृत्वबुद्धी कधीच उत्पन्न होत नाही. म्हणून तो कर्म करणे किंवा त्यागणे या दोन्हीही कर्माच्या विरहित असतो.
(श्लोक-६)
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचार: स उच्यते॥ ६॥
अर्थ—कर्मेंद्रियांना विषयांपासून आवरून जो मनाने विषयांचे चिंतन करतो, तो मूर्ख जाणावा व तो दंभाचार समजावा.॥ ६॥
जे उचित कर्म सांडिती। मग नैष्कर्म्य हों पाहती।
परी कर्मेन्द्रियप्रवृत्ती। निरोधुनी॥ ६४॥
तयां कर्मत्याग न घडे। जें कर्तव्य मनीं सांपडे।
वरी नटती तें फुडें। दरिद्र जाण॥ ६५॥
ऐसे ते पार्था। विषयासक्त सर्वथा।
वोळखावे तत्त्वता। येथ भ्रांति नाहीं॥ ६६॥
आतां देईं अवधान। प्रसंगें तुज सांगेन।
या नैराश्याचें चिन्ह। धनुर्धरा॥ ६७॥
अर्थ—जे पुरुष कर्मेंद्रियांचा निरोध करून म्हणजे कर्मेंद्रियांची आपआपल्या विषयांकडे जाण्याची जी प्रवृत्ती तिचा निरोध करून आपले विहित कर्म सोडून देतात व नैष्कर्म्य होऊ पाहतात,॥ ६४॥ त्यांना कर्मत्याग घडत नाही. कारण त्यांच्या ठिकाणी अंत:करणांत प्रवृत्तीचा निरोध करण्याचे कर्म व त्यांचे कर्तृत्व उत्पन्न होतेच. असे असूनही जे कर्मेंद्रियप्रवृत्तीचा निरोध करतात, त्यांचे ते करणे म्हणजे दारिद्रॺ भोगणेच होय, कारण अशा करण्याने विषयसुखही मिळत नाही व आत्मसुखही मिळत नाही.॥ ६५॥ अशा पुरुषांच्या अंत:करणात विषयासक्ती राहाते, हे नि:संशय लक्षात घे.॥ ६६॥ अर्जुना! आता लक्ष दे. या प्रसंगानेच मी तुला नैराश्याचे म्हणजे विषयसुखाची आशा ज्याच्या ठिकाणी मुळीच नाही अशा पुरुषाचे लक्षण सांगतो.॥ ६७॥
गूढार्थदीपिका—श्रीज्ञानेश्वर महाराजांच्या गीतेतील १४ व्या अध्यायाच्या “नाइकणें तें कानचि वाळी। न पाहणें तें दिठीचि गाळी। अवाच्य तें टाळी। जीभचि गा॥ २१०॥” या ओवीतील स्वानुभूतीप्रमाणे सत्त्वगुणाच्या उत्कर्षामुळे तीव्र वैराग्य उत्पन्न होऊन ज्यांची इंद्रिये आपआपल्या विषयाकडे आपण होऊनच प्रवृत्त होत नाहीत अशा पुरुषाच्या कर्मराहित्याला येथे मिथ्याचार म्हटले नसून, मनात व इंद्रियांच्या ठिकाणी विषयासक्तीमुळे कर्म करण्याची प्रवृत्ती कायम असून जे कोणी जबरदस्तीने इंद्रियांना आपआपले व्यवहार करू देत नाहीत व अशा रितीने कर्मरहित होऊ पाहतात, त्याच्या त्या अकर्म स्थितीला येथे मिथ्याचार म्हटले आहे, असे “कर्मेंद्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्” या वचनावरून स्पष्ट आहे. अर्थात ज्यांची कर्मप्रवृत्तिरूप प्रकृती क्षीण झाली, त्यांचा येथे निषेध नसून ज्यांची कर्मप्रवृत्ती क्षीण झाली नाही व जे बळेच इंद्रियांचा रोध करून कर्माचा त्याग करू पाहतात, अशांची येथे निंदा केली आहे.
(श्लोक-७)
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन।
कर्मेन्द्रियै: कर्मयोगमसक्त: स विशिष्यते॥ ७॥
अर्थ—मनातून विषयसुखाची इच्छा सोडून जो पुरुष आपल्या मनाने कर्मेंद्रियाचे नियमन करतो व निष्कामचित्त होऊन किंवा विषयसुखाची इच्छा न करता कर्मयोगाचे अनुष्ठान करतो, तो श्रेष्ठ समजावा.॥ ७॥
जो अंतरीं दृढ। परमात्मरूपीं गूढ।
बाह्य तरी रूढ। लौकिक जैसा॥ ६८॥
तो इंद्रियां आज्ञा न करी। विषयांचें भय न धरी।
प्राप्त कर्म नाव्हेरी। उचित जें जें॥ ६९॥
तो कर्मेन्द्रियें कर्मीं। राहटतां तरी न नियमी।
परी तेथिंचेनि ऊर्मी। झांकोळेना॥ ७०॥
तो कामनामात्रें न घेपे। मोहमळें न लिंपे।
जैसें जळीं जळें न शिंपे। पद्मपत्र॥ ७१॥
तैसा संसर्गामाजि असे। सकळांसारिखा दिसे।
जैसें तोयसंगें आभासे। भानुबिंब॥ ७२॥
तैसें सामान्यत्वें पाहिजे। तरी साधारणचि देखिजे।
येरवीं निर्धारितां नेणिजे। सोय जयाची॥ ७३॥
ऐशा चिन्हीं चिन्हित। देखसी तोचि मुक्त।
आशापाशरहित। वोळख पां॥ ७४॥
अर्जुना तोचि योगी। विशेषिजे जो जगीं।
म्हणोनि ऐसा होय यालागीं। म्हणिपें तूतें॥ ७५॥
तूं मानसा नियम करीं। निश्चळ होयें अंतरीं।
मग कर्मेन्द्रियें व्यापारीं। वर्ततु सुखें॥ ७६॥
अर्थ—जो पुरुष अंत:करणात गुप्त असलेल्या परमेश्वरस्वरूपाच्या ठिकाणी अचल, स्थिर असतो व बाहेर लोकांत इतर सामान्य लोकांप्रमाणे कार्य करीत राहातो,॥ ६८॥ जो पुरुष इंद्रियांना आज्ञा करीत नाही, जो विषयाची भीती बाळगीत नाही म्हणजे विषय मिथ्या वाटल्यामुळे ‘मला हे विषय गोवतील’, अशी भीती ज्याला वाटत नाही आणि वेळोवेळी कराव्या लागणाऱ्या उचित कर्मांचा जो त्याग करीत नाही,॥ ६९॥ त्याची कर्मेंद्रिये कर्मांमध्ये वावरत असताना त्यांना आवरत नाही, पण त्या कर्मेंद्रियांच्या व्यापाराने आपल्या कर्मरहित स्थितीला जो विसरत नाही,॥ ७०॥ जो कोणत्याही प्रकारची विषयवासना करीत नाही, त्याला अविवेकरूपी मळाचा कधी स्पर्श होत नाही. ज्याप्रमाणे पाण्यातील कमळाच्या पानाला पाणी लागत नाही, त्याप्रमाणे तो कर्मांत अलिप्त असतो.॥ ७१॥ सर्व लोकांच्या व सर्व कर्मांच्या संसर्गात किंवा समागमात तो वावरतो व सर्वसामान्य माणसाप्रमाणेच दिसतो; पण ज्याप्रमाणे पाण्यात सूर्याचे प्रतिबिंब पडले तरी सूर्य पाण्याहून अत्यंत निराळा असतो, त्याप्रमाणे तो सर्व संसर्गाहून निराळा असतो.॥ ७२॥ त्याचप्रमाणे सामान्य दृष्टीने त्याच्याकडे पाहिले असता तो साधारण माणसाप्रमाणे भासतो, पण खरोखर त्याच्या स्थितीचा निश्चय करू असे म्हणून पाहू लागलो तर त्याच्या स्थितीची कल्पनाच करता येत नाही.॥ ७३॥ अशा लक्षणाने युक्त असलेला पुरुष तो मुक्तच असतो आणि त्याला काही मिळविण्याची आशा नसते व तो कोणत्या मोहपाशात गुंतलेलाही नसतो.॥ ७४॥ अर्जुना! अशा विशेषणांनी विशिष्ट जो पुरुष आहे, तोच कर्मयोगी होय, असे जाण. म्हणूनच मी तुला असा योगी हो, असे म्हणत असतो.॥ ७५॥ तू आपल्या मनाला आवर व अंत:करण परमेश्वरस्वरूपाच्या ठिकाणी निश्चळ कर. असे झाले असता ही तुझी कर्मेद्रिये आपआपली कर्मे खुशाल करोत.॥ ७६॥
गूढार्थदीपिका—या ओव्यांचा भावार्थ असा आहे की, मनुष्याचे अंत:करण परमेश्वराच्या ठिकाणी निश्चल झाले असता जेवढे काही कर्म होते तेवढे सर्व कर्म प्रकृतीमुळे होते व माझ्या आत्मस्वरूपाचा येथे काही संबंध नाही असे तो जाणतो, म्हणून त्याचा सर्व कर्मांशी संबंध सुटतो. जसे जसे कर्म अशा रितीने होत जाते, तसे तसे अंत:करण परमेश्वराच्या ठिकाणी दृढ होत जाते व अंत:करणातून विषयसुखाची वासना नाहीशी होत जाऊन जीव हा पूर्ण निष्काम होतो व ईश्वराशी ऐक्य पावतो. कोणत्याही कर्माचा लेप त्याला मग लागत नाही. असा पुरुष वरवर पाहता सामान्य पुरुषाप्रमाणे कर्म करतो असे दिसत असले तरी तो पूर्ण कर्मरहित ब्रह्मस्वरूप असतो. कर्माचा त्याग करून मी कर्माचा त्याग केला अशी कर्म व कर्तृत्वाची बुद्धी वागविणारा कर्मरहित न होता कर्म करणाराच होतो आणि कर्मफळाची इच्छा सोडून भगवंतांनी निर्माण केलेल्या धर्मानुसार वागण्याचा इंद्रियांना अभ्यास लावतो, त्याचे चित्त परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर होऊन ‘मी कर्म व कर्तृत्व यांच्याहून अत्यंत निराळा, केवळ सच्चिदानंद आत्मस्वरूप आहे’, असा अनुभव येत असल्यामुळे तो पहिल्यापेक्षा श्रेष्ठ असून तोच खरा ज्ञानी पुरुष होय. कारण त्याच्याच ठिकाणी प्रवृत्तिनिवृत्तिरहित खरी साक्षीदशा किंवा समता बाणलेली असते.
येथे मनाचे नियमन कर असे जे सांगितले आहे, त्याचा अर्थ असा आहे की, मनाची वाटेल तसे वागण्याची प्रवृत्ती सोडून भगवंतांनी निर्माण केलेल्या धर्माप्रमाणेच केवळ वागण्याची मनाला सवय लावावी.
(श्लोक-८)
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मण:।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धॺेदकर्मण:॥ ८॥
अर्थ—अर्जुना! तू आपले विहित कर्म कर. कर्म न करण्यापेक्षा कर्म करणे चांगले आहे. कर्मच केले नाही, तर कर्म न करण्याने शरीरही जिवंत राहणार नाही.॥ ८॥
म्हणोनि नैष्कर्म्य होआवें। तरी एथ तें न संभवे।
आणि निषिद्ध केवीं राहाटावें। विचारीं पां॥ ७७॥
म्हणोनि जें जें उचित। आणि अवसरेंकरूनि प्राप्त।
तें कर्म हेतुरहित। आचरें तूं॥ ७८॥
पार्था आणिकही एक। नेणसी तूं हें कवतिक।
जे ऐसें कर्ममोचक। आपैसें असे॥ ७९॥
देखें अनुक्रमाधारें। स्वधर्म जो आचरे।
तो मोक्ष तेणें व्यापारें। निश्चित पावे॥ ८०॥
अर्थ—म्हणून नैष्कर्म्य म्हणजे कर्मरहित असे आत्मरूप व्हायचे असल्यास कर्मत्याग करून ते साधणे शक्य नाही. बरे, वेदाने जे करू नये म्हणून सांगितले आहे असे निषिद्ध कर्म करण्याला कसे प्रवृत्त होणे योग्य आहे, याचा अर्जुना! विचार कर.॥ ७७॥ म्हणून आपल्याला विहित असेल ते उचित कर्म व प्रसंगोपात्त जे नैमित्तिक कर्म, अशी दोन नित्य व नैमित्तिक कर्मे विषयसुखाच्या प्राप्तीचा उद्देश सोडून केवळ भगवंताने लावून दिलेले आपले कर्तव्य आहे असे समजून कर.॥ ७८॥ अर्जुना! अशा रितीने निष्काम कर्म करण्यात एक जी मौज आहे, ती तुला माहीत नाही. अशा रितीने केलेले कर्म अनायासे कर्मबंधनापासून सोडविणारे होते.॥ ७९॥ अर्जुना! हे एक लक्षांत ठेव की, नित्यकर्म दररोज करायचे असते व नैमित्तिक कर्म त्यांचे निमित्त प्राप्त झाले असता करायचे असते. हा जो नित्यनैमित्तिक कर्म करण्याचा क्रम आहे, त्या कर्माला अनुसरून जो आपल्या नित्यनैमित्तिक कर्मरूपी स्वधर्माचे आचरण करतो, तो त्या निष्काम कर्म करण्याने निश्चित मोक्षाला प्राप्त होतो.॥ ८०॥
(श्लोक-९)
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धन:।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसंग: समाचर॥ ९॥
अर्थ—अर्जुना! हा मृत्युलोक (कर्माने बांधला आहे म्हणजे) कर्माने प्राप्त होतो, यज्ञाप्रीत्यर्थ म्हणजे केवळ भगवत्प्रीत्यर्थ कर्म न करता किंवा भगवंताची निष्काम आज्ञा पाळणे माझे कर्तव्य आहे, असे समजून स्वधर्माचे अनुष्ठान न करता विषयसुखाच्या प्राप्तीकरिता जे कर्म केले जाते त्या कर्माने हा लोक बांधला गेला आहे; म्हणून फळाची इच्छा सोडून केवळ स्वधर्म म्हणून निष्काम चित्ताने भगवत्प्रीत्यर्थ कर्म कर.॥ ९॥
स्वधर्म जो बापा। तोचि नित्ययज्ञ जाण पां।
म्हणोनि वर्ततां तेथ पापा। संचार नाहीं॥ ८१॥
हा निजधर्म जैं सांडे। आणि कुकर्मीं रति घडे।
तैंचि बंध पडे। सांसारिक॥ ८२॥
म्हणोनि स्वधर्मानुष्ठान। तें अखंड यज्ञ याजन।
जो करी तया बंधन। कंहींच न घडे॥ ८३॥
हा लोक कर्में बांधिला। जो परतंत्रा भुलला।
तो नित्ययज्ञातें चुकला। म्हणोनियां॥ ८४॥
अर्थ—अर्जुना! मनुष्याला जो स्वधर्म म्हणून सांगितला, तोच नित्ययज्ञ होय, हे जाण. म्हणूनच स्वधर्माचे अनुष्ठान करण्यात पाप होत नाही.॥ ८१॥ हा स्वधर्म जेव्हा टाकला जातो, तेव्हा शास्त्रविरुद्ध कर्म करण्यातच मनाची आवडी होते व तेव्हाच संसाराचे बंधन उत्पन्न होते.॥ ८२॥ म्हणून स्वधर्माचे अनुष्ठान करणे हेच अखंड यज्ञाचे अनुष्ठान होय. हे स्वधर्मरूप अखंड यज्ञाचे अनुष्ठान जो करतो, त्याला कधीच कर्माचे बंधन होत नाही.॥ ८३॥ नित्य यज्ञरूप परमेश्वराला सोडून विषयांत गोडी मानणाऱ्या इंद्रियांच्या स्वाधीन होऊन कर्म करतो, म्हणून तो मनुष्य कर्माने बांधला जातो.॥ ८४॥
(श्लोक-१०)
सहयज्ञा: प्रजा: सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापति:।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्॥ १०॥
अर्थ—पूर्वी स्वधर्मरूप यज्ञासह ब्रह्मदेवाने सर्व सृष्टी निर्माण केली, तेव्हा ब्रह्मदेव सर्व निर्माण केलेल्या प्रजेला म्हणाले की, या स्वधर्मरूप यज्ञाने तुम्ही आपली वृद्धी करून घ्या व हा धर्मरूप यज्ञच तुमच्या सर्व इच्छित कामना पुरविणारा होवो.॥ १०॥
आतां येचि विषयीं पार्था। तुज सांगेन एक मी कथा।
जैं सृष्टॺादि संस्था। ब्रह्मेनें केली॥ ८५॥
तैं नित्ययागसहितें। सृजिलीं भूतें समस्तें।
परी नेणतीचि तियें यज्ञातें। सूक्ष्म म्हणउनी॥ ८६॥
ते वेळीं प्रजीं विनविला ब्रह्मा। देवा काय आश्रयो एथ आम्हां।
तंव म्हणे तो कमळजन्मा। भूतांप्रति॥ ८७॥
तुम्हां वर्णविशेषवशें। आम्हीं हा स्वधर्म विहिला असे।
यातें उपासा मग आपैसे। पुरती काम॥ ८८॥
तुम्हीं व्रतें नियम न करावे। शरीरातें न पीडावें।
दूरी केंही न वचावें। तीर्थांसि गा॥ ८९॥
योगादिकें साधनें। साकांक्ष आराधनें।
मंत्रयंत्रविधानें। झणीं करा॥ ९०॥
देवतांतरा न भजावें। हें सर्वथा कांहीं न करावें।
तुम्हीं स्वधर्मयज्ञीं यजावें। अनायासें॥ ९१॥
अहेतुकें चित्तें। अनुष्ठा पां यातें।
पतिव्रता पतीतें। जियापरी॥ ९२॥
तैसा स्वधर्मरूप मख। हाचि सेव्य तुम्हां एक।
ऐसें सत्यलोकनायक। बोलता जाहला॥ ९३॥
देखा स्वधर्मातें भजाल। तरी कामधेनु हा होईल।
मग प्रजा हो न सांडील। तुमतें कदा॥ ९४॥
अर्थ—आता याचविषयी अर्जुना! तुला एक मी कथा सांगतो, ऐक. जेव्हा ब्रह्मदेवाने सृष्टी निर्माण केली,॥ ८५॥ तेव्हा सर्व प्रजारूप सृष्टी निर्माण केली व त्याबरोबरच स्वधर्मरूप यज्ञही उत्पन्न केले, पण हे धर्मरूप यज्ञ अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे त्या यज्ञांना प्रजा जाणू शकली नाही.॥ ८६॥ तेव्हा सर्व प्रजेने ब्रह्मदेवाची प्रार्थना केली की, देवा! येथे उत्पन्न झाल्यानंतर आम्हा सर्व प्रजेला जिवंत राहण्याचे साधन काय? तेव्हा ब्रह्मदेव सर्व प्रजेला म्हणाले,॥ ८७॥ आपआपल्या वर्णाप्रमाणे तुम्हांला हा धर्म सांगितला आहे. तुम्ही त्याचेच अनुष्ठान करा, म्हणजे अनायासे तुमच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतील.॥ ८८॥ तुमच्या मनोकामना पूर्ण होण्याकरिता तुम्हांला व्रतादी नियम करण्याची आवश्यकता नाही, तपादिकाने शरीराला दु:ख देण्याचे कारण नाही, दूरदूरच्या तीर्थयात्रेला जाणेही आवश्यक नाही.॥ ८९॥ योगादिकांसारखी साधने किंवा निरनिराळॺा देवतांची कामनिक आराधना अथवा मंत्र-तंत्रादी विधाने करायला कदाचित तुम्ही प्रवृत्त व्हाल,॥ ९०॥ पण एका स्वधर्मरूप परमेश्वराला सोडून दुसऱ्या देवतेची उपासना वगैरे काही करू नका. सायासरहित आपल्या स्वधर्मरूप यज्ञाने परमेश्वराचे यजन करा म्हणजे झाले.॥ ९१॥ ज्याप्रमाणे पतिव्रता स्त्री आपल्या पतीची निष्काम चित्ताने सेवा करते त्याप्रमाणे, तुम्हीही तशाच निष्काम चित्ताने या स्वधर्मरूप यज्ञाचे अनुष्ठान करा.॥ ९२॥ तसेच हा स्वधर्मरूप यज्ञ तुम्हांला सर्वस्वी सेव्य आहे, असे सत्यलोकाधिपती ब्रह्मदेव बोलले.॥ ९३॥ हे पहा, या स्वधर्माचे जर अनुष्ठान कराल, तर हा कामधेनूप्रमाणे तुमची मनोकामना पूर्ण करील. प्रजाजनहो, तो स्वधर्म तुमची कधीही उपेक्षा करणार नाही.॥ ९४॥
गूढार्थदीपिका—“मानव समाज केव्हा प्रथम रानटी अवस्थेत म्हणजे धर्मनिर्बंधरहित अवस्थेत असतो व पुढे तसे धर्मबंधनरहित राहणे हिताचे नाही असे समजून मानव समाजच धर्ममर्यादा निर्माण करतो.” हे मत गीतेला मान्य नाही, असे “सहयज्ञा: प्रजा: सृष्ट्वा” या श्लोकावरून स्पष्ट दिसते.
पूर्वी काही एक तिचे अस्तित्व नसता प्रथमच केव्हा तरी सृष्टी उत्पन्न झाली व त्यावेळी मानव समाज रानटी अवस्थेत होता असे कोणत्याही प्राचीन आर्षग्रंथांत मानले नाही. सर्व गोष्टींचा तात्त्विक विचार करणाऱ्या वेदांतशास्त्राने जगत हे अनादी मानले आहे व प्रत्येक सृष्टीच्या आरंभी असणारे जे कृतयुग ते युग सात्त्विक असल्यामुळे त्या युगातील मानवसमाज कोणत्याही नियंत्रणावाचून स्वभावत: धर्मपरायण असतो व ही धर्मपरायणता पुढे युगपरत्वे जशी जशी क्षीण होत जाते, तसे तसे परमेश्वराच्या ठिकाणी लीन किंवा अव्यक्त असलेले निर्बंध परमेश्वरच, परमेश्वरास प्राप्त झालेल्या आपल्या आधिकारिक महात्म्यांच्या द्वारा प्रकट करतो, असे “युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षय:। लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाता: स्वयंभुवा” या श्लोकात सांगितले असून “स्थितामेव वाचमनुविन्नां दर्शयति” (ब्र.सू.शां.भा. १-३-२९) या वाक्यात सांगितल्याप्रमाणे पूर्वी लीन असलेलेच वेदादी ग्रंथ व धर्मनिर्बंध प्रगट होत असतात. असे सर्व वेदाला प्रमाण मानणारे शिष्ट समजत आले आहेत व गीतेलाही तेच मान्य आहे.
(श्लोक-११)
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु व:।
परस्परं भावयन्त: श्रेय: परमवाप्स्यथ॥ ११॥
अर्थ—या धर्मानुष्ठानाने तुम्ही देवांना संतुष्ट केले असता उलट देवही तुम्हांला संतुष्ट करतील. अशा रितीने परस्परांनी परस्परांना संतुष्ट केले असता सहजच तुमचे परम कल्याण होईल.॥ ११॥
जैं येणेंकरूनि समस्तां। परितोष होईल देवतां।
मग ते तुम्हां ईप्सितां। अर्थांतें देती॥ ९५॥
या स्वधर्मपूजा पूजितां। देवतागणां समस्तां।
योगक्षेम निश्चिता। करिती तुमचा॥ ९६॥
तुम्ही देवांतें भजाल। देव तुम्हां तुष्टतील।
ऐसी परस्परें घडेल। प्रीति जेथ॥ ९७॥
तेथ तुम्ही जें करूं म्हणाल। तें आपैसें सिद्धी जाईल।
वांच्छितही पुरेल। मानसींचें॥ ९८॥
वाचासिद्धी पावाल। आज्ञापक होआल।
म्हणियें तुमतें मागतील। महाऋद्धि॥ ९९॥
जैसें ऋतुपतीचें द्वार। वनश्री निरंतर।
वोळगे फळभार। लावण्येंसीं॥ १००॥
अर्थ—जेव्हा या स्वधर्मरूप यज्ञाच्या अनुष्ठानाने सर्व देवांना संतोष होईल, तेव्हा ते तुम्हांला तुमच्या इच्छेप्रमाणे भोग देतील.॥ ९५॥ या स्वधर्मयज्ञाने सर्व देवांचे तुम्ही पूजन केले असता ते देव तुमचा योगक्षेम खात्रीने चालवितील.॥ ९६॥ तुम्ही अशा रितीने देवांचे भजन कराल, तर देवही तुम्हांला संतुष्ट करतील. अशा रितीने देवांचे व तुमचे परस्पर प्रेम जुळेल.॥ ९७॥ असे तुमचे प्रेम जुळल्यास तुम्ही जे करू म्हणाल ते अवश्य सिद्धीस जाईल आणि मनात ज्या काही इच्छा उत्पन्न होतील त्याही पूर्ण होतील.॥ ९८॥ देवांच्या प्रसादाने तुम्हांला वाचासिद्धी (म्हणजे-बोलले तसे सत्य होणे) प्राप्त होईल. तुम्ही आज्ञा करणारे व्हाल म्हणजे तुमचे म्हणणे कोणी मोडणार नाही व मोठमोठॺा सिद्धी तुम्हांला “आज्ञा करा” असे मागणे मागतील.॥ ९९॥ ज्याप्रमाणे वसंत ऋतू लागल्याबरोबर वनांतील झाडांना फळाफुलांचा बहर येऊन एकंदर वनाचे सौंदर्य नेहमी प्रगट होते.॥ १००॥
गूढार्थदीपिका—मनुष्यांनी ऐहिक किंवा पारमार्थिक सुखाकरिता जो प्रयत्न करावयाचा, तो म्हणजे आपल्या स्वधर्माचरणाने परमेश्वराने सृष्टिकार्यार्थ नेमलेल्या आधिकारिक देवांदिकांच्या यजनद्वारा परमेश्वराचे यजन करणे हे होय; असा या श्लोकाचा भाव आहे. दुसऱ्या अध्यायात भगवंतांनी कर्मयोगाचा तूं अधिकारी आहेस, असा प्रस्ताव मांडून या तिसऱ्या अध्यायात कर्मयोगाचे स्वरूप सांगितले आहे. भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला ज्या कर्मयोगाचा उपदेश केला, त्या कर्मयोगाचे स्वरूप काय, याचे महाभारतातील शांतिपर्वांतर्गत नारदनारायण संवादात्मक नारायणीय धर्मात पूर्ण स्पष्टीकरण आले असल्यामुळे, नारायणीय धर्माचा विचार केला पाहिजे. ‘मुक्तानां त्वं गतिर्ब्रह्मन् क्षेत्रज्ञ इति कल्पित:। स हि सर्वगुणश्चैव निर्गुणश्चैव कथ्यते॥’ (म. भा. शां. प. अ. ३३५ श्लो. ४१) शुद्ध क्षेत्रज्ञ आत्मा कर्मकर्तृत्वरहित केवळ सच्चिदानंदस्वरूप आहे. आपल्याला कर्मकर्ता व कर्मफलभोक्ता समजणाऱ्या जीवात्म्याने कर्मकर्तृत्वरहित होऊन शुद्ध क्षेत्रज्ञाशी आपले ऐक्य पाहणे याला मुक्ती म्हणतात. अशा रितीने जीवात्मा मुक्त होऊन ज्या क्षेत्रज्ञाशी ऐक्य पावतो, तो क्षेत्रज्ञ परमात्मा सगुण निर्गुण अशा दोन प्रकारचा आहे. सर्व गुण वेगळे करून क्षेत्रज्ञाला पाहिले असता तो निर्गुण भासतो व सर्वगुणसहित पाहिले असता तो सगुण भासतो. निर्गुण क्षेत्रज्ञ असंग असल्यामुळे त्याला उद्देशून कर्मयोगाचे अनुष्ठान होऊ शकत नाही. म्हणजे त्याच्या ठिकाणी कर्म समर्पण करता येत नाही; म्हणून निष्काम कर्मसमर्पणरूप कर्मयोगाचे अनुष्ठान सगुणाला धरून करता येते. परमेश्वराचे हे सगुण स्वरूपहि दोन प्रकारचे आहे. मायागुणाच्या स्वाधीन न होता मायागुणाला आपल्या स्वाधीन ठेवून सृष्टिकार्यार्थ मायागुणाला आश्रय झालेले हे एक स्वरूप असून, भक्तांना भक्तिप्रेम देऊन त्या प्रेमाची वृद्धी करण्याकरिता सच्चिदानंदधर्माने व षड्गुणैश्वर्याने सगुण झालेले रामकृष्णादी सगुण स्वरूप हे दुसरे स्वरूप होय. याच दोन्ही सगुण स्वरूपांच्या प्रीत्यर्थ निष्काम कर्मयोगाचे अनुष्ठान करता येते. भगवंताची स्वरूपे दोन असल्यामुळे त्यांचे प्रीत्यर्थ केला जाणारा निष्काम कर्मयोगही दोन प्रकारचा सांगितला आहे. “तेनैषा प्रथिता ब्रह्मन् मर्यादा लोकभाविनी। दैवं पित्र्यं च कर्तव्यमिति तस्यानुशासनम्॥ ३४॥” दैवकर्माने म्हणजे इंद्रादिक देवतांच्या प्रीत्यर्थ कराव्या लागणाऱ्या यज्ञादिकर्माने व पैत्र्यकर्माने म्हणजे पितरांप्रीत्यर्थ कराव्या लागणाऱ्या श्राद्धादी कर्माने माझे यजन करावे, अशी सृष्टीचे उत्पत्त्यादी कार्य करण्याकरिता मायेचा आश्रय करून सगुण झालेल्या क्षेत्रज्ञ परमेश्वराने लोककल्याणकारक मर्यादा घालून दिली आहे. हा पहिल्या प्रकारचा कर्मयोग आहे. या कर्मयोगात नित्य, नैमित्तिक, काम्य व निषिद्ध या चार कर्मांपैकी केवळ नित्य व नैमित्तिक अशी दोनच कर्मे परमेश्वराप्रीत्यर्थ केली जातात. काम्य म्हणजे विषयसुखाच्या आशेने होणारे कर्म व निषिद्ध म्हणजे शास्त्राने करू नये म्हणून सांगितलेले कर्म, ही दोन्ही कर्मे सोडावी लागतात, म्हणून हा पहिल्या प्रकारचा कर्मयोग नित्यनैमित्तिक कर्माच्या अनुष्ठानापुरताच मर्यादित आहे व तो या तिसऱ्या अध्यायात ९, १० व ११ व्या श्लोकात सांगितला आहे.
सच्चिदानंदस्वरूप षड्गुणैश्वर्यसंपन्न अशा लीलाविग्रही रामकृष्णादी सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी होणारा व ज्याला नारायणीयधर्मात एकांत धर्म किंवा भक्तियोग म्हटले आहे व ज्या त्या सगुणस्वरूपाचे अखंड ध्यान ठेवून साक्षात त्याच्याच प्रीत्यर्थ सर्व कर्मे केली जातात, असा हा दुसरा कर्मयोग आहे. त्याचे भगवंतांनी पुढे नवव्या अध्यायात सविस्तर निरूपण केले आहे व तोच दुसरा कर्मयोग भगवंतांनी अर्जुनाला मुख्यत: उपदेशिला आहे.
(श्लोक-१२)
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविता:।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव स:॥ १२॥
अर्थ—यज्ञामध्ये देवांना हविर्भाग देऊन तुष्ट केले असता ते मनुष्याला त्याच्या इच्छेप्रमाणे भोगदेतात. देवांनी दिलेले भोग पुन: देवांना न देता जो मनुष्य त्यांचा आपणच उपभोग घेतो, तो चोर होतो.॥ १२॥
तैसें सर्व सुखेंसहित। दैवचि मूर्तिमंत।
येईल देखा काढत। तुम्हांपाठीं॥ १०१॥
ऐसे समस्त भोगभरित। होआल तुम्ही अनार्त।
जरी स्वधर्मैकनिरत। वर्ताल बापा॥ १०२॥
कीं जालिया सकळ संपदा। जो अनुसरेल इंद्रियमदा।
लुब्ध होऊनियां स्वादा। विषयांचिया॥ १०३॥
तिहीं यज्ञभावितीं सुरीं। जे हे संपत्ती दिधली पुरी।
तयां स्वधर्मीं सर्वेश्वरीं। न भजेल जो॥ १०४॥
अग्निमुखीं हवन। न करील देवतापूजन।
प्राप्तवेळे भोजन। ब्राह्मणाचें॥ १०५॥
विमुख होईल गुरुभक्ती। आदर न करील अतिथी।
संतोष नेदील ज्ञाती। आपुलिये॥ १०६॥
ऐसा स्वधर्मक्रियारहित। आथिलेपणें गर्वित।
केवळ भोगासक्त। होईल जो॥ १०७॥
तया मग अपावो थोर आहे। जेणें तें हातींचें सकळ जाये।
देखा प्राप्तही न लाहे। भोग भोगूं॥ १०८॥
जैसें गतायुशरीरीं। चैतन्य वास न करी।
कां निदैवाच्या घरीं। न राहे लक्ष्मी॥ १०९॥
तैसा स्वधर्म जरी लोपला। तरी सर्व सुखाचा थारा मोडला।
जैसा दीपासवें हरपला। प्रकाश जाय॥ ११०॥
तैसी निजवृत्ति जेथ सांडे। तेथ स्वतंत्रते वस्ती न घडे।
आईका प्रजा हो फुडें। विरंचि म्हणे॥ १११॥
म्हणऊनि स्वधर्म जो सांडील। तयातें काळ दंडील।
चोर म्हणूनि हरील। सर्वस्व तयाचें॥ ११२॥
मग सकळ दोष भंवते। गिंवसोनि घेती तयातें।
रात्रिसमयीं स्मशानातें। भूतें जैसीं॥ ११३॥
तैसीं त्रिभुवनींचीं दु:खें। आणि नानाविधें पातकें।
दैन्यजात तितुकें। तेथेंचि वसे॥ ११४॥
ऐसें होय तया उन्मत्ता। मग न सुटे बापा रुदतां।
कल्पांतींही सर्वथा। प्राणिगण हो॥ ११५॥
म्हणऊनि निजवृत्ति हे न सांडावी। इंद्रियें बरळों नेदावीं।
ऐसें प्रजांतें शिकवी। चतुरानन॥ ११६॥
जैसें जळचरां जळ सांडे। मग तत्क्षणीं मरण मांडे।
हा स्वधर्म तेणें पाडें। विसंबों नये॥ ११७॥
म्हणोनि तुम्हीं समस्तीं। आपुलालिया कर्मीं उचितीं।
निरत व्हावें पुढतपुढती। म्हणिपत असें॥ ११८॥
अर्थ—त्याप्रमाणे देवांना हविर्भागाने संतुष्ट केले असता तुमचा शोध करीत, सर्व सुखाने भरलेले तुमचे सुदैवच, तुमच्या पाठीमागे येईल.॥ १०१॥ अशा रितीने जर तुम्ही धर्मपरायण झाला, तर तुम्ही सर्व भोगसंपन्न व्हाल. तुम्ही दु:खरहितही व्हाल.॥ १०२॥ याच्या उलट सर्व संपत्ती प्राप्त होऊन जो कोणी विषयाच्या सुखाला भुलून इंद्रियांना जसे वाटेल तसे वागण्याचा प्रयत्न करील,॥ १०३॥ स्वधर्मरूप यज्ञात ज्या देवांना संतुष्ट केले व त्या देवांनी प्रसन्न होऊन मनुष्याला जी इच्छित भोगसंपत्ती दिली, त्या भोगसंपत्तीने जो कोणी पुरुष त्या देवांच्या द्वारा सृष्टिचालक परमेश्वराचे यजन करणार नाही,॥ १०४॥ अग्नीच्या मुखात हवन करणार नाही, देवांचे पूजन करणार नाही, प्रसंगाने ब्राह्मणाचे भोजन करणार नाही,॥ १०५॥ आपल्या गुरूची भक्ती करणार नाही, अतिथीचा आदर करणार नाही, आपल्या जातिबांधवांचे कार्य करून त्यांना संतोष देणार नाही,॥ १०६॥ अशा रितीने स्वधर्मक्रिया न करणारा होऊन संपत्तीमुळे माजून जाईल व स्वत:च केवळ नाना प्रकारचे भोग भोगीत जाईल,॥ १०७॥ अशा पुरुषाला पुढे फार दु:ख होते. त्याला प्राप्त झालेली संपत्ती सर्व नाहीशी होते आणि प्राप्त भोग भोगण्याकरिताही तो समर्थ राहात नाही.॥ १०८॥ ज्याप्रमाणे ज्या पुरुषाचे आयुष्य सरले, त्याच्या देहात चैतन्य राहात नाही, किंवा ज्याचे दैव फिरले त्याच्या घरी लक्ष्मी राहत नाही,॥ १०९॥ त्याप्रमाणे जसा दिवा मालवला की, प्रकाश तत्काळ नाहीसा होतो, तसा स्वधर्माचा लोप झाला असता सर्व सुखांचा थारा मोडतो, कोणतेच सुख भोगण्यास मिळत नाही.॥ ११०॥ त्याचप्रमाणे निजवृत्ती म्हणजे आपल्या सुखाने जगण्याचे साधन जो स्वधर्म, तो टाकला गेला की जिवाचे स्वातंत्र्य नाहीसे होते. तो इंद्रियांच्या परतंत्र होतो, असे ब्रह्मदेव प्रजेला सांगू लागला.॥ १११॥ म्हणून स्वधर्माचे आचरण जो करणार नाही, त्याला अवश्य दंड भोगावा लागेल आणि तो चोर गणला जाऊन त्याचे प्राप्त झालेले भोग पुढे त्याच्यापासून हिरावून घेतले जातील.॥ ११२॥ असे झाल्यावर मग ज्याप्रमाणे रात्री स्मशानांत भुतेच राहातात, त्याप्रमाणे स्वधर्माचे अनुष्ठान न करणाऱ्या पुरुषाचे ठिकाणी सर्व पापे येतात.॥ ११३॥ त्रिभुवनात जेवढे काही दु:ख असेल व जेवढे काही पाप असेल आणि जेवढे काही दारिद्रॺ असेल ते सर्व स्वधर्म सोडणाऱ्या पुरुषाच्या ठिकाणी प्राप्त होते.॥ ११४॥ ब्रह्मदेव म्हणतात, हे प्रजाजनांनो! संपत्तीमुळे उन्मत्त होऊन व इंद्रियांच्या स्वाधीन होऊन धर्म सोडून वागणाऱ्या उन्मत्त पुरुषाला अशी स्थिती प्राप्त होते. मग कितीहि तो रडला व दु:ख केले तरी कोणी त्याला त्यातून कल्पांतीही सोडवू शकत नाही.॥ ११५॥ म्हणून निजवृत्ती म्हणजे शरीरयात्रा चालण्याचे साधन जो धर्म, तो कोणी सोडू नये, इंद्रियांना वाटेल तसे स्वैर वागू देऊ नये, असे ब्रह्मदेव प्रजाजनांना सांगू लागले.॥ ११६॥ ज्याप्रमाणे मासे इत्यादी जलात जगणाऱ्या प्राण्यांना जलावाचून तत्काळ मरण येते, त्याप्रमाणे स्वधर्म हा तसाच असल्यामुळे कधी सोडू नये॥ ११७॥ म्हणून तुम्ही सर्व लोकांनी आपआपल्या विहित कर्माच्या ठिकाणीच तत्पर राहवे, हे मी पुन: पुन: सांगत आहे.॥ ११८॥
(श्लोक-१३)
यज्ञशिष्टाशिन: सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषै:।
भुंजते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥ १३॥
अर्थ—देवांचे हविर्भाग दिल्यावर जे काही यज्ञांतून अवशिष्ट अन्न उरेल ते खाणारे जे पुरुष असतात, ते सर्व पापांपासून मुक्त होतात. परंतु केवळ आपल्या भोगाकरता पाकसिद्धी करणारे पुरुष मात्र पापी होतात व पापच खातात.॥ १३॥
देखा विहितक्रियाविधि। निर्हेतुका बुद्धि।
जो असतिये समृद्धि। विनियोग करी॥ ११९॥
गुरु गोत्र अग्नि पूजी। अवसरीं भजे द्विजीं।
निमित्तादिकीं यजी। पितरोद्देशें॥ १२०॥
या यज्ञक्रिया उचिता। यज्ञेंसीं हवन करितां।
हुतशेष स्वभावता। उरे जें जें॥ १२१॥
तें सुखें आपुले घरीं। कुटुंबेंसीं भोजन करी।
कीं भोग्यचि तें निवारी। कल्मषातें॥ १२२॥
तें यज्ञावशिष्ट भोगी। म्हणोनि सांडिजे तो अघीं।
जयापरी महारोगी। अमृतसिद्धि॥ १२३॥
कीं तत्त्वनिष्ठ जैसा। नागवे भ्रांतिलेशा।
तो शेषभोगी तैसा। नाकळे दोषा॥ १२४॥
म्हणोनि स्वधर्में जें अर्जे। तें स्वधर्मेंचि विनियोगिजे।
मग उरे तें भोगिजे। संतोषेंसीं॥ १२५॥
हेंवांचूनि पार्था। राहाटों नये अन्यथा।
ऐसी आद्य हे कथा। श्रीमुरारि सांगे॥ १२६॥
जे देहचि आपणपें मानिती। आणि विषयांतें भोग्य म्हणती।
यापरतें न स्मरती। आणिक कांहीं॥ १२७॥
हें यज्ञोपकरण सकळ। नेणतसाते बरळ।
अहंबुद्धी केवळ। भोगूं पाहती॥ १२८॥
इंद्रियरुचीसारिखें। करविती पाक निकें।
ते पापिये पातकें। सेविती जाण॥ १२९॥
हें संपत्तिजात आघवें। हवनद्रव्य मानावें।
मग स्वधर्मयज्ञें अर्पावें। आदिपुरुषीं॥ १३०॥
हें सांडोनियां मूर्ख। आपणपेयालागीं देख।
निपजविती पाक। नानाविध॥ १३१॥
जिहीं यज्ञ सिद्धी जाये। परेशा तोष होये।
तें हें सामान्य अन्न न होये। म्हणोनियां॥ १३२॥
हें न म्हणावें साधारण। अन्न ब्रह्मरूप जाण।
हें जीवनहेतु कारण। विश्वा यया॥ १३३॥
अर्थ—अर्जुना! हे पहा, जो कोणी विहित कर्म करण्यात निष्काम बुद्धीने आपल्याला प्राप्त झालेल्या संपत्तीचा उपयोग करतो,॥ ११९॥ गुरू, स्वजाती, अग्नी यांचे पूजन करतो, प्रसंगी ब्राह्मणाचीही सेवा करतो, पितरांच्या निमित्ताने प्राप्त झालेल्या श्राद्धादी प्रसंगी पितरांचेही यजन करतो,॥ १२०॥ या सर्व विहित क्रिया आहेत. त्या स्वधर्माप्रमाणे करून हवन केल्यावर जे जे मग उरेल,॥ १२१॥ ते ते मग खुशाल आपल्या कुटुंबातील माणसांसह खावे. हा भोग घेणे असले तरी तशा भोग घेण्याने पापाचा लेप लागत नाही.॥ १२२॥ ज्याप्रमाणे अमृताच्या सेवनाने महारोगही नाहीसा होतो, त्याप्रमाणे स्वधर्मरूप यज्ञाचरण करून जे शेष राहील ते खाणारे ते लोक असतात. म्हणून पातके त्यांना सोडून देतात.॥ १२३॥ किंवा ज्याप्रमाणे आत्मतत्त्व अनुभवणारा पुरुष पुन: भ्रांतीने कवळला जात नाही, त्याप्रमाणे यज्ञशेष भक्षण करणारा पुरुषही पापाने लिप्त होत नाही.॥ १२४॥ म्हणून स्वधर्माने जे जे आपण मिळविले, ते ते स्वधर्मात खर्च करावे आणि उरेल ते आनंदाने भोगावे.॥ १२५॥ अर्जुना! स्वधर्माला सोडून भलत्याच रितीने वागू नये, असा हा सृष्टीच्या आरंभी घडलेला वृत्तांत भगवंतांनी सांगितला.॥ १२६॥ जे पुरुष देहालाच मी समजतात व विषयाला भोग्य समजतात, यावाचून दुसरे काही जाणत नाहीत,॥ १२७॥ वास्तविक पाहता ही सर्व विषयसंपत्ती, स्वधर्मरूप यज्ञाची यज्ञसामग्री आहे, हे न जाणता मी भोक्ता व हे विषय भोग्य असा अभिमान धरून जे विषय भोगतात,॥ १२८॥ आपल्या इंद्रियांना जसे जसे रुचेल तसे तसे पदार्थ करवून जे खातात, ते अन्न खात नाहीत, तर पापच खातात.॥ १२९॥ अर्जुना! ही सर्व संपत्ती यज्ञसामग्री आहे, असे समजावे आणि स्वधर्मयज्ञाच्या द्वारा सृष्टीचा जनिता जो परमात्मा त्याला समर्पण करावी.॥ १३०॥ असे करणे सोडून देऊन मूर्ख लोक आपल्याकरता नानाप्रकारचे भोग्य पदार्थ निर्माण करतात.॥ १३१॥ म्हणूनच ज्याच्या योगाने यज्ञ पूर्ण होतो व परमात्माही संतुष्ट होतो, असे हे अन्न सामान्य म्हणता येत नाही.॥ १३२॥ या अन्नाला सामान्य वस्तूप्रमाणे लेखू नये. सर्व जग त्या अन्नावर जगते म्हणून ते परब्रह्मरूप आहे.॥ १३३॥
(श्लोक-१४-१५)
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भव:।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञ: कर्मसमुद्भव:॥ १४॥
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥ १५॥
अर्थ—अन्नापासून भूतांची उत्पत्ती आहे. पावसामुळे अन्न पिकते. तो पाऊस यज्ञामुळे पडतो व यज्ञ स्वधर्मरूप कर्मापासून निपजतो. स्वधर्मरूप कर्म हे वेदांपासून प्रगट झाले आहे आणि वेद हे अक्षर म्हणजे अविनाशी ब्रह्मापासून उत्पन्न झाले आहेत. म्हणून सर्वत्र व्यापक असणारी ब्रह्मवस्तू स्वधर्मरूप यज्ञाच्या ठिकाणी स्थित आहे.॥ १४-१५॥
अन्नास्तव भूतें। प्ररोह पावती समस्तें।
मग पर्जन्य या अन्नातें। सर्वत्र प्रसवे॥ १३४॥
तया पर्जन्या यज्ञीं जन्म। यज्ञातें प्रकटी कर्म।
कर्मासि आदि ब्रह्म। वेदरूप॥ १३५॥
मग वेदांतें परात्पर। प्रसवतसे अक्षर।
म्हणऊनि हें चराचर। ब्रह्मबद्ध॥ १३६॥
परी कर्माचिये मूर्ति। यज्ञीं अधिवास श्रुति।
ऐकें सुभद्रापति। अखंड गा॥ १३७॥
अर्थ—अन्नामुळे जीव उत्पन्न होतात आणि पर्जन्य हा सर्वत्र अन्नाला पिकविणारा आहे.॥ १३४॥ त्या पावसाचा जन्म यज्ञापासून असून यज्ञ हा कर्मापासून उत्पन्न होतो व कर्माचे कारण वेद आहेत.॥ १३५॥ या वेदाची उत्पत्ती सर्वांच्या पलीकडे असलेल्या अविनाशी ब्रह्मापासून आहे. म्हणून ही सर्व सृष्टी ब्रह्माने व्याप्त आहे.॥ १३६॥ हे अर्जुना! अखंड ध्यानात ठेव की, कर्म मूर्तिमंत प्रगट होण्याकरिता यज्ञाच्या ठिकाणी श्रुतीचे राहणे आहे, म्हणजे यज्ञादी कर्मे कशी करायची हे श्रुतीत सांगितले आहे किंवा श्रुतीत सांगितल्याप्रमाणे यज्ञादी कर्मे होतात.॥ १३७॥
गूढार्थदीपिका—“यज्ञाद्भवति पर्जन्यो” या वाक्याचा अर्थ असा की, खूप धान्य पिकेल असा योग्य पाऊस पाडणे इत्यादी सृष्टीतील कार्ये भगवंतांनी इंद्रादी देवतांकडे सोपविली असल्यामुळे यज्ञाने संतुष्ट झालेल्या इंद्रादी देवता योग्य पाऊस पाडणे इत्यादी कार्ये करीत असतात. “कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि” या पंक्तीतील ‘ब्रह्म’ शब्दाचा चौदाव्या अध्यायातील ‘महत् ब्रह्म’ या शब्दाच्या आधारे ‘प्रकृति’ असा कोणी अर्थ करतात. पण त्यातील ‘ब्रह्म’ शब्दाच्या मागे ‘महत्’ हा शब्द लावल्यामुळे तेथे महत् ब्रह्माचा प्रकृती असा अर्थ केला आहे. नुसत्या ब्रह्म शब्दाचा प्रकृती असा अर्थ कोठे केलेला आढळत नाही.
सर्व कर्म प्रकृतीपासून उत्पन्न होते, म्हणून कर्म या शब्दाचा अर्थ सामान्यत: यच्चयावत कर्म असा होऊ शकला, तरी येथील ‘कर्म’ शब्दाचा यच्चयावत कर्म असा सामान्य अर्थ विवक्षित आहे, असे “अन्नाद्भवंति भूतानि” इत्यादी मागील संदर्भ पाहता दिसत नाही. येथे मनुष्याच्या जीवनधारणाशी ज्या विशेष कर्माचा प्रत्यक्ष संबंध आहे, तेवढॺाच विशेष कर्माचाच उल्लेख केलेला आहे, असे स्पष्ट दिसते आणि ते विशेष कर्म म्हणजे “देवान्भावयतानेन” या श्लोकात यज्ञादी कर्म होय, हे भगवंतांनी सांगितले आहे. ते यज्ञादी कर्म वेदापासून प्रगट होत असल्यामुळे “कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि” या पंक्तीतील “ब्रह्म” शब्दाचा अर्थ ‘प्रकृती’ असा न करता ‘वेद’ असाच अर्थ करावा लागतो.
(श्लोक-१६)
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह य:।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥ १६॥
अर्थ—असे अनादिकालापासून प्रवृत्त झालेले चक्र जो कोणी चालू ठेवणार नाही व इंद्रियासक्त होईल त्याचे जीवन व्यर्थ आहे, त्याचे आयुष्य सर्व पापरूप आहे.॥ १६॥
ऐसी हे आदि परंपरा। संक्षेपें तुज धनुर्धरा।
सांगीतली या अध्वरा-। लागूनियां॥ १३८॥
म्हणूनि समूळ हा उचितु। स्वधर्मरूप क्रतु।
नानुष्ठी जो मत्तु। लोकीं इये॥ १३९॥
तो पातकांची राशी। जाण भार भूमीसी।
जो कुकर्में इंद्रियांसी। उपेगा गेला॥ १४०॥
तें जन्मकर्म सकळ। अर्जुना अति निष्फळ।
जैसें कीं अभ्रपटळ। अकाळींचें॥ १४१॥
कां गळां स्तन अजेचे। तैसें जियालें देखें तयाचें।
जया अनुष्ठान स्वधर्माचें। घडेचि ना॥ १४२॥
म्हणोनि ऐकें पांडवा। हा स्वधर्म कवणें न संडावा।
सर्वभावें भजावा। हाचि एक॥ १४३॥
हां गा शरीर जरी जाहलें। तरी कर्तव्य वोघें आलें।
मग उचित कां आपलें। वोसंडावें॥ १४४॥
परिस पां सव्यसाची। मूर्ति लाहोनि देहाची।
खंती करिती कर्माची। ते गांवढे गा॥ १४५॥
अर्थ—अशी ही अनादी परंपरा, अर्जुना! तुला या स्वधर्मरूप यज्ञाच्या अनुष्ठानाकरिता सांगितली.॥ १३८॥ म्हणून हा स्वधर्मरूप यज्ञ विहित आहे व आचरणाला योग्य आहे, पण या लोकात जो कोणी इंद्रियांच्या परतंत्र होऊन उन्मत्त होईल व स्वधर्माचे अनुष्ठान करणार नाही,॥ १३९॥ जो शास्त्राने विहित केलेला धर्म सोडून आपल्या मनाला व इंद्रियाला वाटेल तसे वागून त्याच्या स्वाधीन झाला, तो केवळ पापाचा पर्वत होय, असे समज. तो भूमीला भारभूत होतो व त्याच्या योगे भूमी त्रस्त होते.॥ १४०॥ अकाळीचे अभ्र जसे निरर्थक असते, तसे धर्म सोडून वागणाऱ्याचे जन्म व कर्म दोन्ही निष्फळ असतात.॥ १४१॥ किंवा शेळीच्या गळॺाला असलेले स्तन जसे निरर्थक असतात, त्याप्रमाणे स्वधर्माचे अनुष्ठान न करणाऱ्याचे जिवंत राहणे निरर्थक आहे.॥ १४२॥ म्हणून, अर्जुना! आपला विहित धर्म कोणीहि सोडू नये; एवढेच नाही तर सर्वतोपरी त्याचेच आचरण करावे.॥ १४३॥ अर्जुना! जोपर्यंत या शरीराचा संबंध आहे, तोपर्यंत त्या शरीराबरोबर कर्म होणारच; मग आपले विहित कर्म का बरे सोडावे?॥ १४४॥ अर्जुना! ऐक, हे शरीर प्राप्त होऊन ज्यांना कर्म करण्याचा कंटाळा वाटतो, ते अत्यंत मूर्ख होत.॥ १४५॥
गूढार्थदीपिका—“सहयज्ञा: प्रजा: सृष्ट्वा” या श्लोकापासून तर “एवं प्रवर्तितं चक्रम्” या श्लोकापर्यंत जेवढे श्लोक आहेत व त्यांवर श्रीज्ञानेश्वर माउलीच्या ज्या ओव्या आहेत, त्यांचे तात्पर्य असे आहे की, या जगात सुखभोग मिळविण्याकरिता व दु:ख प्राप्त होऊ नये म्हणून मनुष्याला जो प्रयत्न किंवा कर्म करावे लागते ते कर्म किंवा तो प्रयत्न कोणता, याचा मनुष्याने विचार केला पाहिजे.
भगवंतांनी सर्व जीवसृष्टी निर्माण केली. त्यात देव, मनुष्य, पशू, पक्षी, कृमी, कीटक, वृक्ष, पाषाणादिक सर्व जीवांचा समावेश होतो. त्यांत मनुष्यप्राण्याकरिताच धर्म सांगितला आहे व बाकीच्या जीवयोनी केवळ भोगयोनी आहेत. म्हणजे त्या योनींत प्राणी पूर्वकर्मानुसार सुखदु:खफळे भोगतात. पूर्वकर्मानुसार मिळणाऱ्या सुखदु:खांत प्रयत्नाने काही बदल घडवून आणणे हे मनुष्ययोनीतच शक्य आहे; दुसऱ्या योनीत नाही. हा मनुष्ययोनीत होणारा प्रयत्न म्हणजे स्वधर्म होय. जेव्हा सृष्टी निर्माण झाली, तेव्हाच सृष्टीबरोबर धर्मही निर्माण झाला. सृष्टी व धर्म दोन्ही परमेश्वराने एकदमच निर्माण केले. विहित धर्माला धर्म हे जे नाव दिले गेले ते, तो धर्म जगाचे धारण करतो म्हणून दिले गेले. शास्त्राने सांगितलेल्या धर्मावाचून जगाचे धारण करणारा दुसरा धर्म नाही व दुसरा धर्म होऊ शकत नाही. भगवंताची आज्ञा तो धर्म होय व भगवंताची आज्ञा नाही तो अधर्म होय. धर्माने वागल्यास सर्व सुखभोग मिळतात व अधर्माने वागल्यास दु:ख प्राप्त होते म्हणून भगवंताची आज्ञा सोडून, आपल्याला बरे वाटते तसे वागण्यात मनुष्य मन व इंद्रिये यांच्या परतंत्र होतो व तेच वागणे त्याच्या सर्व इहलोकातील व परलोकातील दु:खाला सर्वस्वी कारणीभूत होते. म्हणून मनुष्याने आपला विहित धर्म सोडून मनाला वाटेल तसे वागू नये. या ठिकाणी हे स्पष्ट दिसून येते की, धर्म जिवाने निर्माण केला व जीव आपल्या बुद्धीने धर्माधर्माचा निर्णय करू शकतो, हे मत गीतेला मान्य नाही. त्याचप्रमाणे सुख प्राप्त करून घेण्याकरिता व दु:ख प्राप्त होऊ नये म्हणून जो काही प्रयत्न करायचा, तो धर्मानुष्ठानावाचून दुसरा कोणताच नाही. व्यक्तिव्यक्तीचा किंवा समाजासमाजाचा संघर्ष उत्पन्न होणार नाही किंवा कोणाचे कोणावर आक्रमण होणार नाही व समाजाचे ऐहिक व पारलौकिक कल्याण होईल, अशा रितीने धर्माची रचना भगवंतांनी केली असल्यामुळे, मनुष्याला आपल्या स्वधर्माचे आचरण करणे एवढाच प्रयत्न केला की पुरे, असे भगवंतांनीच निक्षून सांगितले आहे.
(श्लोक-१७-१८)
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानव:।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥ १७॥
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रय:॥ १८॥
अर्थ—जो कोणी पुरुष आपल्या आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी रममाण होणारा असेल व आत्मप्राप्तीने तृप्त म्हणजे विषयवासनारहित झाला असेल आणि विषयावाचून ज्याचे चित्त आपल्या आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी प्रसन्न राहात असेल त्याला मग धर्माचरणाची आवश्यकता नसते.॥ १७॥ स्वधर्माचे आचरण करून त्याला काही प्रयोजन साधायचे नसते किंवा न केल्याने त्याची काही हानी होत नाही. सर्व भूतांच्या ठिकाणीही त्याला काही अर्थ साधायचा नसतो.॥ १८॥
देखें असतेनि देहधर्में। एथ तोचि एक न लिंपे कर्में।
जो अखंडित रमे। आपणपें॥ १४६॥
जे तो आत्मबोधें तोषला। तरी कृतकार्य देख जाहला।
म्हणोनि सहज सांडवला। कर्मसंगा॥ १४७॥
तृप्ति जालिया जैसीं। साधनें सरती आपैसीं।
देखें आत्मतुष्टीं तैसीं। कर्में नाहीं॥ १४८॥
जंववरी अर्जुना। तो बोध भेटेना मना।
तंवचि या साधना। भजावें लागे॥ १४९॥
अर्थ—जो अखंड आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणीच रममाण होतो, त्याला असलेल्या देहाच्या धर्माचा किंवा कोणत्याही कर्माचा लेप होत नाही.॥ १४६॥ कारण तो आत्मबोधाने म्हणजे मीच एक आहे, माझ्याशिवाय दुसरे काही नाही, या ज्ञानाने आपल्या ठिकाणी संतुष्ट असल्यामुळे सर्व कर्मांच्या संगापासून तो सुटतो.॥ १४७॥ तृप्ती झाल्यावर ज्याप्रमाणे स्वयंपाकादी साधनांचा उपयोग नसतो, त्याप्रमाणे आत्मसुखानेच तृप्त झाल्यावर कर्तव्य उरत नाही.॥ १४८॥ अर्जुना! जोपर्यंत आपल्याला आत्मज्ञान होत नाही, तोपर्यंतच या साधनरूप कर्मयोगाचे अनुष्ठान करायचे असते.॥ १४९॥
गूढार्थदीपिका—आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी कर्म मुळीच नाही. तो केवळ कर्मरहित सच्चिदानंदस्वरूप आहे, असे भगवंतांनी पुढे तेराव्या अध्यायात आत्मस्वरूप निरूपण करताना सांगितले आहे. म्हणून ज्या ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी कर्मप्रवृत्ती अत्यंत क्षीण झाली आहे, अशा ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी देह धारण होण्यापुरताच प्रारब्धबलाने व्यापार किंवा कर्म दिसू शकते. आत्मा कर्मरहित असल्यामुळे व देहधारण-व्यापारावाचून इतर व्यापार करणारी प्रकृती क्षीण झाल्यामुळे आत्मरूप झालेला ज्ञानी पुरुष प्रारब्धबलाने देहधारणार्थ होणाऱ्या व्यापारावाचून दुसरा व्यापार करू शकत नाही असा अर्थ. असा अर्थ केला नाही, तर शुद्ध आत्माच कर्म करणारा आहे, असे मानण्याचा प्रसंग येतो व त्याचे तर भगवंतांनी खंडन केले आहे.
(श्लोक-१९-२१)
तस्मादसक्त: सततं कार्यं कर्म समाचर।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुष:॥ १९॥
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादय:।
लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि॥ २०॥
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जन:।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥ २१॥
अर्थ—म्हणून कर्माच्या फळाच्या ठिकाणी आसक्ती न ठेवता विहित कर्माचे अनुष्ठान कर. आसक्ती सोडून कर्म केले असता त्याला परमेश्वराची प्राप्ती होते.॥ १९॥ जनकादिक राजर्षी कर्म करूनच परमेश्वराची प्राप्ती करून घेते झाले. लोकसंग्रहाकडे लक्ष देऊनहि तुला कर्म केले पाहिजे.॥ २०॥ श्रेष्ठ पुरुष जसे आचरण करतात तसे पाहून इतर लोकही वागतात, हा सामान्य नियम आहे आणि श्रेष्ठ लोकांनी जे आचरण प्रमाण मानले त्याचप्रमाणे इतर लोक वागतात.॥ २१॥
म्हणऊनि तूं नियत। सकळ कामनारहित।
होऊनियां उचित। स्वधर्में राहाटें॥ १५०॥
जे स्वधर्में निष्कामता। अनुसरले पार्था।
ते कैवल्यपद तत्त्वता। पावले जगीं॥ १५१॥
देख पां जनकादिक। कर्मजात अशेख।
न सांडितां मोक्षसुख। पावते जाहले॥ १५२॥
याकारणें पार्था। होआवी कर्मीं आस्था।
हे आणिकाही एका अर्था। उपकारेल॥ १५३॥
जे आचरतां आपणपयां। देखी लागेल लोका यया।
तरी चुकेल हा अपाया। प्रसंगेंचि॥ १५४॥
देखें प्राप्तार्थ जाहले। जे निष्कामता पावले।
तयांही कर्तव्य असे उरलें। लोकांलागीं॥ १५५॥
मार्गीं अंधासरिसा। पुढें देखणाही चाले जैसा।
अज्ञाना प्रकटावा धर्म तैसा। आचरोनी॥ १५६॥
हां गा ऐसें जरी न कीजे। तरी अज्ञाना काय उमजे।
तिहीं कवणेपरी जाणिजे। मार्गातें या॥ १५७॥
एथ वडील जें जें करिती। तया नाम धर्म ठेविती।
तेंचि येर अनुष्ठिती। सामान्य सकळ॥ १५८॥
हें ऐसें स्वभावें। म्हणोनि कर्म न संडावें।
विशेषें आचरावें। लागे संतीं॥ १५९॥
अर्थ—म्हणून अर्जुना! तू आपल्या मनाला व इंद्रियांना शास्त्रानुसार वागण्याचा अभ्यास लावून व कर्माने विषयसुख मिळाले पाहिजे ही वासना सोडून देऊन आपल्या योग्य विहित धर्माचे आचरण कर.॥ १५०॥ जे लोक स्वधर्माचे आचरण करताना निष्काम झाले, ते या जगात मोक्षाला गेले आहेत.॥ १५१॥ अर्जुना, पहा, जनकादिक राजर्षी संपूर्ण कर्म करूनच मोक्षसुखाला प्राप्त झाले.॥ १५२॥ याचसाठी अर्जुना! कर्माचे आचरण करण्याकडे मनुष्याची आस्थापूर्वक प्रवृत्ती असावी. अशा प्रवृत्तीचा आणखी एक उपयोग होतो.॥ १५३॥ आपण कर्माचे आचरण केले असता बाकीच्या लोकांनाही वागण्याकरिता ते मार्गदर्शक होते व अनायासे तसे लोक वागू लागले की, त्यांचा अध:पात चुकतो; म्हणजे तेही जन्ममृत्युरूप संसारातून सुटतात.॥ १५४॥ अर्जुना! ज्यांना परमेश्वरप्राप्ती झाली व म्हणून ज्यांची विषयसुखाची वासना नाहीशी झाली, अशा पुरुषांनाही लोकांना सन्मार्ग दाखविण्याचे कर्तव्य करायचे असते.॥ १५५॥ डोळस मनुष्य ज्याप्रमाणे आंधळ्ॺाला बरोबर मार्ग दाखवीत असतो, त्याप्रमाणे शहाण्यांनी स्वत:च्या आचरणाने अज्ञानी लोकांना भगवत्प्राप्तीचा धर्मरूप मार्ग दाखवावा.॥ १५६॥ अर्जुना! असे जर प्राप्तपुरुषाने केले नाही, तर अज्ञान्यांना आत्यंतिक कल्याणरूप परमेश्वराच्या प्राप्तीचा मार्ग कसा समजणार? त्यांनी हा मार्ग कसा जाणावा?॥ १५७॥ या लोकात श्रेष्ठ पुरुष जसे आचरण करतात ते आचरण म्हणजे धर्म होय, असे अज्ञानी लोकांना वाटते व ते सामान्य लोक तसेच आचरण करू पाहतात.॥ १५८॥ अशी ही माणसाची स्वाभाविक अनुकरणशीलता आहे, म्हणून शहाण्यांनी कर्म सांडू नये. एवढेच नाही तर लोकांना मार्गास लावण्याकरिता प्राप्त पुरुषांनीच विशेषत: धर्माचे आचरण केले पाहिजे.॥ १५९॥
(श्लोक-२२-२४)
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥ २२॥
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रित:।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्या: पार्थ सर्वश:॥ २३॥
उत्सीदेयुरिमेलोका न कुर्यां कर्म चेदहम्।
संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमा: प्रजा:॥ २४॥
अर्थ—अर्जुना! या तिन्ही लोकांमध्ये मला काही प्राप्त करून घ्यावयाचे आहे व त्याकरता मला काही कर्तव्य केले पाहिजे असे नाही; पण तो मी कर्माचे आचरण करतोच.॥ २२॥ अर्जुना! सर्व लोक माझ्या मागे येणारे आहेत. मी जर अत्यंत दक्ष राहून कर्म केले नाही, तर सर्व लोक माझेच अनुकरण करतील.॥ २३॥ मग कल्याणाच्या मार्गांचा उच्छेद होऊन सर्व लोकस्थिती नाश पावेल. मी संकटाला कारण होईन व माझ्याकडूनच सर्व प्रजेचा घात होईल.॥ २४॥
आतां आणिकाचिया गोठी। कायशा सांगों किरीटी।
देखें मीचि इये राहाटी। वर्तत असे॥ १६०॥
काय सांकडें कांहीं मातें। कीं कवणें एकें आर्तें।
आचरें मी धर्मातें। म्हणसी जरी॥ १६१॥
तरी पुरतेपणालागीं। आणिक दुसरा नाहीं जगीं।
ऐसी सामग्री माझ्या अंगीं। जाणसी तूं॥ १६२॥
मृत गुरुपुत्र आणिला। तो तुवां पवाडा देखिला।
तोही मी उगला। कर्मीं वर्तें॥ १६३॥
परी स्वधर्मीं वर्तें कैसा। साकांक्ष कां होय जैसा।
तयाचि एका उद्देशा-। लागोनियां॥ १६४॥
जें भूतजात सकळ। असे आम्हां आधीनचि केवळ।
तरी न व्हावें बरळ। म्हणोनियां॥ १६५॥
आम्ही पूर्णकाम होउनी। जरी आत्मस्थिति राहुनी।
तरी प्रजा हे कैसेनि। निस्तरेल॥ १६६॥
इहीं आमुची वास पाहावी। मग वर्ततीपरी जाणावी।
ते लोकस्थिति आघवी। नासिली होईल॥ १६७॥
म्हणोनि समर्थ जो एथें। आथिला सर्वज्ञते।
तेणें विशेषें कर्मातें। त्यजावें ना॥ १६८॥
अर्थ—अर्जुना! इतर जनकादिकांचे पुरावे कशाला देत बसू? स्वत: मीच या मार्गाने वागत आहे.॥ १६०॥ मला काही कमी आहे किंवा इच्छा पूर्ण करून घेण्याकरिता धर्माप्रमाणे आचरण करीत आहे. असे जर कदाचित समजशील,॥ १६१॥ तर मी षड्गुणैश्वर्यसंपन्न असल्यामुळे पूर्णतेच्या दृष्टीने पाहता माझ्यासारखा पूर्ण आप्तकाम कोणी दुसरा या जगात नाही, हे तू जाणतोस.॥ १६२॥ गुरूचा मेलेला मुलगा परत आणून गुरूला समर्पण केला, तो माझा पराक्रम तू पाहिला आहेसच. असा मी समर्थ असूनही निरिच्छपणे कर्म करीत राहातो.॥ १६३॥ या धर्माचे आचरण मी, एखादा कामनिक पुरुष कामना पूर्ण व्हावी, म्हणून जितक्या दक्षतेने करतो, तितक्या दक्षतेने करतो. पण हे सर्व या एका उद्देशानेच असते॥ १६४॥ की, सर्व लोकस्थिती आपल्या स्वाधीन आहे व आपण धर्म सोडून वागू लागलो तर लोकही स्वैर वर्तन करतील, तसे होऊ नये.॥ १६५॥ आम्ही निर्वासन होऊन जर आत्मस्थितीत गढून राहिलो, तर ही सर्व लोकप्रजा या संसारातून कशी तरून जायची?॥ १६६॥ आम्ही कसे वागतो इकडे दृष्टी ठेवून, लोक कसे वागायचे हे जाणत असतात. आम्हीच जर धर्म सोडून वागू लागलो, तर समाजव्यवस्थाच सर्व नाहीशी होईल.॥ १६७॥ म्हणून जो थोर पुरुष आहे व सर्वज्ञ आहे, त्याने तर मुख्यत: स्वधर्म सोडून वागू नये.॥ १६८॥
गूढार्थदीपिका—शुद्ध आत्मस्वरूप स्वत: कर्ता नाही किंवा करविता नाही आणि कर्म हे प्रकृती आहे, असा वेदांतशास्त्राचा अनुभूत सिद्धांत आहे. म्हणून ज्यांच्या ठिकाणी अत्यंत वैराग्यामुळे कर्मप्रवृत्ती अत्यंत क्षीण झाली आहे, अशा साधक पुरुषाकरिताच आत्मविचाराने ब्रह्मप्राप्ती करून घेण्याकरिता संन्यासनिष्ठा मी प्रगट केली, असे भगवंतांनी स्वमुखाने सांगितले असल्यामुळे वरील श्लोकातील कर्मयोगनिष्ठेचा भगवंतांनी केलेला उपदेश, ज्यांच्या ठिकाणी कर्मरूप प्रकृती अत्यंत वैराग्याने क्षीण झाली नाही, अशा साधक पुरुषाकरिता व सिद्धपुरुषाकरिता आहे असे म्हणणे भाग आहे.
भगवान श्रीकृष्णाचा अवतार, कर्मप्रवृत्तिरूप प्रकृती ज्या क्षत्रियकुलात असते, त्या क्षत्रियकुलातच झाला असल्यामुळे भगवान श्रीकृष्णांनी कर्मप्रवृत्ती प्रबल असलेल्या क्षत्रियांतील सर्व जातींतील साधकांना संन्यासनिष्ठा दुर्घट असून ब्रह्मप्राप्तीकरिता कर्मयोगनिष्ठाच हितकर आहे, असे स्वोदाहरणाने दाखविले आहे. सर्व मनुष्यप्राण्याकरिताच कर्मयोगनिष्ठा हितकर आहे. कर्मसंन्यासनिष्ठेने कोणीच वागू नये, असा भगवंताच्या सांगण्याचा आशय नाही. कारण कर्मप्रवृत्ती प्रधान असलेल्या क्षत्रियजातीत रामकृष्णादी अवतार घेऊन जसे भगवंतांनी कर्मयोगाचे अनुष्ठान केले, तसेच हंसादी अवतार घेऊन संन्यास निष्ठेचेहि मंडन केले, असे पुराणादिकांतून वर्णन आहे. अत्यंत वैराग्याने ज्याची कर्मप्रवृत्ती क्षीण झाली आहे व जो शमादिलक्षणसंपन्न असून निर्गुण ब्रह्मप्राप्तीकडेच ज्याच्या चित्ताचा ओढा आहे, अशा ब्राह्मणालाच केवळ संन्यासनिष्ठेचा अधिकार सांगितला आहे. असा अधिकारीविरळाच असणार; म्हणून ज्यांची कर्मप्रवृत्ती क्षीण नाही, अशा सर्व ब्राह्मणादिवर्णांना कर्मयोगनिष्ठाच हितावह आहे, असा भगवंताच्या उपदेशाचा भाव आहे. ह्या दोन्ही निष्ठा भगवंतांनी स्वेच्छेने निर्माण केल्या नसून जीवांच्या ठिकाणी असलेल्या प्रकृतिस्वभावानुसार निर्माण केल्या आहेत.
भगवंतांनी मला काही प्राप्त करून घ्यावयाचे नाही, तरी मी कर्माचे आचरण करतो असे जे स्वत:विषयी म्हटले आहे, तेही जिवाच्या ठिकाणी खरेच कर्म कर्तृत्व आहे, असे जे कर्मासक्त अज्ञानी जनांना वाटत असते, त्या अज्ञानी जनांच्या दृष्टीनेच म्हटले आहे. वास्तविक नाही. कारण अज्ञानी जन प्रकृतीचे कर्म व कर्तृत्व आपल्यावर ओढून घेतात असे पुढे या अध्यायातच भगवंतांनी स्वमुखाने सांगितले आहे. जीवदशेत जे कर्म व कर्तृत्व खरे वाटते, तेच आत्मज्ञान झाल्यावर खरे वाटत नाही. म्हणजे कर्मकर्तृत्व याचे अस्तित्वच अनुभवाला येत नाही. “तिन्ही अवस्थांचेनि द्वारें। उपाध्युपहिताकारें। भावाभावरूप स्फुरे। दृश्य जें हें॥ तें हें आघवेंचि मी द्रष्टा। ऐसिया बोधाचा माजिवटां। अनुभवाचा सुभटा। धेंडा तो नाचे॥” (ज्ञा. अ. १८ ओ. ११८६-८७) जेवढे काही दृश्य आहे, म्हणजे जाणले जाते, ते सर्व केवळ चैतन्याचे स्फुरण आहे, असा ज्ञानदशेतला स्वानुभव श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी सांगितला आहे. म्हणून अज्ञान्याला जसे कर्म व कर्तृत्वाचे ज्ञान होते, तसे ज्ञान्याला होत नाही. त्यांना जर सर्व एक चैतन्याचा अनुभव येतो, तर नित्यज्ञानी भगवान श्रीकृष्णाला कर्म व कर्तृत्वाचे ज्ञान असणे व कर्म करणे कसे शक्य आहे? चैतन्याच्या या स्फूर्तीला अज्ञानी जीव भ्रांतीने कर्मकर्तृत्वादिक दृश्य म्हणत असतो. म्हणून भगवंताचा हा उपदेश अज्ञानी जीवांच्या दृष्टीनेच आहे, असे म्हणावे लागते.
(श्लोक-२५-२६)
सक्ता: कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम्॥ २५॥
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसंगिनाम्।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्त: समाचरन्॥ २६॥
अर्थ—कर्मफळाची इच्छा करणारे अज्ञानी पुरुष ज्या आस्थेने कर्म करतात, तशाच आस्थेने ज्या ज्ञानी पुरुषाला लोकसंग्रह करायचा आहे, त्याने धर्माचे आचरण फळाशा सोडून केले पाहिजे.॥ २५॥ अज्ञानी व कर्मफळाची इच्छा करणारे अशा पुरुषांच्या बुद्धीचा भेद करू नये. ज्ञानी पुरुषांनी परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर चित्त ठेवून स्वत: धर्माचे आचरण करावे व लोकांकडून त्याचे अनुकरण करवावे.॥ २६॥
देखें फळाचिया आशा। आचरे कामुक जैसा।
कर्मीं भर होआवा तैसा। निराशाही॥ १६९॥
जे पुढतपुढतीं पार्था। हे सकळ लोकसंस्था।
रक्षणीय सर्वथा। म्हणऊनियां॥ १७०॥
मार्गाधारें वर्तावें। विश्व हें मोहरे लावावें।
अलौकिक नोहावें। लोकांप्रति॥ १७१॥
जें सायासें स्तन सेवी। तें पक्वान्नें केवीं जेवी।
म्हणोनि बाळका जैसीं नेदावीं। धनुर्धरा॥ १७२॥
तैसी कर्मीं जयां अयोग्यता। तयांप्रति नैष्कर्म्यता।
न प्रगटावी खेळतां। आदिकरुनी॥ १७३॥
तेथें सत्क्रियाचि लावावी। तेचि एकी प्रशंसावी।
निष्कर्मींही दावावी। आचरोनी॥ १७४॥
तया लोकसंग्रहालागीं। वर्ततां कर्मसंगीं।
तो कर्मबंध आंगीं। वाजेल ना॥ १७५॥
जैसी बहुरूपियांची रावो राणी। स्त्रीपुरुषभावो नाहीं मनीं।
परी लोकसंपादणी। तैसीच करिती॥ १७६॥
अर्थ—अर्जुना! हे पहा, फळाची आशा धरून कामनिक पुरुष जसे कर्म करतो तसे निरिच्छ ज्ञानी पुरुषाने आस्थेने कर्माचरण केले पाहिजे.॥ १६९॥ या लोकसंस्थेचे रक्षण झाले पाहिजे, म्हणून ज्ञानी पुरुषांनीही धर्माचरण सोडू नये, असे वारंवार सांगावे लागत आहे.॥ १७०॥ धर्ममार्गाने चालावे व सर्व लोकांनाही त्या मार्गाने वागायला लावावे. लोकांना मार्गाला लावावयाचे असल्यास आपण अलौकिक म्हणजे सामान्य माणसांपेक्षा काही विशेष आहो, असे दाखवू नये.॥ १७१॥ ज्या नुकत्याच जन्मलेल्या मुलाला आईचे स्तनपानहि करता येत नाही, ते पक्वान्न खाऊ शकेल काय? म्हणून अर्जुना! अशा लहान मुलाला ती देऊ नयेत.॥ १७२॥ त्याचप्रमाणे परमेश्वरप्राप्तीकरिता कशा रीतीने कर्म करायला पाहिजे, हेच ज्यांना समजत नाही, त्यांना कर्मरहित होण्याचा उपदेश थट्टेनेसुद्धा करू नये.॥ १७३॥ त्यांना निष्काम कर्मानुष्ठानाला लावावे, त्याप्रमाणे कर्म करण्याचीच प्रशंसा करावी आणि जे कोणी ज्ञानाने कर्मरहित झाले असतील, त्यांनी स्वत: आचरण करून दाखवावे.॥ १७४॥ अशा लोकसंग्रहाकरिता धर्माचे आचरण करण्यात कर्म बंधनकारक होत नाही.॥ १७५॥ बहुरूपी राजाराणीचे सोंग घेतात; पण त्यांच्या मनात तसा स्त्रीपुरुषभाव उत्पन्न होत नाही. एवढेच की, लोकांत राजाराणी जसे असतात, तसे नुसते सोंग घेऊन लौकिक क्रीडा करून दाखवितात.॥ १७६॥
गूढार्थदीपिका—हाही भगवंताचा उपदेश शुद्ध आत्मा कर्ता-करविता नाही, म्हणून ज्या शुद्ध आत्मस्वरूप झालेल्या ज्ञान्याच्या ठिकाणी कर्मप्रवृत्तिरूप ज्ञानानंतरही प्रारब्धानुसार शिल्लक राहाते, अशा ज्ञानी पुरुषांनाच केलेला आहे व करणे शक्य आहे, हे मागे आम्ही सांगितले आहे. श्लोकात “अज्ञानां कर्मसंगिनाम्” ही जी पदे आहेत, त्यावरून असे स्पष्ट दिसते की, ‘अज्ञानाम्’ म्हणजे मी कर्म व कर्तृत्व यांहून निराळा केवळ ज्ञानस्वरूप आहे, असे विवेकाने ज्यांनी आपल्याला जाणले नाही, म्हणून प्रकृतीचे कार्य जे कर्म व कर्तृत्व हे आपल्यावर ओढून घेऊन, कर्म करण्याची आसक्ती धरतात व प्रकृतीनुसार झालेले कर्म मी केले, असे कर्तृत्व वागवितात, अशा अज्ञानी पुरुषांना निष्कर्मतेचा बरोबर अर्थ समजत नसल्यामुळे, कर्म सोडून देणे, यालाच ते निष्कर्मता म्हणतात. वास्तविक मी कर्म व कर्तृत्व यांहून अत्यंत निराळा, केवळ सच्चिदानंदस्वरूप आहे असे जाणणे, याला सर्वकर्मसंन्यास किंवा निष्कर्मता म्हणतात. कर्मासक्त अज्ञानी लोकांचा कर्म टाकणे म्हणजे निष्कर्मता असा गैरसमज होऊ नये, म्हणून ज्ञानानंतर कर्मप्रवृत्तिरूप प्रकृती ज्यांची क्षीण झाली नाही, अशा आत्मज्ञानी पुरुषांनी देखील लोकांना सन्मार्ग दाखविण्याकरिता शास्त्रानुसार कर्मानुष्ठान करावे, असे भगवान म्हणतात.
(श्लोक-२७-२९)
प्रकृते: क्रियमाणानि गुणै: कर्माणि सर्वश:।
अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥ २७॥
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयो:।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥ २८॥
प्रकृतेर्गुणसम्मूढा: सज्जन्ते गुणकर्मसु।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥ २९॥
अर्थ—सर्व जेवढे काही कर्म होते तेवढेही प्रकृतीच्या त्रिगुणांकडून होत असते, पण अहंकाराने विचारशून्य झालेला पुरुष त्या कर्माचा आपल्याला कर्ता समजतो.॥ २७॥ पण ज्ञानी पुरुष गुण व कर्म हा दोन्ही प्रकारचा विभाग माझ्याहून भिन्न आहे व एका गुणाची दुसऱ्या गुणाच्या ठिकाणी क्रीडा आहे, असे तो जाणत असतो. म्हणून तो आपल्याकडे कर्माचे कर्तृत्व घेत नाही.॥ २८॥ प्रकृतीच्या शरीरेंद्रियादी गुणाने विचारशून्य झालेले पुरुष गुणांचा व कर्मांचा अहंकार धरतात, म्हणून त्यांत आसक्त होतात. अशा अल्पज्ञांना सर्व जाणणाऱ्या ज्ञानी पुरुषांनी बिघडवू नये.॥ २९॥
देखें पुढिलांचें वोझें। जरी आपुला माथां घेईजे।
तरी सांगें कां न दाटिजे। धनुर्धरा॥ १७७॥
तैसीं शुभाशुभें कर्में। जियें निपजती प्रकृतिधर्में।
तियें मूर्ख मतिभ्रमें। मी कर्ता म्हणे॥ १७८॥
ऐसा अहंकारारूढ। एकदेशी मूढ।
तया हा परमार्थ गूढ। प्रगटावा ना॥ १७९॥
हें असो प्रस्तुत। सांगिजेल तुज हित।
तें अर्जुना देऊनि चित्त। अवधारीं पां॥ १८०॥
जे तत्त्वज्ञानियांच्या ठायीं। तो प्रकृतिभाव नाहीं।
जेथ कर्मजात पाहीं। निपजत असे॥ १८१॥
ते देहाभिमान सांडुनी। गुणकर्में वोलांडुनी।
साक्षिभूत होउनी। वर्तती देहीं॥ १८२॥
म्हणोनि शरीरी जरी होती। तरी कर्मबंधा नाकळती।
जैसा कां भूतचेष्टा गभस्ती। घेपवेना॥ १८३॥
एथ कर्मीं तोचि लिंपे। जो गुणसंभ्रमें घेपे।
प्रकृतीचेनि आटोपें। वर्तत असे॥ १८४॥
इन्द्रियें गुणाधारें। राहाटती निजव्यापारें।
तें परकर्म बलात्कारें। आपादी जो॥ १८५॥
अर्थ—हे पहा, अर्जुना! आपण जर दुसऱ्यांचे ओझे आपल्या डोक्यावर घेतले, तर आपल्याला भार होणार नाही काय?॥ १७७॥ त्याप्रमाणे जी काही पापपुण्ये होतात, ती प्रकृतीकडून होत असतात. पण मूर्ख लोक अविचाराने मी ती केली म्हणतात.॥ १७८॥ याप्रमाणे अहंकारावर आरूढ होऊन म्हणजे अहंकार धरून तो मूर्ख पुरुष (सर्वव्यापक ब्रह्मस्वरूप असून) देहापुरता एकदेशी होतो. अशा अज्ञानी पुरुषाला गुह्य परमार्थज्ञान सांगू नये.॥ १७९॥ हे असो, सध्या तुला मी तुझ्या हिताचे काय ते सांगतो. ते नीट चित्त देऊन ऐक.॥ १८०॥ ज्ञानी पुरुष कर्माचे कर्तृत्व आपल्याकडे घेत नाहीत, कारण ज्या प्रकृतीच्या ठिकाणी संपूर्ण कर्माची उत्पत्ती होते, त्या प्रकृतीचा भाव (प्रकृतीचे ऐक्य) ज्ञानी पुरुषांच्या ठिकाणी नसतो.॥ १८१॥ ज्ञानी पुरुष देहाचा अभिमान धरीत नाहीत, म्हणजे मी देह आहे असे म्हणत नाहीत. गुणकर्मांना आपल्याहून निराळे पाहतात व त्या सर्वांचे साक्षी होऊन देहाच्या ठिकाणी राहातात.॥ १८२॥ ज्याप्रमाणे सूर्याच्या प्रकाशाच्या साह्याने सर्व प्राण्यांचे व्यापार होतात, पण त्यांचा लेप सूर्याला लागत नाही, त्याप्रमाणे शरीराच्या ठिकाणी ज्ञानी पुरुष राहातो, तरी शरीरादिकांच्या कर्मांचा त्याच्याशी काही एक संबंध होत नाही.॥ १८३॥ प्रकृतीच्या स्वाधीन होऊन जो वागतो व अविचाराने गुणच मी आहे, असे समजतो, तोच पुरुष कर्माने बद्ध होतो.॥ १८४॥ गुणानुसार इंद्रियांचे व्यापार होतात. ते आपल्याहून निराळे असलेल्या इंद्रियांचे कर्म मुद्दाम आपल्यावर ओढवून घेतो म्हणजे मी ते कर्म केले म्हणतो, त्याला कर्म बाधते.॥ १८५॥
गूढार्थदीपिका—अज्ञानी जीवात्मा अहंकाराने प्रकृतीशी ऐक्य पावून प्रकृतीचे कर्म व कर्तृत्व आपल्यावर ओढून घेतो, हे भगवंतांनी सांगितले असल्यामुळे, अहंकाराने प्रकृतीशी ऐक्य पावणे व तिचे कर्मकर्तृत्व आपल्या ठिकाणी घेणे हा जो अविवेकरूपी जीवभाव, तो शुद्ध आत्म्याच्या ज्ञानाने टाकून देऊन, जीवात्मा, शुद्ध आत्मस्वरूप झाल्यावर तो सर्व कर्म व कर्तृत्वरहित होतो. म्हणून असे शुद्ध आत्मस्वरूप झालेले जे ज्ञानी असतात, ते त्यांच्या ठिकाणी ज्ञानानंतर जोपर्यंत कर्मप्रवृत्ती क्षीण होत नाही, तोपर्यंतच प्रकृतीनुसार कर्मयोगानुष्ठान करून लोकसंग्रह करू शकतात व ज्यांच्या ठिकाणी कर्मप्रवृत्ती क्षीण झाली, अशांना कर्मानुष्ठान करून त्यांनी लोकसंग्रह करावा, असा निर्बंध घालता येत नाही.
(श्लोक-३०)
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वर:॥ ३०॥
अर्थ—आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी दृढ चित्तवृत्ती ठेवून माझ्या सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी कर्तृत्वासह सर्व कर्मे समर्पण कर व विषयाविषयीची असलेली ममता, अहंकार सोडून विषयसुखाची वासना नि:शेष सोडून शोक न करता युद्ध कर.॥ ३०॥
तरी उचितें कर्में आघवीं। तुवां आचरोनि मज अर्पावीं।
परी चित्तवृत्ति विन्यसावी। आत्मरूपीं॥ १८६॥
आणि हें कर्म मी कर्ता। कां आचरेन या अर्था।
ऐसा अभिमान झणें चित्ता। रिघों देसी॥ १८७॥
तुवां शरीरपरा नोहावें। कामनाजात सांडावें।
मग अवसरोचित भोगावे। भोग सकळ॥ १८८॥
आतां कोदंड घेऊनि हातीं। आरूढ पां इये रथीं।
देईं आलिंगन वीरवृत्ती। समाधानें॥ १८९॥
जगीं कीर्ति रूढवीं। स्वधर्माचा मान वाढवीं।
इया भारापासोनि सोडवीं। मेदिनी हे॥ १९०॥
आतां पार्था नि:शंक होईं। या संग्रामा चित्त देईं।
एथ हेंवांचूनि कांहीं। बोलों नये॥ १९१॥
अर्थ—तेव्हा जी काही विहित कर्मे असतील ती सर्व करून मला अर्पण कर. पण आपली चित्तवृत्ती मात्र आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी दृढ ठेव.॥ १८६॥ हे कर्म आहे व मी त्याचा कर्ता आहे किंवा मी ते करीन अशी अभिमानाची वृत्ती कदाचित वागविशील.॥ १८७॥ जे काही करायचे ते देहाच्या सुखाकरिता, असा केवळ देहपरायण होऊ नकोस. सर्व कामना चित्तातून काढून टाक. मग जे जे प्रसंगोपात्त भोग प्राप्त होतील, ते खुशाल भोग.॥ १८८॥ आता धनुष्य घेऊन रथावर आरूढ हो व आनंदाने आपल्या वीरवृत्तीचा स्वीकार कर.॥ १८९॥ जगात आपली कीर्ती गाजू दे. स्वधर्माचा आदर वाढव आणि या पृथ्वीची दुर्जनांच्या भारापासून सुटका कर.॥ १९०॥ अर्जुना! आता नि:शंक हो, या युद्धाकडे लक्ष दे, कारण युद्धाच्या वेळी युद्धावाचून दुसरे काही बोलू नये.॥ १९१॥
(श्लोक-३१-३२)
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवा:।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभि:॥ ३१॥
ये त्वेतदभ्यसूयन्तोनानुतिष्ठन्ति मे मतम्।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतस:॥ ३२॥
अर्थ—या माझ्या मताचे जे कोणी पुरुष अत्यंत श्रद्धेने व निर्मत्सर चित्ताने आचरण करतील, तेही कर्मबंधापासून मुक्त होतील.॥ ३१॥ जे कोणी पुरुष या माझ्या उपदेशाकडे दोषदृष्टीने पाहतील व त्याप्रमाणे वागणार नाहीत, ते अत्यंत विचारशून्य मूर्ख आहेत व आपला घात करून घेणारे होत, असे पक्के समज.॥ ३२॥
हें अनुपरोध मत माझें। जिहीं परमादरें स्वीकारिजे।
श्रद्धापूर्वक अनुष्ठिजे। धनुर्धरा॥ १९२॥
तेही सकळ कर्मीं वर्तत। जाण पां कर्मरहित।
म्हणोनि हें निश्चित। करणीय गा॥ १९३॥
नातरी प्रकृतिमंत होउनी। इंद्रियां लळा देउनी।
जे हें माझें मत अव्हेरुनी। वोसंडिती॥ १९४॥
जे सामान्यत्वें लेखिती। अवज्ञा करूनि देखिती।
कां हा अर्थवाद म्हणती। वाचाळपणें॥ १९५॥
ते मोहमदिरा भुलले। विषयविषें घेरिले।
अज्ञानपंकीं बुडाले। निभ्रांत मानीं॥ १९६॥
देखें शवाच्या हातीं दिधलें। जैसें कां रत्न वायां गेलें।
ना तरी जात्यंधा पाहलें। प्रमाण नोहे॥ १९७॥
कां चंद्राचा उदय जैसा। उपयोगा नवचे वायसा।
मूर्खा विवेक हा तैसा। रुचेल ना॥ १९८॥
तैसे जे पार्था। विमुख या परमार्था।
तयांसीं भाषण सर्वथा। करावें ना॥ १९९॥
म्हणोनि ते न मानिती। आणि निंदाही करूं लागती।
सांगें पतंग काय साहाती। प्रकाशातें॥ २००॥
पतंगा दीपीं आलिंगन। तेथ त्यासी अचुक मरण।
तेवीं विषयाचरण। आत्मघाता॥ २०१॥
अर्थ—अर्जुना माझे हे निश्चित मत जे कोणी पुरुष अत्यंत आदराने प्रमाण मानून, त्याप्रमाणे अत्यंत श्रद्धेने वागतील,॥ १९२॥ ते सर्व कर्म करीत असले तरी ते सर्व कर्मरहित आहेत असे समज. म्हणून मी सांगितल्याप्रमाणे निश्चित कर्म केले पाहिजे.॥ १९३॥ नाहीतर प्रकृतीच्या स्वाधीन होऊन व इंद्रियांचे लाड पुरवीत माझ्या मताला धिक्कारून जे कोणी वागतील,॥ १९४॥ जे कोणी मला पूर्ण ब्रह्म न समजता सामान्य पुरुषांप्रमाणे लेखतील, माझ्या म्हणण्याचा अनादर करतील, वाचाळपणाने आपलेच शहाणपण मिरवून माझ्या या मताला अर्थवाद म्हणजे केवळ स्तुतिमात्र म्हणतील,॥ १९५॥ ते अविवेकरूपी मद्य पिऊन विचारशून्य झाले, त्यांना विषयसुखरूपी विषाची बाधा झाली, ते अज्ञानरूपी चिखलात फसले हे नि:संशय जाण.॥ १९६॥ ज्याप्रमाणे प्र्रेताच्या हातात दिलेले रत्नही फेकून द्यावे लागते किंवा जन्मांध असलेल्या पुरुषाला दिवसाच्या प्रकाशाचा उपयोग नसतो.॥ १९७॥ किंवा चंद्राचा प्रकाश कावळॺाच्या कामी पडत नाही, त्याप्रमाणे अज्ञानी मूर्खांना माझा उपदेश हितकर वाटणार नाही किंवा रुचणार नाही.॥ १९८॥ असे हे परमार्थाला विन्मुख असणारे जे पुरुष आहेत, त्यांच्याशी भाषणच करू नये.॥ १९९॥ हे मूर्ख लोक माझे म्हणणे मानत नाहीत व आणखी माझ्या मताची निंदा करू पाहतात. खरेच आहे, अर्जुना! पतंगाला दिव्याचा प्रकाश पाहून बरे वाटते का?॥ २००॥ ज्याप्रमाणे पतंगाने दिव्याला आलिंगन दिले की, निश्चित त्याचा नाश होतो, त्याचप्रमाणे स्वैर विषयसुख भोगणे हेही निश्चित आत्मघाताला कारण होते.॥ २०१॥
(श्लोक-३३)
सदृशं चेष्टते स्वस्या: प्रकृतेर्ज्ञानवानपि।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रह: किं करिष्यति॥ ३३॥
अर्थ—सर्व प्राणी आपल्या प्रकृतीच्या स्वाधीन होऊन वागतात. एवढेच नाही तर ज्ञानी पुरुषदेखील आपल्या प्रकृतीप्रमाणेच वागतात, मग तेथे दुसरा कोणी (म्हणजे मी देखील) शास्त्रानुसार इंद्रियांचें नियमन करू शकत नाही. (म्हणजे आपल्या इंद्रियांचे आपणच नियमन केले पाहिजे, असा अर्थ).॥ ३३॥
म्हणोनि इंद्रियें एकें। जाणतेनि पुरुखें।
लाळावीं ना कौतुकें। आदिकरुनी॥ २०२॥
हां गा सर्पेंसीं खेळों येईल। कीं व्याघ्रसंसर्ग सिद्धि जाईल।
सांगें हालाहल जिरेल। सेविलिया काई॥ २०३॥
देखें खेळतां अग्नि लागला। मग तो न सांवरे जैसा उधवला।
तैसा इंद्रियां लळा दिधला। भला नोहे॥ २०४॥
एरवीं तरी अर्जुना। या शरीरा पराधीना।
कां नाना भोगरचना। मेळवावी॥ २०५॥
आपण सायासेंकरूनि बहुतें। सकळही समृद्धिजातें।
उदोअस्त या देहातें। प्रतिपाळावे कां॥ २०६॥
सर्वस्वें शिणोनि एथें। आर्जवावीं संपत्तिजातें।
तेणें स्वधर्म सांडूनि देहातें। पोखावें काई॥ २०७॥
मग हें तंव पांचमेळावा। शेखीं अनुसरेल पंचत्वा।
ते वेळीं केला कें गिंवसावा। शीण आपुला॥ २०८॥
म्हणूनि केवळ देहभरण। तें जाणें उघडी नागवण।
यालागीं एथ अंत:करण। देयावें ना॥ २०९॥
अर्थ—म्हणून जाणत्या शहाण्या पुरुषाने आपल्या इंद्रियांचे लाड, कौतुक म्हणून देखील पुरवू नयेत.॥ २०२॥ सर्पाशी कधी खेळता येईल काय? किंवा वाघाचा संबंध ठेवणे शक्य आहे काय? अथवा हालाहल विषय प्याले तर ते पोटात पचेल काय?॥ २०३॥ अर्जुना! पहा, खेळता खेळता जरी अग्नी लागला व पेटला तर तो सावरला जात नाही. तसेच इंद्रियांचे लाड पुरविणे आपल्या कल्याणाचे होत नाही.॥ २०४॥ नाही तरी हे आपले शरीर काळाच्या स्वाधीन आहे. या पराधीन देहाच्या सुखाकरिता, अर्जुना! का आपण नाना प्रकारचे कष्ट सोसून नाना प्रकारचे भोग मिळविण्याचा प्रयत्न करावा?॥ २०५॥ नाना प्रकारचे कष्ट करून व नाना प्रकारची भोगसंपत्ती मिळवून आणि रात्रंदिवस या देहाची काळजी वाहून त्याचे पोषण का करावे बरे?॥ २०६॥ सर्वथा कष्ट करून संपत्ती मिळवावी आणि स्वधर्माला सोडून या शरीराचे पोषण करावे काय?॥ २०७॥ पुढे पंचभूतांच्या समुदायाने बनलेले हे शरीर जेव्हा पंचभूतात शेवटी मिळून जाईल, तेव्हा या शरीराचे पोषण करण्याकरिता जे आपण कष्ट केले, ते काही दिसत नाहीत, सर्व व्यर्थच जातात.॥ २०८॥ म्हणून स्वधर्माचरणात, मिळविलेल्या शक्तीचा व्यय न करता, केवळ देह पोसण्यातच तिचा विनियोग करणे ही सर्वस्वी नागवण आहे. म्हणून केवळ विषयसुख भोगण्याकडेच लक्ष देऊ नये.॥ २०९॥
(श्लोक-३४)
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४॥
अर्थ—इंद्रियांच्या ठिकाणी आपल्या विषयाविषयी स्वाभाविकच रागद्वेष आहेत, पण मनुष्याने मात्र त्याच्या तावडीत जाऊ नये. कारण रागद्वेष हे परमार्थ मार्गातील लुटारू आहेत.॥ ३४॥
येऱ्हवीं इंद्रियांचिया अर्था-। सारिखा विषय पोषितां।
संतोष कीर चित्ता। आपजेल॥ २१०॥
परी तो संवचोराचा सांगात। जैसा नावेक स्वस्थ।
जंव नगराचा प्रांत। सांडिजेना॥ २११॥
बापा विषयाची मधुरता। झणें आवडी उपजे चित्ता।
तो परिणाम विचारितां। प्राण हरी॥ २१२॥
देखें इंद्रियीं काम असे। तो लावी सुखदुराशे।
जैसा गळीं मीन आमिषें। भुलविजे गा॥ २१३॥
परी तयामाजी गळु आहे। जो प्राणातें घेऊनि जाये।
तो जैसा ठाउवा नोहे। झांकलेपणें॥ २१४॥
तैसें अभिलाषें येणें कीजेल। विषयांची आशा धरिजेल।
तरी वरपडा होईजेल। क्रोधानळा॥ २१५॥
जैसा कवळोनियां पारधी। घातेचिये संधी।
आणी मृगातें बुद्धी। साधावया॥ २१६॥
एथ तैसीचि परी आहे। म्हणूनि संग हा तुज नोहे।
पार्था दोन्ही काम क्रोध हे। घातक जाणें॥ २१७॥
म्हणऊनि हा आश्रयोचि न करावा। मनेंही आठवो न धरावा।
एक निजवृत्तीचा वोलावा। नासों नेदीं॥ २१८॥
अर्थ—एरव्ही इंद्रियांची ओढ ज्या विषयाकडे आहे, तोच विषय इंद्रियाला भोगू दिल्यास मनाला संतोष होईल हे खरे.॥ २१०॥ पण ज्याप्रमाणे सोबत करणारे चोर गावाची शीव सुटेपर्यंत काही करीत नाहीत; स्वस्थ राहातात, पण पुढे गावाची शीव सुटली की लुटतात, त्याप्रमाणेच इंद्रियांचे रागद्वेष हे सोबतीचे चोर आहेत.॥ २११॥ बापा अर्जुना! या विषयसुखाच्या ठिकाणी जर का चित्ताला गोडी लागली की, त्याच्या परिणामाचा विचार करता आपला नाशच दिसून येतो.॥ २१२॥ अर्जुना! पहा, इंद्रियांच्या ठिकाणी सुखाची इच्छा असते व ती इच्छा मग कधी आवरली जाणार नाही, अशी दुर्धर वाढते. ज्याप्रमाणे गळाला लागलेल्या मांसाच्या तुकडॺाला मत्स्य भुलतो, त्याप्रमाणे मनुष्य विषयसुखात भुलतो.॥ २१३॥ पण गळाला लागलेल्या मांसाच्या तुकडॺाने गळ झाकला गेल्यामुळे प्राण घेणारा गळ त्या मत्स्याला दिसत नाही,॥ २१४॥ त्याप्रमाणे या कामाने लोभ उत्पन्न होऊन विषयसुखाची आशा धरली जाईल आणि त्यामुळे क्रोधरूपी अग्नीच्या तावडीत मनुष्य सापडेल.॥ २१५॥ ज्याप्रमाणे पारधी किंवा शिकारी मृगाला पकडण्याकरता किंवा मारण्याकरता मृग मारला जाईल अशा अडचणीत मृगाला आपल्या बुद्धीने घेरतो.॥ २१६॥ अर्जुना! तशीच स्थिती येथेही आहे. म्हणून त्यांचा संग तुझ्या उपयोगाचा नाही. अर्जुना! काम व क्रोध हे दोन्ही परमार्थात घातक आहेत,॥ २१७॥ म्हणून यांचा आश्रय करू नकोस, एवढेच नाही तर मनाने देखील त्यांचे कधी स्मरण करू नये आणि मी आपल्या सर्वांहून निराळा साक्षिस्वरूप आहे, या वृत्तीचा जो जिव्हाळा तो एक कधी नाहीसा होऊ देऊ नकोस.॥ २१८॥
(श्लोक-३५)
श्रेयान्स्वधर्मो विगुण: परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।
स्वधर्मे निधनं श्रेय: परधर्मो भयावह:॥ ३५॥
अर्थ—दुसऱ्याला विहित असलेला धर्म आचरण्यास सोपा असला व आपला धर्म आचरण्यास कठीण वाटत असला, तरी दुसऱ्याला विहित असलेल्या धर्माचे आचरण करण्यापेक्षा आपल्याला विहित असलेला धर्मच श्रेयस्कर असतो. आचरण्यास कठीण म्हणून आपल्याला मरण आले तरी त्यात कल्याणच असते; पण परक्याचा धर्म मात्र आपल्याला अनर्थकारक असतो.॥ ३५॥
अगा स्वधर्म हा आपुला। जरी कां कठिण जाहला।
तरी हाचि अनुष्ठिला। भला देखें॥ २१९॥
येरु आचार जो परावा। तो देखतां कीर बरवा।
परी आचरतेनि आचरावा। आपुलाचि॥ २२०॥
सांगें शूद्रघरीं आघवीं। पक्वान्नें आहाति बरवीं।
तीं द्विजें केवीं सेवावीं। दुर्बळ जरी जाहला॥ २२१॥
हें अनुचित कैसेनि कीजे। अग्राह्य केवीं इच्छिजे।
अथवा इच्छिलेंही पाविजे। विचारीं पां॥ २२२॥
तरी लोकांचीं धवळारें। देखोनियां मनोहरें।
असतीं आपुलीं तणारें। मोडावीं केवीं॥ २२३॥
हें असो वनिता आपुली। कुरूप जरी जाहाली।
तऱ्ही भोगितां तेचि भली। जियापरी॥ २२४॥
तेवीं आवडे तैसा सांकड। आचरतां जऱ्ही दुवाड।
तऱ्ही स्वधर्मचि सुरवाड। परत्रींचा॥ २२५॥
हां गा साकर आणि दूध। हें गौल्यें कीर प्रसिध्द।
परी कृमिदोषीं विरुद्ध। घेपे केवीं॥ २२६॥
ऐसेनिही जरी सेविजेल। तरी ते आळुकीचि उरेल।
जे तें परिणामीं पथ्य नव्हेल। धनुर्धरा॥ २२७॥
म्हणोनि आणिकांसी जें विहित। आणि आपणपेयां अनुचित।
तें नाचरावें जरी हित। विचारिजे॥ २२८॥
या स्वधर्मातें अनुष्ठितां। वेंचु होईल जीविता।
तोही निका वर उभयतां। दिसत असे॥ २२९॥
ऐसें समस्त सुरशिरोमणी। बोलिजे जेथ श्रीशार्ङ्गपाणी।
तेथ अर्जुन म्हणे विनवणी। असे देवा॥ २३०॥
हें जें तुम्हीं सांगीतलें। तें सकळ कीर म्यां परिसिलें।
परी आतां पुसेन कांहीं आपुलें। अपेक्षित॥ २३१॥
अर्थ—अर्जुना! आपला विहित धर्म कठीण जरी वाटत असला तरी त्याचेच आचरण करणे आपल्या कल्याणाचे असते.॥ २१९॥ एरवी दुसऱ्याला विहित असलेला धर्म जरी बरा दिसत असला तरी आचरण करायचे ते स्वधर्माचेच केले पाहिजे.॥ २२०॥ अर्जुना! सांग, शूद्रजातीचे घरी उत्तम उत्तम पक्वान्ने केली असली तरी ‘अत्यंत दरिद्री आहे’ म्हणून ब्राह्मणाने ती कशी खावी बरे?॥ २२१॥ असे विहित नसलेले कर्म कसे करायचे किंवा जे शूद्रान्न आपल्याला निषिद्ध म्हणून शास्त्राने सांगितले, त्याची इच्छा तरी कशी करावी? अथवा इच्छिले तरी कसे प्राप्त करून घ्यावे, याचा विचार कर.॥ २२२॥ तसेच दुसऱ्या लोकांची सात मजली सुंदर घरे पाहून आपल्या गवताच्या झोपडॺा कशा मोडाव्या?॥ २२३॥ असो, आपली बायको जरी कुरूप असली तरी भोग घ्यावयाचा तर तिचाच घेणे हिताचे असते.॥ २२४॥ त्याप्रमाणे आपला स्वधर्म वाटेल तितका कठीण असला व आचरताना दु:खदायक असला तरी स्वधर्माचे आचरणच मेल्यानंतर सुखकारक असते.॥ २२५॥ बा अर्जुना! साखर आणि दूध हे दोन्ही गोड म्हणून प्रसिद्ध आहेत, पण कृमीच्या आजारात देणे विरुद्ध आहे, तेव्हा ते कसे घ्यावे?॥ २२६॥ इतक्यावरही अर्जुना! कृमिदोषवानाने त्यांचे सेवन केलेच, तर ती इच्छेची पूर्तीच होईल, पण परिणामी हितकर होणार नाही.॥ २२७॥ म्हणून परलोकाचा विचार केला, तर दुसऱ्याला जो धर्म विहित आहे व आपल्याला विहित नाही, अशा धर्माचे आचरण करू नये.॥ २२८॥ आपल्या विहित धर्माचे अनुष्ठान करता करता प्राण जरी खर्ची पडले तरी ते उत्तम असते; कारण इहपरलोकात तसे होणे श्रेष्ठ गणले गेले आहे.॥ २२९॥ याप्रमाणे जेथे सर्व देवांच्या देवाचे असे बोलणे चालले आहे, तेथे अर्जुन म्हणतो, शार्ङ्गधरा! आपल्या चरणी माझी एक प्रार्थना आहे.॥ २३०॥ तुम्ही जे सर्व आतापर्यंत सांगितले ते मी सर्व बरोबर ऐकले आहे; पण आता माझी काही विचारावयाची इच्छा आहे, ते मी विचारतो.॥ २३१॥
गूढार्थदीपिका—मनुष्याला ब्राह्मणादी वर्णानुसार जो निरनिराळा धर्म भगवंतांनी सांगून ठेवला आहे, तो त्याच्यासमोर धर्म असतो व तोच त्याच्या इहपरकल्याणाचा आहे, पण केव्हा केव्हा मनुष्याला आपल्यास्वधर्मापेक्षा दुसऱ्याला विहित असलेल्या धर्मांतील वर वर दिसणारा सुटसुटितपणा किंवा सोपेपणा अथवा फायदा पाहून आपला धर्म सोडून दुसऱ्याच्या धर्माने वागण्याचा मोह होतो. अर्जुनाला असाच मोह होऊन क्षत्रियांच्या युद्धरूपी घोर कर्मापेक्षा ब्राह्मणांचा क्षमाशांतिरूप संन्यासधर्मच आपले व सर्व समाजाचे किंवा आपल्या ज्ञातीचे कल्याण करणारा आहे व इहपरलोक किंवा आत्मकल्याण साधणारा आहे, असे वाटू लागले. पण इहलोकातील भौतिक विषयसुख व अध्यात्मसुख या दोघांचीही प्राप्ती होण्याकरता भगवंतांनी प्रत्येकाचा धर्म सांगून ठेवला असल्यामुळे व त्या भगवंतांनीच सांगून ठेवलेल्या धर्माप्रमाणे अनुष्ठान करणाऱ्याचे दोन्ही प्रकारचे हित साधून देणारा असल्यामुळे, भगवंताने आपल्याला विहित केलेला धर्म जरी आपल्या बुद्धीने अकल्याणाचा व दुसऱ्याला विहित असलेला धर्म कल्याणाचा आहे, असे वाटत असले तरी, स्वधर्म सोडून परधर्माचे आचरण करण्याचा मनुष्याने आपल्या बुद्धीने केलेला विचार हितकर होत नाही, हेच भगवंतांनी या श्लोकाने सांगितले आहे.
(श्लोक-३६)
अर्जुन उवाच
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुष:।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजित:॥ ३६॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो— हे वृष्णिकुळात उत्पन्न झालेल्या भगवंता! हा पुरुष इच्छा नसतानाही बळजबरीने-दुसऱ्याने प्रवृत्त करावे तसे-कोणी प्रवृत्त केल्यामुळे पापाचरण करतो किंवा शास्त्र सोडून वागतो?॥ ३६॥
तरी देवा हें ऐसें कैसें। जे ज्ञानियांचीही स्थिती भ्रंशे।
मार्ग सांडूनि अनारिसे। चालत देखों॥ २३२॥
सर्वज्ञही जे होती। हे उपायही जाणती।
तेही परधर्में व्यभिचरति। कवणें गुणें॥ २३३॥
बीजा आणि भुसा। अंध निवाड नेणे जैसा।
नावेक देखणाही तैसा। बरळे कां पां॥ २३४॥
जे असता संग सांडिती। तेचि संसर्ग करितां न धाती।
वनवासीही सेविती। जनपदातें॥ २३५॥
आपण तरी लपती। सर्वस्वें पाप चुकविती।
परी बलात्कारें सुईजती। तयाचिमाजीं॥ २३६॥
जयाची जीवें घेती विवसी। तेचि जडोनि ठाके जीवेंसीं।
चुकवितां ते गिंवसी। तयातेंचि॥ २३७॥
ऐसा बलात्कारु एक दिसे। तो कवणाचा एथ आग्रहो असे।
हें बोलावें हृषीकेशें। पार्थ म्हणे॥ २३८॥
अर्थ—तरी, देवा! हे आश्चर्यच आहे की, ज्ञानी जे म्हणवितात ते देखील विहित मार्ग सोडून भलत्या मार्गाने चाललेले व विहित मार्गापासून भ्रष्ट झालेले दिसतात.॥ २३२॥ जे सर्वज्ञ आहेत व जे आपल्या कल्याणाचा मार्ग जाणतात, तेही स्वधर्म सोडून परधर्माने वागताना जे दिसतात ते कशामुळे?॥ २३३॥ बी आणि कोंडा यांचा निवाडा आंधळॺाला करता येणार नाही; पण केव्हा केव्हा क्षणभर डोळस पुरुषही चुकतो ते का?॥ २३४॥ जे पुरुष, असलेला आप्तेष्टांचा संग सोडून दुसऱ्याचा संसर्ग लावून घेताना पुरे म्हणत नाहीत, लोकसंसर्ग सोडून जंगलात राहायला गेलेले पुरुषही पुन: लोकातच राहू इच्छितात.॥ २३५॥ पाप होऊ नये म्हणून पापप्रसंगाला चुकविण्याचा प्रयत्न करतात व पापापासून आपण लपून राहातात, पापकर्मींच्या दृष्टीस आपण पडत नाहीत, असे जे पुरुष तेही पण बळजबरीने पापाचरणात लोटले जातात.॥ २३६॥ ज्या वस्तूचा मनापासून त्रास वाटतो, त्याच वस्तूचा मनात ध्यास लागतो आणि जी वस्तू आपण चुकवू पाहतो, ती गळॺात येऊन पडते.॥ २३७॥ असा एक बलात्कार दिसून येतो, तो कोणाचा आग्रह किंवा बलात्कार आहे? हे देवा! मला नीट सांगा.॥ २३८॥
(श्लोक-३७)
श्रीभगवानुवाच
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भव:।
महाशनो महापाप्मा विद्धॺेनमिह वैरिणम्॥ ३७॥
अर्थ—भगवान म्हणतात—अर्जुना! रजोगुणापासून उत्पन्न झालेला हा काम आहे व हाच पुढे क्रोधही होतो. हा मोठा खादाड आहे, म्हणजे याची कधी तृप्तीच होत नाही. तसाच हा मोठा पापी आहे. (कारण हाच पापाला प्रवृत्त करतो) म्हणून या जगाचा हा वैरी आहे असे समज.॥ ३७॥
तंव हृदयकमळआराम। जो योगियांचा निष्कामकाम।
तो म्हणतसे पुरुषोत्तम। सांगेन आईक॥ २३९॥
तरी हे काम क्रोध पाहीं। जयांतें कृपेची सांठवण नाहीं।
हे कृतांताच्या ठायीं। मानिजती॥ २४०॥
हे ज्ञाननिधीचे भुजंग। विषयदरीचे वाघ।
भजनमार्गींचे मांग। मारक जे॥ २४१॥
हे देहदुर्गींचे धोंड। इंद्रियग्रामींचें कोंड।
यांचें व्यामोहादिक बंड। जगावरी॥ २४२॥
हे रजोगुण मानसाचे। समूळ आसुरियेचे।
धायपण ययांचें। अविद्या केलें॥ २४३॥
हे रजाचे कीर जाहले। परी तमासी पढियंते भले।
तेणें निजपद यां दीधलें। प्रमादमोह॥ २४४॥
हे मृत्यूच्या नगरीं। मानिजती निकियापरी।
जे जीविताचे वैरी। म्हणऊनियां॥ २४५॥
जयांसि भुकेलिया आमिषा। हें विश्व न पुरेचि घांसा।
कुळवाडी यांची आशा। चाळीत असे॥ २४६॥
कौतुकें कवळितां मुठी। जिये चवदा भुवनें थेंकुटीं।
तिये भ्रांति ही धाकुटी। वाल्हीदुल्ही॥ २४७॥
जे लोकत्रयाचें भातुकें। खेळतांचि खाय कवतिकें।
तिच्या दासीपणाचेनि बिकें। तृष्णा जिये॥ २४८॥
हें असो मोहें मानिजे। यातें अहंकारें घेपे दीजे।
जेणें जग आपुलिया भोजें। नाचवीत असे॥ २४९॥
जेणें सत्याचा भोकसा काढिला। मग असत्य तृणकुटा भरिला।
तो दंभ रूढविला। जगीं इंहीं॥ २५०॥
साध्वी शांति नागविली। मग माया मांगी शृंगारिली।
तियेकरवीं विटाळविलीं। साधुवृंदें॥ २५१॥
इंहीं विवेका त्राय फेडिली। वैराग्याची साल काढिली।
जितया मान मोडिली। उपशमाची॥ २५२॥
इंहीं संतोषवन खांडिलें। धैर्यदुर्ग पाडिले।
आनंदरोप सांडिलें। उपडूनियां॥ २५३॥
इंहीं बोधाचीं रोपें लुंचिलीं। सुखाची लिपी पुसिली।
जिव्हारीं आगी सूदली। तापत्रयाची॥ २५४॥
हे आंगा तंव घडले। जीवींचि आथि जडले।
परी नातुडती गिंवसिले। ब्रह्मादिकां॥ २५५॥
हे चैतन्याचे शेजारीं। वसती ज्ञानाच्या एका हारीं।
म्हणोनि प्रवर्तती महामारी। सांवरती ना॥ २५६॥
हे जळेंवीण बुडविती। आगीवीण जाळिती।
न बोलतां कवळिती। प्राणियांतें॥ २५७॥
हे शस्त्रेंवीण साधिती। दोरेंवीण बांधिती।
ज्ञानियासी तरी वधिती। पैज घेउनी॥ २५८॥
हे चिखलेंवीण रोविती। पाशेंवीण गोविती।
हे कवणाजोगे न होती। आंतुवटपणें॥ २५९॥
अर्थ—यावर, हृदयरूपी कमळ हे ज्याचे क्रीडास्थान आहे, योगीजनांचा जो कामनारहित काम आहे म्हणजे योगी विषयसुखाची इच्छा सोडून ज्याच्या प्राप्तीची इच्छा करितात, तो परमात्मा श्रीकृष्ण म्हणतो, अर्जुना! सांगतो ऐक.॥ २३९॥ तू विचारलेस तर, हे कामक्रोध जे आहेत, त्यांच्या ठिकाणी दयावृत्तीचा मुळीच साठा नाही. हे साक्षात मृत्यूच आहेत, असे समज.॥ २४०॥ हे आत्मज्ञानरूपी ठेव्यावर बसलेले सर्प आहेत, हे विषयरूप गुहेत दडून बसलेले वाघ आहेत, हे परमेश्वराच्या भजनमार्गाने जाणारे जे लोक आहेत, त्यांना मारणारे मारेकरी मांग आहेत.॥ २४१॥ हे देहरूप किल्लयाचे मजबूत दगडी चिरे आहेत (म्हणजे मजबूत दगडांनी जसा किल्ला मजबूत राहातो, त्याप्रमाणे काम क्रोध हे देहबुद्धी दृढ करणारे आहेत). हे इंद्रियरूपी गावाचे गावकुस आहेत (म्हणजे गावाच्या भोवती जी भिंत असते, तिच्या योगाने गावाचे संरक्षण होते, त्याप्रमाणे कामक्रोधाच्या योगाने इंद्रियांचे संरक्षण होते किंवा इंद्रियांच्या विषयासक्तीचे संरक्षण होते). या कामक्रोधांनी विचारशून्यता इत्यादिकांच्या साह्याने सर्व जगावर उठाव केला आहे.॥ २४२॥ कामक्रोध हे मनाचा रजोगुणच होय. हे कामक्रोध नि:शेष आसुरी संपत्तीच होय आणि अविद्येने म्हणजे विपरीत भ्रांतीने यांना दाईप्रमाणे दूध पाजून वाढविले.॥ २४३॥ हे रजोगुणापासून जन्मले हे अगदी खरे, पण हे तमोगुणाचेहि मोठे आवडते आहेत. त्या तमोगुणाने या कामक्रोधांना प्रमाद, विचारशून्यता किंवा अविवेक हे आपले पद दिले.॥ २४४॥ मृत्यूच्या नगरात यांना अगदी सच्च्या मित्राप्रमाणे मानिले जाते; कारण हे जीविताचे वैरी आहेत.॥ २४५॥ या कामक्रोधाच्या भुकेची शांती करण्याकरिता मांस द्यावयाचे तर संपूर्ण विश्वाचे मांस त्यांना एका घासाला देखील पुरत नाही. जगरूप शेतीचा सर्व उदीम यांच्या ठिकाणी असणाऱ्या आशेनेच होत असतो.॥ २४६॥ या कामक्रोधांनी सृष्टीच्या चौदाही लोकांना कौतुकाने मुठीत धरतो म्हटले तर ती चौदा भुवनेहि कमी पडतात आणि या कामक्रोधांची भ्रांती ही आवडती धाकटी बहीण आहे.॥ २४७॥ त्रैलोक्य हे मुलांच्या भातुक्याप्रमाणे कामक्रोधांकडून सहज खाल्ले जाते. विषयसुखाची वासना ही या कामक्रोधांच्या दासीपणाचे बळावर जगते.॥ २४८॥ हे असो. अर्जुना! अविवेक या कामक्रोधांना मोठा मान देतो. अहंकार याच्याशी घेण्यादेण्याचा व्यापार करतो. म्हणून तो अहंकार वाटेल तसे सर्व जग हौसेने नाचवीत आहे.॥ २४९॥ या अहंकाराने सत्यपणाचा जो गाभा तोच नाहीसा केला व त्यात असत्यपणाचे कोठार भरून दिले. तोच जगात दंभ प्रसिद्ध झाला.॥ २५०॥ सती शांतीला लुटून टाकले. कपटरूपी मांगिणीला सजवले व तिच्या हाताने साधुसमुदाय बाटविला.॥ २५१॥ यांनी विवेकाची प्रतिष्ठाच नाहीशी केली. वैराग्याची साल सोलून काढली व जिवंत उपशमाची मानच मोडली.॥ २५२॥ यांनी संतोषरूपी वन उध्वस्त केले. धैर्यरूपी मजबूत किल्ला जमीनदोस्त केला आणि मनाच्या समाधानाचे रोपटे उपटून टाकले.॥ २५३॥ यांनी ज्ञानाची रोपटे तोडून टाकली, सुख हा शब्दच पुसून टाकला व हृदयात आध्यात्मिकादी तीन दु:खरूपी अग्नीची शेगडी घातली.॥ २५४॥ हे अंगात उत्पन्न झाले आहेत, चित्तात दृढ खिळून बसले आहेत, पण ब्रह्मादिकांनी शोध केला, तरी त्याच्या हाती लागत नाहीत.॥ २५५॥ हे चैतन्याच्या अगदी जवळ असतात, ज्ञानाच्या एका सत्तारूप पंक्तीत राहातात, म्हणूनच ते आटोपले जाऊ शकत नाहीत व सर्वनाश करण्यास प्रवृत्त होतात.॥ २५६॥ हे पाण्यावाचून बुडवतात, अग्नीवाचून जाळतात, न बोलताच मनुष्याला घेरतात.॥ २५७॥ हे शस्त्रावाचून मारतात, दोरीवाचून बांधतात आणि ज्ञानी पुरुषाला प्रतिज्ञा करून मारतात, म्हणजे त्यांच्या ठिकाणी देहबुद्धी उत्पन्न करतात.॥ २५८॥ हे चिखलावाचून गाडतात, जाळॺावाचून गुंतवितात आणि आपल्या चिवटपणाने कोणाच्या स्वाधीन होत नाहीत.॥ २५९॥
(श्लोक-३८-३९)
धूमेनाऽऽव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्॥ ३८॥
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥ ३९॥
अर्थ—जसा धूमाने अग्नी, धुळीने आरसा व वारेने गर्भ आच्छादिलेला असतो, तसे हे आत्मज्ञान कामक्रोधाने झाकलेले आहे.॥ ३८॥ अर्जुना! जो काम, ज्याची कधी तृप्तीच होत नाही, असा अग्नीच आहे व जो ज्ञान्याचा सदा वैरी आहे, त्या कामाने आत्मज्ञान झाकून टाकले आहे.॥ ३९॥
जैसी चंदनाची मुळी। गिंवसोनि घेपे व्याळीं।
ना तरी उल्बाची खोळी। गर्भस्थासी॥ २६०॥
कां प्रभावीण भानु। धूमेंवीण हुताशनु।
जैसा दर्पण मळहीनु। कंहींच नसे॥ २६१॥
तैसें इहींवीण एकलें। आम्हीं ज्ञान नाहीं देखिलें।
जैसें कोंडेनि पांगुतलें। बीज निपजे॥ २६२॥
तैसें ज्ञान तरी शुद्ध। परी इंहीं असे प्ररुद्ध।
म्हणोनि तें अगाध। होऊनि ठेलें॥ २६३॥
आधीं यांतें जिणावें। मग तें ज्ञान पावावें।
तंव पराभवो न संभवे। रागद्वेषां॥ २६४॥
यांतें साधावयालागीं। जें बळ आणिजे आंगीं।
तें इंधनें जैसीं आगी। सावावो होय॥ २६५॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे चंदनाच्या मुळाला सर्प वेढून असतात किंवा गर्भातील जीवाला वारेची खोळ असते.॥ २६०॥ का प्रकाशावाचून सूर्य राहात नाही, धुरावाचून अग्नी नसतो किंवा आरसा मळणार नाही, असे होत नाही.॥ २६१॥ ज्याप्रमाणे कोंडॺावाचून बी नसते, त्याप्रमाणे या कामक्रोधांनी युक्त नाही, असे निर्भेळ ज्ञान आम्ही पाहिले नाही.॥ २६२॥ तसे पाहिले तर ज्ञान हे निर्भेळच आहे, पण या कामक्रोधांनी त्या ज्ञानाला रोधून धरले आहे, म्हणून अत्यंत कठीण होऊन बसले आहे.॥ २६३॥ अगोदर या कामक्रोधाला जिंकावे, तरच ते ज्ञान प्राप्त होते. कामक्रोध जिंकले जात नाहीत, तोपर्यंत रागद्वेषही जिंकले जात नाहीत.॥ २६४॥ या कामक्रोधांना जिंकण्याकरिता जे सामर्थ्य आपण आपल्या अंगी आणावे ते अग्नीला सरपण जसे साह्यभूतच होते, तसे कामक्रोधाला साह्यभूतच होते. (कारण रागद्वेषपूर्वकच सामर्थ्याने प्रयत्न केला जातो व रागद्वेषाने पुन: कामक्रोध वाढतात).॥ २६५॥
गूढार्थदीपिका—काम म्हणजे विषयाचे प्रेम; ज्ञान म्हणजे जाणणे; विरोधी पदार्थच विरोधी पदार्थाचा नाश करू शकतो. पण कामक्रोधादिक जाणले जातात, म्हणून जाणिवेचा कामाशी विरोध नाही व म्हणूनच ज्ञानाने कामाचा नाश न होता ज्ञानाबरोबर तो राहू शकतो. एका विषयाच्या प्रेमाने दुसऱ्या विषयाचे प्रेम नाहीसे होते; हे आपण पाहतो. म्हणून परमेश्वराच्या प्रेमाने कामरूपी विषयांचे प्रेम नाहीसे होऊ शकते.
(श्लोक-४०-४३)
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥ ४०॥
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥ ४१॥
इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्य: परं मन:।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धे: परतस्तु स:॥ ४२॥
एवं बुद्धे: परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥ ४३॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोऽध्याय:॥ ३॥
अर्थ—इंद्रिये, मन, बुद्धी ही या कामक्रोधांची वसतिस्थाने आहेत. त्याच्या आश्रयाने हा काम ज्ञानाला वेढून घेऊन झाकून टाकतो व पुरुषाला भुरळ पाडतो.॥ ४०॥ म्हणून अर्जुना! अगोदर इंद्रियांचे दमन कर किंवा विषयांपासून त्यांना आवर. ज्ञान-विज्ञान यांचा नाश करणाऱ्या या पाप्याला ठार कर.॥ ४१॥ बाह्य स्थूल विषय जे आहेत, त्यांच्या पलीकडे इंद्रिये आहेत. इंद्रियांच्या पलीकडे मन आहे. मनाच्या पलीकडे बुद्धी आहे व बुद्धीच्या पलीकडे तो आत्मा आहे.॥ ४२॥ याप्रमाणे बुद्धीच्या पलीकडे असणाऱ्या आत्म्याला जाणून बुद्धीने त्याला दृढ धरून ठेवून कधीही हाती न लागणाऱ्या या कामरूपी शत्रूला ठार कर.॥ ४३॥
तैसे उपाय कीजती जे जे। ते यांसीच होती विरजे।
म्हणोनि हटियांतें जिणिजे। इहींचि जगीं॥ २६६॥
ऐसियाही सांकडां बोला। एक उपाय आहे भला।
तो करितां जरी आंगवला। तरी सांगेन तुज॥ २६७॥
इयांचा पहिला कुरुठा इंद्रियें। एथूनि प्रवृत्ती कर्मातें विये।
आधीं निर्दळूं घालीं तियें। सर्वथैव॥ २६८॥
मग मनाची धांव पारुषेल। आणि बुद्धीची सोडवण होईल।
इतुकेनि थारा मोडेल। या पापियांचा॥ २६९॥
हे अंतरींहूनि जरी फिटले। तरी निभ्रांत जाण निवटले।
जैसें रश्मीवीण उरलें। मृगजळ नाहीं॥ २७०॥
तैसे रागद्वेष जरी निमाले। तरी ब्रह्मींचें स्वराज्य आलें।
मग तो भोगी सुख आपुलें। आपणचि॥ २७१॥
जे गुरुशिष्यांची गोठी। पिंडापदांची गांठी।
तेथ स्थिर राहोनि नुठीं। कवणे काळीं॥ २७२॥
ऐसें सकळ सिद्धांचा रावो। देवी लक्ष्मीयेचा नाहो।
राया ऐकें देवदेवो। बोलता जाहला॥ २७३॥
आतां पुनरपि तो अनंत। आद्य एकी मात।
सांगेल तेथ पंडुसुत। प्रश्न करील॥ २७४॥
तया बोलाचा हन पाड। कां रसवृत्तीचा निवाड।
येणें श्रोतयां होईल सुरवाड। श्रवणसुखाचा॥ २७५॥
ज्ञानदेवो म्हणे निवृत्तीचा। चांग उठावा करूनि उन्मेषाचा।
मग संवाद श्रीहरिपार्थांचा। भोगावा बापा॥ २७६॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां तृतीयोऽध्याय:॥ ३॥
अर्थ—त्याचप्रमाणे कामाला जिंकण्याला जे जे उपाय करावे, ते ते त्यालाच साह्य होतात. म्हणूनच कामाला जिंकायचेच असा हट्ट धरून जे प्रयत्न करतात, त्यांना हाच जिंकतो.॥ २६६॥ अशाही अडचणीत सांगण्यासारखा एक उपाय आहे. तो जर तुझ्या अंगी बाणू शकेल तर सांगतो.॥ २६७॥ यांचे मूळस्थान इंद्रिये आहेत. या इंद्रियांपासून प्रथम प्रवृत्ती होऊन कर्म घडते. म्हणून इंद्रियांचेच अगोदर निर्दालन कर.॥ २६८॥ (इंद्रियांच्या स्वाधीन मन असल्यामुळे) इंद्रिये जिंकली की मनाचीही विषयांकडील धाव नाहीशी होते आणि (बुद्धी मनाच्या स्वाधीन असल्यामुळे मन स्थिर झाले की) बुद्धीही मनाहून स्वतंत्र होते. अशा रितीने कामाचा आश्रयच नाहीसा झाल्यामुळे या कामक्रोधरूपी पाप्यांचे नावही राहात नाही.॥ २६९॥ अर्जुना! ज्याप्रमाणे सूर्याची किरणे नाहीशी झाली की मृगजळ कोठेच दृष्टीस पडत नाही, त्याप्रमाणे हे कामक्रोध अंत:करणातून नाहीसे झाले की, कोठेच दृष्टीस पडायचे नाहीत.॥ २७०॥ तसेच कामक्रोधाच्या नाशामुळे रागद्वेषांचाही नाश झाला की परब्रह्मप्राप्तीरूप स्वराज्य स्वाधीन झालेच. मग असा पुरुष आपण आपलेच सुख भोगतो.॥ २७१॥ ही ब्रह्मस्वराज्याची प्राप्ती ही गुुरुशिष्याच्या एकांतातील गुप्त गोष्ट आहे. तीत जीवाशिवांचे ऐक्य होते. ते ऐक्य प्राप्त करून घेऊन तेथे स्थिर हो. तेथून केव्हाही ढळू नकोस.॥ २७२॥ संजय म्हणतो, राया धृतराष्ट्रा! सर्व सिद्धांचा राजा, लक्ष्मी देवीचा नाथ, सर्व देवांचाही देव, भगवान श्रीकृष्ण, याप्रमाणे अर्जुनाला म्हणाला.॥ २७३॥ आता पुन: तो अनंत भगवान श्रीकृष्ण सृष्टीच्या आरंभीची एक गोष्ट सांगेल व त्यावर अर्जुन प्रश्न करील.॥ २७४॥ त्या दोघांच्या बोलण्याची योग्यता तसेच त्या भाषणातील रसाळपणाचा परिपोष यांच्या योगाने श्रोत्यांना श्रवणाच्या सुखाचा अत्यंत सुकाळ होईल.॥ २७५॥ श्रीनिवृत्तिनाथांचे श्रीज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना म्हणतात, ज्ञानश्रवणाची अत्यंत उत्कंठा वाढवून तुम्ही श्रीकृष्ण भगवान व अर्जुन यांचा संवाद श्रवण करा.॥ २७६॥
श्रीसद्गुरुमाउलीच्या कृपेने श्रीज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायाचा अनुवाद गूढार्थदीपिकेसह पूर्ण झाला,
तो सद्गुरुचरणी समर्पण असो.
समारोप
अर्जुन म्हणतो, हे केशवा! जीव कर्मकर्तृत्वरहित आहे असे सांगता व युद्धरूपी घोर कर्मालाही मला प्रवृत्त करता, तर यात माझ्या कल्याणाचा निश्चित असा एक मार्ग कोणता, हे मला सांगा.
श्रीभगवान म्हणतात, अर्जुना! मी दोन प्रकारच्या निष्ठा पूर्वीच सांगून ठेविल्या आहेत. एक ज्ञानयोगनिष्ठा व दुसरी कर्मयोगनिष्ठा. कर्मयोगाचे आचरण केल्याशिवाय ज्ञानयोगनिष्ठेचा अधिकारी होऊ शकत नाही. प्रत्येक मनुष्य एक क्षण देखील कर्माशिवाय राहू शकत नाही. कारण तो प्रकृतीच्या अधीन असल्यामुळे त्याच्याकडून नकळत कर्म घडतच असते. कर्मेंद्रियांचा निरोध करून मनात विषयांचे चिंतन करतो, तो ढोंगी होय. परंतु जो मनाचा निग्रह करून कर्मफळामध्ये आसक्त न होता, कर्माचे आचरण करतो, तो श्रेष्ठ समजावा. म्हणून, अर्जुना! तू असा योगी हो. तुला तुझ्या धर्माप्रमाणे जो विहित आचार सांगितला आहे, त्याचे पालन कर. जो विषयसुखाच्या स्वाधीन झाला, तो कर्माने बांधला जातो. याकरिता सर्व प्रकारची कामना सोडून परमेश्वरप्रीत्यर्थ आपल्या विहित धर्माचे आचरण कर. यासंबंधी पूर्वी एक इतिहास घडला, तो सांगतो, ऐक.
ब्रह्मदेवाने यज्ञासहित सर्व सृष्टी निर्माण केली; पण यज्ञाची गती सूक्ष्म असल्यामुळे त्या यज्ञाचे कसे आचरण करावे हे प्रजेला समजले नाही. म्हणून प्रजेने ब्रह्मदेवाला विनंती केली की, हे ब्रह्मदेवा! आम्हांला तुम्ही उत्पन्न केले, पण आम्ही कशाचा आश्रय करावा? तेव्हा ब्रह्मदेव म्हणाले की, तुम्ही तुमचा जो जो वर्ण असेल, त्या वर्णधर्माचे आचरण करा व देवांना संतुष्ट करा. हाच तुमचा यज्ञ होय. देवांना तुम्ही संतुष्ट केले, म्हणजे देव तुमच्यावर संतुष्ट होतील व त्यामुळे सर्व भोग तुम्हांला प्राप्त होतील. असे भोग प्राप्त झाले असता त्या भोगाने पुन: देवतांचे आराधन करा. अशा रितीने भोग प्राप्त झाले असता जो ते भोग देवतादिकांना न देता आपणच त्याचा उपभोग घेईल, तो चोर समजावा.
अन्नापासून सर्व सृष्टी उत्पन्न होते, पर्जन्यापासून अन्न उत्पन्न होते. यज्ञापासून पर्जन्य पडतो. कर्मापासून यज्ञ प्रकट झाले व यज्ञाला आधार वेद हे परमेश्वरापासून उत्पन्न झाले; म्हणून सर्व सृष्टी परमेश्वरव्याप्त आहे. अशी ही परंपरा ब्रह्मदेवाने सांगितली. म्हणून या स्वधर्मरूप यज्ञाचे जो पालन करणार नाही, त्याचे जीवित व्यर्थ आहे.
जो या देहातच राहून आत्मस्वरूपात रंगला, तो कृतकृत्य झाला. त्याला कधीच कर्माचा लेप लागत नाही. त्याला या जगात काही करावयाचे उरलेले नाही. पण जोपर्यंत ज्ञान होत नाही, तोपर्यंत विहित धर्मानुसार कर्माचरण करणे आवश्यक आहे. म्हणून अर्जुना! तू सर्व विषयसुखाची इच्छा सोडून धर्माचरण कर. या योगाने तू मोक्षपदाला जाशील. असेच कर्म करून जनकादिक राजर्षी मोक्षसुखाला पावले.
श्रेष्ठ लोकांचे धर्माचरण अज्ञानी लोकांना मार्ग दाखविणारे होते. माझेच उदाहरण पहा. मी पूर्णकाम आहे. मला काहीही कर्तव्य म्हणून त्रैलोक्यात उरलेले नाही. पण मी कर्म करीतच असतो. उद्देश एवढाच की, हे सर्व लोक माझ्या अधीन असल्यामुळे ते कुमार्गाला लागू नयेत व लोकसंस्थेचे रक्षण व्हावे. ज्ञानी पुरुषांनी, अज्ञानी पुरुष जसा कर्माच्या फळाच्या इच्छेने आस्थेने कर्म करतो, तसे धर्माचे आचरण करावे. कर्म व त्याचे फळ यात आसक्ती ठेवणाऱ्या अज्ञानी लोकांना निष्कर्मतेचा उपदेश करू नये. त्यांना कर्म करण्यासच प्रवृत्त करावे. देहालाच मी म्हणणारे विवेकहीन जे पुरुष असतात ते मीच कर्माचा कर्ता आहे असे मानतात. वास्तविक प्रकृतीच्या गुणामुळे बरी वाईट कर्मे देहाकडून होतात. ज्ञानी लोक गुणांच्या ठिकाणी गुणांची क्रीडा आहे असे समजून त्यांत आसक्त होत नाहीत. ज्याने प्रकृतीचे धर्म आपल्या अंगावर ओढून घेतले, तो या कर्माने बांधला जातो.
म्हणून अर्जुना! सर्व कर्मे मला अर्पण कर व तू आसक्तिरहित व शोकरहित होऊन या युद्धाकडे लक्ष दे.
माझ्या ह्या मताचा जे कोणी आदर करून श्रद्धापूर्वक अनुष्ठान करतात, ते कर्मापासून मुक्त होतात व जे माझी निंदा करून या मताचा तिरस्कार करतात, ते नतदृष्ट होत.
ज्ञानी जरी असला तरी आपआपल्या स्वत:च्या प्रकृतीच्या आधारानेच प्रत्येक मनुष्याची कर्मे होत असतात. तेव्हा तेथे कोणाचाही निग्रह काय करणार? इंद्रिये व त्यांचे विषय यांच्या संगामुळेच रागद्वेष उद्भवतात. तेव्हा तू त्याच्या स्वाधीन होऊ नकोस. दुसऱ्याच्या धर्मापेक्षा आपलाच धर्म श्रेष्ठ आहे. म्हणून स्वधर्माचरणात मरण आलेले बरे; पण परधर्माचे आचरण नरकादी भय प्राप्त करून देणारे आहे.
अर्जुन म्हणतो, भगवंता! हे असे कसे हो, की ज्ञानी जरी झाला तरी तो पाप करण्याची इच्छा नसताही बलात्काराने आपल्या मार्गापासून भ्रष्ट झालेला दिसतो? भगवान म्हणतात, अर्जुना! रजोगुणापासून झालेले काम व क्रोध हे विवेकाचे वैरी होत. ते ज्ञानाला झाकून टाकतात व आत्म्याची शुद्ध स्थिती प्रकट होऊ देत नाहीत. यांना जिंकले की ज्ञान प्राप्त होतेच. यांचे राहण्याचे ठिकाण म्हणजे इंद्रिये, मन व बुद्धी ही होत. म्हणून अर्जुना! या इंद्रियांचाच प्रथम मुळात घाव घालून निरोध कर. कारण इंद्रियांकडूनच सर्व कर्मे प्रवृत्त होतात. शरीराच्या पलीकडे इंद्रिये आहेत. इंद्रियांच्या पलीकडे मन आहे व मनाच्या पलीकडे बुद्धी आहे. आत्मा हा बुद्धीच्याही पलीकडे आहे. त्या आत्म्याच्या ठिकाणी बुद्धीला स्थिर करून कामक्रोधरूपी शत्रूंचा नाश कर.
श्रीमत्सद्गुरू श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु।
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय चौथा
आजि श्रवणेंद्रिया पाहलें। जे येणें गीतानिधान देखिलें।
आतां स्वप्नचि हें तुकलें। साचासरिसें॥ १॥
अर्थ—आता या श्रवणेंद्रियाने आज गीतेसारखा अमोल ठेवा पाहिला, म्हणून परमसुखाची सकाळ झाली व स्वप्नासारखे असलेले जगत सत्य वाटू लागले.॥ १॥
गूढार्थदीपिका—कानाने जे खरोखर ऐकायला पाहिजे ते ऐकले. समर्थ म्हणतात, “आता असो हें बोलणें। जयासि स्वहित करणें। तेणें सदा विचरणें। अद्वैतग्रंथीं॥ २६॥ जेणें परमार्थ वाढे। आंगीं अनुताप चढे। भक्तिसाधन आवडे। त्या नांव ग्रंथ॥ ३०॥ जेणें होये उपरति। अवगुण पालटती। जेणें चुके अधोगती। त्या नांव ग्रंथ॥ ३२॥ जेणें नुपजे विरक्ति भक्ति। तो ग्रंथचि नव्हे.॥ ३५॥” (दास. द. ७ स. ९). कानाला अद्वैत परमात्मवस्तूचे निरूपण ऐकायला मिळाले तरच कानाचे सार्थक झाले म्हणायचे. अद्वैतवस्तूच्या श्रवणाने कर्णेंद्रियाला खऱ्या वस्तूचा प्रकाश होतो किंवा ज्ञान होते. श्रीज्ञानेश्वर माउली म्हणतात, आज अद्वैत ग्रंथ जी गीता, त्यातील अद्वैत आत्मवस्तूचा उपदेश ऐकून माझे कर्णेंद्रिय खऱ्या ज्ञानाने प्रकाशित झाले. म्हणून आत्म्याहून निराळा अनेक वस्तुरूप जड, विनाशी असा जो जगाचा प्रत्यय पूर्वी येत होता, तो स्वप्नासारखा अत्यंत खोटा होता. आता आत्मविचाराने पाहू गेले असता जगही सच्चिदानंद आत्मस्वरूपच आहे असा अनुभव आला, असा अर्थ.
आधींचि विवेकाची गोठी। वरी प्रतिपादी श्रीकृष्ण जगजेठी।
आणि भक्तराज किरीटी। परिसत असे॥ २॥
जैसा पंचमालाप सुगंध। कीं परिमळ आणि सुस्वाद।
तैसा भला जाहला विनोद। कथेचा इये॥ ३॥
अर्थ—आधीच आत्मानात्मविवेकासारख्या विषयाचे प्रतिपादन व त्यातही जो विवेक, जगन्नियंता साक्षात परमात्मा श्रीकृष्ण सांगत आहे आणि भक्तश्रेष्ठ अर्जुन ऐकत आहे (असा महद्भाग्याचा संवाद ऐकायला मिळणे दुर्लभ)॥ २॥ ज्याप्रमाणे सुगंधित परिमळाने व अत्यंत मधुर रुचीने युक्त अशा अत्यंत कोमल पंचमालापाचा लाभ होणे महदानंद होय, त्याप्रमाणेच श्रीकृष्णार्जुनसंवादरूप कथेचा आनंद आहे. (ज्याचे बोल अत्यंत कोवळे व मनमोहक असे मधुर आहेत व जो अत्यंत हळुवार किंवा कोमल चित्ताने ऐकत आहे, अशा श्रीकृष्णार्जुनांच्या संवादाचा लाभ होणे श्रोत्याचे महद्भाग्यच होय.)॥ ३॥
कैसी आगळिक दैवाची। जे गंगा जोडिली अमृताची।
हो कां जे तपें श्रोतयांचीं। फळा आलीं॥ ४॥
अर्थ—असा श्रीकृष्णार्जुनांचा संवाद श्रोत्यांना ऐकायला मिळाला, श्रोत्यांचे केवढे थोर भाग्य की त्यांना अमृताची गंगाच प्राप्त झाली किंवा त्यांची अनेक जन्मांची जपतपादी पुण्यकर्मे या रीतीने फलद्रूप झाली.॥ ४॥
गूढार्थदीपिका—अनंत जन्मातील पुण्याचा साठा पदरी असल्याखेरीज अद्वैत श्रवणाकडे चित्ताचा ओढा लागत नाही. “बहुता सुकृताची जोडी। म्हणूनि विठ्ठलीं आवडी” अद्वैत ग्रंथ श्रवण करण्याची आवडी असणे व त्यांचे श्रवण घडणे हे महत्पुण्याचेच फळ असते “यावन्नानुग्रह: साक्षात जायते परमेश्वरात्। तावन्न सद्गुरु: कश्चित्सच्छास्त्रं वापि नो लभेत्॥” जोपर्यंत निष्काम कर्मानुष्ठानाच्या पुण्याने साक्षात परमेश्वराची कृपा होत नाही, तोपर्यंत अद्वैतग्रंथ श्रवण करण्याची आवड उत्पन्न होत नाही व त्या ग्रंथाचे यथार्थ ज्ञान करून देण्यास पुरुषही मिळत नाहीत, असे वचनही आहे.
आतां इंद्रियजात आघवें। तिंहीं श्रवणाचें घर रिघावें।
मग संवादसुख भोगावें। गीताख्य हें॥ ५॥
अर्थ—आता सर्व इंद्रियांनी श्रवणेंद्रियाच्या ठिकाणी यावे व मग गीतारूपी संवादाचे खरे सुख भोगावे.॥ ५॥
गूढार्थदीपिका—अत्यंत एकाग्र चित्ताने श्रवण करणाऱ्याच्या अंत:करणातच बोध उत्पन्न होतो व तशाच बोधापासून उपदेशाचे फळ मिळते असा अर्थ.
हा अतिसो अतिप्रसंगें। सांडूनि कथाचि ते सांगें।
जे कृष्णार्जुन दोघे। बोलत होते॥ ६॥
ते वेळीं संजयो रायातें म्हणे। अर्जुन अधिष्ठिला दैवगुणें।
जे अतिप्रीती श्रीनारायणें। बोलिजत असे॥ ७॥
अर्थ—असे विशेष विषयांतर न करता आता श्रीकृष्ण व अर्जुन हे दोघेजण काय बोलत होते, ती कथाच मी सांगतो.॥ ६॥ त्यावेळी राजा धृतराष्ट्राला, संजय म्हणायला लागला की राजा! अर्जुन हा सर्व दैवगुणाला अधिष्ठानरूप होता, म्हणूनच भगवान श्रीकृष्ण त्याच्याशी अत्यंत प्रेमाने बोलू लागले.॥ ७॥ (असे म्हणण्याचे कारण की)—
जें न सांगेचि पितया वसुदेवासी। जें न सांगेचि माते देवकीसी।
जें न सांगेचि बंधु बळिभद्रासी। तें गुह्य अर्जुनेंसीं बोलत॥ ८॥
अर्थ—जे अत्यंत गुह्य असल्यामुळे भगवंतांनी आपल्या पित्या वसुदेवालाही सांगितले नाही किंवा माता देवकीलाही सांगितले नाही अथवा भाऊ बळीराम यालाही सांगितले नाही; ते अंत:करणातील निजगुज भगवान अर्जुनाला सांगू लागले.॥ ८॥
गूढार्थदीपिका—“ब्रूयु: स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत” (भाग. १०-१३-४) स्वानुभवी पुरुषाने आपला अत्यंत प्रिय स्वानुभव प्रेमळ शिष्यांनाच द्यावा. असा ईश्वरासह सर्व अनुभवी संतांचा दंडकच आहे. ते ब्रह्मानुभवरूप गुह्य कधीही उघड सर्वांना सांगत नसतात. आपण जितक्या प्रेमाने त्या गुह्याचे संगोपन केले, तितक्या प्रेमाने त्याचे संगोपन करणाऱ्या प्रेमळ शिष्यापाशीच ते प्रगट करतात.
देवी लक्ष्मीयेएवढी जवळिक। तेही न देखे या प्रेमाचें सुख।
आजि श्रीकृष्णप्रेमाचें बिक। यातेंचि आथी॥ ९॥
सनकादिकांचिया आशा। वाढीनल्या कीर बहुवसा।
परी त्याही येणें मानें यशा। येतीचिना॥ १०॥
या श्रीजगदीश्वराचें प्रेम। एथ दिसतसे निरुपम।
कैसें पार्थें येणें सर्वोत्तम। पुण्य केलें॥ ११॥
अर्थ—देवी लक्ष्मी नेहमी भगवंतापाशीच राहणारी पण तिलाही हे प्रेमसुख मिळाले नाही. श्रीकृष्णप्रेमाचे संपूर्ण पीक या अर्जुनाला मिळाले.॥ ९॥ सनकादिक हे श्रीकृष्णाचे प्रेमसुख मिळावे म्हणून पुष्कळ दिवसांपासून सारखी आशा करीत राहिले, पण त्यांच्या आशा अर्जुनासारख्या सफळ झाल्या नाहीत.॥ १०॥ या अर्जुनाचे केवढे थोर पुण्य आहे पहा! या श्रीकृष्णाचे अर्जुनावर जे प्रेम आहे, त्याला उपमाच देता येत नाही.॥ ११॥
हो कां जयाचिया प्रीती। अमूर्त हा आला व्यक्ती।
मज एकवंकी याची स्थिती। आवडत असे॥ १२॥
अर्थ—ज्या अर्जुनाच्या प्रेमाकरिता अमूर्त म्हणजे निर्गुण निराकार परमात्मा सगुण साकार झाला, त्या अर्जुनाची एकनिष्ठ प्रेमस्थितीच मला आवडते.॥ १२॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे सत्त्वादिगुणांचा आश्रय करून परब्रह्म परमात्मा सृष्टीच्या उत्पत्त्यादी कार्याकरिता विष्णू आदी रूपाने सगुण साकार होतो, त्याप्रमाणे तो सत्त्वादिगुणांचा आश्रय न करता मुख्यत: प्रेमळ भक्तांच्या परमप्रेमरूप वृत्तीचा विषय होऊन, रामकृष्णादी रूपाने साकार होत असतो, असा भाव.
येऱ्हवीं हा योगियां नाडळे। वेदार्थासि नाकळे।
जेथ ध्यानाचेही डोळे। पावती ना॥ १३॥
तो हा निजस्वरूप। अनादी निष्कंप।
परी कवणें मानें सकृप। जाहला आहे॥ १४॥
हा त्रैलोक्यपटाची घडी। आकाराची पैलथडी।
कैसा याचिये आवडी। आवरला असे॥ १५॥
अर्थ—एरव्ही पाहता एका प्रेमावाचून हा श्रीकृष्ण परमात्मा योग्यांनाही प्राप्त होत नाही. वेदाचा जो अर्थ त्यातही तो सापडत नाही. ध्यानाच्या डोळॺांनाही दिसत नाही.॥ १३॥ तो हा आपल्या सच्चिदानंद स्वरूपाने अखंड स्थित असलेला, अनादी, अचल आहे, पण या अर्जुनाला कसा कृपाळू झाला आहे, पहा.॥ १४॥ हा श्रीकृष्ण परमात्मा त्रैलोक्यरूपी उकललेल्या वस्त्राची घडी आहे म्हणजे जगद्व्यापक आहे. आकाराचे परतीर (म्हणजे मर्यादित असे भौतिक आकार ज्या सगुण परमेश्वराच्या आकाराच्या आधीच संपतात किंवा ज्याचा आकार भौतिक नाही असा) आहे. पण तोच आपले व्यापकत्व व निराकारत्व न सोडता या अर्जुनाच्या प्रेमामुळे तेवढाही व्यापक श्रीकृष्ण परमात्मा कसा एकदेशी सगुण साकार झाला आहे, पहा.॥ १५॥
(श्लोक-१-३)
श्रीभगवानुवाच
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम्।
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्॥ १॥
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदु:।
स कालेनेह महता योगो नष्ट: परन्तप॥ २॥
स एवाऽयं मया तेऽद्य योग: प्रोक्त: पुरातन:।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥ ३॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, अर्जुना! (पूर्वी) मी हा योग विवस्वानाला सांगितला होता. विवस्वानांनी (पुढे) मनूला सांगितला व मनूंनी इक्ष्वाकू राजाला सांगितला.॥ १॥ याप्रमाणे परंपरेने प्राप्त झालेल्या या योगाला राजर्षी जाणते झाले. हा योग पुष्कळ काळ लोटल्यामुळे, हे शत्रूला ताप देणाऱ्या अर्जुना, (सांप्रत) नष्ट झाला आहे.॥ २॥ तोच पुरातन काळचा योग व उत्तम रहस्य तू माझा प्रेमळ भक्त व मित्र असल्यामुळे आज मी तुला सांगितला आहे.॥ ३॥
मग देव म्हणे पंडुसुता। हाचि योग आम्हीं विवस्वता।
कथिला परी ते वार्ता। बहुवा दिवसांची॥ १६॥
मग तेणें विवस्वतें रवी। हे योगस्थिती आघवी।
निरूपिली बरवी। मनूप्रती॥ १७॥
मनूनें आपण अनुष्ठिली। मग इक्ष्वाकुवा उपदेशिली।
ऐसी परंपरा विस्तारिली। आद्य हे गा॥ १८॥
मग आणिकही या योगातें। राजर्षी जाहले जाणते।
परी तेथोनि आतां सांप्रतें। नेणिजे कोण्ही॥ १९॥
जे प्राणिया कामीं भर। देहाचिवरी आदर।
म्हणोनि पडिला विसर। आत्मबोधाचा॥ २०॥
अव्हांटलिया आस्था बुद्धि। विषयसुखचि परमावधि।
जीव तैसा उपाधि। आवडे लोकां॥ २१॥
येरवीं तऱ्ही खवणेयांच्या गांवीं। पाटावें काय करावीं।
सांगें जात्यंधा रवी। काय आथी॥ २२॥
कां बहिरयांचा आस्थानीं। कवण गीतातें मानी।
कीं कोल्हेया चांदणीं। आवडी उपजे॥ २३॥
पैं चंद्रोदया आरौतें। जयांचे डोळे फुटती असते।
ते कावळे केवीं चंद्रातें। वोळखती॥ २४॥
तैसे वैराग्याची शिंव न देखती। जे विवेकाची भाषा नेणती।
ते मूर्ख केवीं पावती। मज ईश्वरातें॥ २५॥
कैसा नेणों मोह वाढीनला। तेणें बहुतेक काळ व्यर्थ गेला।
म्हणोनि योग हा लोपला। लोकीं इये॥ २६॥
तोचि हा आजि आतां। तुजप्रति कुंतीसुता।
सांगितला आम्हीं तत्त्वतां। भ्रांति न करीं॥ २७॥
हें जीवींचें निज गुज। परी केवीं राखों तुज।
जे पढियेसी तूं मज। म्हणऊनियां॥ २८॥
तूं प्रेमाचा पुतळा। भक्तीचा जिव्हाळा।
मैत्रियेची चित्कळा। धनुर्धरा॥ २९॥
तूं अनुसंगाचा ठावो। आतां तुज काय वंचों जावों।
जऱ्हीं संग्रामारूढ आहों। जाहलों आम्ही॥ ३०॥
तरी नावेक हें साहावें। गाजाबज्यही न धरावें।
परी तुझें अज्ञानत्व हरावें। लागे आधीं॥ ३१॥
अर्थ—मग देव म्हणाले, पंडुसुता! हाच योग मी विवस्वानाला सांगितला होता, पण ती फार दिवसांची गोष्ट आहे.॥ १६॥ मग त्या विवस्वान रवीने ती संपूर्ण योगस्थिती मनूला सांगितली.॥ १७॥ मनूने त्याचे स्वत: अनुष्ठान करून इक्ष्वाकू राजाला सांगितली. अशी ही या आद्य योगधर्माची परंपरा आहे.॥ १८॥ पुढे मग काही काही राजर्षींनी याला जाणून त्याचे अनुष्ठान केले, पण सांप्रत हा योग कोणी जाणत नाहीत.॥ १९॥ याचे कारण हे आहे की, मनुष्यप्राणी देहाचेच अत्यंत प्रेम धरून विषयसुखातच अत्यंत आसक्त झाल्यामुळे त्याला आत्मज्ञानाचा अगदीच विसर पडला.॥ २०॥ परमेश्वराला सोडून आस्था व बुद्धी या दोन्ही भलत्या देहादिक आडमार्गाने जाऊ लागल्यामुळे, विषयसुख हे परम ध्येय वाटू लागून लोकांना आपल्या जीवात्म्या इतकेच देहादिक उपाधींचे प्रेम वाटू लागले.॥ २१॥ नाही तरी दिगंबर लोकांच्या गावी वस्त्रांचा काय उपयोग आहे? जन्मांध जो आहे, त्याला सूर्याचा काय उपयोग होणार?॥ २२॥ किंवा बहिऱ्यांच्या सभेत कोण गाण्याला मान देतो? किंवा कोल्ह्याला चंद्रप्रकाश आवडेल का?॥ २३॥ चंद्राचा उदय होण्यापूर्वीच ज्यांचे डोळे फुटतात म्हणजे डोळॺाला दिसत नाही, त्या कावळॺांना चंद्राची ओळख कशी होईल?॥ २४॥ त्याप्रमाणे ज्यांनी वैराग्याची हद्दच पाहिली नाही व ज्यांनी आत्मानात्मविवेक हा शब्दच ऐकला नाही, असे मूर्ख लोक मला ईश्वराला कसे प्राप्त होतील?॥ २५॥ हा अविवेक व देहादिकांची आसक्ती कशी वाढत गेली, हे समजत नाही, पण अशा स्थितीतच फार काळ लोटल्यामुळे, हा योग या लोकातून नष्ट झाला.॥ २६॥ तोच योग आज आता, अर्जुना! तुला आम्ही सांगितला आहे, यात मुळीच संशय नाही.॥ २७॥ ही आमच्या अंत:करणातील अत्यंत गुप्त गोष्ट आहे; पण तू मला अत्यंत प्रिय असल्यामुळे, तुझ्यापासून ती मी गुप्त कसा ठेवू शकेन?॥ २८॥ अर्जुना! तू प्रेमाची मूर्ती आहेस; भक्तीचा ओलावा आहेस व सख्य भक्तीचे केवळ चैतन्य आहेस.॥ २९॥ तू पूर्ण विश्वासू सांगाती असा, विश्वास ठेवण्यास पात्र आहेस, मग तुझ्यापासून काय लपवून ठेविता येईल? जरी आपण या वेळी युद्धाला सज्ज झालो आहोत,॥ ३०॥ तरी घटकाभर ते बाजूला ठेवून या युद्धाच्या गडबडीचा मनावर परिणाम होऊ न देता अगोदर तुझी गैरसमजूत नाहीशी केली पाहिजे.॥ ३१॥
गूढार्थदीपिका—हा कर्मयोगमार्ग अर्वाचीन नसून सनातन मार्ग आहे. किंबहुना सृष्टीच्या आरंभी हाच आद्य धर्म म्हणून सांगितला गेला, हे दाखविण्याकरिता भगवंतांनी चौथ्या अध्यायाच्या आरंभी कर्मयोगाची अनादी परंपरा सांगितली आहे. हीच परंपरा भारताच्या शांतिपर्वात सांगितलेल्या नारायणीय धर्मातही सांगितली आहे. भारताच्या शांतिपर्वातील धर्माला नारायणीय धर्म म्हणण्याचे कारण असे आहे की, “एष धर्मो जगन्नाथात्साक्षान्नारायणान्नृप” (शां. प. ३४६-१०) तो धर्म साक्षात नारायणानेच स्वमुखाने सांगितला व “धार्यते स्वयमीशेन राजन्नारायणेन च” (शां. प. ३४८-१०). भगवान अवतारकाली त्या धर्माचे स्वत: अनुष्ठान करून दाखवितात. या धर्मालाच श्रीमद्भागवत ग्रंथात भागवतधर्म किंवा भक्तियोग हे नाव दिले आहे. श्रीमद्भागवतातील दशमस्कंधांतर्गत वेदस्तुतीतही याच धर्माचे विवेचन आले आहे. एकादश स्कंधात या कर्मयोगाला भागवतधर्म असे नाव देऊन “ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये। अज: पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान्हि तान्” या श्लोकात भागवतधर्म हा भोळॺा भाविकांना देखील सहज व निर्विघ्न भगवत्प्राप्ती करून देणारा आहे, असे म्हटले आहे.
या कर्मयोगाचे अनुष्ठान करीत असतानाच पुढे भगवन्नामाची व भगवत्कथेची गोडी लागून, अखंड सगुण भगवंताचे ध्यान होऊ लागले की, या कर्मयेागालाच एकांत धर्म किंवा एकांतभक्ती ही संज्ञा प्राप्त होते. म्हणून या भागवतधर्मात भगवत्प्रीत्यर्थ म्हणजे भगवंताच्या प्रेमाने कर्म करणे, भगवंताच्या कथा ऐकणे, भगवंताचे नाम स्मरणे, भगवंताचे ध्यान करणे या सर्वांचा समावेश होतो. या धर्माचे सविस्तर विवेचन पुढे नवव्या अध्यायात भगवंताने केले आहे.
(श्लोक-४)
अर्जुन उवाच
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वत:।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥ ४॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो, देवा! विवस्वान हा किती तरी वर्षांपूर्वी होऊन गेला आणि तुझा जन्म तर आत्ता झाला. मग तू विवस्वानाला हा योग सांगितलास हे आम्ही कसे समजावे?॥ ४॥
तंव अर्जुन म्हणे श्रीहरी। माय आपुलेयाचा स्नेह करी।
तेथ विस्मय काय अवधारीं। कृपानिधे॥ ३२॥
तूं संसारश्रांतांची साउली। अनाथा जीवांची माउली।
आमुतें कीर प्रसवली। तुझीच कृपा॥ ३३॥
देवा पांगुळ एकाधें विईजे। तरी जन्मौनि जोजार साहिजे।
तें बोलों काय तुझें। तुजचि पुढां॥ ३४॥
आतां पुसेन जें मी कांहीं। तेथ निकें चित्त देईं।
तेवींचि देवें कोपावें नाहीं। बोला एका॥ ३५॥
तरी मागील जे वार्ता। तुवां सांगितली होती अनंता।
ते नावेक मज चित्ता। मानेचिना॥ ३६॥
जे तो विवस्वत म्हणजे कायी। ऐसें हें वडिलां ठाउवें नाहीं।
तरी तुवांचि केवीं कंहीं। उपदेशिला॥ ३७॥
तो आईकिजे बहुतां काळांचा। आणि तूं तंव श्रीकृष्ण सांपेचा।
म्हणोनि गा इये मातुचा। विसंवाद॥ ३८॥
तेवींचि देवा चरित्र तुझें। आपण कांहींचि नेणिजे।
हें लटिकें केवीं म्हणिजे। एकिहेळां॥ ३९॥
परी हेचि मातु आघवी। मी परियेसें ऐसी सांगावी।
जे कां तुवां तया रवी। उपदेश केला॥ ४०॥
अर्थ—तेव्हा अर्जुन म्हणाला, हे पहा, परम कृपाळू देवा! आई आपल्या बाळावर स्वाभाविक प्रेम करते यात आश्चर्य करण्यासारखे काय आहे?॥ ३२॥ त्याप्रमाणेच देवा! या संसारात अत्यंत पोळलेल्यांना तू सावलीत बसण्याचे ठिकाण आहेस, जे अनाथ असतील त्यांची तू आई आहेस. आम्ही तर सर्वस्वी तुझ्या कृपेचेच फळ आहोत.॥ ३३॥ देवा! एखादे मूल पांगळे जन्मले असता जन्मापासून शेवटपर्यंत आईलाच त्याची काळजी वाहावी लागते, (अशीच आमची सर्व काळजी तुलाच करावी लागते). हे तुझे (प्रेम) तुझ्यासमोरच काय सांगायचे?॥ ३४॥ आता हे असो. मी जे विचारणार आहे, त्याकडे नीट लक्ष द्या व देवा! माझ्या एकाबोलण्याचा रागही येऊ देऊ नका.॥ ३५॥ हे अनंता! मी हा योग विवस्वानाला सांगितला होता असा जो तू आपला पूर्वीचा वृत्तांत सांगतोस, तो जरा मला पटत नाही.॥ ३६॥ कारण तो विवस्वान किती पूर्वी होऊन गेला, हे आमच्या वडील माणसांनाही माहीत नाही. तेव्हा तूच कसा व केव्हा त्याला उपदेश केलास?॥ ३७॥ तो विवस्वान फार दिवसांपूर्वी होऊन गेला आणि तू आत्ता जन्मलास, म्हणून तू विवस्वानाला उपदेश केला, ही गोष्ट विसंगत वाटते.॥ ३८॥ त्याचप्रमाणे देवा! तुझी लीला अगाध आहे, आम्ही पामर ती काय जाणणार? म्हणून तुझे म्हणणे एकदम खोटे तरी कसे म्हणायचे?॥ ३९॥ पण विवस्वानाला तू उपदेश करू शकलास, ही गोष्ट मला बरोबर समजेल, अशा रितीने सांग.॥ ४०॥
(श्लोक-५-६)
श्रीभगवानुवाच
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥ ५॥
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥ ६॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, अर्जुना! माझे व तुझे पुष्कळ जन्म होऊन गेलेत. पण मी आपल्या सर्व जन्मांना जाणतो. तू मात्र आपल्या जन्मांना जाणत नाहीस.॥ ५॥ मी अजन्मा, अविनाशी व सर्व जीवांचा शास्ता राहूनच आपल्या प्रकृतीला आपल्या स्वाधीन ठेवून, त्या आपल्या मायेने जन्म घेतो.॥ ६॥
तंव श्रीकृष्ण म्हणे पंडुसुता। तो विवस्वत जैं होता।
तैं आम्ही नसों ऐसी चित्ता। भ्रांति जरी तुज॥ ४१॥
तरी तूं गा हें नेणसी। पैं जन्में आम्हा तुम्हासी।
बहुतें गेलीं परी न स्मरसी। आपुलीं तूं॥ ४२॥
मी जेणें जेणें अवसरें। जें जें होऊनि अवतरें।
तें तें समस्तही स्मरें। धनुर्धरा॥ ४३॥
अर्थ—तेव्हा भगवान म्हणतात! पंडुसुता (तुला अशी शंका घेण्याचे कारण हे आहे की) जेव्हा तो विवस्वान होता तेव्हा आम्ही नव्हतो असे तुला वाटते, पण ही तुझी भ्रांती आहे.॥ ४१॥ अर्जुना! माझे व तुझे असे पुष्कळ जन्म होऊन गेले आहेत, पण तुला त्यांचे स्मरण नाही.॥ ४२॥ मी मात्र ज्या ज्या वेळी ज्या ज्या रूपाने अवतीर्ण होतो ते ते सर्व मला आठवते.॥ ४३॥
गूढार्थदीपिका—परमेश्वराप्रमाणेच अवतारांच्या ठिकाणीही विस्मृती म्हणजे अविद्या हा धर्म कधीच नसतो. ते सदा सर्वदा सर्वज्ञ व सर्वशक्तिमानच असतात. हाच सिद्धांत, भगवंतांनी मला माझे अवतार आठवतात, असे सांगून येथे मांडला आहे. हे अर्जुना! तुझे जन्म तू विसरलास असे म्हणून जीवाला अविद्यारूप विस्मृती असते, म्हणून तो अल्पज्ञ असतो, हे तत्त्व भगवंतांनी येथे सांगितले आहे.
म्हणोनि हें आघवें। मागील मज आठवे।
मी अजही परी संभवें। प्रकृतियोगें॥ ४४॥
माझें अव्ययत्व तरी न नसे। परी होणें जाणें एक दिसे।
तें प्रतिबिंबे मायावशें। माझ्याचि ठायीं॥ ४५॥
माझी स्वतंत्रता तरी न मोडे। परी कर्माधीन ऐसा आवडें।
तेंही भ्रांतिबुद्धी तरी घडे। येऱ्हवीं नाहीं॥ ४६॥
कीं एकचि दिसे दुसरें। तें दर्पणाचेनि आधारें।
येऱ्हवीं काय वस्तुविचारें। दुजें आहे॥ ४७॥
तैसा अमूर्तचि मी किरीटी। परी प्रकृती जें अधिष्ठीं।
तैं साकारपणें नटनटीं। कार्यालागीं॥ ४८॥
अर्थ—म्हणूनच मागे विवस्वानाला उपदेश केल्याची माझी जाणीव जशीच्या तशीच कायम आहे. मी जन्मरहित असूनही प्रकृतीमुळे जन्मल्यासारखा भासतो.॥ ४४॥ माझी अविनाश स्थिती नाहीशी होत नाही; पण माझ्या ठिकाणी जन्मणे व अंतर्धान पावणे हे जे दिसते ते प्रतिबिंबाप्रमाणे मायाभ्रांतीने दिसते.॥ ४५॥ मी स्वतंत्र आहे म्हणजे माया माझ्या स्वाधीन असून मी तिचा नियंता आहे. मी कधी मायापरतंत्र होत नाही. परंतु मायेमुळे कर्माच्या परतंत्र वागतो असे मायाभ्रांतीमुळे दिसते. एरव्ही माझ्या ठिकाणी कर्म नाही व मी कधी कर्मपरतंत्रही होत नाही.॥ ४६॥ एकच वस्तू आरशात तिचे प्रतिबिंब पडले असता दोनपणाला येते, पण वस्तुदृष्टीने विचार केला असता दोन वस्तू असतात काय?॥ ४७॥ त्याप्रमाणे, अर्जुना! मी निराकारच असतो व निराकार राहूनच देवांचे कार्य साधण्याकरिता प्रकृतीचा आश्रय घेऊन साकार भासतो.॥ ४८॥
गूढार्थदीपिका—“अजोऽपि सन्नव्ययात्मा...”
या श्लोकावरील आपल्या भाष्यात आचार्यांनी “प्रकृतिं स्वाम्” या चरणाचा “मायां त्रिगुणात्मिकाम्” म्हणजे त्रिगुणात्मक माया असा अर्थ केला आहे. आणि “अधिष्ठाय” या पदाचा “वशीकृत्य” म्हणजे त्रिगुणात्मक मायेला आपल्या स्वाधीन ठेवून असा अर्थ केला आहे. पण प्रकाशरूप सूर्याच्या ठिकाणी जसा अंधकार राहात नाही व राहाणे शक्य नाही, त्याप्रमाणे सच्चिदानंदरूप परमेश्वराच्या ठिकाणी त्रिगुणात्मक माया ही राहात नाही व राहू शकत नाही, असा सर्व आचार्यादी संतांनी आपला परम अनुभव सांगितला आहे. तेव्हा “प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवामि” म्हणजे “त्रिगुणात्मक मायेचा आश्रय करून मी अवतार घेतो” या चरणातील अर्थाचा उलगडा होणे अवश्य आहे व तो उलगडा अशा रितीनेच होऊ शकतो की, मी अज्ञानी आहे, मी दु:खी आहे, मी सुखी आहे, मी अल्पज्ञ आहे, अशी जी आपल्या ठिकाणी जीवाने भ्रांतिरूप माया मानिली आहे, तीच त्रिगुणात्मक माया होय आणि ती परमेश्वराच्या आश्रयाने राहणारी परमेश्वराची शक्ती होय, असे तो समजतो. याच जीवाच्या गैरसमजुतीचा अनुवाद करून भगवंताने त्रिगुणात्मक मायेला आपल्या स्वाधीन ठेवून मी जन्म घेतो, असे म्हटले आहे.
परमेश्वर नित्य आहे, पण ही माया तो जन्मला असे भासविते व एवढेच तिचे कार्य आहे. ती परमेश्वराचा देह निर्माण करीत नाही. कारण मायेपासून झालेला देह पांचभौतिकच राहणार आणि माया म्हणजे आत्मविस्मृती, आत्मविस्मृतीमुळे कर्म व कर्मामुळे पांचभौतिक देहाची प्राप्ती, अशा क्रमाने पांचभौतिक देह प्राप्त होतो. पण अवताराच्या ठिकाणी आत्मविस्मृती व कर्म मुळीच नसते, हा सर्व वेदांतांनी मान्य केलेला सिद्धांत आहे.
म्हणून परमेश्वराला पांचभौतिक देहाने अवतार घेता येत नाही.
किंवा
वरील श्लोकात भगवंतांनी आपला अवतार कसा होतो हे सांगताना “प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय” व “आत्ममायया” अशी पदे घेतली आहेत. ही दोन्ही पदे एकार्थी आहेत, असे म्हणता येत नाही. कारण तेथे पुनरुक्तीचा दोष येतो. तेव्हा वेदांतशास्त्रात अविद्या व विद्या असे मायेचे दोन भेद सांगितले आहेत. त्या उपाधी घेऊन या पदांचा अर्थ करणे योग्य होईल.
“प्रकृतिं स्वाम्” या पदांचा माझी त्रिगुणात्मक प्रकृती (म्हणजे अविद्या) असा आचार्यांनी अर्थ केलाच आहे आणि ‘आत्ममाया’ या शब्दाचा अर्थ ‘विद्या’ असा केला असता ‘प्रकृती’ व ‘आत्ममाया’ ही दोन्ही पदे सार्थ होतात व अवतार देहाची नीट उपपत्ती लागते.
अविद्या ही विपरीत ज्ञानरूप असून, विद्या ही यथार्थ ज्ञानरूप आहे, असे अविद्येचे व विद्येचे लक्षण श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी अमृतानुभवात “जी ती अविद्या ऐसी। अन्यथा बोधातें गिवसी। तेचि यथाबोधेंसी। निमाली उठी॥” (प्र. ३-१०) या ओवीने केले आहे. वरील श्लोकातील दुसऱ्या चरणाचा “प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवामि” व “आत्ममायया संभवामि” असा “संभवामि” या पदाचा दोन्हीकडे संबंध लावून अर्थ केला असता मी यथार्थ ज्ञानरूप विद्येने सच्चिदानंदरूप लीलाविग्रह असा देह धारण करतो; पण भ्रांतिरूप त्रिगुणात्मक अविद्येमुळे किंवा भ्रांतीमुळे मी जीवांना जन्मल्यासारखा भासतो, असा वेदांताला धरून सुसंगत अर्थ होतो.
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥ ७॥
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥ ८॥
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वत:।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन॥ ९॥
अर्थ—जेव्हा जेव्हा धर्माचा ऱ्हास होतो व अधर्माची वाढ होते, तेव्हा तेव्हा, अर्जुना! अधर्माचा नाश करून धर्माचा पुन: उद्धार करण्याकरिता मी प्रगट होतो.॥ ७॥ साधुपुरुषांचे संरक्षण करण्याकरिता व दुष्टांचा नाश करण्याकरिता आणि धर्माचे पुन: संस्थापन करण्याकरिता मी युगायुगाचे ठिकाणी देह धारण करतो.॥ ८॥ अशा माझे जन्म व कर्म हे दोन्ही दिव्य म्हणजे प्रकृतिजन्य नाहीत, असे जो ज्ञानदृष्टीने ओळखतो, तो देहपात झाल्यावर अर्जुना! पुन: जन्माला येत नाही व मला येऊन मिळतो.॥ ९॥
जे धर्मजात आघवें। युगायुगीं म्यां रक्षावें।
ऐसा ओघ हा स्वभावें। आद्य असे॥ ४९॥
म्हणोनि अजत्व परतें ठेवीं। मी अव्यक्तपणही नाठवीं। जे वेळीं धर्मातें अभिभवी। अधर्म हा॥ ५०॥
अर्थ—जेवढा काही धर्म आहे, त्याचे युगायुगाच्या ठिकाणी अवतार धारण करून रक्षण करावे असा सृष्टीच्या आरंभापासून प्रवाह चालत आला आहे.॥ ४९॥ म्हणून मी, अर्जुना! जेव्हा अधर्माने धर्म दिसेनासा होतो तेव्हा आपले न जन्मणे बाजूला ठेवतो किंवा अव्यक्तपणही लक्षात घेत नाही.॥ ५०॥
गूढार्थदीपिका—याचा अर्थ हे दोन्ही धर्म नाहीसे होतात, असा नाही. कारण असा अर्थ केल्यास “माझें अजत्वें जन्मणें” इत्यादी माउलीच्या ओव्यांना विरोध येतो. म्हणून अज राहूनच जन्मल्यासारखा भासतो, अव्यक्त राहूनच व्यक्त होतो, असे अर्थ करावे लागतात.
ते वेळीं आपुल्याचेनि कैवारें। मी साकार होऊनि अवतरें।
मग अज्ञानाचें आंधारें। गिळूनि घालीं॥ ५१॥
अधर्माची अवधी तोडीं। दोषांचीं लिहिलीं फाडीं।
सज्जनांकरवीं गुढी। सुखाची उभवीं॥ ५२॥
दैत्यांचीं कुळें नाशीं। साधूंचा मान गिंवशीं।
धर्मासीं नीतीसीं। शेंस भरीं॥ ५३॥
मी अविवेकाची काजळी। फेडूनि विवेकदीप उजळीं।
तैं योगियां पाहे दिवाळी। निरंतर॥ ५४॥
स्वसुखें विश्व कोंदे। धर्मचि जगीं नांदे।
भक्तां निघती दोंदें। सात्त्विकाचीं॥ ५५॥
तैं पापांचा अंचळ फिटे। पुण्याची पहांट फुटे।
जैं मूर्ति माझी प्रगटे। पंडुकुमरा॥ ५६॥
ऐसेया काजालागीं। अवतरें मी युगीं युगीं।
परी हेंचि वोळखे जो जगीं। तो विवेकिया॥ ५७॥
माझें अजत्वें जन्मणें। अक्रियताचि कर्म करणें।
हें अविकार जो जाणे। तो परममुक्त॥ ५८॥
तो चालिला संगें न चले। देहींचा देहीं नाकळे।
मग पंचत्वीं तंव मिळे। माझ्याचि रूपीं॥ ५९॥
अर्थ—त्यावेळी मी आपल्या भक्तांचा कैवार घेऊन सगुण साकार होऊन अवतरतो आणि मग संपूर्ण अज्ञान अंधकार नाहीसा करतो.॥ ५१॥ अधर्माचा शेवट करतो, पापांचा जमाखर्च फाडून टाकतो आणि साधुपुरुषांच्याकडून भक्तीचा प्रसार करवून जिकडे तिकडे सुखाच्या गुढॺा उभारतो.॥ ५२॥ दैत्यकुळांचा नाश करतो, साधूंचा लोकात आदर वाढवितो आणि धर्म व नीती यांचे ऐक्य करवितो.॥ ५३॥ अविचाराचे जमलेले काजळ झाडून टाकून विवेकाचा दिवा पाजळतो. त्यावेळी भगवद्भक्ताला जिकडे तिकडे अखंड सुखाची दिवाळी उजाडते.॥ ५४॥ सर्व विश्व आत्मानंदाने भरून जाते व जगात एक धर्मच राहातो आणि भक्तांना सत्त्वगुणांची पोटे सुटतात.॥ ५५॥ हे अर्जुना! जेव्हा भगवंताचा अवतार होतो, तेव्हा पापांचे पर्वत नाहीसे होतात व पुण्याचा उदय होतो, अशी सर्व सुखाची स्थिती जगात नांदते.॥ ५६॥ जगात अशी ही सुखाची स्थिती उत्पन्न करण्याकरिता मी युगायुगाचे ठिकाणी अवतरतो, पण हे माझे अवताराचे मर्म जो जाणतो, तोच खरा विवेकी पुरुष होय.॥ ५७॥ मी जन्मरहित राहूनच जन्मतो, निष्क्रिय राहूनच कर्म करतो, ही माझी अविकारी स्थिती जो जाणतो, तो पूर्ण मुक्त झाला.॥ ५८॥ तो पुरुष क्रियेच्या संगतीने क्रियावान होत नाही. देहात राहूनही देहाचा संबंध वागवीत नाही. शेवटी मरणाच्या वेळी माझ्या स्वरूपातच तो मिळतो.॥ ५९॥
गूढार्थदीपिका—या ठिकाणी अवतार कसा ओळखता येतो हे दाखविले आहे. अवतार धर्मस्थापनेकरताच होतो, म्हणून भगवद्भक्तिरूप धर्माचे संरक्षण व स्थापना करणाराच अवतार असतो, हे अवताराचे पहिले लक्षण आहे.
अवतारकाळी सर्व लोक विवेकसंपन्न, पुण्यशील, धर्मपरायण व सुखी होतात, हे दुसरे लक्षण होय.
अवताराचे जन्म व कर्म हेही सामान्य माणसाच्या जन्मकर्माप्रमाणे पांचभौतिक नसतात; म्हणजे प्रकृतिजन्य पांचभौतिक नसतात. तेही प्रकृतीच्या पलीकडे आहेत. अजन्मा परमेश्वराचे जन्मणे हे अविकार आहे, असे श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात. याचा अर्थ असा आहे की, भगवंताचे जन्मकर्म मायेच्या पलीकडील आहेत. त्याचा मायेमध्ये अंतर्भाव होत नाही. म्हणजे मूळच्या पूर्ण ब्रह्मस्थितीत यत्किंचितही बदल न होता अविकारी राहूनच परमेश्वर जीवाच्या ठिकाणी असलेल्या मायेच्या योगाने जीवाला जन्मल्यासारखा भासतो. पण त्याच्या ठिकाणी प्रकृतिजन्य जन्म संभवत नाही.
कोणी अज्ञ लोक अवतार म्हणजे पूर्ण ब्रह्मस्थितीतून खाली येणे असा अर्थ करतात, पण पूर्ण ब्रह्मस्थिती नित्य, अक्षय, तशीच पूर्ण राहणारी असल्यामुळे ती अपूर्ण कधी होत नाही, म्हणून ‘अवतार’ शब्दाचा अर्थ तसा करता येत नाही. भगवंताच्या अवताराचे व अंतर्धानाचे लक्षण स्वानुभवी एकनाथ महाराजांनी चतु:श्लोकी भागवतात केले आहे, ते असे—“श्रीनारायण साकारला। तंव तो इंद्रियां विषय केला। तोचि इंद्रियातीत जाहला। या नांव पावला अंतर्धाना॥ ७६३॥” परब्रह्माची मूळ शक्ती नामरूपात्मक व सच्चिदानंदस्वरूप आहे; म्हणून ती परब्रह्माशी एकरूप असते. तीच परब्रह्माच्या ठिकाणी स्फुरण पावली असता परब्रह्माला नामरूपासहित व्यक्त करिते, हे श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी अमृतानुभवाच्या पहिल्या प्रकरणात सांगितले आहे. अशा नामरूपाने व्यक्त झालेल्या परमेश्वराला अवतार म्हणतात व ती नामरूपात्मक चैतन्यशक्ती परब्रह्माशी अत्यंत एकरूप झाली किंवा स्फुरणरहित झाली, म्हणजे त्याला अवताराचे अंतर्धान पावणे म्हणतात.
परमेश्वराशी एकरूप असलेल्या याच नामरूपात्मक चैतन्यशक्तीच्या ठिकाणी अज्ञानी जीवाला त्रिगुणात्मक मायेचा भ्रम झाला आहे व तो त्या मायाभ्रमाने मोहित होऊन परमेश्वराच्या सच्चिदानंदरूप अवतार देहाला मायाजन्य पांचभौतिक देह समजतो. वास्तविक परमेश्वराचा अवतारदेह पांचभौतिक आहे, असे वेदांताने सिद्ध होत नाही. म्हणूनच भगवंताचे जन्मकर्म प्रकृतिजन्य नाहीत, हे ज्याला समजले, तो पुरुषही प्रकृतीच्या पलीकडे जातो व मुक्त होतो.
सामान्य माणसाचे जन्मकर्म पांचभौतिक असल्यामुळे ते जाणून कोणीही मुक्त होत नाही. म्हणून ज्याचे जन्म व कर्म प्रकृतीच्या पलीकडे आहे, त्याला अवतार म्हणतात व हे अवताराचे तिसरे लक्षण होय.
“धर्मासीं नीतीसीं। शेंस भरीं”—
धर्म व नीतीचे ऐक्य होते. नीतीचे स्वरूप सांगताना श्रीज्ञानेश्वर माउली म्हणतात की, “पैं सारासार निर्धारितयां। धर्मज्ञानाचा पक्षु धरितयां। सकळशास्त्रांमाजी ययां। नीतिशास्त्र तें मी” (ज्ञाने. १०—२९७), आपत्प्रसंगी धर्म व ज्ञान यांचा पक्ष धरून हिताचे काय व अहिताचे कोणते याचा निश्चय करून देणारे शास्त्र नीतिशास्त्र होय. वस्तुत: धर्म व नीती हे एकच आहेत; पण स्वधर्माप्रमाणे जेव्हा पूर्णपणे वागता येत नाही, तेव्हा आपत्प्रसंगी धर्म व नीती यांच्या स्वरूपात थोडा फरक होतो.
शास्त्राची आज्ञा तो धर्म होय. या धर्माला सर्वस्वी न सोडता ज्ञानाच्या बळावर त्या आपत्प्रसंगी धर्माला थोडी मुरड घालून जे वागणे त्याला नीती म्हणतात. या नीतीचा आश्रय आपत्प्रसंगीच घेतात.
भगवंतांनी अवतार घेऊन धर्माचा उद्धार केला व आपत्प्रसंग नाहीसा झाला की धर्म व नीती एक होऊन जातात म्हणजे नीती नाहीशी होऊन धर्मच एक राहातो.
(१) साधूंचे संरक्षण (२) दुर्जनांचा नाश व (३) धर्मस्थापना; अशी ही भगवंताला अवतार घेण्याची तीन प्रयोजने सांगितली आहेत. पण भगवान सर्व कर्मांची फळे देणारा असल्यामुळे, साधूंचे संरक्षण त्यांच्या सत्कर्मामुळेच करीत असतो व दुष्टांचा नाशही त्यांच्या अधर्मामुळेच भगवान करीत असतो. म्हणून ही दोन प्रयोजने आनुषंगिक आहेत. ही अवतारांची मुख्य प्रयोजने म्हणता येत नाहीत. परंतु लोकांची अधर्मप्रवृत्ती नाहीशी होऊन लोकांत जिकडे तिकडे धर्मादिकांची प्रवृत्ती निर्माण करण्याचे काम अवतारावाचून कोणी करू शकत नाही. म्हणून धर्मसंस्थापन हेच मुख्य अवतारांचे प्रयोजन म्हणावे लागते. येथे ‘धर्म’ या शब्दाने केवळ श्रुतिस्मृतिउक्त असा अर्थ घेता येत नाही. कारण तो युगपरत्वे बदलत असतो, असे भारतादी ग्रंथांतून सांगितले आहे, म्हणून येथील ‘धर्म’ शब्दाचा अर्थ भागवत धर्म, भक्तिधर्म किंवा एकांत धर्म अथवा कर्मयोग असा करावा लागतो आणि युगधर्म हाच आद्य धर्म असून तो जेव्हा जेव्हा बुडाला, तेव्हा तेव्हा विवस्वान, मनू इत्यादिकांना त्याचा उपदेश करून त्याची स्थापना केली, असा इतिहास आहे आणि आत्ताही तो नष्ट झाल्यामुळे तुला तो सांगत आहे, असे भगवंतांनीच अर्जुनाला सांगितले आहे.
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिता:।
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागता:॥ १०॥
अर्थ—एक माझाच आश्रय करून माझ्या प्रेमाने माझ्याशी तन्मय झाल्यामुळे विषयवासना, भय, क्रोध, यांचा ज्यांनी नि:शेष नाश केला, असे ऐक्यरूप ज्ञानतपाने संपन्न झालेले पुष्कळ पुरुष अत्यंत उपाधिरहित होऊन, माझ्या सायुज्यास प्राप्त झाले आहेत.॥ १०॥
येऱ्हवीं परापर न शोचिती। जे कामनाशून्य होती।
वाटा कोणे वेळीं नवचती। क्रोधाचिया॥ ६०॥
सदा मियांचि आथिले। माझिया सेवा जियाले।
कीं आत्मबोधें तोषले। वीतराग जे॥ ६१॥
जे तपोतेजाचिया राशी। कीं एकायतन ज्ञानासी।
जे पवित्रता तीर्थांसी। तीर्थरूप॥ ६२॥
ते मद्भावा सहजें आले। मी तेचि ते होऊनि ठेले।
जे मज तयां उरले। पदर नाहीं॥ ६३॥
सांगें पितळेची गंधिकाळिक। जैं फिटली होय नि:शेख।
तैं सुवर्ण काइ आणिक। जोडूं जाईजे॥ ६४॥
तैसे यमनियमीं कडसले। जे तपोज्ञानें चोखाळले।
मी तेचि ते जाहाले। एथ संशयो कायसा॥ ६५॥
अर्थ—जे आपपरभावाने दु:खी होत नाहीत, ते सर्व वासनारहित होतात. क्रोधाच्या तावडीत कधी सापडत नाहीत.॥ ६०॥ जे सदा सर्वदा माझ्या प्रेमात निमग्न असतात, माझ्या सेवेच्या प्रेमामुळे जिवंत राहातात, किंवा आत्मज्ञानामुळे रागद्वेषरहित शांतचित्त असतात,॥ ६१॥ ज्यांनी अखंड भगवत् चिंतनाने तपाच्या राशी जोडल्या व सामर्थ्याच्या तेजाने जे संपन्न झाले अथवा आत्मज्ञानाचा एकमेव आश्रय झाले व तीर्थांचेही पाप धुऊन त्यांना पवित्र करणारे महान तीर्थ बनले,॥ ६२॥ असे जे पुरुष ते सहजच मला प्राप्त होतात किंवा सहजच मत्स्वरूप होतात. मी म्हणजे तेच होत. माझ्यात व त्यांच्यात यत्किंचितही अंतर नसते.॥ ६३॥ अर्जुना! सांग पाहू, पितळेच्या धातूचे काळे पडणे व कळकणे हे दोन दोष नि:शेष नाहीसे झाल्यास सोने त्याहून निराळे राहते काय?॥ ६४॥ त्याप्रमाणे ज्यांची इंद्रिये व मन अनुक्रमे नियम व यम यांनी दृढ आवळली गेली, जे तप व ज्ञान यांच्या योगाने उपाधिरहित शुद्ध झाले, ते मीच झाले, यात संशयच नाही.॥ ६५॥
(श्लोक-११-१२)
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्या: पार्थ सर्वश:॥ ११॥
कांक्षन्त: कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवता:।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा॥ १२॥
अर्थ—अर्जुना! जे ज्या भावाने माझे भजन करितात, त्याच भावाने मीही त्यांचे भजन करतो. सर्व मनुष्य प्राणी स्वभावत:च माझ्या ठायीं भजनशील आहेत.॥ ११॥ कर्माचे जे फळ सांगितले आहे, त्या फळाची इच्छा करणारे या लोकामध्ये नाना देवतांचे यजन करतात. कारण या मनुष्य- लोकामध्ये कर्माने देवतांचे यजन केल्याने त्या कर्माचे फळ लवकर प्राप्त होते.॥ १२॥
येऱ्हवीं तरी पाहीं। जे जैसे माझ्या ठायीं।
भजती तयां मीही। तैसाचि भजें॥ ६६॥
देखें मनुष्यजात सकळ। हें स्वभावता भजनशीळ।
जाहालें असे केवळ। माझ्या ठायीं॥ ६७॥
परी ज्ञानेंवीण नाशिले। जे बुद्धिभेदासि आले।
त्यांनी एकाची यया कल्पिलें। अनेकत्वें॥ ६८॥
म्हणऊनि अभेदीं भेद देखती। यया अनामया नामें ठेविती।
देवी देवो म्हणती। अचर्चातें॥ ६९॥
जें सर्वत्र सदा सम। तेथ विभाग अधमोत्तम।
मतिवशें संभ्रम। विवंचिती॥ ७०॥
मग नाना हेतुप्रकारें। यथोचितें उपचारें।
मानिलीं देवतांतरें। उपासिती॥ ७१॥
एथ जें जें अपेक्षित। तें तैसेंचि पावती समस्त।
परी तें कर्मफळ निश्चित। वोळख तूं॥ ७२॥
वांचूनि देतें घेतें आणिक। निभ्रांत नाहीं सम्यक।
एथ कर्मचि फलसूचक। मनुष्यलोकीं॥ ७३॥
जैसें क्षेत्रीं जें पेरिजे। तेंवांचूनि आन न निपजे।
कां पाहिजे तेंचि देखिजे। दर्पणाधारें॥ ७४॥
ना तरी कडेयातळवटीं। जैसा आपलाचि बोल किरीटी।
पडिसाद होऊनि उठी। निमित्तयोगें॥ ७५॥
तैसा समस्तां यां भजनां। मी साक्षिभूत पैं अर्जुना।
एथ प्रतिफळे भावना। आपुलाली॥ ७६॥
अर्थ—एरव्ही तरी, अर्जुना! जे पुरुष ज्या रितीने माझे भजन करतात, तसेच मीही त्यांचे भजन करतो.॥ ६६॥ पहा, माझ्यावाचून दुसरी वस्तूच नसल्यामुळे हा सर्व मनुष्यप्राणी स्वभावत: माझ्या ठिकाणीच भजनशील आहे.॥ ६७॥ पण माझ्या व्यापक स्वरूपाचे ज्ञान नसल्यामुळे मनुष्य आपल्या बुद्धीने निरनिराळॺा देवतांतराची कल्पना करून माझीच अनेक रूपाने कल्पना करतात.॥ ६८॥ म्हणून एका अद्वैत वस्तूच्या ठिकाणी द्वैत पाहतात. या नामरहित वस्तूला नामाचा संबंध लावतात आणि जी शब्दाचे वाच्य होऊ शकत नाही, तिला ते देवदेवी असे म्हणतात.॥ ६९॥ जी वस्तू सर्वत्र सम आहे, त्या वस्तूच्या ठिकाणी उत्तम, अधम अशीविषमतेची भ्रांत कल्पना करतात.॥ ७०॥ मग नाना प्रकाराने व नाना प्रकारच्या वासनेने मानलेल्या देवतांची त्यांना प्रिय असलेल्या उपचार सामग्रीने उपासना करितात.॥ ७१॥ या उपासनेत उपासक जी जी कामना करतो ती ती पूर्ण होते; पण ते सर्व कर्माचे फळ होय, असे तू जाण.॥ ७२॥ येथे मनुष्यलोकात जेवढे फळ किंवा सुख मिळते ते कर्मावाचून स्वतंत्र फळ देणारा दुसरा कोणी नाही. कर्मच फळ देते.॥ ७३॥ ज्याप्रमाणे शेतात जे पेरावे तेच उगवते किंवा आरशात पहावे तेच दिसते,॥ ७४॥ किंवा पर्वताच्या दरीतून पोकळीमुळे आपला शब्दच प्रतिध्वनिरूपाने जसा उमटतो,॥ ७५॥ त्याप्रमाणे सर्व प्राणिमात्रांच्या भजनाला मी केवळ साक्षीभूत राहातो आणि त्यांची भावनाच त्यांना इच्छेप्रमाणे फळ देते.॥ ७६॥
(श्लोक-१३-१५)
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागश:।
तस्य कर्तारमपि मां विद्धॺकर्तारमव्ययम्॥ १३॥
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते॥ १४॥
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभि:।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वै: पूर्वतरं कृतम्॥ १५॥
अर्थ—गुण-कर्माच्या विभागानुसार मी चातुर्वर्णांची उत्पत्ती केली. मी त्यांचा कर्ता भासतो, तरी मी अविनाशी, अकर्ता आहे असे जाण.॥ १३॥ कर्माचा लेप मला लागत नाही व मला कर्मफळाची इच्छाही नाही, असे मला जो जाणतो तोही कर्माने बद्ध होत नाही.॥ १४॥ असे मला जाणूनच पूर्वी मुमुक्षू जनांनी कर्म केले आहे, म्हणून पूर्वीच्या लोकांनी आपले पूर्वीपासूनच चालत आलेले जसे कर्म केले, तसे, अर्जुना! तूही कर.॥ १५॥
आतां याचिपरी जाण। चाऱ्ही हे वर्ण।
सृजिले म्यां गुण-। कर्मविभागें॥ ७७॥
जे प्रकृतीचेनि आधारें। गुणाचेनि व्यभिचारें।
कर्में तदनुसारें। विवंचिलीं॥ ७८॥
एथ एकचि हें धनुष्यपाणी। परी जाहालें गा चहूं वर्णीं।
ऐसी गुणकर्मकडसणी। केली सहजें॥ ७९॥
म्हणोनि आईकें पार्था। हे वर्णभेदसंस्था।
मी कर्ता नव्हे सर्वथा। याचिलागीं॥ ८०॥
हें मजचिस्तव जाहालें। परी म्यां नाहीं केलें।
ऐसें जेणें जाणितलें। तो सुटला गा॥ ८१॥
मागील मुमुक्षु जे होते। तिहीं ऐसिया जाणोनि मातें।
कर्में केलीं समस्तें। धनुर्धरा॥ ८२॥
पेरितां बीजें जैसीं दग्धलीं। नुगवतीचि पेरिलीं।
तैसीं कर्मेंचि परि तयां जाहालीं। मोक्षहेतु॥ ८३॥
अर्थ—त्याप्रमाणेच, अर्जुना! हेही जाण की, ब्राह्मणादी चार वर्ण गुणकर्माच्या विभागानुसार मी उत्पन्न केले.॥ ७७॥ ब्राह्मणादी वर्णाच्या प्रकृतीला अनुसरून व त्यांच्या त्रिगुणाच्या मिश्रस्थितीचा विचार करून त्यांना तशी कर्मे लावून दिली.॥ ७८॥ धनुर्धारी अर्जुना! मनुष्यमात्र येथे एकच आहे. तरी तो मनुष्य चार वर्णात विभागला गेला. अशा रितीने स्वभावत: गुणकर्मानुसार वर्णमर्यादा केली गेली.॥ ७९॥ म्हणून अर्जुना! ऐक, ही चार निराळॺा वर्णांची व्यवस्था मी केली नाही.॥ ८०॥ हा वर्णभेद माझ्यामुळे झाला खरा, पण मी मात्र केला नाही, हे ज्याने जाणले तो या कर्मबंधातून सुटला.॥ ८१॥ अर्जुना! मागे जे मुमुक्षू होऊन गेले, त्यांनी मी कर्म करून अकर्ता कसा आहे, हे जाणून सर्व कर्मे केली.॥ ८२॥ जळलेले धान्य पेरले असता जसे उगवत नाही, त्याप्रमाणे आपले अकर्तृत्व जाणून निष्काम चित्ताने त्यांनी केलेली कर्मेच त्यांच्या मोक्षाला साधक झाली.॥ ८३॥
(श्लोक-१६-१७)
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिता:।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥ १६॥
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मण:।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गति:॥ १७॥
अर्थ—कर्म कशाला म्हणायचे, अकर्म कशाला म्हणायचे याचा निर्णय करताना सुज्ञ पुरुषांनाही भ्रम झाला आहे; म्हणून जे कर्म जाणले असता तू संसारातून मुक्त होशील ते कर्म मी तुला सांगतो.॥ १६॥ कर्माची गती म्हणजे व्याप्ती फार दुर्ज्ञेय आहे. म्हणून कर्माचे स्वरूप, विकर्माचे स्वरूप आणि अकर्माचे स्वरूप जाणणे आवश्यक आहे.॥ १७॥
एथ आणिकही एक अर्जुना। हे कर्माकर्मविवंचना।
आपुलिये चाडें सज्ञाना। योग्य नोहे॥ ८४॥
कर्म म्हणिपे तें कवण। अथवा अकर्मीं काय लक्षण।
ऐसें विचारितां विचक्षण। गुंफोनि ठेले॥ ८५॥
जैसें कां कुडें नाणें। खऱ्याचेनि सारखेपणें।
डोळॺाचेंचि देखणें। संशयीं घाली॥ ८६॥
तैसें नैष्कर्म्यतेचेनि भ्रमें। गिंवसिजत आहाती कर्में।
जे दुजी सृष्टी मनोधर्में। करूं सकती॥ ८७॥
वांचूनि मूर्खाची गोठी कायसी। एथ मोहले गा दीर्घदर्शी।
म्हणोनि आतां तेंचि परियेसीं। सांगेन तुज॥ ८८॥
तरी कर्म म्हणिजे स्वभावें। जेणें विश्वाकार संभवे।
तें सम्यक आधीं जाणावें। लागे एथ॥ ८९॥
मग वर्णाश्रमासि उचित। जें विशेष कर्म विहित।
तेंही वोळखावें निश्चित। उपयोगेंसीं॥ ९०॥
पाठीं जें निषिद्ध म्हणिपे। तेंही बुझावें स्वरूपें।
येतुलेनि कांहीं न गुंफे। आपैसेंचि॥ ९१॥
येऱ्हवीं जग हें कर्माधीन। ऐसियाची व्याप्ती गहन।
परी तें असो आईकें चिन्ह। प्राप्ताचें॥ ९२॥
अर्थ—अर्जुना! येथे आणखी एक गोष्ट सांगायची आहे की, मोठा शहाणा किंवा शास्त्रज्ञ झाला तरी त्याला आपल्या बुद्धीनुसार कर्माकर्माची मर्यादा ठरविता येण्याजोगी नाही.॥ ८४॥ कारण कर्म म्हणजे काय व अकर्माचे लक्षण काय याचा विचार करताना अत्यंत सूक्ष्म विचार करणाऱ्या पुरुषांना देखील भ्रम झाला आहे.॥ ८५॥ ज्याप्रमाणे खोटे नाणे खऱ्याप्रमाणेच हुबेहूब दिसायला लागले तर डोळॺानेच आपण प्रत्यक्ष पाहतो, तरी खरे खोटे निवडताना भ्रम होतो.॥ ८६॥ त्याप्रमाणे मनाने प्रतिसृष्टी निर्माण करण्याचे ज्यांचे ठिकाणी सामर्थ्य आहे, असे पुरुष देखील निष्कर्मतेच्या भ्रमात कर्म करीत असतात.॥ ८७॥ येथे मोठमोठॺाला समजत नाही, तेथे मूर्खांबद्दल काय बोलायचे, म्हणून मी तुला कर्माकर्माचा उलगडा सांगतो.॥ ८८॥ ज्याच्या योगाने स्वाभाविक ही सृष्टीची उत्पत्ती होते, त्याला कर्म म्हणतात, हे आधी नीट जाणले पाहिजे.॥ ८९॥ मग निरनिराळॺा वर्णाला व आश्रमाला योग्य असे जे शास्त्राने कर्म नियत करून ठेविले आहे, ते विशेष कर्म विकर्म होय. ते कर्म व त्याचा उपयोग काय, हेही नीट जाणले पाहिजे.॥ ९०॥ त्यानंतर ज्याला निषिद्ध म्हणतात किंवा शास्त्राने करू नये म्हणून म्हटले आहे, त्याचेही स्वरूप कळणे आवश्यक आहे. इतके कळले की मग पुरुष कर्म होत असताही सहजच कर्मबंधात पडत नाही.॥ ९१॥ एरव्ही, सर्व जग कर्माचे अधीन आहे, या विधानाची किंवा या विचाराची व्याप्ती दुर्बोध आहे. परंतु ते असू दे. आता तुला प्राप्त पुरुषाचे चिन्ह सांगतो, ऐक.॥ ९२॥
गूढार्थदीपिका—कर्म म्हणजे व्यापार. हा व्यापार दोन निरनिराळॺा वस्तू असल्याखेरीज किंवा एक वस्तू असली तरी ती विभागली जाण्याजोगी असल्याशिवाय होऊ शकत नाही. परब्रह्म अद्वितीय आहे. तेथे त्यासारखी किंवा त्याहून निराळी अशी कोणती दुसरी वस्तू नाही आणि ती कधी विभागलीही जात नाही. असे ते ब्रह्म अतूट, एकरूप आहे; म्हणून तेथे व्यापाररूप कर्म संभवतच नाही. ते सर्वदा अखंड कर्मरहित आहे, असे हे ब्रह्म नामरूपाने स्फुरण पावते. असे नामरूपाने स्फुरण पावणे हा परब्रह्माचा स्वभावच आहे. जसा अग्नी क्रियेमुळे उष्ण होत नाही, उष्णता त्याचा स्वभाव आहे, त्याप्रमाणे नामरूपात्मक होणे हाही परब्रह्माचा स्वभाव असल्यामुळे नामरूपात्मक स्फुरण होण्यात परब्रह्माकडून कोणतीही क्रिया होत नाही. ते नामरूपाने स्फुरण पावले तरी कर्मरहितच असते. पण अज्ञानी जीवाला परब्रह्माच्या या कर्मरहित स्वरूपाचा अनुभव नसल्यामुळे, परब्रह्माचे नामरूपाने स्फुरणे हा परब्रह्माचा स्वभाव न वाटता, परब्रह्माने केलेले कर्म वाटते आणि नामरूपांचे नानात्व हे त्याला जगत वाटते. ज्याप्रमाणे दोरीच्या एका भागावर सर्पाचा भ्रम झाल्याबरोबर सर्वच दोरी सर्परूप दिसते, त्याप्रमाणे नामरूपाने ब्रह्माचे स्फुरण कर्मरूप वाटू लागले की सर्व ब्रह्मच त्याला कर्मरूप वाटते म्हणजे नामरूपात्मक ब्रह्मांडच कर्मबद्ध वाटून तोही आपल्याला कर्मबद्ध समजतो.
अशा रितीने कर्माची व्याप्ती अमर्याद होते व त्याच्या सर्व दु:खाला कारणीभूत होते. म्हणून कर्माचे स्वरूप जाणणे आवश्यक असते.
व्यापाररूप कर्म म्हणून मुळीच नाही, ते सच्चिदानंद परब्रह्माचे स्फुरण आहे. असे कर्माचे खरे स्वरूप कळून आले असता कर्माच्या वस्तुत्वाचा भ्रम नाहीसा होतो आणि दु:खाचे कारण नाहीसे होते. हा कर्माचे स्वरूप जाणण्याचा उपयोग आहे.
कर्माचे स्वरूप जाणून कर्माच्या वस्तुत्वाविषयीचा भ्रम नाहीसा झाला व आपण मुळात अकर्मरूप ब्रह्मस्वरूप आहो असे कळले, म्हणजे दु:खाचे कारणच नाहीसे झाल्यामुळे सर्व दु:ख नाहीसे होते हे खरे, पण हे कार्य कर्माचे स्वरूप कळल्याबरोबरच होते असा अर्थ नाही. कर्म आहे, अशी दृढ झालेली बुद्धी जोपर्यंत अखंड अकर्मरूप व सच्चिदानंदस्वरूप अशा परब्रह्माच्या ठिकाणी स्थिर होत नाही, तोपर्यंत हे कर्म झाले व मी ते केले अशी कर्मकर्तृत्वाची बुद्धी स्फुरत राहते. म्हणून आपल्याकडून होणाऱ्या कर्माचा व मी त्या कर्माचा कर्ता आहे, या बुद्धीने जो संबंध होतो, तो संबंध नाहीसा झाला पाहिजे.
कर्मत्यागाने कर्मकर्तृत्व संबंध नाहीसा होत नाही. कारण तेथेही ‘हे कर्म मी सोडले’ अशी कर्मकर्तृत्व बुद्धी उत्पन्न होतेच. म्हणून होणारे कर्म व त्याचे कर्तृत्व ही दोन्ही भगवंताला समर्पण करणे हाच एक मार्ग कर्माशी संबंध नाहीसा करण्याकरिता उरतो. जी कर्मे आपणाकडून होतात व ज्यांचा “मी केले” या कर्तृत्वबुद्धीने आपण संबंध वागवितो ती कर्मे दोन प्रकारची आहेत. सामान्य व विशेष.
सामान्य म्हणजे कर्तृत्वबुद्धिपूर्वक होणारा किंवा कर्तृत्वबुद्धिरहित होणारा असा यच्चयावत सर्व व्यापार होय. या व्यापाराची व्याप्ती गहन असल्यामुळे तो सर्व व्यापार परमेश्वराला समर्पण करणे कठीण आहे. बुद्धीला परमेश्वराचे दृढ ज्ञान झाले असता आपोआप यच्चयावत कर्मे परमेश्वराला समर्पण होतात व आपला कर्माशी संबंध राहात नाही. म्हणून बुद्धीत परमेश्वराचे ध्यान दृढ होण्याकरता शास्त्रांनी विशेष कर्मे जीवाला सांगितली आहेत. ती विशेष कर्मे लक्ष ठेवून व कर्तृत्वबुद्धीने केली जातात.
अशी विशेष कर्मे दोन प्रकारची आहेत. एक विहित व दुसरे निषिद्ध. “अमुक कर्मे करावी” असे ज्या कर्मांविषयी शास्त्रांनी विधान केले असेल, त्या कर्माला विहित कर्म म्हणतात आणि जीवाने “करू नये” असे ज्या कर्माविषयी शास्त्राने विधान केले असेल त्याला निषिद्ध कर्म म्हणतात.
विहित कर्मे ही फलाशेने केली असता परमेश्वराचे ध्यान घडत नाही व कर्मबद्धताच विशेष दृढ होते. म्हणून कर्मे फलाशा सोडून केवळ भगवत्प्रीत्यर्थ केली असता भगवंताचे ध्यान घडत जाऊन भगवंताच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर होत जाते व आपल्या अकर्मरूप ब्रह्मस्वरूपाचा अनुभव दृढ होत जातो. हाच त्या विहित कर्माचा उपयोग आहे. आणि निषिद्धकर्माने पाप उत्पन्न होते व ते परमेश्वराच्या ध्यानाला व परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर होण्याला प्रतिबंधक असते. निषिद्धकर्म करू नये, अशी परमेश्वराची आज्ञा आहे, हे सारखे लक्षात ठेवून निषिद्धकर्म न होऊ देण्याची खबरदारी घेत राहिले असता, परमेश्वराचे ध्यान घडून, परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर होत जाते आणि निषिद्धकर्म न घडल्यामुळे परमेश्वराच्या प्राप्तीला प्रतिबंधक होणारे पापकर्मही राहत नाही. हा त्या निषिद्धकर्माचे स्वरूप जाणण्याचा उपयोग आहे.
अशा रितीने कर्म, विहित कर्म व निषिद्ध कर्म ही तिन्ही कर्मे जीवाला त्याच्या मूळ अकर्मरूप सच्चिदानंद ब्रह्मस्थितीचा अनुभव आणून देण्याला कारणीभूत होतात व या अनुभवाने त्याने मानलेले कर्मही ब्रह्मस्वरूप दिसू लागते.
(श्लोक-१८)
कर्मण्यकर्म य: पश्येदकर्मणि च कर्म य:।
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्त: कृत्स्नकर्मकृत्॥ १८॥
अर्थ—कर्माच्या ठिकाणी अकर्म जो पाहतो व अकर्माच्या ठिकाणी कर्म जो पाहतो, तोच सर्व पुरुषांत बुद्धिमान होय. तोच योगी होय व त्यानेच सर्व कर्म केले असे जाण.॥ १८॥
जो सकळ कर्मीं वर्ततां। देखे आपुली नैष्कर्म्यता।
कर्मसंगें निराशता। फळाचिया॥ ९३॥
आणि कर्तव्यतेलागीं। जया दुसरें नाही जगीं।
ऐसिया नैष्कर्म्यता तरी चांगी। बोधला असे॥ ९४॥
तरी क्रियाकलाप आघवा। आचरत दिसे बरवा।
तोचि तो ये चिन्हीं जाणावा। ज्ञानिया गा॥ ९५॥
जैसा कां जळापाशीं उभा ठाके। तो जरी आपणपें जळामाजि देखे।
तरी तो निभ्रांत वोळखे। म्हणे मी वेगळा आहें॥ ९६॥
अथवा नावे हन जो रिगे। तो थडियेचे रुख जातां देखे वेगें।
तेचि साचोकारें पाहों जों लागे। तंव रुख म्हणे अचळ॥ ९७॥
तैसें सर्वकर्मीं असणें। तें फुडें मानूनि वायाणें।
मग आपण जो जाणे। नैष्कर्म्य ऐसा॥ ९८॥
आणि उदोअस्ताचेनि प्रमाणें। जैसें न चलतां सूर्याचें चालणें।
तैसें नैष्कर्म्यतत्त्व जाणे। कर्मींचि असतां॥ ९९॥
तो मनुष्यासारिखा तरी आवडे। परी मनुष्यत्व तया न घडे।
जैसें जळामाजीं न बुडे। भानुबिंब॥ १००॥
तेणें न पाहतां विश्व देखिलें। न करितां सर्व केलें।
न भोगितां भोगिलें। भोग्यजात॥ १०१॥
एकेचि ठायीं बैसला। परि सर्वत्र तोचि गेला।
हें असो विश्व जाहला। आंगेंचि तो॥ १०२॥
अर्थ—सर्व कर्म होत असताना जो मी कर्मरहित आहे असे जाणतो व कर्माची आसक्ती धरीत नाही व फळाची इच्छा करीत नाही.॥ ९३॥ आणि मला कर्म केले पाहिजे असे कर्तव्य वागविण्याकरिता, ज्याला आपल्याहून दुसरे काही दिसतच नाही, असा स्वत:च्या स्वरूपाविषयी ज्याला उत्तम निष्कर्मतेचा बोध असतो,॥ ९४॥ असे असूनही तो सर्व कर्मे करताना दिसतो. अशा चिन्हांनी युक्त असलेला पुरुष ज्ञानी होय असे जाण.॥ ९५॥ ज्याप्रमाणे एखादा पुरुष जलाशयाच्या काठी उभा राहून जरी आपले प्रतिबिंब पाण्यात पाहतो, तरी मी पाण्याहून निराळा आहे असे नि:संशय जाणतो.॥ ९६॥ किंवा नावेत बसून जात असलेला पुरुष नदीकाठचे वृक्ष वेगाने जाताना पाहतो, पण विचार करून पाहतो, तेव्हा तो म्हणतो, मी जात आहे व वृक्ष स्थिर आहेत.॥ ९७॥ त्याप्रमाणे सर्व कर्मे मी करतो हे अनुभवाने स्पष्ट खोटे मानून मी वस्तुत: निष्कर्म आहे, (सर्वाचा साक्षी आहे) असे जाणतो,॥ ९८॥ आणि ज्याप्रमाणे सूर्य चालत नाही, तरी उदय व अस्त यांच्यामुळे सूर्य चालतो असे वाटते, त्याप्रमाणे कर्मे होत असतानाच जो आपली कर्मरहित स्थिती जाणतो.॥ ९९॥ ज्याप्रमाणे पाण्यात सूर्याचे प्रतिबिंब जरी पडलेले दिसले तरी पाण्यात सूर्यबिंब नसते, त्याप्रमाणे तो पुरुष सामान्य माणसासारखाच दिसला तरी सामान्य माणसासारखी त्याची स्थिती नसते.॥ १००॥ त्या पुरुषाने जग न पाहता पाहिले. काही न करताच सर्व केले व न भोगताच सर्व भोग भोगले.॥ १०१॥ एका ठिकाणी बसूनच तो सर्वत्र गेला. आता असो हे वर्णन. अर्जुना! तो स्वत: सर्व विश्वच होतो.॥ १०२॥
(श्लोक-१९-२०)
यस्य सर्वे समारम्भा: कामसंकल्पवर्जिता:।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहु: पण्डितं बुधा:॥ १९॥
त्यक्त्वा कर्मफलासंगं नित्यतृप्तो निराश्रय:।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति स:॥ २०॥
अर्थ—ज्याची सर्व कर्मे काम व संकल्परहित म्हणजे विषयसुखाची इच्छा हा काम व हे कर्म आहे व ते मी करितो हा संकल्प, या दोहोवाचून केवळ व्यापारमात्र असतात आणि आत्मज्ञानाने ज्याची सर्व कर्मे नाहीशी झाली, त्याला पंडित म्हणतात.॥ १९॥ कर्मासक्ती म्हणजे मला कर्म केले पाहिजे व ते सिद्धीस नेले पाहिजे ही इच्छा व फळासक्ती म्हणजे कर्माचे फळ मला मिळाले पाहिजे ही इच्छा, या दोन्ही इच्छा सोडून आत्मसुखानेच जो तृप्त असतो व कशाचा आश्रय करीत नाही, असा पुरुष कर्म करताना दिसला तरी (आत्मज्ञानाने, कर्म व कर्तृत्व यांचे अस्तित्व नाही, असा अनुभव येत असल्यामुळे) तो काही एक करीत नसतो.॥ २०॥
जया पुरुषाच्या ठायीं। कर्माचा तरी खेद नाही।
तरी फळापेक्षा कांहीं। संचरेना॥ १०३॥
आणि हें कर्म मी करीन। अथवा आदरिलें सिद्धी नेईन।
येणें संकल्पेंही जयाचें मन। विटाळे ना॥ १०४॥
ज्ञानाग्नीचेनि मुखें। जेणें जाळिलीं कर्में अशेखें।
तो परब्रह्मचि मनुष्यवेखें। वोळख तूं॥ १०५॥
जो शरीरीं उदास। फळभोगीं निरास।
नित्यता उल्हास। होऊनि असे॥ १०६॥
जो संतोषाच्या गाभारां। आत्मबोधाचिया वोगरां।
पुरे न म्हणेचि धनुर्धरा। आरोगितां॥ १०७॥
अर्थ—ज्या पुरुषाला कर्म करण्याचे वाईट वाटत नाही आणि त्या कर्माच्या फळाचीही इच्छा करीत नाही॥ १०३॥ आणि हे कर्म आहे व मी ते करीन किंवा आरंभलेले कर्म बरोबर शेवटास नेईन, असा संकल्प ज्याच्या मनाला शिवत नाही.॥ १०४॥ आत्मज्ञानरूपी अग्नीच्या मुखात ज्याने आपली सर्व कर्मे जाळली, अर्जुना! असा पुरुष म्हणजे मनुष्यवेषाने पूर्ण ब्रह्मच होय असे समज.॥ १०५॥ जो शरीराच्या ठिकाणी उदास आहे, कर्माचे फळ भोगण्याची ज्याची इच्छा नाही, नित्य प्रसन्नचित्त असतो.॥ १०६॥ जो संतोषाच्या माजघरात बसून आत्मानुभवाचे जेवण जेवीत असतो व ते जेवण कितीही वाढले गेले तरी त्याची तृप्ती होतच नाही.॥ १०७॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानी पुरुष साक्षी होऊन राहातो. त्याला देह, कर्म, कर्मफल यांपैकी काहीच सत्य वाटत नसल्यामुळे तो उदासीन असतो व त्याच्या ठिकाणी त्याच्या प्रकृतीनुसार कर्मे होत राहातात. त्यांचा त्याच्याशी संबंध नसतो; म्हणून कर्म झाले असता त्याला संतोष होत नाही व न झाले असता त्याला खेदही होत नाही.
(श्लोक-२१-२२)
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रह:।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥ २१॥
यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सर:।
सम: सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते॥ २२॥
अर्थ—विषयकामना सोडून ज्यांनी अंत:करणाचा निग्रह केला व सर्व संसाराची मनातून आसक्ती सोडली, अशा पुरुषाला त्याच्या केवळ शरीराकडून होणाऱ्या कर्माचा लेप लागत नाही.॥ २१॥ प्रारब्धाने जे मिळेल त्यातच जो पुरुष संतुष्ट असतो, सुखदु:खादी द्वंद्वापासून जो मुक्त झाला, अद्वैत अनुभवाने आपल्याहून दुसरा भासत नसल्यामुळे जो मत्सररहित झाला, सिद्धी व असिद्धी दोन्ही जो सम पाहतो, असा पुरुष कर्म करूनही बद्ध होत नाही.॥ २२॥
कैसी अधिकाधिक आवडी। घेत महासुखाची गोडी।
सांडोनियां आशा कुरोंडी। अहंभावेंसीं॥ १०८॥
म्हणोनि अवसरें जें जें पावे। तेणेंचि तो सुखावे।
जया आपुलें आणि परावें। दोन्ही नाहीं॥ १०९॥
तो दिठीं जें पाहे। तें आपणचि होऊनि जाये।
आईके तें आहे। तोचि जाहला॥ ११०॥
चरणीं हन चाले। मुखें जें जें बोले।
ऐसें चेष्टाजात तेतुलें। आपणचि जो॥ १११॥
हें असो विश्व पाहीं। जयासि आपणपेंवांचूनि नाहीं।
आतां कवण तें कर्म कायी। बाधी तयातें॥ ११२॥
हा मत्सर जेथ उपजे। तेतुलें नुरेचि जया दुजें।
तो निर्मत्सर काई म्हणिजे। बोलवरी॥ ११३॥
म्हणोनि सर्वांपरी मुक्त। तो सकर्मचि कर्मरहित।
सगुण परि गुणातीत। एथ भ्रांति नाहीं॥ ११४॥
अर्थ—ज्याची आत्मसुखाची आवडी उत्तरोत्तर वाढत जाऊन जो अहंभावासह आशेला त्या आत्मसुखावरून ओवाळून टाकतो व आत्म्याचे महासुख भोगतो.॥ १०८॥ ज्याच्या ठिकाणी आपपरभाव नसल्यामुळे, ज्या वेळी जे प्राप्त होईल, तेवढॺानेच तो संतुष्ट असतो.॥ १०९॥ तो आपल्या दृष्टीने जे जे पाहतो ते ते तोच होतो, जे जे ऐकतो, ते ते तोच होतो.॥ ११०॥ पायाने जेवढी चालण्याची क्रिया होते किंवा मुखाने बोलण्याची जी क्रिया होते, तितकी सर्व क्रिया तो आत्मस्वरूपच पाहतो.॥ १११॥ हे असो. संपूर्ण जगच त्याला आत्मस्वरूप दिसते. अशा स्थितीत त्याला बंधनकारक होईल, असे त्याच्याहून निराळे कोणते कर्म राहिले?॥ ११२॥ आपल्याला हे बंधनकारक आहे असे वाटून ज्याच्याविषयी मत्सर उत्पन्न होईल, असे त्याच्याहून दुसरे काहीच नसते. मग त्याला निर्मत्सर हा शब्द तरी कशाला लावायचा?॥ ११३॥ म्हणून असा पुरुष पूर्ण मुक्त असतो. तो कर्म करीत असतो, तरी कर्मरहितच असतो. सगुण असला तरी गुणरहित असतो, यात मुळीच शंका नाही.॥ ११४॥
(श्लोक-२३-२४)
गतसंगस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतस:।
यज्ञायाचरत: कर्म समग्रं प्रविलीयते॥ २३॥
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥ २४॥
अर्थ—ज्याचे चित्त आत्मज्ञानात गढून गेले व ज्याची कर्म व कर्मफल यांच्या ठिकाणची आसक्ती नाहीशी झाली, म्हणून ज्याचे कर्मानुष्ठान केवळ परमेश्वराची आज्ञा आहे, असे समजूनच होते, अशा मुक्त पुरुषाचे सर्व कर्म त्याच्या ठिकाणीच लीन होते. म्हणजे कर्म फलस्वरूपाने उदयास येत नाही.॥ २३॥ ज्ञानी पुरुषाला अर्पणक्रिया ब्रह्मस्वरूपच भासते, हविर्द्रव्यही ब्रह्मच दिसते, अग्नी त्याला ब्रह्मस्वरूपच असतो, हवनकर्ता देखील ब्रह्मस्वरूपच दिसतो, कर्माने प्राप्त होणारे फलही तो ब्रह्मस्वरूपच पाहतो, म्हणून कर्म व ब्रह्म एकरूप पाहणारा ज्ञानी, कर्म हे ब्रह्मच आहे अशा अढळ समदृष्टीमुळे तो ब्रह्मालाच प्राप्त होतो.॥ २४॥
तो देहसंगें तरी असे। परी चैतन्यासारिखा दिसे।
पाहतां परब्रह्माचेनि कसें। चोखाळु भला॥ ११५॥
ऐसाही परी कौतुकें। जरी कर्में करी यज्ञादिकें।
तरी तियें लया जाती नि:शेखें। तयाच्याचि ठायीं॥ ११६॥
अकाळींचीं अभ्रें जैशीं। ऊर्मीवीण आकाशीं।
हरपती आपैशीं। उदयलीं सातीं॥ ११७॥
तैशीं विधिविधान विहितें। जरी आचरे तो समस्तें।
तरी तियें ऐक्यभावें ऐक्यातें। पावतीचि गा॥ ११८॥
हें हवन मी होता। कां इये यज्ञीं हा भोक्ता।
ऐसिया बुद्धीसि नाहीं भिन्नता। म्हणऊनियां॥ ११९॥
जे इष्टयज्ञ यजावे। तें हविमंत्रादि आघवें।
तो देखतसे अविनाशभावें। आत्मबुद्धि॥ १२०॥
म्हणऊनि ब्रह्म तेंचि कर्म। ऐसें बोधा आलें जया सम।
तया कर्तव्य तें नैष्कर्म्य। धनुर्धरा॥ १२१॥
अर्थ—तो ज्ञानी पुरुष देहाचा संबंध वागवितो असे दिसते, पण तो चैतन्यरूप असतो. परब्रह्माची कसोटी लावून पाहता तोही शुद्ध परब्रह्मच ठरतो.॥ ११५॥ असे असूनही जर त्याने यज्ञादिक कर्मे केली तरी, ती संपूर्ण त्याच्या ठिकाणी लय पावतात.॥ ११६॥ ज्याप्रमाणे अकाळी आलेली अभ्रे पाऊस न पडता तेथल्या तेथे आकाशात नि:शेष नाहीशी होतात,॥ ११७॥ त्याप्रमाणे सर्व विहित कर्माचे आचरण जरी ज्ञानी पुरुष करीत असला, तरी ती सर्व त्याशी आत्मरूप होऊन ऐक्य पावतात.॥ ११८॥ हे हवनकर्म, मी हवन करणारा किंवा या यज्ञात हा भोक्ता अशी भिन्न भिन्न बुद्धी त्याच्या ठिकाणी नसते; म्हणजे त्याला सर्वत्र एक अद्वैत ब्रह्मच भासते.॥ ११९॥ ज्या इष्ट यज्ञाचे यजन करायचे ते हविर्द्रव्य, मंत्र वगैरे तो अविनाशी आत्मस्वरूपच पाहतो.॥ १२०॥ म्हणून जे ब्रह्म तेच कर्म होय, असे जो आत्मज्ञानाने दोन्ही एकरूप पाहतो अशा ज्ञान्याचे कर्म करणेच, हे अर्जुना! नैष्कर्म्य असते.॥ १२१॥
गूढार्थदीपिका—श्लोक १८ पासून २४ पर्यंत भगवंतांनी अर्जुनाला प्राप्त पुरुषांची चिन्हे सांगितली आहेत व प्राप्त पुरुष कर्मे करूनही ब्रह्मैक्यज्ञानामुळे कसे कर्मरहित राहातात हे दाखविले आहे.
अद्वैत सच्चिदानंद परमेश्वरस्वरूपाच्या ठिकाणी किंवा आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करणे यालाच भगवान योग म्हणतात, हे दुसऱ्या अध्यायात स्पष्ट केलेच आहे. ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर नसलेली बुद्धी, निरनिराळॺा पदार्थांच्या अस्तित्वाची जोपर्यंत कल्पना करते, तोपर्यंत सच्चिदानंद अद्वैत अशा परमेश्वरस्वरूपाच्या ठिकाणी ती स्थिर होत नाही आणि एकदा ती तेथे स्थिर झाली की, तिला एका परमेश्वरावाचून दुसऱ्या कोणत्याच पदार्थाचे ज्ञान होत नाही. म्हणून ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर झालेले पुरुष, इतर लोकांना कर्म करताना दिसले तरी कर्मरहित असतात, असे भगवंतांचे म्हणणे आहे.
(श्लोक-२५)
दैवमेवापरे यज्ञं योगिन: पर्युपासते।
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥ २५॥
अर्थ—कित्येक योगी दैवयज्ञाचीच उपासना करतात व कोणी ब्रह्मरूप अग्नीत यज्ञाचे हवन करतात.॥ २५॥
आतां अविवेककुमारत्वा मुकले। जयां विरक्तीचें पाणिग्रहण जाहालें।
मग उपासन जिहीं आणिलें। योगाग्नीचें॥ १२२॥
जे यजनशील अहर्निशीं। जिहीं अविद्या हविली मनेंसीं।
गुरुवाक्यहुताशीं। हवन केलें॥ १२३॥
तिहीं योगाग्निकीं यजिजे। तो दैवयज्ञ म्हणिजे।
जेणें आत्मसुख कामिजे। पंडुकुमरा॥ १२४॥
दैवास्तव देहाचें पाळण। जो चिंतीना देहभरण।
तो महायोगी जाण। दैवयोगें॥ १२५॥
आतां अवधारीं सांगेन आणिक। जे ब्रह्माग्नि साग्निक।
तयांतें यज्ञेंचि यज्ञ देख। उपासिजे॥ १२६॥
अर्थ—आता अविवेकरूपी बालदशा सुटून ज्यांचे विरक्तीशी लग्न लागले व म्हणून मग ज्यांनी योगाग्नीची उपासना सुरू केली,॥ १२२॥ जे असे अद्वैत ब्रह्मबुद्धीने अखंड यजन करतात व ज्यांनी गुरुवचनरूपी अग्नीत मनासह अविद्येचे हवन केले.॥ १२३॥ ते अशा रितीने जीवब्रह्मैक्यरूप योगाग्नीचे यजन करतात, म्हणून त्या यज्ञाला दैवयज्ञ म्हटले जाते. असे यज्ञ करून ते त्या यज्ञापासून आत्मसुखाच्या प्राप्तीची इच्छा करतात.॥ १२४॥ जो कोणी देहाचे पालन-पोषण सर्वस्वी दैवाने होते असे समजून, दैवावर टाकतो व देहाच्या पोषणाची चिंता करीत नाही, तो त्या दैवयोगाने महायोगी समजला जातो.॥ १२५॥ आता, अर्जुना! आणखी एक सांगतो ऐक. जे ब्रह्मरूप अग्नी ठेवून अग्निहोत्री झाले, ते यज्ञानेच यज्ञाची उपासना करतात.॥ १२६॥
(श्लोक-२६)
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति।
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति॥ २६॥
अर्थ—कित्येक संयमरूपी अग्नीत श्रवणेंद्रियादी इंद्रियांची आहुती देतात. कित्येक दुसरे इंद्रियरूपी अग्नीत शब्दादी विषयांची आहुती देतात.॥ २६॥
एक संयमाग्निहोत्री। ते युक्तित्रयाच्या मंत्रीं।
यजन करिती पवित्रीं। इंद्रियद्रव्यीं॥ १२७॥
एकां वैराग्य रवि विवळे। तंव संयती विहार केले।
तेथ अपावृत जाहाले। इंद्रियानळ॥ १२८॥
तिहीं विरक्तीची ज्वाळा घेतली। तंव विकारांचीं इंधनें पळिपलीं।
तेथ आशाधूमें सांडिलीं। पांचही कुंडें॥ १२९॥
मग वाक्यविधीचिया निरवडी। विषयआहुती उदंडीं।
हवन केले कुंडीं। इंद्रियाग्नीच्या॥ १३०॥
अर्थ—(त्रयमेकत्र संयम:) या योगसूत्राप्रमाणे, धारणा, ध्यान, समाधी हे तिन्ही एका वस्तूच्या ठिकाणी करणे याला संयम म्हणतात. कित्येक आसक्तिरहित असल्यामुळे पवित्र झालेल्या इंद्रियरूपी द्रव्याचे, या युक्तित्रयरूप मंत्राने संयमरूपी अग्निहोत्राच्या ठिकाणी यजन करितात. (युक्तित्रय म्हणजे शरीरात धातुसाम्य राहील, अशा रीतीने आहारविहार व निद्रा यांचे शास्त्रानुसार नियमन करणे होय). (विषयवैराग्याने विषयासक्ती सुटली की, इंद्रियरूपी द्रव्य शुद्ध होते).॥ १२७॥ कोणाच्या ठिकाणी वैराग्यरूपी सूर्य प्रकाशू लागतो व त्यांचे आहार, विहार सर्व संयमाने होतात, तेव्हा त्यांच्या ठिकाणी इंद्रियरूपी अग्नी, धूमरहित होऊन तेजस्वी होतो.॥ १२८॥ तो अग्नी मग विरक्तीची ज्वाळा घेतो. त्या ज्वाळेत मनोविकारांची लाकडे पेटू लागतात. त्या इंद्रियरूपी पाच कुंडांत यत्किंचितही आशेचा धूर राहात नाही.॥ १२९॥ मग त्या प्रज्वलित इंद्रियाग्निकुंडांत सद्गुरूंचे वाक्य हेच विधिवाक्य जाणून त्या विधिवाक्याच्या विश्वासावर सर्व विषयांचे हवन केले जाते.॥ १३०॥
(श्लोक-२७)
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥ २७॥
अर्थ—कित्येकजण आत्म्याच्या ठिकाणी धारणा, ध्यान, समाधिरूप संयम करून ज्ञानाने प्रज्वलित झालेल्या त्या संयमरूप अग्नीमध्ये इंद्रियांच्या व प्राणांच्या सर्व कर्मांचे हवन करतात.॥ २७॥
एकीं ययापरी पार्था। दोष क्षाळिले सर्वथा।
आणिकीं हृदयारणीं मंथा। विवेक केला॥ १३१॥
तो उपशमें निहटिला। धैर्यभारें दाटिला।
गुरुवाक्यें काढिला। बळकटपणें॥ १३२॥
ऐसें समरसें मंथन केलें। तेथ झडकरी काजा आलें।
जें उज्जीवन जाहलें। ज्ञानाग्नीचें॥ १३३॥
पहिला ऋद्धिसिद्धींचा संभ्रम। तो निवर्तोनि गेला धूम।
मग प्रगटला सूक्ष्म। विस्फुलिंग॥ १३४॥
तया मनाचें मोकळें। तेंचि पेटवण घातलें।
जें यमनियमीं हळुवारलें। आईतें होतें॥ १३५॥
तेणें सादुकपणें ज्वाळा समृद्धा। मग वासनांतराचिया समिधा।
स्नेहेंसीं नानाविधा। जाळिलिया॥ १३६॥
तेथ सोहंमंत्रें दीक्षितीं। इंद्रियकर्मांचिया आहुती।
तिये ज्ञानानळीं प्रदीप्तीं। दिधलिया॥ १३७॥
पाठीं प्राणकर्माचिये स्रुवेनिशीं। पूर्णाहुती पडलिया हुताशीं।
तेथ अवभृथ समरसीं। सहजें जाहलें॥ १३८॥
मग आत्मबोधींचें सुख। जें संयमाग्नीचें हुतशेष।
तोचि पुरोडाश देख। घेतला तिहीं॥ १३९॥
एक ऐशिया इहीं यजनीं। मुक्त ते जाहाले त्रिभुवनीं।
या यज्ञक्रिया तरी आनानी। परी प्राप्य तें एक॥ १४०॥
अर्थ—याप्रमाणे कित्येक योगीपुरुष आपले पाप नाहीसे करतात. कित्येक जण आपल्या हृदयाची अरणी (म्हणजे मंथनाचे खालचे काष्ठ) करून विवेकाची रवी करितात.॥ १३१॥ मनाच्या उपशमाने रवी घट्ट धरून अतिशय धैर्याने व गुरुवाक्यावरील दृढ विश्वासाने जोरदार मंथन करतात व ज्ञानाग्नी काढतात.॥ १३२॥ असे समदृष्टीने मंथन केले असता तत्क्षणी कार्य झाले समजावे, कारण त्या मंथनाने ज्ञानाग्नी प्रगट होतो.॥ १३३॥ प्रथम ऋद्धिसिद्धी यांचा मोह हा धूर निघून जातो व मग अग्नीची ठिणगी प्रगट होते.॥ १३४॥ त्या ठिणगीत यमनियमांच्या अभ्यासाने आयते वाळून शुष्क झालेले व विषयरहित झालेले मनाचे पेटवण घातले.॥ १३५॥ त्या पेटवणाने ज्ञानाग्नी प्रज्वलित होऊन तो ज्वाळांनी युक्त होतो व त्या ज्वाळेमध्ये विषयाचे विविध स्नेह हेच तूप, त्या तुपासह नाना वासनांच्या समिधा जाळल्या जातात.॥ १३६॥ तेथे त्या प्रदीप्त ज्ञानाग्नीत यज्ञकर्त्याने ‘सोहं मंत्राने’ (मी तो आहे, या मंत्राने) सर्व इंद्रिये व त्यांची कर्मे यांच्या आहुत्या दिल्या असता,॥ १३७॥ नंतर प्राणाचे कर्म हीच स्रुवा, (म्हणजे ज्या पात्राने आहुती टाकतात, ते पात्र) त्या स्रुवेने अग्नीत पूर्णाहुती दिल्यावर समदृष्टिरूप अवभृथ स्नान होते.॥ १३८॥ मग आत्मज्ञानाचे हे जे संयमाग्निहोत्राचे शेष तो पुरोडाश ते सेवन करतात.॥ १३९॥ कित्येकजण अशाप्रकारे यजन करून या संसारातून मुक्त होतात. या सर्व यज्ञक्रिया भिन्न असल्या, तरी त्यांच्या योगाने प्राप्त होणारे फळ मात्र एकच असते.॥ १४०॥
(श्लोक-२८)
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतय: संशितव्रता:॥ २८॥
अर्थ—द्रव्ययज्ञ म्हणजे तीर्थांत द्रव्य दान देणे, तपयज्ञ म्हणजे तप करणे, योगयज्ञ म्हणजे प्राणायामादी योगानुष्ठान करणे, स्वाध्याययज्ञ म्हणजे भगवन्नामस्मरण किंवा वेदाध्ययन करणे, ज्ञानयज्ञ म्हणजे शास्त्रार्थ जाणणे ब्रह्म जाणणे, इत्यादी यज्ञांचे कित्येक अनुष्ठान करतात आणि कित्येक प्रयत्न करणारे अती तीव्र व्रते करणारे असतात.॥ २८॥
एक द्रव्ययज्ञ म्हणिपती। एक तपसामग्रिया निपजती।
एक योगयागही आहाती। जे सांगितले॥ १४१॥
एकीं शब्दीं शब्द यजिजे। तो वाग्यज्ञ म्हणिजे।
ज्ञानें ज्ञेय गमिजे। तो ज्ञानयज्ञ॥ १४२॥
हें अर्जुना सकळ कुवाडें। जें अनुष्ठितां अतिसांकडें।
परी जितेंद्रियासीचि घडे। योग्यतावशें॥ १४३॥
ते प्रवीण तेथ भले। आणि योगसमृद्धि आथिले।
म्हणोनि आपणपां तिहीं केले। आत्महवन॥ १४४॥
अर्थ—एक द्रव्ययज्ञ म्हटला जातो. कोणी तपाच्या सामग्रीलाच निर्माण करितात, शास्त्रात सांगितलेला अष्टांगयोगरूप यज्ञही एक आहे.॥ १४१॥ शब्दाने शब्दाचे यजन म्हणजे आपल्या मुखातून वेद-शब्दाचे अध्ययन करणे हा वाग्यज्ञ होय, ज्ञानाने ज्ञेय असे परब्रह्म जाणणे तो ज्ञानयज्ञ होय.॥ १४२॥ अर्जुना! हे यज्ञ सर्व कठीण आहेत, कारण यांच्या अनुष्ठानात कष्ट पडतात. असे असूनही जितेंद्रिय पुरुषासच ते योग्यतेनुसार साधू शकतात.॥ १४३॥ अशा रितीने इंद्रियांना जिंकण्यात चांगले प्रवीण व योगाभ्याससंपन्न होतात, म्हणून आपल्या शुद्ध आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी आपल्या जीवदशेचे हवन करतात. म्हणजे जीवदशेचा नाश करतात.॥ १४४॥
गूढार्थदीपिका—शुद्ध आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी जीवदशेचा नाश करणे याला आत्महवन म्हणतात.
(श्लोक-२९-३२)
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणा:॥ २९॥
अपरे नियताहारा:प्राणान्प्राणेषु जुह्वति।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषा:॥ ३०॥
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्य: कुरुसत्तम॥ ३१॥
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे।
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥ ३२॥
अर्थ—कोणी अपानात प्राणाचा होम करतात म्हणजे नुसता रेचकच करतात. दुसरे प्राणाच्या ठिकाणी अपानाचा होम करतात म्हणजे केवल पूरकच करतात. कोणी प्राण व अपान यांच्या गतीचा रोध करून प्राणायाम करतात म्हणजे आतही वायू जाऊ देत नाहीत व बाहेरही येऊ देत नाहीत. म्हणजे केवळ कुंभक करतात. हे सर्व प्राणायाम करणारे होत.॥ २९॥ कित्येकजण आहाराचे नियमन करून प्राणाचे प्राणाच्या ठिकाणीच हवन करतात. हे सर्व यज्ञाला जाणणारेच होत व यज्ञाने आपले सर्व पाप दग्ध करणारे होत.॥ ३०॥ यज्ञावशिष्ट खाणारे सनातन ब्रह्माला प्राप्त होतात. यज्ञ न करणाऱ्याला हा लोकच मिळत नाही, तर परलोक कोठला मिळणार?॥ ३१॥ त्याप्रमाणे वेदाद्वारा पुष्कळ प्रकारच्या यज्ञांचा विस्तार झाला. पण हे सर्व यज्ञ कर्मजन्य आहेत. हे जाणले असता तू मुक्त होशील.॥ ३२॥
मग अपानाग्नीचे मुखीं। प्राणद्रव्यें देखीं।
हवन केलें एकीं। अभ्यासयोगें॥ १४५॥
एक अपान प्राणीं अर्पिती। एक दोहींतेंही निरुंधिती।
ते प्राणायामी म्हणिपती। पंडुकुमारा॥ १४६॥
एक वज्रयोगक्रमें। सर्वाहारसंयमें।
प्राणीं प्राण संभ्रमें। हवन करिती॥ १४७॥
ऐसे मोक्षकाम सकळ। समस्त हे यजनशीळ।
जिहीं यज्ञद्वारा मनोमळ। क्षाळण केले॥ १४८॥
जया अविद्याजात जाळितां। जें उरलें निजस्वभावता।
जेथ अग्नि आणि होता। उरेचि ना॥ १४९॥
जेथ यजितयाचा काम पुरे। यज्ञींचें विधान सरे।
मागुतें जेथोनि वोसरे। क्रियाजात॥ १५०॥
विचार जेथ न रिगे। हेतु जयातें नेघे।
जें द्वैतदोषसंगें। लिंपेचिना॥ १५१॥
ऐसें अनादिसिद्ध चोखट। जें ज्ञान यज्ञावशिष्ट।
तें सेविती ब्रह्मनिष्ठ। ब्रह्माहंमंत्रें॥ १५२॥
ऐसे शेषामृतें धाले। कीं अमर्त्यभावा आले।
म्हणोनि ब्रह्म ते जाहले। अनायासें॥ १५३॥
येरां विरक्ति माळ न घालीचि। जयां संयमाग्नीची सेवा न घडेचि।
जे योग याग न करितीचि। जन्मले साते॥ १५४॥
जयां ऐहिक धड नाहीं। तयांचें परत्र पुससी काई।
म्हणोनि असो हे गोष्टी पाहीं। पंडुकुमरा॥ १५५॥
ऐसें बहुतीं परी अनेग। जे सांगीतले तुज कां याग।
ते विस्तारूनि वेदें चांग। म्हणितले आहाती॥ १५६॥
परी तेणें विस्तारें काय करावें। हेंचि कर्मसिद्ध जाणावें।
येतुलेनि कर्मबंध स्वभावें। पावेल ना॥ १५७॥
अर्थ—कोणी अभ्यासाच्या साह्याने अपानरूपी अग्नीच्या मुखात प्राणरूपी द्रव्याचे हवन करतात म्हणजे नुसता रेचक प्राणायाम करतात.॥ १४५॥ कोणी प्राणाच्या ठिकाणी अपानाचे हवन करतात, म्हणजे केवळ पूरकच करतात. कोणी प्राण व अपान या दोघांचाही रोध करतात म्हणजे केवळ कुंभक करतात. हे सर्व प्राणायामी म्हटले जातात.॥ १४६॥ (सहाव्या अध्यायात सांगितल्याप्रमाणे) लययोगातील वज्रासनसाधनादी क्रमाने व सर्व आहाराचे नियमन करून प्राणाचे प्राणाच्या ठिकाणीच उल्हासाने हवन करतात.॥ १४७॥ हे सर्व यज्ञ मोक्षाकरताच आहेत व मोक्षाची इच्छा करणारेच हे यज्ञ करीत असतात. ते अशा यज्ञाच्या द्वारा मनाचे दोष नाहीसे करितात.॥ १४८॥ अशा रितीने त्यांनी आपली सर्व प्रकारची अविद्या नाहीशी केली असता उर्वरित जी मूळ ब्रह्मरूप स्थिती राहते, तेथे अग्नी आणि हवन करणारा हे काहीच राहात नाही.॥ १४९॥ तेथे यज्ञ करणाऱ्याची यज्ञ करण्याची इच्छाही नाहीशी होते किंवा मोक्षेच्छा पूर्ण होते. त्याच्याकरिता यज्ञाचे विधानही राहात नाही. किंबहुना जेथून संपूर्ण क्रिया मागे फिरतात, म्हणजे कोणती क्रियाच जेथे राहात नाही.॥ १५०॥ जेथे विचाराचाही प्रवेश होत नाही, तर्काने जे घेतले जाऊ शकत नाही, जे द्वैतभावाने लिप्त होत नाही,॥ १५१॥ जे यज्ञाचे शेष म्हणून उरलेले अनादी, स्वयंभू व शुद्ध असे ब्रह्म ते अहंब्रह्म म्हणून सेवन करतात.॥ १५२॥ असे ज्ञानयज्ञाच्या शेषरूप “अहंब्रह्मास्मि” या बोधरूप अमृताने तृप्त होतात. एवढेच नाही तर, अविनाशभावालाच प्राप्त होतात. म्हणून ते अनायासे ब्रह्मस्वरूप होतात.॥ १५३॥ या यज्ञ करणाऱ्यांवाचून दुसरे जे आहेत, ज्यांना जन्मास आल्यापासून संयमाग्नीची सेवा घडली नाही, जे योग-याग कधी करीतच नाहीत, अशांना विषयवैराग्य कधी बाणत नाही.॥ १५४॥ अशांना ऐहिक सुख धड मिळत नाही, तेथे त्यांच्या पारलौकिक सुखाचे काय विचारायचे? म्हणून, अर्जुना! ह्यांची गोष्टच नको.॥ १५५॥ याप्रमाणे पुष्कळ प्रकारे घडणारे जे अनेक याग, अर्जुना! तुला सांगितले, ते सर्व वेदाने विस्तारपूर्वक सांगितले आहेत.॥ १५६॥ पण त्या विस्ताराशी आपल्याला काही कर्तव्य नाही. हे सर्व यज्ञ कर्मजन्य आहेत, इतके जाण. इतके जाणले असता कर्माचे बंधन होणार नाही.॥ १५७॥
गूढार्थदीपिका—योग साधल्यावाचून म्हणजे परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर झाल्यावाचून वैराग्यबाणणे किंवा निष्काम चित्त होणे शक्य नाही व निष्काम कर्मयोगाचे अनुष्ठानही होऊ शकत नाही; म्हणून निष्काम कर्मयोगाचे अनुष्ठान करण्याकरिता कर्माचरणाबरोबर परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करण्याचा व विषयवासना क्षीण होण्याचा अभ्यास व्हायला पाहिजे. पण जोपर्यंत मन विषयसुखाकरता चंचल होते, तोपर्यंत परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर होत नाही आणि वैराग्यही बाणत नाही. म्हणून श्लोक २५ ते ३० पर्यंतच्या श्लोकांत भगवंताने नाना प्रकारच्या योगानुष्ठानांचे वर्णन केले आहे. हे सर्व योगाभ्यासाचे प्रकार जरी कर्मरूप असले तरी, शेवटी परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करून व जीवाशिवाचे ऐक्यज्ञान करून देऊन परमेश्वरप्राप्ती करून देणारे आहेत.
(श्लोक-३३)
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञ: परन्तप।
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥ ३३॥
अर्थ—हे शत्रूला ताप देणाऱ्या अर्जुना! द्रव्यमय यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ हा श्रेयस्कर आहे. कारण सर्व कर्म शेवटी या ज्ञानयज्ञात समाप्त होते.॥ ३३॥
अर्जुना वेद जयांचें मूळ। जे क्रियाविशेष स्थूळ।
जया नव्हाळियेचें फळ। स्वर्गसुख॥ १५८॥
ते द्रव्यादियाग कीर होती। परी ज्ञानयज्ञाची सरी न पवती।
जैसी तारातेजसंपत्ती। दिनकरापाशीं॥ १५९॥
देखें परमात्मसुखनिधान। साधावया योगीजन।
जें न विसंबिती अंजन। उन्मेषनेत्रीं॥ १६०॥
जें धांवतया कर्माची लाणी। नैष्कर्म्यबोधाची खाणी।
जें भुकेलिया धणी। साधनाची॥ १६१॥
जेथ प्रवृत्ती पांगुळ जाहाली। तर्काची दृष्टी गेली।
जेणें इंद्रियें विसरलीं। विषयसंग॥ १६२॥
मनाचें मनपण गेलें। जेथ बोलाचें बोलकेपण ठेलें।
जयामाजि सांपडलें। ज्ञेय दिसे॥ १६३॥
जेथ वैराग्याचा पांग फिटे। विवेकाचाही सोस तुटे।
जेथ न पाहतां सहज भेटे। आपणपें॥ १६४॥
अर्थ—अर्जुना! ज्यांना वेदच मूळ आहे, जे स्थूल क्रियाविशेष आहेत व ज्यांचे अपूर्व फल म्हणजे स्वर्गसुख होय,॥ १५८॥ ते द्रव्यादियज्ञही यज्ञच आहेत, पण ज्याप्रमाणे सर्व नक्षत्रांचे तेज सूर्याच्या तेजाचीबरोबरी करू शकत नाही, तसे ते ज्ञानयज्ञाची बरोबरी करू शकत नाहीत.॥ १५९॥ अर्जुना! पहा, परमात्मसुखाचा ठेवा प्राप्त करून घेण्याकरता योगीलोक जे ज्ञानरूपी (उन्मेष) अंजन डोळॺांत घालण्याचे कधी विसरत नाहीत.॥ १६०॥ जे ज्ञान, प्रवृत्त झालेल्या कर्मांच्या वेगाचा शेवट आहे, मी कर्मरहित आहे अशा बोधाची खाण आहे व मोक्षसुखाच्या साधनांची तृप्ती आहे.॥ १६१॥ ज्या ज्ञानाच्या ठिकाणी प्रवृत्ती पांगळी होते, जे ज्ञान पाहण्याकरिता तर्काची दृष्टीच नाहीशी होते व ज्या ज्ञानाने इंद्रिये विषयांचा संबंधच विसरतात.॥ १६२॥ ज्या ज्ञानाने मनपण राहात नाही, जेथे वाणीचा शब्द प्रवृत्त होत नाही, ज्या ज्ञानात ज्ञेय जी ब्रह्मवस्तू सापडते,॥ १६३॥ जेथे वैराग्याचाही संबंध नाहीसा होतो, विवेकाची हावही नाहीशी होते आणि ज्या ज्ञानाच्या ठिकाणी आपले स्वरूप न पाहताच सहज आपण आपल्याला प्राप्त होतो.॥ १६४॥
(श्लोक-३४-३७)
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिन:॥ ३४॥
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव।
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥ ३५॥
अपि चेदसि पापेभ्य: सर्वेभ्य: पापकृत्तम:।
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥ ३६॥
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन।
ज्ञानाग्नि: सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा॥ ३७॥
अर्थ—आत्मतत्त्वाला जाणणारे ज्ञानी पुरुष आहेत, तेच तुला ज्ञान सांगू शकतात, पण त्या ज्ञानी पुरुषांची सेवा करून, अत्यंत नम्रभावाने त्यांच्या पायावर डोके ठेवून व त्यांच्याशी प्रश्नोत्तररूप चर्चा करून ते ज्ञान जाणून घे.॥ ३४॥ जे ज्ञान जाणले असता, अर्जुना! पुन: तुला असा मोह होणार नाही व ज्या ज्ञानाने ही संपूर्ण भूतसृष्टी आपल्या आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी म्हणजेच माझ्या ठिकाणी भासत आहे, असे तुला कळून येईल.॥ ३५॥ तू जरी सर्व पाप्यांमध्ये अत्यंत पापी असलास, तरी या ज्ञानरूपी नावेने त्या सर्व पापांपासून मुक्त होशील.॥ ३६॥ हे अर्जुना! ज्याप्रमाणे पेटलेला अग्नी, लाकडे जाळून भस्म करतो, त्याप्रमाणेच हा ज्ञानाग्नीदेखील सर्व पापे जाळून भस्म करतो.॥ ३७॥
तें गा ज्ञान पैं बरवें। जरी मनीं आथि जाणावें।
तरी संतांतें भजावें। सर्वस्वेंसीं॥ १६५॥
जे ज्ञानाचा कुरुठा। तेथ सेवा हा दारिवंठा।
तो स्वाधीन करिती सुभटा। वोळगोनी॥ १६६॥
तरी तनुमनजीवें। चरणांसी लागावें।
आणि अगर्वता करावें। दास्य सकळ॥ १६७॥
मग अपेक्षित जें आपुलें। तेंही सांगतील पुसिलें।
जेणें अंत:करण बोधलें। संकल्पा न ये॥ १६८॥
जयाचेनि वाक्य उजिवडें। जाहालें चित्त निधडें।
ब्रह्माचेनि पाडें। नि:शंक होय॥ १६९॥
ते वेळीं आपणपेयासहितें। इयें अशेषेंही भूतें।
माझ्या स्वरूपीं अखंडितें। देखसी तूं॥ १७०॥
ऐसें ज्ञानप्रकाशें पाहेल। तैं मोहांधकार जाईल।
जैं श्रीगुरुकृपा होईल। पार्था गा॥ १७१॥
जरी कल्मषांचा आगर। तूं भ्रांतीचा सागर।
व्यामोहाचा डोंगर। होऊनि अससी॥ १७२॥
तऱ्ही ज्ञानशक्तीचेनि पाडें। हें आघवेंचि गा थोकडें।
ऐसें सामर्थ्य असे चोखडें। ज्ञानीं इये॥ १७३॥
देखें विश्वसंभ्रमाऐसा। जो अमूर्ताचा कडवसा।
तो जयाचिया प्रकाशा। पुरेचिना॥ १७४॥
तया कायसे हे मनोमळ। हें बोलतांचि अति किडाळ।
नाहीं येणें पाडें ढिसाळ। दुजें जगीं॥ १७५॥
सांगें भुवनत्रयाची काजळी। जे गगनामाजी उधवली।
तिये प्रळयींचे वावटुळीं। काय अभ्र पुरे॥ १७६॥
कीं पवनाचेनि कोपें। पाणियेंचि जो पळिपे।
तो प्रळयानळ दडपे। तृणकाष्ठें काई॥ १७७॥
अर्थ—हे उत्तम आत्मज्ञान आपल्याला प्राप्त व्हावे असे जर वाटत असेल, तर ज्ञान प्राप्त झालेल्या सत्पुरुषांची सर्वभावाने उपासना करावी.॥ १६५॥ हे सत्पुरुष म्हणजे ज्ञानाचे कोठार होत. त्यांची सेवा हा त्या कोठाराचा दारवंठा होय. त्या सेवारूपी दारवंठॺाचा अवलंब करून तू तो आपल्या स्वाधीन करून घे.॥ १६६॥ हा सेवारूपी दारवंठा स्वाधीन करून घेण्याकरिता शरीर, मन व जीवभाव हे संतांना अर्पण करून त्यांचे पाय धरावे व अत्यंत नम्र व निरहंकार होऊन त्यांची सेवा करावी.॥ १६७॥ अशा प्रेमाने केलेल्या सेवेने ते प्रसन्न होऊन आपले इच्छित जे आत्मज्ञान त्याच्याविषयी प्रश्न केला असता त्याचा बोध करून देतात. हे ज्ञान प्राप्त झाले असता अंत:करण संकल्प करणेच विसरते म्हणजे आत्मपदार्थावाचून इतर पदार्थाची कल्पनाच करीत नाही.॥ १६८॥ आत्मज्ञान करून देणाऱ्या त्या संतवचनाने चित्त निर्भय होते व जीव परब्रह्मासारखाच नि:संशय होतो.॥ १६९॥ त्यावेळी आपल्यासह सर्व भूते भगवंतांच्या ठिकाणी, अर्जुना! तू एकरूप पाहू लागशील.॥ १७०॥ अर्जुना! अशी श्रीगुरुकृपा होऊन जेव्हा या ज्ञानप्रकाशाचा उदय होईल, तेव्हा हा तुझा मोहांधकार संपूर्ण नाहीसा होईल.॥ १७१॥ अर्जुना! जरी तू सर्व पापांचे घर असलास किंवा भ्रांतीचा समुद्र असलास अथवा मोहाचा डोंगर असलास,॥ १७२॥ तरी आत्मज्ञानाच्या शक्तीच्या मानाने हे सर्व पदार्थ तोकडे आहेत. एवढे आत्मज्ञानसमर्थ आहे.॥ १७३॥ अर्जुना! हे पहा, हा जो जगदाभास निराकार ब्रह्माचा अंधुक प्रकाशरूप किरण आहे, तो देखील त्या ज्ञानप्रकाशापुढे काहीच नाही.॥ १७४॥ मग त्या ज्ञानापुढे मनाचे दोष काय आहेत? खरोखर अशी तुलना करणे देखील योग्य नाही. या ज्ञानासारखा दुसरा थोर पदार्थच नाही.॥ १७५॥ अर्जुना! सांग बरे, त्रैलोक्यरूप ब्रह्मांडाची प्रलयाग्नीने झालेली राखरांगोळी आकाशात उडवणाऱ्या प्रलयकाळाच्या वाऱ्यापुढे अभ्र टिकू शकेल काय?॥ १७६॥ वायूचाही कोप होऊन त्याच्या साहाय्याने धडाडलेला व सर्व पाणी शोषून घेणारा प्रलयकाळचा अग्नी गवत लाकडे यांनी दडपला जाईल का?॥ १७७॥
(श्लोक-३८)
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।
तत्स्वयं योगसंसिद्ध: कालेनात्मनि विन्दति॥ ३८॥
अर्थ—या लोकात आत्मज्ञानासारखी पवित्र वस्तू दुसरी कोणतीच नाही. हे ब्रह्मज्ञान कर्मयोगाने अत्यंत शुद्धचित्त झालेल्या पुरुषाला कालांतराने आपल्याच ठिकाणी होते (म्हणजे परमेश्वरकृपेने ज्ञानसंपन्न अशा श्रीगुरूची प्राप्ती होऊन त्या श्रीगुरूच्या द्वारा मी ब्रह्म आहे, असा अनुभव येतो.)॥ ३८॥
म्हणोनि असो हें न घडे। तें विचारितांचि असंगडें।
पुढती ज्ञानाचेनि पाडें। पवित्र न दिसे॥ १७८॥
एथ ज्ञान हें उत्तम होये। आणिकही एक तैसें कें आहे।
जैसें चैतन्य कां नोहे। दुसरें गा॥ १७९॥
या महातेजाचेनि कसें। जरी चोखाळ प्रतिबिंब दिसे।
कां गिंवसिलें गिंवसे। आकाश हें॥ १८०॥
ना तरी पृथ्वीचेनि पाडें। कांटाळें जरी जोडे।
तरी उपमा ज्ञानीं घडे। पंडुकुमरा॥ १८१॥
म्हणूनि बहुतीं परी पाहतां। पुढतपुढती निर्धारितां।
हे ज्ञानाची पवित्रता। ज्ञानींचि आथी॥ १८२॥
जैसी अमृताची चवी निवडिजे। तरी अमृताचिसारिखी म्हणिजे।
तैसें ज्ञान हें उपमिजे। ज्ञानेंसींचि॥ १८३॥
आतां यावरी जें बोलणें। तें वायांचि वेळ फेडणें।
तंव साचचि हें पार्थ म्हणे। जें बोलत असां॥ १८४॥
परी तेंचि ज्ञान केवीं जाणावें। ऐसें अर्जुनें जंव पुसावें।
तंव तें मनोगत देवें। जाणीतलें॥ १८५॥
मग म्हणतसे किरीटी। आतां चित्त देईं इये गोठी।
सांगेन ज्ञानाचिये भेटी। उपाय तुज॥ १८६॥
अर्थ—म्हणून आत्मज्ञानाने पाप जळत नाही, हे म्हणणे विचाराने विसंगत दिसते; कारण आत्मज्ञानाच्या बरोबरीचे दुसरे काही पवित्र दिसत नाही.॥ १७८॥ एक आत्मज्ञान उत्तम ठरल्यावर तसेच उत्तम दुसरे कोणते राहू शकेल? ज्याप्रमाणे चैतन्य एकच, दुसरे नाही, त्याप्रमाणे आत्मज्ञान हे एकच सर्वांत श्रेष्ठ आहे.॥ १७९॥ जर एखादे वेळी या सूर्याच्या तेजाची कसोटी त्या सूर्याच्या प्रतिबिंबाच्या तेजाला लावून पाहता प्रतिबिंबाचे तेज सूर्याच्या तेजाच्या बरोबरीचे ठरेल किंवा आकाश कवटाळण्याचा प्रयत्न करणाऱ्याकडून ते कवटाळले जाईल,॥ १८०॥ किंवा तोलात पृथ्वीच्या बरोबरीचे दुसरे काही सापडेल, तरच आत्मज्ञानाला उपमा देता येईल.॥ १८१॥ म्हणून पुष्कळ रितीने पाहून व विचार करून निर्णय केला असता असेच दिसते की, या आत्मज्ञानाची पवित्रता आत्मज्ञानाच्याच ठिकाणी आहे.॥ १८२॥ ज्याप्रमाणे अमृताची रुची अमृतासारखीच म्हणावी लागते, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानाला आत्मज्ञानाचीच उपमा देता येते.॥ १८३॥ आता या पलीकडे बोलणे म्हणजे व्यर्थ वेळ घालविणे आहे. हे ऐकून अर्जुन म्हणतो, देवा! तुम्ही म्हणता तेच खरे आहे.॥ १८४॥ पण ते आत्मज्ञान कसे जाणायचे हे देवाला अर्जुन विचारतो, तोच देवानेच अर्जुनाच्या मनातील इच्छा जाणली.॥ १८५॥ ती जाणून मग देव म्हणतात, अर्जुना! या ज्ञानाचा अनुभव घेण्याचा उपाय मी तुला आता सांगतो, तो चित्त देऊन ऐक.॥ १८६॥
(श्लोक-३९)
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्पर: संयतेन्द्रिय:।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शांतिमचिरेणाधिगच्छति॥ ३९॥
अर्थ—आत्मज्ञानप्राप्तीच्या मागे लागून गुरुसेवादिक साधने करणाऱ्या व इंद्रिये स्वाधीन ठेवणाऱ्या श्रद्धावान पुरुषाला ज्ञानप्राप्ती होते. हे ज्ञान प्राप्त झाले असता तत्काळ परमशांती प्राप्त होते (चित्तातील विषयसुखाची धडपड नि:शेष नाहीशी होते, असा भाव).॥ ३९॥
आत्मसुखाचिया गोडिया। विटे जो कां सकळ विषयां।
जयाच्या ठायीं इंद्रियां। मान नाहीं॥ १८७॥
जो मनासी चाड न सांगे। जो प्रकृतीचें केलें नेघे।
जो श्रद्धेचेनि संभोगें। सुखिया जाहला॥ १८८॥
तयातेंचि गिंवसित। तें ज्ञान पावे निश्चित।
जयामाजि अचुंबित। शांति असे॥ १८९॥
तें ज्ञान हृदयीं प्रतिष्ठे। आणि शांतीचा अंकुर फुटे।
मग विस्तार बहु प्रगटे। आत्मबोधाचा॥ १९०॥
मग जेउती वास पाहिजे। तेउती शांतीचि देखिजे।
तेथ आपपर नेणिजे। निर्धारितां॥ १९१॥
ऐसा हा उत्तरोत्तर। ज्ञानबीजाचा विस्तार।
सांगतां असे अपार। परी असो आतां॥ १९२॥
अर्थ—आत्मसुखाच्या गोडीने जो सर्व विषयसुखाला विटला, जो इंद्रियांच्या इच्छेला मुळीच मान देत नाही,॥ १८७॥ जो आपली आत्मसुख भोगण्याची इच्छा मनाला कधी सांगत नाही, जो प्रकृतीचे कर्म आपल्या ठिकाणी मानीत नाही आणि शास्त्र व गुरू यांच्या वचनावर दृढ विश्वास ठेवून निश्चिंत झाला,॥ १८८॥ ब्रह्मज्ञान आपोआप त्याचा शोध करीत त्याच्याकडे येते व त्या ज्ञानात स्वाभाविक शांती असते.॥ १८९॥ आत्मज्ञानाची हृदयात दृढ प्रतिष्ठा झाली की, तेथे शांतीचा अंकुर फुटतो. मग ते आत्मज्ञान बहू विस्तारले जाते म्हणजे व्यापक होते किंवा सर्व पदार्थांशी ऐक्य करते. “ज्ञान जिया तिया परी। जगीं आत्मैक्य करी” (अमृ. प्र. ४ ओ. ३)॥ १९०॥ मग जेथे जेथे दृष्टी पडेल तेथे तेथे शांत अशा आत्म्याचाच प्रत्यय येतो व तेथे विचार करून पाहताही आपपर असा भेद सापडत नाही.॥ १९१॥ असा हा आत्मज्ञानाचा वाढता विस्तार अमर्याद होतो, म्हणून पुरे. अर्जुना! येथेच आपण थांबू.॥ १९२॥
गूढार्थदीपिका—३४ व्या श्लोकात संताला शरण जाऊन ज्ञान प्राप्त करून घ्यावे असे सांगून “श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं” या ३९ व्या श्लोकात श्रद्धावान्, तत्पर व संयतेंद्रिय पुरुषांना ज्ञान प्राप्त होते असे भगवंतांनी सांगितले. येथे हे ज्ञानप्राप्तीचे निरनिराळे मार्ग आहेत, असे कोणी म्हणतात. पण हे निरनिराळे मार्ग नाहीत. ज्याप्रमाणे आधी झाडावर फळ पाहून मग आपण ते तोडतो, त्याप्रमाणे ३४ व्या श्लोकात अनुभवी संताच्या मुखाने परब्रह्माचे स्वरूप जाणून घेऊन, मग ते आपल्या ठिकाणी दृढ बाणवून घेण्याचे उपाय ३९व्या श्लोकात सांगितले आहेत. अनुभवी संताच्या मुखाने परब्रह्माचे स्वरूप समजून घेणे याला वेदांतात परोक्ष ज्ञान म्हणतात आणि जाणलेली स्थिती दृढ अभ्यासाने आपल्या ठिकाणी अनुभवणे याला अपरोक्ष ज्ञान म्हणतात.
याप्रमाणे आत्मज्ञानाचे परोक्ष व अपरोक्ष असे दोन भाग आचार्यांनी व सर्व संतांनी मानले आहेत. “आत्मा वाऽरे दृष्टव्य: श्रोतव्य: मन्तव्य: निदिध्यासितव्य:” अशी श्रुती असून या श्रुतीचाच अर्थ श्रीमुकुंदरायांनी “आधीं आत्मयातें जाणावें। मग तयातें साधावें” या ओवीने सांगितला आहे. म्हणून परमेश्वरप्राप्तीकरिता संतरूपी सद्गुरूची आवश्यकता असून श्रीगुरूच्या वचनांवर दृढ श्रद्धा, सांगितल्याप्रमाणे वागणे व तसे वागण्याकरिता आपली इंद्रिये स्वाधीन ठेवणे हे सर्व आवश्यक आहे.
जीव कितीही बुद्धिमान असला तरी अनुभवी संतांच्या मुखाने जसा आत्मस्वरूपाचा संशयरहित परिचय होतो, तसा तो स्वत:च्या बुद्धीने होऊच शकत नाही. “तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्” ब्रह्मस्वरूप जाणण्याकरिता संतालाच शरण गेले पाहिजे, असे मुंडकश्रुतीने सांगितले असून “शास्त्रज्ञोऽपि स्वातंत्र्येण ब्रह्मज्ञानान्वेषणं न कुर्यात्” सर्व शास्त्रांचे अध्ययन झालेल्या पुरुषाने देखील केवळ आपल्या स्वत:च्या बुद्धीच्या साह्याने ब्रह्मस्वरूप जाणण्याचा प्रयत्न करू नये, असे आचार्यांनीही वरील श्रुतीवरील भाष्यात म्हटले आहे.
“मागां झाले थोर थोर। संत महंत मुनीश्वर। तयांसहि ज्ञानविज्ञानविचार। सदगुरूचेनि॥ ४१॥ श्रीरामकृष्णादिकरूनी। अतितत्पर गुरुभजनीं। सिद्ध आणि सज्जनीं। गुरुदास्य केलें॥ ४२॥ असो जयास मोक्ष व्हावा। तेणें सद्गुरू करावा। सद्गुरूविणे मोक्ष पावावा। हें कल्पांतीं न घडे॥ ४३॥” (दासबोध दशक ५ समास १) असे समर्थांचेही वचन आहे.
प्रथम एकदा झाडावर फळ पाहिले की ते मग कोणी झाडावर चढून हस्तगत करतो, कोणी दगड मारून हस्तगत करील व कोणी काठीने त्या फळाला पाडून हस्तगत करील. त्याप्रमाणे गुरुमुखाने निश्चित झालेल्या आत्मस्थितीचा आपल्या ठिकाणी प्रत्यक्ष अनुभव कोणी ध्यानाने घेतो, कोणी विचाराने घेतो, कोणी कर्मयोगाने घेतो. याप्रमाणे आत्मस्थितीचा पूर्ण निर्णय समजून घेण्याचा, गुरुमुखाने श्रवण करणे, हाच एक उपाय असून, त्याचा साक्षात अनुभव घेण्याचे अधिकारानुसार निरनिराळे मार्ग असतात. यालाच वेदांतशास्त्रात प्रक्रिया म्हणतात.
(श्लोक-४०)
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मन:॥ ४०॥
अर्थ—अज्ञानी, मूर्ख, श्रद्धाहीन, संशयी अशा पुरुषाला ज्ञान कधी होत नाही. तो संसारपरंपराच भोगतो, अशा पुरुषाला हा लोकही सुखाचा व परलोकही सुखाचा होत नाही. संशयी पुरुषाला सुखच मिळत नाही॥ ४०॥
ऐकें जया प्राणियाच्या ठायीं। इया ज्ञानाची आवडी नाही।
तयाचें जियालें म्हणों काई। वरी मरण चांग॥ १९३॥
शून्य जैसें गृह। कां चैतन्येंवीण देह।
तैसें जीवित तें संमोह। ज्ञानहीन॥ १९४॥
अथवा ज्ञान कीर आपु नोहे। परी ते चाड एकी जरी वाहे।
तरी तेथ जिव्हाळा कांहीं आहे। प्राप्तीचा पैं॥ १९५॥
वांचूनि ज्ञानाची गोठी कायसी। परी ते आस्थाही न धरी मानसीं।
तरी तो संशयरूप हुताशीं। पडिला जाण॥ १९६॥
जे अमृतही परी नावडे। ऐसें सांवियाचि अरोचक जैं पडे।
तैं मरण आलें असे फुडें। जाणों ये कीं॥ १९७॥
तैसा विषयसुखें रंजे। जो ज्ञानेंसींचि माजे।
तो संशयें अंगिकारिजे। एथ भ्रांति नाही॥ १९८॥
मग संशयीं जरी पडिला। तरी निभ्रांत जाणें नासला।
तो ऐहिकपरत्रा मुकला। सुखासि गा॥ १९९॥
जया काळज्वर आंगीं बाणे। तो शीतोष्णें जैशीं नेणे।
आगी आणि चांदिणें। सरिसेंचि मानी॥ २००॥
तैसें साच आणि लटिकें। विरुद्ध आणि निकें।
संशयीं तो नोळखे। हिताहित॥ २०१॥
हा रात्री दिवस पाहीं। जैसा जात्यंधा ठाउवा नाही।
तैसें संशयीं असता कांहीं। मना नये॥ २०२॥
म्हणऊनि संशयाहूनि थोर। आणिक नाहीं पाप घोर।
हा विनाशाची वागुर। प्राणियांसी॥ २०३॥
येणें कारणें तुवां त्यजावा। आधीं हाचि एक जिणावा।
जो ज्ञानाचिया अभावा-। माजि असे॥ २०४॥
जैं अज्ञानाचें गडद पडे। तैं हा बहुवस मनीं वाढे।
म्हणोनि सर्वथा मार्ग मोडे। विश्वासाचा॥ २०५॥
हृदयीं हाचि न समाये। बुद्धीतें गिंवसूनि ठाये।
तेथें संशयात्मक होये। लोकत्रय॥ २०६॥
अर्थ—अर्जुना! ऐक. ज्या पुरुषाच्या ठिकाणी या आत्मज्ञानाची आवड नाही, त्याचे जिणे व्यर्थ आहे. त्यापेक्षा तो मेलेला बरा.॥ १९३॥ जसे ओसाड घर किंवा चैतन्यावाचून देह असावा, त्याप्रमाणे त्याचे जीवन भ्रमरूप ज्ञानरहित असते.॥ १९४॥ अथवा निश्चित ज्ञान प्राप्त झाले नाही, तरी आत्मज्ञानाची थोडी इच्छा जर असली, तर काही तरी प्राप्तीची आशा असते.॥ १९५॥ आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीची गोष्ट असो, पण त्याच्या प्राप्तीची इच्छाही जो मनात ठेवीत नाही, तो सर्वस्वी संशयरूप अग्नीत पडला आहे, असे समजावे.॥ १९६॥ जेव्हा अमृतासारखी वस्तूही घ्यावीशी वाटत नाही. अशात अरुची उत्पन्न झाली, तेव्हा तो रोगी निश्चित मरणार असे समजावे.॥ १९७॥ त्याप्रमाणे जो विषयसुखातच आनंद मानतो व आत्मज्ञानाला माजरेपणाने तुच्छ लेखतो, तो संशयाने ग्रस्त झाला यात संशय नाही.॥ १९८॥ मनुष्य संशयात पडला की, नि:संशय नाश पावतो व तो ऐहिक व पारत्रिक अशा दोन्ही सुखाला मुकतो.॥ १९९॥ ज्याला भयंकर सन्निपातज्वर उत्पन्न झाला, त्याला शीत-उष्णाचे ज्ञान होत नाही, तो उष्णता व चांदणे सारखेच समजतो.॥ २००॥ त्याप्रमाणे संशयाने ग्रस्त झालेला मनुष्यही खरे-खोटे, हिताचे व अहिताचे काहीच जाणत नसतो.॥ २०१॥ ज्याप्रमाणे जन्मांध पुरुष रात्र व दिवस ओळखत नाही, त्याप्रमाणे संशयात पडलेल्या मनुष्याच्या बुद्धीला दुसऱ्याचे सांगणे मुळीच पटत नाही.॥ २०२॥ म्हणून संशयाहून दुसरे अत्यंत घोर पातक नाही. संशय हे प्राण्याचा सर्वस्वी नाश करणारे जाळे आहे.॥ २०३॥ म्हणून अर्जुना! तू त्याचा त्याग कर. प्रथम संशयालाच जिंक. हा संशय जेथे यथार्थ ज्ञान नाही, तेथेच असतो.॥ २०४॥ जेव्हा अज्ञानाचा गाढ अंधकार असतो, तेव्हाच याची फार वाढ होते; म्हणूनच तो विश्वासाचा मार्ग मोडतो. संशय श्रद्धाच बसू देत नाही.॥ २०५॥ हा संशय वाढला की, मनातच सामावत नाही. तो बुद्धीलाही मग व्यापतो. असे झाले की त्रैलोक्यात त्याला जेथे तेथे संशयच दिसतो.॥ २०६॥
(श्लोक-४१-४२)
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम्।
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय॥ ४१॥
तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मन:।
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥ ४२॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानकर्मसंन्यासयोगो नाम चतुर्थोऽध्याय:॥ ४॥
अर्थ—ब्रह्मैक्यज्ञानाने (अपरोक्ष ज्ञानाने) सर्व कर्मांहून मी निराळा आहे, असे जाणून व परोक्ष ज्ञानाने आत्मस्वरूपाविषयी सर्व संशयरहित होऊन, जो आत्मस्वरूप झाला, त्याला कोणत्याही कर्माचा लेप लागत नाही.॥ ४१॥ अर्जुना! परोक्ष ज्ञानरूप खड्गाने आपल्या हृदयातील अज्ञानजन्य संशय नाहीसा करून जीवब्रह्मैक्यरूप अपरोक्ष अनुभवाकरिता (परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करणाऱ्या) कर्मयोगाचे अनुष्ठान कर व युद्धाकरता सज्ज हो.॥ ४२॥
ऐसा जरी थोरावे। तरी उपायें एकें आंगवे।
जरी हातीं होय बरवें। ज्ञानखड्ग॥ २०७॥
तरी तेणें ज्ञानशस्त्रें तिखटें। निखळ हा निवटे।
मग नि:शेष खता फिटे। मानसींचा॥ २०८॥
याकारणें पार्था। उठीं वेगीं वरौता।
नाश करोनि हृदयस्था। संशयासी॥ २०९॥
ऐसें सर्वज्ञाचा बाप। जो श्रीकृष्ण ज्ञानदीप।
तो म्हणतसे सकृप। ऐकें राया॥ २१०॥
तंव या पूर्वापार बोलाचा। विचार करूनि कुमर पंडूचा।
कैसा प्रश्न अवसरींचा। करिता होईल॥ २११॥
ते कथेची संगती। भावाची संपत्ती।
रसाची उन्नती। म्हणिपेल पुढां॥ २१२॥
जयाचिया बरवेपणीं। कीजे आठां रसांची वोवाळणी।
जो सज्जनाचिये आयणी। विसावा जगीं॥ २१३॥
जो शांतचि अभिनवेल। ते परियेसा मऱ्हाटे बोल।
जे समुद्राहूनि सखोल। अर्थभरित॥ २१४॥
जैसें बिंब तरी बचकेचि एवढें। परी प्रकाशासि त्रिभुवन थोकडें।
शब्दाची व्याप्ति तेणें पाडें। अनुभवावी॥ २१५॥
ना तरी कामितयाचिया इच्छा। फळे कल्पवृक्ष जैसा।
बोल व्यापक होय तैसा। तरी अवधान द्यावें॥ २१६॥
हें असो काय म्हणावें। सर्वज्ञ जाणती स्वभावें।
तरी निकें चित्त द्यावें। हे विनंति माझी॥ २१७॥
जेथ साहित्य आणि शांती। हे रेखा दिसे बोलती।
जैसी लावण्यगुण कुळवती। आणि पतिव्रता॥ २१८॥
आधींचि साखर आवडे। तेचि जरी ओखदीं जोडे।
तरी सेवावी ना कां कोडें। नावानावा॥ २१९॥
सहजें मलयानिल मंद सुगंध। तया अमृताचा होय स्वाद।
आणि तेथेंचि जोडे नाद। जरी दैवगत्या॥ २२०॥
तरी स्पर्शें सर्वांग निववी। स्वादें जिव्हेतें नाचवी।
तेवींची कानांकरवीं म्हणवी। बाप माझा॥ २२१॥
तैसें कथेचें इये ऐकणें। एक श्रवणांसि होय पारणें।
आणि संसारदु:ख मूळवणें। विकृतीविणें॥ २२२॥
जरी मंत्रेंचि वैरी मरे। तरी वायां कां बांधावे कटारे।
रोग जाय दुधें साखरें। तरी निंब कां पियावा॥ २२३॥
तैसा मनाचा मार न करितां। आणि इंद्रियां दु:ख न देतां।
एथ मोक्ष असे आयता। श्रवणाचिमाजि॥ २२४॥
म्हणोनि आथिलिया आराणुका। गीतार्थ हा निका।
ज्ञानदेव म्हणे आईका। निवृत्तिदास॥ २२५॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां चतुर्थोऽध्याय:॥ ४॥
अर्थ—अर्जुना! असा संशय वाढला, तरी एका उपायाने म्हणजे आपल्या हातात ज्ञानरूपी तीक्ष्ण खड्ग जर असले, तर तो संशय आपल्या आटोक्यात येतो.॥ २०७॥ त्या तीक्ष्ण ज्ञानखड्गाने हा संशय संपूर्ण नाहीसा होतो व मनाला होणाऱ्या सर्व दु:खांचा नाश होतो.॥ २०८॥ म्हणून, अर्जुना, अंत:करणातील संशयाचा नाश करून सत्वर युद्धाला तयार हो.॥ २०९॥ राजा धृतराष्ट्रा! सर्व सर्वज्ञांचा पिता व ज्ञानाचा दिवा जो श्रीकृष्ण तो अत्यंत प्रेमाने असे म्हणाला.॥ २१०॥ आता भगवंताच्या मागल्या पुढल्या बोलण्याचा विचार करून पांडुकुमार अर्जुन कसा प्रसंगाला धरून प्रश्न करील.॥ २११॥ तो कथेचा संदर्भ व बोधाची संपत्ती व रसाचा उत्कर्ष हे सर्व पुढे सांगण्यात येईल.॥ २१२॥ ज्याच्या उत्तमपणावरून आठही रसांची ओवाळणी करावी आणि जो संतांच्या चित्ताला अत्यंत आवडणारा व जगालाही विसावा देणारा आहे,॥ २१३॥ असा जो शांतरस तो प्रगट होईल, असे माझे समुद्राहूनही सखोल अर्थाने भरलेले मराठी बोल श्रवण करा.॥ २१४॥ ज्याप्रमाणे सूर्यबिंब दिसायला टीचभर दिसते, पण त्याच्या प्रकाशाला त्रिभुवनही कमी पडते, त्याप्रमाणे माझ्या शब्दांची बोध करून देण्याची शक्तीही सूर्यप्रकाशाच्या बरोबरीची अनुभवाला येईल.॥ २१५॥ किंवा ज्याप्रमाणे कामिक लोकांची जी जी कामना असेल ती ती कामना कल्पवृक्ष पुरवितो, त्याप्रमाणेच माझा बोल देखील तशाच व्यापक अर्थाने वाचकांना फलद्रूप होईल; म्हणून एकाग्र चित्ताने ऐका.॥ २१६॥ असो, मी काय जास्त प्रशंसा करू! पण सर्वज्ञ पुरुष जाणतात, म्हणून चांगले एकाग्र चित्ताने ऐका, अशी माझी विनंती आहे.॥ २१७॥ एखाद्या स्त्रीच्या ठिकाणी सौंदर्य, सद्गुण व पातिव्रत्य यांच्या अलग अलग जशा मर्यादा दिसतात, त्याप्रमाणे येथेही अलंकाराची व शांतरसाची अलग अलग स्पष्ट मर्यादा दिसेल.॥ २१८॥ अगोदरच साखर हा आवडणारा पदार्थ आणि तीच जर औषधात असली, तर आनंदाने वारंवार औषध घ्यावेसे वाटेल.॥ २१९॥ मलयपर्वतावरून आलेला वारा स्वभावत:च मंद व सुगंधयुक्त असतो आणि तेथेच सुदैवाने जर अमृताचा स्वाद असून मधुर नादही असला॥ २२०॥ तर त्याच्या स्पर्शाने सर्वांग शीतल होईल, स्वादाने जीभ नाचू लागेल व कानही वाहवा वाहवा म्हणतील.॥ २२१॥ त्याचप्रमाणे या श्रीकृष्णार्जुनांचा संवाद ऐकण्याचे फळ आहे. श्रवणेंद्रियाच्या उपासाचे पारणे सुटेल आणि संपूर्ण संसारदु:खाला अनायासे आनंदाने घालविले जाईल.॥ २२२॥ वैरी जर मंत्रानेच मरू शकेल तर शस्त्र बाळगण्याचे काय काम आहे.? दूधसाखरेने रोग गेला तर कडुनिंब पिण्याचे कारण काय?॥ २२३॥ त्याप्रमाणे मनाला न मारता व इंद्रियांनाही दु:ख न देता या श्रीकृष्णार्जुनांचा संवाद श्रवण करण्यातच मोक्ष होतो.॥ २२४॥ म्हणून अत्यंत प्रसन्न चित्ताने हा गीतासंवाद ऐका, असे श्रीनिवृत्तिदास श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात.॥ २२५॥
याप्रमाणे श्रीज्ञानेश्वरीच्या चौथ्या अध्यायाचा अनुवाद गूढार्थदीपिकेसह श्रीगुरुकृपेने पूर्ण झाला,
तो श्रीगुरुचरणी समर्पण असो.
समारोप
श्रीभगवान म्हणतात, अर्जुना! मागील अध्यायात मी जो कर्मयोग सांगितला तो मागे मी विवस्वानाला सांगितला होता. विवस्वानाने मनूला व मनूने इक्ष्वाकू राजाला सांगितला. पुढे परंपरेने त्याला राजर्षी लोक जाणते झाले. नंतर तो योग लुप्त झाला. तोच पुरातन योग मी आता तुला सांगतो. हा योग म्हणजे माझे एक परम गुह्य आहे. तू माझा प्रेमळ सखा म्हणून ते गुह्य तुजजवळ प्रगट करीत आहे.
अर्जुन म्हणतो, देवा! आपला जन्म तर आजचा व विवस्वान तर इतक्या पूर्वी होऊन गेले की ज्यांच्या विषयी आमच्या वडिलांनाही माहिती नाही. तेव्हा आपण त्यांना हा योग सांगितला, ही गोष्ट जरा विसंगत वाटते, पण मी ती गोष्ट खोटी आहे असेही म्हणू शकत नाही. आपण त्याचा जरा उलगडा करून सांगा.
श्रीभगवान म्हणतात, अर्जुना! तुझे व माझे पुष्कळ जन्म झाले, पण तुझे जन्म तुला आठवत नाहीत. माझे मात्र सर्व जन्म मला आठवतात. तू प्रकृतीच्या अधीन असल्यामुळे तुझ्या ठिकाणी विस्मृती वगैरे जीवाचे धर्म आहेत. मी जन्मरहित, अविनाशी, सर्व प्रकृतीचा नियंता आहे. पण मायेने मी जन्मलो असे भासते. हे माझे अप्राकृत जन्मकर्म जो जाणतो, तो मला प्राप्त होतो व मत्स्वरूप होतो. माझे खरे स्वरूप अज्ञानाने न ओळखता जो इतर देवतांची उपासना करतो, त्याला त्याच्या भावनेप्रमाणे ती उपासना फलद्रूप होते. मी तेथे साक्षीभूत असतो. जीवांच्या स्वाभाविक गुणकर्मानुसार हे चार वर्ण मी उत्पन्न केले, पण मी त्याचा कर्ता नाही. कारण माझ्या ठिकाणी कोणत्याही कर्माचा लेप नाही व कोणत्याही, कर्माच्या फळाची अपेक्षाही नाही.
अशा प्रकारे मला जाणून पूर्वी मुमुक्षू जनांनी आपआपली कर्मे केली. तसेच तूही आपले विहित कर्म कर. कर्माची व्याप्ती अती गहन आहे. याकरिता कर्माचे, विकर्माचे व अकर्माचे तात्त्विक स्वरूप जाणले पाहिजे. कर्म करीत असताना ते कर्म मी करतो असा अभिमान जो धारण करीत नाही व त्या कर्माच्या फळाचीही इच्छा सोडतो, तो खरा योगी होय. त्याच्या ठिकाणी कर्तव्य म्हणून जगात काहीच उरलेले नसते. तो कर्म करीत असताना दिसला, तरी त्याची नैष्कर्म्य स्थिती भंग पावत नाही. त्याची सर्व कर्मे काम व संकल्परहित असतात. तो आत्मसुखाने तृप्त असतो. त्याने आपल्या अंत:करणाचा निग्रह केलेला असतो व संसाराची मनातून आसक्ती सोडलेली असते. प्रारब्धाने जे मिळेल, त्यात तो संतुष्ट असतो. अद्वैतभावाने तो मत्सररहित झालेला असतो. तो सर्व कर्मे परब्रह्मस्वरूप पाहतो. असा हा पूर्ण परब्रह्मस्वरूपच असतो.
ही ब्रह्मस्थिती बाणण्याकरिता लोक नानाप्रकारच्या यज्ञांची उपासना करतात. ह्या सर्व यज्ञक्रिया भिन्न असल्या तरी साक्षात वा परंपरेने त्या सर्वांचे फळ एकच असते. कोणी द्रव्ययज्ञ करतात, कोणी तपयज्ञ करतात, कोणी अष्टांगयोगरूप यज्ञ करतात, कोणी वाग्यज्ञ करतात व कोणी ज्ञानयज्ञ करतात. सर्व यज्ञात ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ आहे. या ज्ञानयज्ञाने आत्मस्वरूपाचे ज्ञान झाले असता परमसुखाची प्राप्ती होते.
पण हे आत्मज्ञान श्रीगुरूची सेवा करून व श्रीगुरूशी प्रश्न करूनच घ्यावे लागते. श्रीगुरूच्या मुखाने असे परोक्षज्ञान झाल्यावर श्रद्धा, इंद्रियनिग्रह इत्यादी उपायांनी ते दृढ करून, त्याचा अपरोक्ष अनुभव घेतला जातो.
ज्याने असे आत्मज्ञान प्राप्त करून घेतले नाही, तो विषयसुखातच आनंद मानतो व आपले हित कशात आहे, याची त्याला ओळख नसते. तो संशयाने ग्रस्त झालेला असतो. म्हणून, अर्जुना! ज्ञानरूप खड्ग हातात घेऊन त्या संशयाचा नाश कर व निष्काम कर्मयोगाचे आचरण करून युद्धाला सज्ज हो.
॥ श्रीमत्सद्गुरू श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु॥
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय पाचवा
(श्लोक-१)
अर्जुन उवाच
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि।
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥ १॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो, देवा! तुम्ही कर्मसंन्यासाची प्रशंसा करता व कर्मानुष्ठानाचीही प्रशंसा करता. या दोहोपैकी माझ्या कल्याणाचा मार्ग कोणता, हे निश्चित करून मला सांगा.॥ १॥
मग पार्थ श्रीकृष्णातें म्हणे। हांहो हें कैसें तुमचें बोलणें।
एक होय तरी अंत:करणें। विचारूं ये॥ १॥
मागां सकळ कर्मांचा संन्यास। तुम्हींच निरोपिला होता बहुवस।
तरी कर्मयोगीं केवीं अतिरस। पोखीतसां पुढती॥ २॥
ऐसें द्वॺर्थ हें बोलतां। आम्हां नेणतयांच्या चित्ता।
आपुलिये चाडे श्रीअनंता। उमज नोहे॥ ३॥
ऐकें एकसारातें बोधिजे। तरी एकनिष्ठचि बोलिजे।
हें आणिकीं काय सांगिजे। तुम्हांप्रति॥ ४॥
तरी याचिलागीं तुमतें। म्यां राउळासी विनविलें होतें।
जे हा परमार्थ ध्वनितें। न बोलावा॥ ५॥
परी मागील असो देवा। आतां प्रस्तुतीं उकल देखावा।
सांगें दोहींमाजि बरवा। मार्ग कवण॥ ६॥
जो परिणामींचा निर्वाळा। अचुंबित ये फळा।
आणि अनुष्ठितां प्रांजळा। सावियाचि॥ ७॥
जैसें निद्रेचें सुख न मोडे। आणि मार्ग तरी बहुसाल सांडे।
तैसें सुखासना सांगडें। सोहपें होय॥ ८॥
येणें अर्जुनाचेनि बोलें। देवो मनीं रिझले।
मग होईल ऐकें म्हणितलें। संतोषोनियां॥ ९॥
देखा कामधेनुऐसी माये। सदैवा जया होये।
तो चंद्रही परी लाहे। खेळावया॥ १०॥
पाहें पां श्रीशंभूची प्रसन्नता। तया उपमन्यूचिया आर्ता।
काय क्षीराब्धि दूधभाता। देइजेचिना॥ ११॥
तैसा औदार्याचा कुरुठा। श्रीकृष्ण आपु जाहालिया सुभटा।
कां सर्व सुखाचा वसौटा। तोचि नोहावा॥ १२॥
एथ चमत्कार कायसा। गोसावी श्रीलक्ष्मीकांताऐसा।
आतां आपुलिया सवेसा। मागावा कीं॥ १३॥
म्हणोनि अर्जुनें म्हणितलें। तें हांसोनि येरें दिधलें।
तेंचि सांगेन बोलिलें। काय कृष्णें॥ १४॥
अर्थ—मग अर्जुन श्रीकृष्णाला म्हणतो, देवा! हे तुमचे बोलणे कसे आहे हो! एक निश्चित काही सांगितले तर, त्याचा अंत:करणाने विचार करता येतो.॥ १॥ आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी सर्व कर्मांचा संन्यास म्हणजे तेथे कर्मकर्तृत्वच नाही, हे तुम्हीच मागे सांगितले; मग आता कर्मयोगाचे अनुष्ठान करावे, या गोष्टीवर का भर देत आहा?॥ २॥ असे हे दुटप्पी बोलणे आहे, पण आमच्यासारख्या मूढांना आपल्या कल्याणाचे काय हे त्यातून निवडता येत नाही.॥ ३॥ ऐका, देवा! मला त्यांपैकी एक कोणता तरी सारभूत मार्ग सांगायचा असेल तर, आपण त्यालाच धरून बोलले पाहिजे, हे काय दुसऱ्यांनी तुम्हाला सांगितले पाहिजे?॥ ४॥ मागे एकदा आपणाला मी घरी अशी प्रार्थना केली होती की, भगवंता! आम्हांला आपल्या बुद्धीने तुमच्या बोलण्यातील गूढ अर्थ समजून घ्यावा लागेल, अशा गूढभाषेने मला परमार्थ सांगू नये.॥ ५॥ परंतु मागील गोष्ट जाऊ द्या. आता तरी देवा, स्पष्ट करून सांगा की, या दोन्ही मार्गांपैकी मला हितावह कोणता मार्ग आहे?॥ ६॥ ज्याचा खात्रीने शेवट चांगला होईल व ज्याचे अचूक फळ मिळेल आणि खरोखरच ज्याचे अनुष्ठान करणे सरळ सोपे असेल.॥ ७॥ ज्याप्रमाणे पालखीसारख्या सुखकर वाहनातून प्रवास करताना निद्रेचे सुख अंतरत नाही व मार्गही लवकर तोडला जातो, त्याप्रमाणे तुम्ही सांगणार तो मार्ग अनुष्ठान करण्यास सोपा असावा.॥ ८॥ हे अर्जुनाचे बोलणे ऐकून भगवंतांना फार संतोष झाला व ते अर्जुनाला म्हणाले, हो बरे, अर्जुना! तुझ्या इच्छेप्रमाणेच होईल.॥ ९॥ पहा, जर एखाद्या भाग्यवानाला कामधेनूसारखी आई मिळाली, तर त्याला खेळायला चंद्रदेखील मिळू शकेल.॥ १०॥ तसेच, पहा बरे! उपमन्यूची दूधभात खाण्याची इच्छा होती. ती इच्छा भगवान शंकर प्रसन्न झाल्याने क्षीराब्धी (दुधाचा सागर) प्राप्त होऊन पूर्ण झाली नाही काय?॥ ११॥ त्याचप्रमाणे औदार्याचे केवळ कोठारच असा श्रीकृष्ण भगवान ज्या योद्धॺा अर्जुनाच्या स्वाधीन झाला, तो अर्जुन सर्व सुखांचे वसतिस्थान का होणार नाही?॥ १२॥ येथे आश्चर्य करण्याचे कारणच नाही. ज्या अर्जुनाचा, लक्ष्मीपती भगवान धनी आहे, त्या श्रीकृष्णापाशी इच्छेप्रमाणे मागितलेच पाहिजे.॥ १३॥ म्हणून अर्जुनाने जे म्हटले त्यावर श्रीकृष्णाने हसून जे उत्तर दिले, तेच मी सांगतो.॥ १४॥
(श्लोक-२-३)
श्रीभगवानुवाच
संन्यास: कर्मयोगश्च नि:श्रेयसकरावुभौ।
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥ २॥
ज्ञेय: स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न कांक्षति।
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥ ३॥
अर्थ—श्रीभगवान म्हणतात, संन्यास व कर्मयोग हे दोन्ही मार्ग आत्मकल्याण करणारेच आहेत खरे, पण त्या दोहोंमध्ये कर्मसंन्यासापेक्षा कर्मयोग हा विशेष बरा आहे.॥ २॥ हे महाबाहो अर्जुना! जो कशाचा द्वेष करीत नाही व कशाची इच्छाही करीत नाही, तोच खरा अखंड संन्यासी होय. तो सुखदु:खादी द्वंद्वापासून व संसारबंधापासून मुक्त होतो.॥ ३॥
तो म्हणे गा कुंतीसुता। हे संन्यास योग विचारितां।
मोक्षकर तत्त्वतां। दोनीही होती॥ १५॥
तरी जाणां नेणां सकळां। हा कर्मयोग कीर प्रांजळा।
जैसी नाव स्त्रियां बाळां। तोयतरणीं॥ १६॥
तैसें सारासार पाहिजे। तरी सोहपा हाचि देखिजे।
येणें संन्यासफळ लाहिजे। अनायासें॥ १७॥
आतां याचिलागीं सांगेन। तुज संन्यासियाचें चिह्न।
मग सहजें हे अभिन्न। जाणसी तूं॥ १८॥
तरी गेलियाची से न करी। न पवतां चाड न धरी।
जो सुनिश्चळ अंतरीं। मेरु जैसा॥ १९॥
आणि मी माझें ऐसी आठवण। विसरलें जयाचें अंत:करण।
पार्था तो संन्यासी जाण। निरंतर॥ २०॥
जो मनें ऐसा जाहला। संगीं तोचि सांडिला।
म्हणोनि सुखें सुख पावला। अखंडित॥ २१॥
आतां गृहादिक आघवें। तें कांहीं न लगे त्यजावें।
जें घेतें जाहालें स्वभावें। नि:संग म्हणऊनि॥ २२॥
देखें अग्नि विझोनि जाये। मग जे राखोंडी केवळ होये।
तैं तें कापुसें गिवसूं ये। जियापरी॥ २३॥
तैसा असतेनि उपाधी। नाकळिजे तो कर्मबंधीं।
जयाचिये बुद्धी। संकल्प नाहीं॥ २४॥
म्हणोनि कल्पना जैं सांडे। तैंचि गा संन्यास घडे।
इयें कारणें दोनी सांगडे। संन्यास योग॥ २५॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, कुंतीसुता अर्जुना! संन्यास व कर्मयोग या दोघांचा विचार करून पाहता दोन्ही मार्ग मोक्षसाधकच आहेत.॥ १५॥ तरीपण, ज्याप्रमाणे नावेत बसून स्त्रियांना व मुलाबाळांना देखील नदी तरून जाता येते, त्याप्रमाणे कर्मयोग हा जाणत्या व नेणत्या सर्वांना अनुष्ठान करण्यास सरळ व सोपा आहे.॥ १६॥ योग्यायोग्याचा विचार केल्यास कर्मयोगच सोपा आहे आणि याच अनुष्ठानाने अनायासे संन्यास मार्गाचेही फळ मिळते.॥ १७॥ याकरिताच तुला हे समजावे म्हणून खऱ्या संन्याशाचे लक्षण सांगतो पहा, म्हणजे संन्यास व कर्मयोग हे दोन्ही साध्याच्या दृष्टीने किंवा फळप्राप्तीच्या दृष्टीने कसे सारखे आहेत हे तुला कळून येईल.॥ १८॥ जो पुरुष गेल्या गोष्टीची कधी आठवण करीत नाही व प्राप्त नसलेल्या वस्तूची कधी इच्छाही करीत नाही व अंत:करणात मेरुपर्वताप्रमाणे निश्चळ राहातो॥ १९॥ आणि मी अमुक देहधारी आहे व माझे अमुक हे आहे, असे ज्याच्या अंत:करणात स्मरण देखील होत नाही, अर्जुना! असा पुरुष खरोखर अखंड संन्यासी होय.॥ २०॥ अंत:करणातून जो देहादिक विसरला आणि म्हणूनच जो सर्व संग सोडून नि:संग झाला, तो पुरुष निश्चित अनायासे अखंड सुख भोगतो.॥ २१॥ अशी स्थिती प्राप्त झाली असता घरादाराचा, कशाचाही त्याग करावा लागत नाही, कारण स्वत: तो मनाने सर्व संग सोडून नि:संगच झालेला असतो.॥ २२॥ अर्जुना, पहा. ज्याप्रमाणे अग्नी विझून गेला असता जी नुसती राख राहते, ती कापसाने देखील घेता येते.॥ २३॥ त्याप्रमाणे तो उपाधीत असूनच कर्मादिकांनी बांधला जात नाही व बुद्धीने एकही संकल्प करीत नाही.॥ २४॥ म्हणून आपले संकल्पविकल्प नाहीसे झाले की, अनायासे संन्यास होतो व या दृष्टीने संन्यास व कर्मयोग दोन्ही सारखेच आहेत.॥ २५॥
(श्लोक-४-७)
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बाला: प्रवदन्ति न पण्डिता:।
एकमप्यास्थित: सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्॥ ४॥
यत्साङ्ख्यै: प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते।
एकं साङ्ख्यं च योगं च य: पश्यति स पश्यति॥ ५॥
संन्यासस्तु महाबाहो दु:खमाप्तुमयोगत:।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति॥ ६॥
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रिय:।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७॥
अर्थं—संन्यास व कर्मयोग हे दोन मार्ग निराळे आहेत, असे मूर्खांना वाटते, शहाण्यांना वाटत नाही. कारण यांपैकी कोण्याही एका मार्गाचे योग्य अनुष्ठान केले असता, दोन्ही मार्गांचे एकच फळ मिळते.॥ ४॥ संन्यासमार्गाने जे फळ मिळते तेच कर्मयोगानेही मिळते, म्हणून सांख्य व योग हे दोन्ही एके ठिकाणी जाणारेच मार्ग आहेत. असा त्यांचा एकपणा जो जाणतो तोच सांख्ययोगाचे खरे तत्त्व जाणतो.॥ ५॥ कर्मयोगाचे अनुष्ठान केल्यावाचून संन्यासस्थिती प्राप्त होणे कठीण आहे. योगयुक्त झालेल्या मुनीला शीघ्र ब्रह्मप्राप्ती होते.॥ ६॥ जो योगयुक्त झालेला आहे व म्हणून त्या योगामुळे ज्याचे अंत:करण अत्यंत शुद्ध झाले व ते ज्याच्या स्वाधीन झाले, इंद्रियेही ज्यांनी जिंकली आणि जो पुरुष सर्व प्राणिमात्रांचा अंतर्यामी आत्मा झाला, तो पुरुष कर्म करूनही कर्माने लिप्त होत नाही.॥ ७॥
येऱ्हवीं तरी पार्था। जे मूर्ख होती सर्वथा।
ते सांख्ययोगसंस्था। जाणती केवीं॥ २६॥
सहजें ते अज्ञान। म्हणोनि म्हणती ते भिन्न।
येऱ्हवीं दीपाप्रति काई आनान। प्रकाश आहाती॥ २७॥
पैं सम्यक एकें अनुभवें। जिहीं देखिलें तत्त्व आघवें।
दोहींतेंही ऐक्यभावें। मानिती गा॥ २८॥
आणि सांख्यीं जें पाविजे। तेंचि योगीं गमिजे।
म्हणोनि ऐक्य दोहींतें सहजें। इयापरी॥ २९॥
देखें आकाशा आणि अवकाशा। भेद नाहीं जैसा।
तैसें ऐक्य योगसंन्यासा। वोळखे जो॥ ३०॥
तयासीचि जगीं पाहलें। आपणपें तेणेंचि देखिलें।
जया सांख्ययोग जाणवले। भेदेंविण॥ ३१॥
जो युक्तिपंथें पार्था। चढे मोक्षपर्वता।
तो महासुखाचा निमथा। वहिला पावे॥ ३२॥
येरा योगस्थिती जया सांडे। तो वायांचि गा हव्यासीं पडे।
परी प्राप्ति कंहीं न घडे। संन्यासाची॥ ३३॥
जेणें भ्रांतीपासूनि हिरतलें। गुरुवाक्यें मन धुतलें।
मग आत्मस्वरूपीं घातलें। रोऊनियां॥ ३४॥
जैसें समुद्रीं लवण न पडे। तंव वेगळें अल्प आवडे।
मग होय सिंधूचि येवढें। मिळे तेव्हां॥ ३५॥
तैसें संकल्पोनि काढिलें। जयाचें मनचि चैतन्य जाहालें।
तेणें एकदेशियें परी व्यापिलें। लोकत्रय॥ ३६॥
आतां कर्ता कर्म करावें। हें खुंटलें तया स्वभावें।
आणि करी जऱ्ही आघवें। तऱ्ही अकर्ता तो॥ ३७॥
अर्थ—अर्जुना! एरव्ही जे मूर्ख असतात, ते सांख्यमार्ग किंवा योगमार्ग कसे जाणतील?॥ २६॥ कारण ते अज्ञानी असल्यामुळे, संन्यासमार्ग व योगमार्ग भिन्न आहेत असे समजतात; परंतु वास्तविक पाहता एकाच दिव्याला निरनिराळे प्रकाश असतात का?॥ २७॥ कोणत्याही एका मार्गाने जाऊन ज्यांनी आत्मवस्तूचा बरोबर पूर्ण अनुभव घेतला, ते पुरुष मात्र दोन्ही मार्गांना एकरूपच पाहातात.॥ २८॥ आणि संन्यासमार्गाने जी आत्मप्राप्ती व्हावयाची तीच आत्मवस्तू योगमार्गानेही प्राप्त होते, म्हणून दोन्ही मार्गांचे या रितीने सहजच ऐक्य आहे.॥ २९॥ अर्जुना! आकाश व पोकळी या दोहोंमध्ये जसा फरक नाही, त्याप्रमाणेच योगमार्ग व संन्यासमार्ग यांचे ऐक्य जो ओळखतो,॥ ३०॥ ज्याला सांख्ययोगाचे ऐक्य पटले, जगात त्याच्याच ठिकाणी खऱ्या ज्ञानाचा प्रकाश झाला, त्यानेच आपल्या खऱ्या स्वरूपाला ओळखले.॥ ३१॥ अर्जुना! जो या कर्मयोगरूपी युक्तीच्या मार्गाने जातो, तो ब्रह्मसुखाच्या माथ्यावर निश्चित प्राप्त होतो.॥ ३२॥ इतर, ज्याला योगमार्गाने टाकून दिले तो व्यर्थ संन्यासमार्ग साधण्याच्या खटपटीत पडतो. पण तो मार्ग त्याला साधत नाही व खरा संन्यास त्याला कधी प्राप्त होत नाही.॥ ३३॥ ज्यांनी आपले मन श्रीगुरूच्या उपदेशानुसार संसारभ्रांती नाहीशी करून शुद्ध केले व आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर केले.॥ ३४॥ ज्याप्रमाणे मिठाचा खडा समुद्रात जोपर्यंत मिळत नाही तोपर्यंत तो मर्यादित वाटतो, समुद्रात मिळाला की समुद्रच होऊन जातो.॥ ३५॥ त्याप्रमाणे संकल्पविकल्पापासून ज्याचे मन निराळे झाले व त्यामुळे ते मन चैतन्यस्वरूपच होऊन राहिले, तो देहदृष्टीने मर्यादित दिसत असला, तरी सर्व ब्रह्मांड व्यापून राहातो.॥ ३६॥ मग मी कर्ता, हे कर्म, ते केले पाहिजे, अशी जाणीव त्याच्या ठिकाणी मुळीच राहात नाही. अशा स्थितीत, त्याच्या ठिकाणी जे कर्म होताना दिसते, त्याचा तो कर्ता होत नाही, तो अकर्ता असतो.॥ ३७॥
गूढार्थदीपिका—मी सर्व सुखदु:खांपासून मुक्त असून, केवळ सच्चिदानंद आत्मस्वरूप आहे व माझ्या ठिकाणी कर्म व कर्तृत्व नाही, ते सर्व प्रकृतीचेच धर्म आहेत, असे आपल्याला ओळखणे व प्रकृतिस्वभावानुसार जी कर्मे होणारी असतील, त्या कर्मांना प्रवृत्त न करता किंवा निवृत्त न करता केवळ साक्षी होऊन राहणे, हा खरा कर्मसंन्यास आहे. हा संन्यास प्राप्त होण्याकरता, विषयवैराग्य व सत्त्वगुणाचा उत्कर्ष होणे आवश्यक असते. निष्काम कर्मयोगाच्या अनुष्ठानाने मन व इंद्रिये यांच्या स्वैर वर्तनाला आळा पडून क्रमाक्रमाने विषयसुखाची इच्छा नि:शेष नाहीशी होते व सत्त्वगुणाचा उत्कर्ष होतो. सत्त्वगुणाच्या उत्कर्षाने मी कर्मकर्तृत्वरहित केवल सच्चिदानंदस्वरूप आहे, असे ज्ञान होण्यास जी मनाची शुद्धभूमिका आवश्यक असते तीही तयार होते. हे कार्य कर्मयोगाच्या अनुष्ठानावाचून दुसऱ्या रितीने होत नाही, म्हणून खरा कर्मसंन्यास प्राप्त होण्याकरिता, त्यापूर्वी निष्काम कर्मयोगाचे आचरण करावेच लागते.
(श्लोक-८-१०)
नैव किंचिंत्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशजिंघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन्॥ ८॥
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥ ९॥
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि संगं त्यक्त्वा करोति य:।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥ १०॥
अर्थ—जो योगयुक्त पुरुष तत्त्वज्ञानी होतो, त्याच्या ठिकाणी मी कर्म करतो अशी कर्तृत्वबुद्धी कधीच उठत नसते. तो आपल्याला कर्मरहित केवळ चैतन्यस्वरूप पाहतो. लोकांना तो पाहतो, ऐकतो, स्पर्श करतो, वास घेतो, खातो, जातो, निजतो, श्वासोच्छ्वास करतो,॥ ८॥ बोलतो, मलमूत्र- विसर्ग करतो, डोळॺांची उघडझाप करतो, असे दिसते, पण तो मात्र इंद्रिये आपआपल्या विषयाचा व्यापार करीत आहेत, त्यांच्याशी माझा (आत्मस्वरूपाचा) काही एक संबंध नाही, असे अंत:करणात धारण करतो व मी त्याच्याहून निराळा आहे असे समजतो.॥ ९॥ सर्व कर्मे परब्रह्मसत्तेवर भासतात असे जाणून जो कर्माची आसक्ती व कर्तृत्व सोडून कर्मे करतो, तो कमळाच्या पानाला जसे पाणी चिकटत नाही, तसा पापरूपी कर्माने लिप्त होत नाही.॥ १०॥
जे पार्था तया देहीं। मी ऐसा आठवू नाहीं।
तरी कर्तृत्व कैंचें काई। उरे सांगें॥ ३८॥
ऐसे तनुत्यागेंविण। अमूर्ताचे गुण।
दिसती संपूर्ण। योगयुक्ता॥ ३९॥
येऱ्हवीं आणिकांचिये परी। तोही एक शरीरी।
अशेषांही व्यापारीं। वर्तत दिसे॥ ४०॥
तोही नेत्रीं पाहे। श्रवणीं ऐकत आहे।
परी तेथिंचा सर्वथा नोहे। नवल देखें॥ ४१॥
स्पर्शासि तरी जाणे। परिमळ सेवी घ्राणें।
अवसरोचित बोलणें। तयाहि आथी॥ ४२॥
आहारातें स्वीकारी। त्यजावें तें परिहरी।
निद्रेचिया अवसरीं। निदिजे सुखें॥ ४३॥
आपुलेनि इच्छावशें। तोही गा चालत दिसे।
पैं सकळ कर्म ऐसें। राहाटे कीर॥ ४४॥
हें सांगों काइ एकैक। देखें श्वासोच्छ्वासादिक।
आणि निमिषोन्निमिष। आदिकरूनि॥ ४५॥
पार्था तयाचे ठायीं। हें आघवेंचि आथि पाहीं।
परी तो कर्ता नव्हे काहीं। प्रतीतिबळें॥ ४६॥
जैं भ्रांतिसेजे सुतला। तैं स्वप्नसुखें भुतला।
मग तो ज्ञानोदयीं चेईला। म्हणोनियां॥ ४७॥
आतां अधिष्ठानसंगती। अशेषाही इंद्रियवृत्ती।
आपुलालिया अर्थीं। वर्तत आहाती॥ ४८॥
दीपाचेनि प्रकाशें। गृहींचे व्यापार जैसे।
देहीं कर्मजात तैसें। योगयुक्ता॥ ४९॥
तो कर्में करी सकळें। परी कर्मबंधा नाकळे।
जैसें न सिंपे जळीं जळें। पद्मपत्र॥ ५०॥
अर्थ—अर्जुना! जर ज्ञानी पुरुषाला, मी देह, अशी बुद्धीच स्फुरत नाही, तर त्याच्या ठिकाणी कर्तृत्व तरी कसे राहणार बरे?॥ ३८॥ याप्रमाणे योगयुक्त (म्हणजे ईश्वराप्रीत्यर्थ कर्म करता करता ज्याचे चित्त ईश्वराच्या ठिकाणी स्थिर झाले) त्या पुरुषाच्या ठिकाणी देह पडण्यापूर्वीच निर्गुण निराकार परमेश्वराचे धर्म दिसू लागतात.॥ ३९॥ साधारणत: इतरांप्रमाणे तोही शरीरधारीच असतो, जरी सर्व कर्मे करताना दिसतो.॥ ४०॥ तोही डोळॺांनी पाहतो, कानांनी ऐकतो, पण आश्चर्य हे की, तो कर्माने लिप्त होत नाही (म्हणजे त्या कर्माचे कर्तृत्व घेत नाही).॥ ४१॥ स्पर्श जाणतो, नाकाने सुगंध घेतो, प्रसंगोपात्त तो बोलतोही.॥ ४२॥ आहार घेतो, जे घेऊ नये ते टाकून देतो, झोप आली असता झोपतोही.॥ ४३॥ मनाची इच्छा होईल तेव्हा चालतो, याप्रमाणे सर्व कर्मे करीत असलेला दिसतो.॥ ४४॥ अर्जुना! एक एक कर्म काय सांगू, श्वासोच्छ्वासादिक व डोळे उघडणे व डोळे झाकणे इत्यादी कर्मे देखील॥ ४५॥ हे अर्जुना! त्या पुरुषाच्या ठिकाणी ही सर्व कर्मे होतात, पण आत्मस्वरूप झालेला पुरुष, माझ्या ठिकाणी कर्म नाही व कर्तृत्व नाही अशा ज्ञानानुभवामुळे, त्या कर्माचा आपल्याला कर्ता मानत नाही.॥ ४६॥ जोपर्यंत कर्म आहे व मी त्याचा कर्ता आहे, अशा भ्रांतीच्या बिछान्यावर निजला होता, तोपर्यंत तो आपल्याला भुलला होता व आपले ठिकाणी कर्म व त्याचे कर्तृत्व पाहात होता, पण आता स्वस्वरूपाच्या ज्ञानाने जागा झाल्यामुळे तो आपल्या ठिकाणी कर्म व कर्तृत्व पाहात नाही.॥ ४७॥ आता अधिष्ठानरूप आत्म्याच्या सत्तेचा संबंध घेऊन संपूर्ण इंद्रियवृत्ती आपआपल्या विषयाच्या ठिकाणी प्रवृत्त होतात, असे तो जाणतो.॥ ४८॥ ज्याप्रमाणे दिव्याच्या प्रकाशाच्या साह्याने आपण घरात सर्व व्यवहार करतो, त्याप्रमाणे भगवंताच्या ठिकाणी चित्तवृत्ती स्थिर केलेल्या योगयुक्ताची कर्मे होत असतात.॥ ४९॥ योगयुक्त पुरुष सर्व कर्मे करताना दिसतो, पण ज्याप्रमाणे कमळाच्या पानाला पाणी चिकटत नाही, त्याप्रमाणे योगयुक्त पुरुषाला, कर्म व कर्तृत्वच भासत नसल्यामुळे कर्माचा लेप होत नाही.॥ ५०॥
(श्लोक-११)
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि।
योगिन: कर्म कुर्वन्ति संगं त्यक्त्वात्मशुद्धये॥ ११॥
अर्थ—कर्मयोगी जे असतात, ते आत्मशुद्धॺर्थ म्हणजे देहादिकांच्या ठिकाणी असलेली बुद्धीची आसक्ती नाहीशी करून, बुद्धी सगुण भगवंताच्या ठिकाणी स्थिर करण्याकरिता, देहाच्या सुखाकरिता कर्म करण्याची इच्छा सोडून देऊन व मी कर्म करितो हा कर्तृत्वाचा अहंकार सोडून, केवळ शरीराने, केवळ मनाने, केवळ बुद्धीने व केवळ इंद्रियाने कर्म करीत असतात.॥ ११॥
देखें बुद्धीची भाष नेणिजे। मनाचा अंकुर नुदैजे।
ऐसा व्यापार तो बोलिजे। शारीर गा॥ ५१॥
हेंच मराठें परियेसीं। तरी बाळकाची चेष्टा जैसी।
योगिये कर्में करिती तैसीं। केवळा तनु॥ ५२॥
मग पांचभौतिक संचलें। जेव्हां शरीर असे निदेलें।
तेथें मनचि राहाटे एकलें। स्वप्नीं जेवीं॥ ५३॥
नवल ऐकें धनुर्धरा। कैसा वासनेचा संसारा।
देहा हों नेदी उजगरा। परी सुखदु:खें भोगी॥ ५४॥
इंद्रियांच्या गांवीं नेणिजे। ऐसा व्यापार जो निपजे।
तो केवळ गा म्हणिजे। मानसाचा॥ ५५॥
योगिये तोही करिती। परी कर्में ते न बंधिजती।
जे सांडिली आहे संगती। अहंभावाची॥ ५६॥
आतां जाहालिया भ्रमहत। जैसें पिशाचाचें चित्त।
मग इंद्रियांचें चेष्टित। विकळ दिसे॥ ५७॥
स्वरूप तरी देखे। आळविलें आईके।
शब्द बोले मुखें। परी ज्ञान नाही॥ ५८॥
हें असो काजेंविण। जें जें कांहीं करणें।
तें केवळ कर्म जाणें। इंद्रियांचें॥ ५९॥
मग सर्वत्र जें जाणतें। तें बुद्धीचें कर्म निरुतें।
वोळखें अर्जुनातें। म्हणे श्रीहरी॥ ६०॥
ते बुद्धि धुरे करुनी। कर्म करिती चित्त देउनी।
परी ते कर्मापासुनी। मुक्त दिसती॥ ६१॥
जे बुद्धीचिये ठावूनि देहीं। तयां अहंकाराची सेचि नाहीं।
म्हणोनि कर्म करितां पाहीं। चोखाळले॥ ६२॥
अगा करितेनवीण कर्म। तेंचि तें निष्कर्म।
हें जाणती सुवर्म। गुरुगम्य जें॥ ६३॥
आतां शांतरसाचें भरितें। सांडीत आहे पात्रातें।
जें बोलणें बोलापरौतें। बोलवलें॥ ६४॥
एथ इंद्रियांचा पांग। जया फिटला आहे चांग।
तयासीचि आथि लाग। परिसावया॥ ६५॥
हा असो अतिप्रसंग। न संडीं पां कथालाग।
होईल श्लोकसंगतिभंग। म्हणऊनियां॥ ६६॥
जें मना आकळितां कुवाडें। घाघुसितां बुद्धीसी नातुडें।
तें दैवाचेनि सुरवाडें। सांगवलें तुज॥ ६७॥
जें शब्दातीत स्वभावें। तें बोलींचि जरी फावे।
तरी आणिकें काय करावें। कथा सांगें॥ ६८॥
हा आर्तिविशेष श्रोतयांचा। जाणोनि दास निवृत्तीचा।
म्हणे संवाद दोघांचा। परिसोनि परिसा॥ ६९॥
मग श्रीकृष्ण म्हणे पार्थातें। आतां प्राप्ताचें चिन्ह पुरतें।
सांगेन तुज निरुतें। चित्त देईं॥ ७०॥
अर्थ—बुद्धीची भाषा न जाणता म्हणजे बुद्धीने कर्माचा निश्चय न होता, मनाचे स्फुरण न होता म्हणजे मनाने कर्माविषयी बरा-वाईट संकल्प न करता जो व्यापार होतो त्याला केवळ शरीराचा व्यापार म्हणतात.॥ ५१॥ हेच मराठी भाषेत सांगतो, ऐक. ज्याप्रमाणे अत्यंत लहान मुलांचा व्यापार होतो, त्याप्रमाणे योग्याचे केवळ शरीराने होणारे कर्म असते.॥ ५२॥ मग हे पंचभूतांपासून बनलेले शरीर जेव्हा निद्रेत विसरले जाते, तेव्हा स्वप्नात नुसता जसा मनाचाच व्यापार असतो.॥ ५३॥ अर्जुना! कसे आश्चर्य आहे पहा, स्वप्नात कसा नुसता वासनासंस्काराचाच संसार मांडला जातो व अंथरुणावर पडलेल्या देहाला जागे न करता, सुखदु:ख भोगतो.॥ ५४॥ इंद्रिये देखील स्वप्नांतले काही जाणत नाहीत. याप्रमाणे जो व्यापार होतो तो केवळ मनाने होणारा व्यापार होय.॥ ५५॥ योगी पुरुष असा केवळ मनाचा व्यापार करतात. पण देहावर त्यांचा अहंभाव किंवा मीपणाच नसल्यामुळे, ती कर्मे त्यांना बंधनकारक होत नाहीत. मी ती कर्मे करतो असे कर्तृत्व त्यांच्या ठिकाणी स्फुरत नाही.॥ ५६॥ पिशाचाचे चित्त जसे भ्रमिष्ट झाले असता इंद्रियांचे व्यापार नीट होत नाहीत.॥ ५७॥ समोर असलेले माणूस दिसते, त्याने हाक मारली असता ऐकू येते व तो त्याला उत्तरही देतो, पण त्या कशाचेही त्याला ज्ञान नसते.॥ ५८॥ असो, याप्रकारे काही एक उद्देश मनात न धरता जे जे काही केले जाते, ते ते कर्म, केवळ इंद्रियाने केलेले होय असे समज.॥ ५९॥ भगवान म्हणतात, अर्जुना! मग जेवढे काही जाणणे आहे, ते बुद्धीचे कर्म होय, हे जाण.॥ ६०॥ त्या बुद्धीला पुढे करून व चित्त देऊन ते कर्म करतात, पण कर्मांपासून ते मुक्त असतात.॥ ६१॥ कारण त्यांचा मीपणा आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर असल्यामुळे तो मीपणा बुद्धीपासून देहापर्यंत जी तत्त्वे आहेत, त्यांपैकी कोणाच्याही ठिकाणी नसतो. या तत्त्वांना अहंकाराची आठवणच नसते. अशा रितीने हा कर्मयोगी कर्म करीत असताना निष्काम असतो.॥ ६२॥ बापा अर्जुना! मी कर्माचा कर्ता असे कर्तृत्व उत्पन्न न होता जे कर्म होते, त्याला नैष्कर्म म्हणतात, हे नैष्कर्म्याचे अनुभविक वर्म गुरूच्या मुखानेच कळत असते. हे मर्मज्ञ गुरुपुत्रच जाणतात.॥ ६३॥
गूढार्थदीपिका—कर्म हे कर्त्यावाचून उत्पन्नच होत नाही, म्हणून कर्त्यावाचून कर्म राहू शकत नाही. तेव्हा या ओवीचा अर्थ असा आहे की आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी जे कर्म दिसते, त्याचा कोणीच कर्ता दिसत नाही. आत्मा कधी कर्ता होत नाही व करवितही नाही, कारण कर्म करणाऱ्याला कर्ता म्हणतात व त्याच्या व्यापाराला कर्म म्हणतात. कर्ता हा चैतन्यच असला पाहिजे व जेव्हा देशकालवस्तू या तीन मर्यादेने तो मर्यादित असतो, तेव्हाच तो कर्म करू शकतो. पण चैतन्यवस्तू ही अद्वैत, अमर्याद व घनदाट भरली आहे. तिच्या ठिकाणी पोकळीच नाही; म्हणून ती क्रिया करू शकत नाही व करवू शकत नाही. जीवात्मा आपल्याला देशकालवस्तू या मर्यादेने मर्यादित मानीत असला तरी खरोखर तोही कर्म करीत नाही, पण व्यर्थच प्रकृतीच्या कर्माचे कर्तृत्व आपल्याकडे मानतो, असे भगवंतांनीच “प्रकृते: क्रियमाणानि गुणै: कर्माणि सर्वश:। अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते” (गी. अ. ३/३७) या श्लोकाने सांगितले आहे; म्हणून जीवही कर्माचा कर्ता नाही.
प्रकृती जड असल्यामुळे कर्म करू शकत नाही. जडाच्या ठिकाणीही कर्म करण्याची किंवा करविण्याची शक्ती नाही, कर्मरूप होण्याची शक्ती आहे, म्हणून तीही कर्म करू शकत नाही किंवा करवू शकत नाही. म्हणून कर्माचे अस्तित्व अज्ञानी पुरुष भ्रांतीने मानतो. ज्ञानदृष्टीने सच्चिदानंदब्रह्माहून भिन्न अशी कर्म नावाची व्यापाररूप वस्तू नाही. सर्व कर्म नैष्कर्म ब्रह्मरूपच असून कर्म आहे, कर्म होते व कर्म झाले ही केवळ भ्रांती होय, असा अर्थ.
अर्थ—श्रीज्ञानेश्वर माउली म्हणतात, जी स्थिती शब्दाने सांगता येत नाही, ती गुरुकृपेने माझ्याकडून शब्दानेच सांगितली गेली, म्हणून माझ्या चित्तरूपी पात्रात शांतरसाचे भरते येऊन ते बाहेर ओसंडू लागले. (चित्ताची कर्ता, क्रिया, कर्म या त्रिपुटीरहित निर्वासन स्थिती होणे, याला शांतरस म्हणतात).॥ ६४॥ ज्यांचा इंद्रियांचा नि:शेष संबंध सुटला, अशा पुरुषांनाच हे निरूपण ऐकण्याचा अधिकार आहे. त्यांनाच हे समजू शकेल.॥ ६५॥ श्लोकसंगती सुटली जाईल; हे विषयांतर राहू देऊ व मूळ संवादाकडेच वळू.॥ ६६॥ अर्जुना, जे मनाला आकलन होऊ शकत नाही, बुद्धीने विचारांची कितीही घासघीस केली तरी जे तिला सापडत नाही, ते आज तुझ्या थोर सुदैवाने माझ्याकडून सांगितले गेले.॥ ६७॥ जे स्वभावत:च शब्दाच्या पलीकडे आहे, ते जर शब्दाने सांगता आले, तर इतर निरर्थक कथा काय करायच्या?॥ ६८॥ श्रोत्यांची ही विशेष इच्छा जाणून श्रीनिवृत्तिदास श्रीज्ञानेश्वरमहाराज म्हणतात, श्रीकृष्ण व अर्जुन या दोघांचा संवाद आत्तापर्यंत ऐकला. आता तसाच पुढेही ऐका.॥ ६९॥ मग भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात, अर्जुना! तुला आता प्राप्त पुरुषांचे चिन्ह सांगतो, ते नीट चित्त देऊन ऐक.॥ ७०॥
(श्लोक-१२-१६)
युक्त: कर्मफलं त्यक्त्वा शांतिमाप्नोति नैष्ठिकीम्।
अयुक्त: कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥ १२॥
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥ १३॥
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभु:।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥ १४॥
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभु:।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तव:॥ १५॥
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मन:।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥ १६॥
अर्थ—कर्मफळाची इच्छा सोडून ज्याचे चित्त सगुण भगवंताच्या ठिकाणी स्थिर झाले, असा योगयुक्त पुरुष अढळ शांतीला प्राप्त होतो व ज्याचे चित्त परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर झाले नाही, तो विषयसुखाच्या वासनेमुळे कर्मफळाची इच्छा करतो व संसारात पडतो.॥ १२॥ सर्व कर्मांचा मनाने संन्यास करून व इंद्रिये आपल्या स्वाधीन ठेवून विषयसुखाची इच्छा न करता, मी कर्म करतो किंवा करवितो, असे न समजणारा संयमी पुरुष या नवद्वाराच्या देहामध्ये आनंदाने राहातो.॥ १३॥ सृष्टिकर्त्या परमेश्वराने लोकांची कर्मे, लोकांचे कर्तृत्व किंवा कर्मफळ यांचा संबंध, यांपैकी काही उत्पन्न केले नाही. कर्म, कर्तृत्व व कर्मफळसंयोग या सर्वरूपाने प्रकृतीच परिणाम पावते.॥ १४॥ परमेश्वर कोणाचे पाप घेत नाही व पुण्यही घेत नाही. प्राण्यांना आत्मस्वरूपाचे जे अज्ञान असते, त्या अज्ञानाच्या भ्रांतीमुळे हे कर्म, हा मी कर्ता, त्याचे फळ व ते मी भोगतो अशा व्यर्थ भ्रांत कल्पना प्राणी करतात.॥ १५॥ आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानाने ज्यांचे अज्ञान नाहीसे झाले, त्यांच्या ठिकाणी सूर्यासारखे प्रखर प्रगट झालेले ते आत्मज्ञान, त्यांना सर्व जग आत्मस्वरूप आहे, असेच दाखविते.॥ १६॥
तरी आत्मयोगें आथिला। जो कर्मफळांसी विटला।
तो घर रिघोनि वरिला। शांती जगीं॥ ७१॥
येर कर्मबंधें किरीटी। अभिलाषाचिया गांठी।
कळासला खुंटीं। फळभोगाच्या॥ ७२॥
जैसा फळाचिये हांवें। तैसें कर्म करी आघवें।
मग न कीजेचि येणें भावें। उपेक्षी जो॥ ७३॥
तो जयाकडे वास पाहे। तेउती सुखाची सृष्टि होये।
तो म्हणे तेथ राहे। महाबोध॥ ७४॥
नवद्वारदेहीं। तो असतचि परी नाहीं।
करीतचि न करी कांहीं। फळत्यागी॥ ७५॥
जैसा कां सर्वेश्वर। पाहिजे तंव निर्व्यापार।
परी तोचि रची विस्तार। त्रिभुवनाचा॥ ७६॥
आणि कर्ता ऐसें म्हणिपे। तरी कवणें कर्मीं न शिंपे।
जे हातपावो न लिंपे। उदासवृत्तीच्या॥ ७७॥
योगनिद्रा तरी न मोडे। अकर्तेपणा सळु न घडे।
परी महाभूतांचें दळवाडें। उभारी भलें॥ ७८॥
जगाच्या जीवीं आहे। परी कवणाचा कंहीं नोहे।
जगचि हें होय जाये। तो शुद्धीही नेणे॥ ७९॥
पापपुण्यें अशेषें। पासींचि असतु न देखे।
आणि साक्षीही होऊं न ठाके। येरी गोष्टी कायसी॥ ८०॥
पैं मूर्तीचेनि मेळें। तो मूर्तचि होऊनि खेळे।
परी अमूर्तपण न मैळे। दादुलयाचें॥ ८१॥
तो सृजी पाळी संहारी। ऐसें बोलती जें चराचरीं।
तें अज्ञान गा अवधारीं। पंडुकुमरा॥ ८२॥
तें अज्ञान जैं समूळ तुटे। तैं भ्रांतीचें मसैंरें फिटे।
मग अकर्तृत्व प्रकटे। मज ईश्वराचें॥ ८३॥
एथ ईश्वर एक अकर्ता। ऐसें मानलें जरी चित्ता।
आणि तोचि मी हें स्वभावता। आदीचि आहे॥ ८४॥
ऐसेनि विवेकें उदो चित्तीं। तयासी भेद कैंचा त्रिजगतीं।
देखें आपुलिया प्रतीती। जगचि मुक्त॥ ८५॥
जैसी पूर्वदिशेच्या राउळीं। उदया येतांचि सूर्य दिवाळी।
कीं येरीही दिशा तियेचि काळीं। काळिमा नाहीं॥ ८६॥
अर्थ—जो आत्मैक्याने संपन्न झाला व जो कर्माचे फळ जे विषयसुख, त्यालाही विटला, त्यालाच या जगात शांतीने त्याच्या घरी येऊन त्याच्याशी आपले लग्न लावले.॥ ७१॥ बाकीचे जे आत्मैक्याने संपन्न नाहीत, ते विषयवासनेच्या गाठीने कर्मफळाच्या खुंटीवर लटकलेले राहातात.॥ ७२॥ कर्मफळाच्या आशेने कर्म करणारा ज्या तत्परतेने कर्म करतो, त्याच तत्परतेने कर्मफळाची आशा न करता योगी कर्म करतो, पण मी कर्ता नाही या अनुभवाने तो त्या फळाची उपेक्षा करतो.॥ ७३॥ असा योगी जिकडे दृष्टी देतो तेवढे आत्मसुखच त्याच्या प्रत्ययाला येते. तो म्हणेल तेथे आत्मबोध प्रगट होतो.॥ ७४॥ नवछिद्रांच्या या देहपुरात, तो असून नसतो व फळत्याग केल्यामुळे कर्म करूनही काही करीत नाही.॥ ७५॥ ज्याप्रमाणे परमात्मा अखंड कर्मरहितच आहे, पण तोच ब्रह्मांडाची उत्पत्ती, स्थिती, प्रलय करतो.॥ ७६॥ आणि जर परमेश्वराला ब्रह्मांडाचा कर्ता म्हणावे तर, तो कोणत्याही कर्माला स्पर्श करीत नाही; कारण उदासवृत्तीमुळे त्याच्या हातापायांकडून कोणते कर्मच होत नाही.॥ ७७॥ त्याची योगनिद्रा म्हणजे निर्विकल्प स्थिती तर यत्किंचित भंग पावत नाही आणि अकर्तेपणा यत्किंचित मोडत नाही. तरी पंचभूतांचा एवढा मोठा समुदाय उत्पन्न करतो.॥ ७८॥ तो सर्व जगाचा अंतर्यामी आहे, पण कधी कोणाचा होत नाही. जगच उत्पन्न होते व नाश पावते; पण त्याला त्याची शुद्धीही नाही.॥ ७९॥ पापपुण्ये जवळ असून देखील तो जाणत नाही. त्या बाकीच्या गोष्टी तर असोत, पण तो त्यांचा साक्षी देखील होऊ इच्छित नाही.॥ ८०॥ नामरूपांच्या योगाने सगुण साकार देह घेऊन तो लीला करतो, पण त्या जगताच्या स्वामीचे निराकारपण भंगत नाही.॥ ८१॥ परमेश्वर सृष्टी उत्पन्न करतो, तिचे पोषण करतो व तिचा संहारही तोच करतो असे जे जगात बोलले जाते, अर्जुना! ते सर्व लोकांचे अज्ञान होय.॥ ८२॥ हे अज्ञान नि:शेष नाहीसे झाले असता परमेश्वराच्या कर्तृत्वाची भ्रांती नाश पावते व मग ईश्वराच्या ठिकाणी कर्म व कर्तृत्व दोन्ही मुळीच नाही असे जाणले जाते.॥ ८३॥ मग ईश्वर अकर्ता आहे, म्हणून सृष्टी झालीच नाही ही गोष्ट चित्ताला पटली की, सृष्टी मुळीच नसल्यामुळे, मुळात परमेश्वर व मी एकच आहोत असा सहजच अनुभव येतो.॥ ८४॥ असा जेव्हा विवेक चित्तात प्रगट होतो, तेव्हा तिन्ही लोकात त्याला आपल्याहून भिन्न वस्तूच दिसत नाही आणि त्या अनुभवाने, तो आपल्याप्रमाणे सर्व जीवांना उपाधिरहित म्हणजे मुक्त समजतो.॥ ८५॥ ज्याप्रमाणे पूर्व दिशेच्या घरी सूर्याचा उदय झाल्याबरोबर जिकडे तिकडे सूर्यप्रकाशाची दिवाळी होते किंवा पूर्वदिशेप्रमाणे इतर दिशांच्या ठिकाणी अंधार नाहीसा होऊन प्रकाश होतो.॥ ८६॥
गूढार्थदीपिका—एका आत्मवस्तूवाचून, जीवदशा, कर्म व कर्तृत्व, कर्मफळ इत्यादी आपले ठिकाणी व कर्मफलदातृत्व, सृष्टिउत्पत्त्यादि कर्म व त्याचे कर्तृत्व परमेश्वराच्या ठिकाणी जीवानेच आपल्या अज्ञानभ्रांतीने आरोपित केले आहे. वस्तुत: यांपैकी काहीच नाही. केवळ एकसच्चिदानंद-परब्रह्मच आहे. असा परमेश्वराचा व आत्मज्ञानी पुरुषाचा एकच अनुभव असतो असा अर्थ.
(श्लोक-१७-१९)
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तपरायणा:।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषा:॥ १७॥
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिता: समदर्शिन:॥ १८॥
इहैव तैर्जित: सर्गो येषां साम्ये स्थितं मन:।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिता:॥ १९॥
अर्थ—ज्यांनी बुद्धीने आत्मज्ञानाचाच निश्चय केला, मी ब्रह्म असेच सर्वकाळ समजतात, ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी कर्मसमर्पणरूप कर्मयोगाने चित्त स्थिर झाले व सर्व कर्मांचा परमेश्वराच्या ठिकाणीच संन्यास केला, असे पुरुष आत्मज्ञानाने संपूर्ण पापरहित होऊन पुन: जन्माला येत नाहीत.॥ १७॥ विद्याविनयादी सद्गुणसंपन्न ब्राह्मणाच्या ठिकाणी व गाय, हत्ती, कुत्रे व चांडाळ या सर्वांच्या ठिकाणी ज्ञानी पुरुषाची समदृष्टीच असते.॥ १८॥ ज्यांचे चित्त समतेला पावले, त्यांनी येथे जिवंतपणीच हा संसार जिंकलेला असतो, कारण समता ही शुद्ध ब्रह्मच होय, म्हणून समचित्त झालेले पुरुष ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणीच स्थिर असतात.॥ १९॥
बुद्धिनिश्चयें आत्मज्ञान। ब्रह्मरूप भावी आपणा आपण।
ब्रह्मनिष्ठा राखे पूर्ण। तत्परायण अहर्निशीं॥ ८७॥
ऐसें व्यापक ज्ञान भलें। जयांचिया हृदया गिंवसित आलें।
तयांची समता दृष्टि बोलें। विशेषु काई॥ ८८॥
एक आपणपेंचि जैसें। ते देखती विश्व तैसें।
हें बोलणें कायसें। नवल एथ॥ ८९॥
परी दैव जैसें कवतिकें। कंहींचि दैन्य न देखे।
कां विवेक हा नोळखे। भ्रांतीतें जेवीं॥ ९०॥
ना तरी अंधकाराची वानी। जैसा सूर्य न देखे स्वप्नीं।
अमृत नायके कानीं। मृत्युकथा॥ ९१॥
हें असो संताप कैसा। चंद्र न स्मरे जैसा।
भूतीं भेद नेणती तैसा। ज्ञानिये ते॥ ९२॥
मग हा मशक हा गज। कीं श्वपच हा द्विज।
पैल इतर हा आत्मज। हें उरलें कें॥ ९३॥
ना तरी हे धेनु हें श्वान। एक गुरु एक हीन।
हें असो कैंचें स्वप्न। जागतया॥ ९४॥
एथ भेद तरी कीं देखावा। जरी अहंभाव उरला होआवा।
तो आधींचि नाहीं आघवा। आतां विषम काई॥ ९५॥
म्हणोनि सर्वत्र सदा सम। तें आपणचि अद्वय ब्रह्म।
हें संपूर्ण जाणे वर्म। समदृष्टीचें॥ ९६॥
जिहीं विषयसंग न सांडितां। इंद्रियातें न दंडितां।
परी भोगिली नि:संगता। कामनेविण॥ ९७॥
जिहीं लोकांचेनि आधारें। लौकिकेंचि व्यापारें।
परी सांडिलें निदसुरें। लौकिक हें॥ ९८॥
जैसा जनामाजि खेचर। असतूचि जना नव्हे गोचर।
तैसा शरीरीं परी संसार। नोळखे तयातें॥ ९९॥
हें असो पवनाचेनि मेळें। जैसें जळींचि जळ लोळे।
तें आणिकें म्हणती वेगळें। कल्लोळ हे॥ १००॥
तैसें नाम रूप तयाचें। येऱ्हवीं ब्रह्मचि तो साचें।
मन साम्या आलें जयाचें। सर्वत्र गा॥ १०१॥
ऐसेनि समदृष्टी जो होये। तया पुरुषा लक्षणही आहे।
अर्जुना संक्षेपें सांगेन पाहें। अच्युत म्हणे॥ १०२॥
अर्थ—बुद्धीचा निश्चय होऊन आत्मज्ञान झाल्यामुळे, जे सर्वकाळ आपल्याला ब्रह्मस्वरूपच समजतात; ब्रह्माच्या ठिकाणी कर्म समर्पण करून चित्त स्थिर करतात व जे याप्रमाणे अखंड ब्रह्मपरायण होतात,॥ ८७॥ असे व्यापक ज्ञान ज्यांना प्राप्त झाले, त्यांची समतादृष्टी, अर्जुना! काय विशेष शब्दाने वर्णन करायची?॥ ८८॥ आपण जसे आपल्याला अनुभववितात, तसेच ते सर्व विश्व पाहतात. असा हा अपूर्व प्रत्यय आहे. शब्दाने सांगता येत नाही.॥ ८९॥ ज्याप्रमाणे भाग्याला दारिद्रॺ कधीच दृष्टीस पडत नाही किंवा विवेकाला भ्रांती कधी समोर दिसत नाही.॥ ९०॥ अथवा सूर्याला स्वप्नात देखील अंधाराचा मासला पाहायला मिळत नाही किंवा अमृताला मृत्यूची गोष्ट ऐकण्याचा कधी प्रसंग येत नाही.॥ ९१॥ हे असू दे, पण चंद्राला उकाडॺाचे कधी ज्ञान होते का? कधी होत नाही. त्याप्रमाणे त्या ज्ञानी पुरुषांना भेद म्हणजे ब्रह्माहून ही भूतसृष्टी निराळी आहे किंवा भूते परस्परांहून भिन्न आहेत, असा भेद दिसत नाही.॥ ९२॥ मग हा मशक, हा हत्ती, हा चांडाळ, हा ब्राह्मण असा किंवा हा माझा मुलगा व इतर परके असा भेदभाव उरेल काय?॥ ९३॥ अथवा ही गाय, हा कुत्रा, हा श्रेष्ठ, हा कनिष्ठ, हा भेद तरी कोठला राहणार? जागणाऱ्या मनुष्याला स्वप्न कसे दिसेल?॥ ९४॥ जर कशाचा अहंकार उरला, तरच भेदाचा प्रत्यय येतो. तो अहंकार तर पूर्वीच नि:शेष नाहीसा झाला, मग विषमपणाचा प्रत्यय कोठून येणार?॥ ९५॥ म्हणून ज्ञानी पुरुष सर्वत्र सर्वदा समबुद्धीच असतात. ते आपणच अद्वैत ब्रह्मस्वरूप होतात व हीच खरोखर समदृष्टीची गुह्य खूण आहे.॥ ९६॥ ज्यांनी विषयाचा संग न सोडता व इंद्रियांना बळजबरीने न आवरता, विषयसुखाची नि:शेष कामना सोडल्यामुळे नि:संगपणाचा अनुभव घेतला,॥ ९७॥ जो लोकात राहूनच लोक करतात तसे व्यापार करताना दिसतो पण हे अज्ञान-भ्रांतिजन्य लोक व लौकिक व्यापार ज्यांनी मनातून सोडले (किंवा जो विसरला),॥ ९८॥ ज्याप्रमाणे आकाशात संचार करणारे पिशाचादिक असून लोकांना दिसत नाहीत, त्याप्रमाणे शरीरादिकांच्या ठिकाणी होणारा संसार तो मुळीच जाणत नसतो.॥ ९९॥ हे असू दे. वाऱ्याच्या योगाने पाणीच पाण्यावर लोळते, पण दुसरे अज्ञानी लोक त्या पाण्याच्या लोळण्याला वेगळे समजून त्याला तरंग म्हणतात.॥ १००॥ त्याप्रमाणे ज्याची सर्वत्र समदृष्टी झाली असा ज्ञानी पुरुष केवळ नामरूपाने निराळा दिसतो. वस्तुत: तो परब्रह्मच असतो.॥ १०१॥ देव म्हणतात, अर्जुना! जो पुरुष समदृष्टी झाला, त्या पुरुषाला ज्या लक्षणावरून ओळखता येते ते लक्षण तुला संक्षेपाने सांगतो.॥ १०२॥
गूढार्थदीपिका—वरील श्लोकांत व त्यावरील ओव्यांत जी समदृष्टी वर्णिली आहे, ती समदृष्टी म्हणजे ब्रह्मदृष्टी होय. त्या समदृष्टीने एक सच्चिदानंद परब्रह्मच अनुभवाला येते; म्हणजे वस्तुमात्र सच्चिदानंदब्रह्मस्वरूपच भासतात व दीन-श्रीमंत, जड-चैतन्य, मनुष्य-पशू, सुखी-दु:खी, दुष्ट-सुष्ट इत्यादी सर्व विषम भावांचा विसर पडतो. ब्राह्मण जातीचे व मांग जातीचे किंवा पक्वान्ने व विष्ठा यांचे ज्ञान होऊन त्यांना समान लेखणे असा समदृष्टीचा अर्थ नाही.
“भावाद्वैतं सदा कुर्यात् क्रियाद्वैतं न कर्हिचित्”॥ ८७॥
(शंकराचार्य-तत्त्वोपदेश)
सर्व जगताचे कारण जी परब्रह्म वस्तू तीच सर्वत्र निरनिराळॺा नामरूपात भरलेली आहे, असे परब्रह्माचे एक वस्तुत्व जाणणे यालाच आचार्यांनी भावाद्वैत, समदृष्टी किंवा अद्वैतदृष्टी म्हटले आहे. भगवंतांनी गीतेत “अविभक्तं च भूतेषु” या श्लोकात निरनिराळॺा नामरूपांमुळे पृथक्-पृथक् भासणाऱ्या भावांमध्ये किंवा वस्तूंमध्ये एक अविनाशी परब्रह्म वस्तूच भरली आहे, असे पाहणे यालाच ज्ञान किंवा ज्ञानदृष्टी म्हटले आहे.
या अद्वैत ज्ञानदृष्टीत किंवा समदृष्टीत व्यवहार होतच नाही. ज्ञान्यांचा व्यवहार, ही दृष्टी कायम राहून होत असला तरी, ज्ञान्यांची ही दृष्टी व्यवहार करीत नाही. ती परब्रह्माच्या ठिकाणी अभ्यासाने अखंड स्थिर झालेली असते आणि व्यवहारकाली स्फुरणारा अहंकार हाच प्रारब्धानुसार व्यवहार करीत असतो. ज्ञानी व अज्ञानी या दोघांच्याही ठिकाणी दिसणारा व्यवहार अहंकारच करीत असताना, अज्ञानी पुरुष अहंकाराचे कर्मकर्तृत्व आपल्यावर ओढून घेतो व ज्ञानी पुरुष समदृष्टीमुळे अहंकाराशी संबंधच ठेवीत नाही व अहंकाराचे कर्मकर्तृत्व आपल्यावर ओढून घेत नाही, असा दोघांत फरक असतो.
साम्यदृष्टी किंवा अद्वैत ज्ञानदृष्टी प्राप्त होण्यापूर्वी ती प्राप्त होण्याकरिता, ज्ञानी पुरुष साधकदशेत जे कर्मयोगाचे अनुष्ठान करतो, त्या अनुष्ठानाने तो भगवदाज्ञेच्या परतंत्र होत असल्यामुळे व त्याच्या अहंकारादी वृत्तीला भगवंताच्या आज्ञेच्या परतंत्र वागण्याचीच सवय असल्यामुळे, ज्ञान झाल्यावर किंवा समदृष्टी प्राप्त झाल्यावर, ज्ञानी पुरुषाला धर्ममर्यादा लागू नसली तरी किंवा धर्ममर्यादेनुसार वागणे हे माझे कर्तृत्व आहे, अशी कर्तव्यबुद्धी तो वागवू शकत नसला तरी, ज्ञानी पुरुषाची अहंकारादी तत्त्वे भगवत्परायण होऊन धर्मरूप आज्ञेला अनुसरूनच वागत असतात किंवा व्यवहार करीत असतात. ते वाटेल तसे वागू शकत नाहीत. कारण देहाहंकारामुळेच वाटेल तसे वागणे होऊ शकते व तो अहंकार ज्ञान्याच्या ठिकाणी नसतो, असे “न च नियोगाभावात्सम्यग्दर्शिनो यथेष्टचेष्टाप्रसंग:। सर्वत्राभिमानस्यैव प्रवर्तकत्वादभिमानाभावाच्च सम्यग्दर्शिन:” (ब्र. सू. २। ३। ४८ शां. भा.) या वचनाने भगवान आचार्यांनी सांगितले आहे.
वरील शास्त्रास सोडून असलेल्या अद्वैतव्यवहाराचा किंवा समदृष्टीच्या व्यवहाराचा आचार्यादी ज्ञानी पुरुषांनी निषेधच केला आहे.
“बुध्दाद्वैतस्वतत्त्वस्य यथेष्टाचरणं यदि।
शुनां तत्त्वदृशां चैव को भेदोऽशुचिभक्षणे॥ ५५॥”
(पं. द. द्वैतविवेक)
“भेटलेया वाटेवरी। चोखी आणि माहारी।
तेथ नातळे तियापरी। राहाटों जाणे॥ ४८०॥”
(ज्ञाने. अ. १३)
“ना ना चांडाळमंदिराशीं। अवचटें आलिया संन्यासी।
मग लाज होय जैसी। उत्तम तया॥ १७६॥”
(ज्ञाने. अ. १६)
“सांगें शूद्रघरीं आघवीं। पक्वान्नें आहाति बरवीं।
तीं द्विजें केवीं सेवावीं। दुर्बळ जरी जाहला॥ २२१॥”
(ज्ञाने. अ. ३)
गुरुमार्गामुळें भ्रष्ट सर्वकाळ।
म्हणती यातीकुळ नाहीं ब्रह्मीं॥ १॥
पवित्राला म्हणती नको हा कंटक।
मानिती आत्मिक अनामिका॥ २॥
••••
नसता करूनि होम खाती एके ठायीं।
म्हणती पाप नाहीं मोक्ष येणें॥ ५॥
••••
नाहीं शास्त्राधार पात्रापात्र नेणें।
उपदेशून घेणें द्रव्य कांहीं॥ ७॥
तुका म्हणे ऐसे गुरुशिष्य पूर्ण।
विठोबाची आण नरका जाती॥ ८॥
(तु. गा. सरकारी प्रत अ. २९७३)
समदृष्टि नोहे मांगासवें खाणें।
यथेच्छ सेवणें वेश्येलागीं॥ १॥
समदृष्टीसाठीं देह व्हावा तृण।
क्षणोक्षणीं प्राण कासावीस॥ २॥
जोडा आणि तोंड एकाचि चर्माचें।
संघट्टन त्याचें करूं नये॥ ३॥
अन्न आणि विष्ठा एकाचि धान्याची।
साम्यता दोहोंची म्हणूं नये॥ ४॥
देह प्राण मन बुद्धि ह्या उपाधि।
सोडिलिया शुद्धि समता ये॥ ५॥
ज्ञानेश्वरस्वामी न होतां कृपाळ।
वटवट वेळ वृथा सारी॥ ६॥
(गुलाबराव महाराज—अभंग गाथा १२६२)
कोण्याही प्राचीन अनुभवी पुरुषाचा प्रारब्धानुसार होणारा व्यवहार, धर्माला सोडून झालेला दिसून येत नाही. धर्माला सोडून होणारे आचरण लोकसंग्रहकारकही होत नाही. उलट लोकांचा अध:पात करणारे होते; कारण लोकसंग्रह म्हणजे लोकांना केवळ आपल्या मताचे अनुयायी करणे नव्हे, तर आपण धर्माप्रमाणे वागून लोकांनाही धर्मपरायण करणे होय. हाच अर्थ भगवंतांनी “लोकसंग्रहमेवापि” या श्लोकात व्यक्त केला आहे. आत्मस्वरूप झालेल्या ज्ञान्याच्या समदृष्टीला पृथक् पृथक् व विषम पदार्थांच्या अस्तित्वाचे ज्ञानच होत नाही, असा भाव.
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम्।
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थित:॥ २०॥
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम्।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥ २१॥
अर्थ—प्रिय वस्तू प्राप्त झाली असता ज्याला आनंद होत नाही व अप्रिय वस्तू प्राप्त झाली असता ज्याला उद्वेग वाटत नाही अशी ज्याची स्थिती झाली, तोच ब्रह्मज्ञानी होय. ज्याची बुद्धी आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर झाली, त्याला कधी मोह उत्पन्न होत नाही. तो ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर झाला.॥ २०॥ बाह्य विषयसुखात ज्याच्या चित्ताला आनंद वाटत नाही, ज्याला आत्म्याच्या ठिकाणचे सुख प्राप्त होते, तो पुरुष ब्रह्माशी ऐक्य पावून, त्या ऐक्याने अक्षय सुख भोगतो.॥ २१॥
जरी मृगजळाचेनि पूरें। जैसें न लोटिजे कां गिरिवरें।
तैसा शुभाशुभीं न विकरे। पातलिया जो॥ १०३॥
तोचि तो निरुता। समदृष्टि तत्त्वता।
हरि म्हणे पंडुसुता। तोचि ब्रह्म॥ १०४॥
जया आपणपें सांडूनि कंहीं। इंद्रियग्रामावरी येणें नाहीं।
तो विषय न सेवी हें काई। विचित्र येथ॥ १०५॥
सहजें स्वसुखाचेनि अपारें। सुरवाडलेनि अंतरें।
रचिला म्हणऊनि बाहिरें। पाउल न घाली॥ १०६॥
सांगें कुमुददळाचेनि ताटें। जो जेविला चंद्रकिरणें चोखटें।
तो चकोर कायि वाळुवंटें। चुंबित असे॥ १०७॥
तैसें आत्मसुख उपाईलें। जयासि आपणपेंचि फावलें।
तया विषय सहज सांडवले। म्हणों काई॥ १०८॥
येऱ्हवीं तरी कौतुकें। विचारूनि पाहें पां निकें।
या विषयांचेनि सुखें। झकविजती कवण॥ १०९॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे मृगजळाच्या पुराने पर्वत वाहून जात नाही, त्याप्रमाणे प्रिय अप्रिय काही प्राप्त झाले तरी ज्याच्या मनात हर्षशोकादी विकार उठत नाहीत.॥ १०३॥ अर्जुना! तोच खरा समदृष्टीचा पुरुष होय व तोच ब्रह्मस्वरूप झाला असे जाण.॥ १०४॥ जो आत्मस्वरूप सोडून कधी इंद्रियांवर येत नाही, तो विषयाचे सेवन करीत नाही यात काही आश्चर्य नाही.॥ १०५॥ आत्म्याच्या अमर्याद सुखाने त्याचे अंत:करण भरून जाते, म्हणून ते अंत:करण, बाहेर पाय ठेवीत नाही.॥ १०६॥ अर्जुना! सांग बरे, जो चकोर पक्षी चंद्रविकासी कमळाच्या दळाचे ताट करून चंद्रकिरणातील अमृतकणाचे भोजन करतो तो वाळवंटातील वाळूचे कण सेवन करील काय?॥ १०७॥ त्याप्रमाणे अमर्याद जे आत्मसुख ते ज्यांना आपल्या ठिकाणीच प्राप्त झाले, त्यांना विषयाचा विसर पडतो, हे काय सांगायला पाहिजे?॥ १०८॥ साधारणत: या विषयसुखाने कोण फसले जातात, याचा सहज कौतुकाने नीट विचार करून पाहा.॥ १०९॥
(श्लोक-२२)
ये हि संस्पर्शजा भोगा दु:खयोनय एव ते।
आद्यन्तवन्त: कौन्तेय न तेषु रमते बुध:॥ २२॥
अर्थ—बाह्य विषयाच्या संयोगाने होणारे भोग, उत्पन्न होणारे व नाश पावणारे असल्यामुळे, दु:ख देणारेच असतात; म्हणून शहाणा पुरुष त्यात रममाण होत नसतो.॥ २२॥
जिहीं आपणपें नाहीं देखिलें। तेचि इहीं इंद्रियार्थीं रंजले।
जैसें रंक कां आळुकैलें। तुषातें सेवी॥ ११०॥
ना तरी मृगें तृषापीडितें। संभ्रमें विसरोनि जळातें।
मग तोयबुद्धी बरडीतें। ठाकूनि येती॥ १११॥
तैसें आपणपें नाहीं दिठें। जयांतें स्वसुखाचे सदा खरांटे।
तयांसीचि विषय हे गोमटे। आवडती॥ ११२॥
येऱ्हवीं विषयीं सुख आहे। हें बोलणेंचि सारिखें नोहे।
तरी विद्युत्स्फुरणें कां न पाहे। जगामाजी॥ ११३॥
सांगें वातवर्षआतप धरे। ऐसी अभ्रच्छायाचि जरी सरे।
तरी त्रिमाळिकें धवळारें। करावीं कां॥ ११४॥
म्हणोनि विषयसुख जें बोलिजे। तें नेणतां गा वायां जल्पिजे।
जैसें महुर कां म्हणिजे। विषकंदातें॥ ११५॥
ना तरी भौमा नाम मंगळ। रोहिणीतें म्हणती जळ।
तैसा सुखप्रवाद बरळ। वैषयिक हा॥ ११६॥
हे असो आघवी बोली। सांग पां सर्पफणीची साउली।
ते शीतल होईल केतुली। मूषकासी॥ ११७॥
जैसा आमिषकवळ पांडवा। मीन न सेवी तंवचि बरवा।
तैसा विषयसंग आघवा। निभ्रांत जाणें॥ ११८॥
हे विरक्तांचिये दृष्टी। जैं न्याहाळिजे किरीटी।
तैं पांडुरोगाचिये पुष्टी-। सारिखें दिसे॥ ११९॥
म्हणोनि विषयभोगीं जें सुख। तें साद्यंतचि जाण दु:ख।
परी काय करिती मूर्ख। न सेवितां न सरे॥ १२०॥
तें अंतर नेणती बापुडे। म्हणोनि अगत्य सेवणें घडे।
सांगें पूयपंकींचे किडे। काय चिळसी घेती॥ १२१॥
तयां दु:खियां दु:खचि जिव्हार। ते विषयकर्दमींचे दर्दुर।
ते भोगजळीचें जळचर। सांडिती केवीं॥ १२२॥
आणि दु:खयोनी जिया आहाती। तिया निरर्थका तरी नव्हती।
जरी विषयांवरी विरक्ती। धरिती जीव॥ १२३॥
ना तरी गर्भवासादि संकट। कां जन्ममरणींचे कष्ट।
हे विसांवेवीण वाट। वाहावी कवणें॥ १२४॥
जरी विषयीं विषयो सांडिजेल। तरी महादोषीं कें वसिजेल।
आणि संसार हा शब्द नव्हेल। लटिका जगीं॥ १२५॥
म्हणोनि अविद्याजात नाथिलें। तें तिहींचि साच दाविलें।
जिहीं सुखबुद्धी घेतलें। विषयदु:ख॥ १२६॥
याकारणें गा सुभटा। हा विचारितां विषय वोखटा।
तूं झणें कंहीं या वाटा। विसरोनि जाशी॥ १२७॥
पैं यातें विरक्त पुरुष। त्यजिती कां जैसें विष।
निराशा तयां दु:ख। दाविलें नावडे॥ १२८॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे भुकेने व्याकूळ होणारा दरिद्री पुरुष धान्याचा कोंडाच आनंदाने खातो, त्याप्रमाणे ज्यांनी आपले स्वरूप जाणले नाही, तेच पुरुष या विषयांच्या सुखात आनंद मानतात.॥ ११०॥ किंवा तहानेने व्याकूळ झालेले हरीण पाणी सोडून भ्रमाने बरड जमिनीवर भासणाऱ्या मृगजळालाच पाणी समजून तेथे धावून येतात.॥ १११॥ त्याप्रमाणे ज्यांनी आपल्या आत्मस्वरूपाला जाणले नाही, म्हणून ज्यांना आत्मसुखाचा सदाच दुष्काळ आहे, त्यांनाच हे विषय सुंदर वाटतात व आवडतात.॥ ११२॥ खरे पाहू जाता विषयात सुख आहे हे बोलणेच योग्य नाही. मग जगामध्ये लोकांनी विजेच्या चमकण्याने क्षणभर होणाऱ्या प्रकाशानेच व्यवहार का करू नये?॥ ११३॥ सांग बरे, अर्जुना! ऊन, वायू, पाऊस, यांच्यापासून आपले संरक्षण होण्याकरिता अभ्रामुळे पडलेली छाया जर समर्थ झाली, तर लोकांनी तीन मजली घरे कशाला बांधावी?॥ ११४॥ ज्याप्रमाणे बचनागाच्या कंदाला मधुर असा नुसता शब्दच लावावा, त्याप्रमाणे विषयात सुख आहे हे बोलणे देखील न जाणता व्यर्थ बडबड करणे होय.॥ ११५॥ किंवा मंगळ या भयंकर उग्र ग्रहाला आपण मंगळ म्हणतो किंवा मृगजळाला जळ म्हणतो, त्याप्रमाणे विषयापासून होणाऱ्या सुखाला सुख म्हणण्याचा जो लोकांत प्रघात पडला, तो नुसता निरर्थक शब्दमात्रच आहे.॥ ११६॥ अर्जुना! असो हे बोलणे, पण सांग बरे, सर्पाने आपल्या फणेने उंदरावर केलेली सावली उंदराला कितीशी सुखकारक होईल?॥ ११७॥ ज्याप्रमाणे आकडीला लागलेला मांसाचा तुकडा जोपर्यंत मासा गिळत नाही, तोपर्यंत तो सुखी असतो, त्याप्रमाणेच संपूर्ण विषयांचा संबंध आहे, असे नि:संशय जाण.॥ ११८॥ विरक्त पुरुषाच्या दृष्टीने या विषयसुखाकडे पाहिले असता हे विषयसुख पांडुरोगात होणाऱ्या अंगपुष्टीसारखेच वाटते.॥ ११९॥ म्हणून विषयभोगात जे सुख आहे, ते सुख नसून संपूर्ण सुरवातीपासून तर शेवटपर्यंत दु:खच आहे, पण मूर्खांना ते विषयसुख भोगल्यावाचून राहवत नाही.॥ १२०॥ ते मूर्ख अविचारी लोक आत्मसुखात व विषयसुखात काय फरक आहे हे जाणत नाहीत; म्हणून विषयसुखच त्यांना भोगावेसे वाटते. अर्जुना! सांग, पुवाच्या चिखलातील किडॺांना पुवाची किळस येते का?॥ १२१॥ त्याप्रमाणे नेहमी दु:ख भोगणाऱ्यांना दु:खच अत्यंत प्रिय होते. ते विषयरूप चिखल खाणाऱ्या व चिखलातच राहणाऱ्या बेडक्या होत. किंवा ते विषयभोगरूपी जळात नेहमी राहाणारे जळचर प्राणीच होत. मग ते विषय कसे सोडतील?॥ १२२॥ आणि हे मूर्ख अविचारी लोक जर विषयाचा कंटाळा करतील, तर ज्या योनीत अत्यंत दु:ख आहे, अशा योनी (त्या योनीत जाणारे कोणीच राहणार नाहीत तर) व्यर्थ होणार नाहीत का?॥ १२३॥ किंवा ज्या संसारवाटेने गर्भवासाचे जन्ममरणाचे घोर दु:ख भोगावे लागते ती संसारवाट काही एक विश्रांती न घेता सारखी मग कोणी चालायची?॥ १२४॥ जर विषयासक्त लोकांनी विषयसुखाचा त्याग करावा, तर महादोषांनी कोठे राहवे? आणि संसार हा शब्दच निरर्थक होणार नाही का?॥ १२५॥ म्हणून ज्यांनी विषयाच्या दु:खाच्या ठिकाणी सुखबुद्धी केली, त्यांनीच हा संसाररूपी संपूर्ण खोटा अविद्याभ्रम खरा करून दाखविला.॥ १२६॥ यास्तव हे उत्तम योद्धॺा अर्जुना, विचार करून पाहता विषय दु:खदायक आहेत. तू कदाचित चुकून या विषयाच्या वाटेने जाशील? (म्हणजे जाऊ नकोस).॥ १२७॥ पण विरक्त पुरुष या विषयसुखाच्या मार्गाचा हे विष आहे असे समजून त्याग करतात. ज्यांची विषयसुखाची इच्छा नि:शेष नाहीशी झाली, अशा निरिच्छ पुरुषांना, विषयाचे सुख हे दु:खच वाटते; म्हणून असे सुखरूप दु:ख आवडत नाही.॥ १२८॥
(श्लोक-२३-२५)
शक्नोतीहैव य: सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात्।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्त: स सुखी नर:॥ २३॥
योऽन्त:सुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव य:।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति॥ २४॥
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषय: क्षीणकल्मषा:।
छिन्नद्वैधा यतात्मान: सर्वभूतहिते रता:॥ २५॥
अर्थ—हे शरीर पडण्यापूर्वीच जो मनातील कामक्रोधाचे वेग सहन करू शकतो, त्याचीच बुद्धी सम झाली व तोच सुखी होय.॥ २३॥ जो अंत:करणात सुखी झाला व आत्मस्वरूपीच रममाण होतो व आतील आत्मज्ञानज्योती प्राप्त झाली, असा तो योगी ब्रह्मभूत होऊन शेवटी ब्रह्मात मिळतो.॥ २४॥ निष्पाप झालेले, ज्यांचा द्वैतप्रत्यय नि:शेष नाहीसा झाला, ज्यांनी अंत:करण स्वाधीन केले व सर्व भूतांचे कल्याण इच्छिणारे जे ऋषी त्यांना शेवटची ब्रह्मस्थिती प्राप्त होते.॥ २५॥
ज्ञानियांच्या हन ठायीं। याची मातही कीर नाहीं।
देहीं देहभाव जिहीं। स्ववश केले॥ १२९॥
जयातें बाह्याची भाष। नेणिजेचि नि:शेष।
अंतरीं सुख। एक आथी॥ १३०॥
परी तें वेगळेपणें भोगिजे। जैसें पक्षियें फळ चुंबिजे।
तैसें नव्हे तेथ विसरिजे। भोगितेपणही॥ १३१॥
भोगीं अवस्था एकी उठी। ते अहंकाराचा अचळ लोटी।
मग सुखेंसिं घे आंठी। गाढेपणें॥ १३२॥
तिये आलिंगनमेळीं। होय आपेंआप कवळी।
तेथ जळ जैसें जळीं। वेगळें न दिसे॥ १३३॥
कां आकाशीं वायो हरपे। तेथ दोन्ही हे भाष लोपे।
तैसें सुखचि उरे स्वरूपें। सुरतीं तिये॥ १३४॥
ऐसी द्वैताची भाष जाय। मग म्हणों जरी एकचि होय।
तरी तेथ साक्षी कवण आहे। जाणतें जें॥ १३५॥
म्हणोनि असो हें आघवें। एथ न बोलणें काय बोलावें।
ते खुणाचि पावेल स्वभावें। आत्माराम॥ १३६॥
जे ऐसेनि सुखें मातले। आपणपांचि आपण राहिले।
ते मी जाणें निखिळ वोतले। सामरस्याचे॥ १३७॥
ते आनंदाचे अनुकार। सुखाचे अंकुर।
कीं महाबोधें विहार। केले जैसे॥ १३८॥
ते विवेकाचे गांव। कीं परब्रह्मींचे स्वभाव।
ना तरी अळंकारले अवयव। ब्रह्मविद्येचे॥ १३९॥
ते सत्त्वाचे सात्त्विक। कीं चैतन्याचे आंगिक।
हें बहु असो एकैक। वानिसी काई॥ १४०॥
तूं संतस्तवनीं रतसी। तरी कथेची से न करिसी।
कीं निराळीं बोल देखसी। सनागर॥ १४१॥
परी तो रसातिशयो मुकुळीं। मग ग्रंथार्थदीप उजळीं।
करीं साधुहृदयराउळीं। मंगळउखा॥ १४२॥
ऐसा गुरूचा उवायिला। निवृत्तिदासासी पातला।
मग तो म्हणे कृष्ण बोलिला। तेंचि आईका॥ १४३॥
अर्जुना अनंतसुखाच्या डोहीं। एकसरां तळचि घेतला जिहीं।
मग स्थिरावूनि तेही। तेंचि जाहले॥ १४४॥
अथवा आत्मप्रकाशें चोखें। जो आपणपेंचि विश्व देखे।
तो देहींचि परब्रह्म सुखें। मानूं येईल॥ १४५॥
जें साचोकारें परम। ना तें अक्षर नि:सीम।
जिये गांवींचे निष्काम। अधिकारिये॥ १४६॥
जें महर्षीं वाढलें। विरक्तां भागा फिटलें।
जें नि:संशयां पिकलें। निरंतर॥ १४७॥
अर्थ—ज्ञानी पुरुषांच्या ठिकाणी या विषयांची निश्चयाने मुळीच गोष्ट देखील नसते. (त्यांना विषय भासत नाहीत असा अर्थ.) त्यांनी देहात असूनच देहाचे विकार स्वाधीन करून घेतलेले असतात.॥ १२९॥ ज्यांना बाह्य पदार्थाचे मुळी ज्ञानच नसते व एक आत्मसुखच अंत:करणात भरलेले असते,॥ १३०॥ ज्याप्रमाणे पक्षी फळाहून वेगळा राहून फळाचा स्वाद घेतो, त्याप्रमाणे आपल्याला वेगळे ठेवून ज्ञानी पुरुष ते सुख भोगत नाही तर, तेथे भोक्तेपणही विसरले जाते. विषयसुखाच्या भोगात भोक्ता, भोग्य, भोग अशी जशी त्रिपुटी राहाते, तशी आत्मसुखभोगात राहत नाही.॥ १३१॥ या आत्मसुखाच्या भोगात अशी काही सुखाची स्थिती असते की तीत भोग झाला असता अहंकाराचा पडदाच राहात नाही आणि चित्त आत्मसुखाशी दृढ मिठी मारते म्हणजे चित्त केवळ सुखस्वरूप होते.॥ १३२॥ चित्त व आत्मसुख यांच्या या आलिंगनात जाणीवरहित सहज ऐक्य होते व जळात जळ मिळाले असता ते मग वेगळे दिसत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी व आत्मा त्या सुखात वेगळे राहात नाहीत.॥ १३३॥ किंवा आकाशात वायू लोपला गेला, म्हणजे मग आकाश व वायू अशी दोनपणाची भाषाच राहात नाही. तसेच ज्ञानी व आत्मा यांचे ऐक्य झाले की त्या ऐक्यात ज्ञानी व आत्मा हे दोन शब्द जाऊन एक सुखच उरते म्हणजे शब्दमात्रदेखील दोनपणे राहात नाही.॥ १३४॥ अशी द्वैताची भाषा नाहीशी होते व मग तेथे दोघे एक झाले असे म्हणावे तर त्या ऐक्याची जाणीव ठेवणारा साक्षी तरी कोण राहतो?॥ १३५॥ म्हणून अर्जुना! हे सर्व असू दे. येथे जी स्थिती असते ती बोलताच येत नाही, मग कोणी काय बोलावे? आत्माराम झालेले पुरुष स्वभावत:च ह्या अनुभवाच्या खुणा जाणतात.॥ १३६॥ जे पुरुष अशा जाणीवरहित आत्मसुखाने मत्त झाले व केवळ आपणच होऊन राहिले ते पुरुष समरसतेच्या ओतलेल्या मूर्ती आहेत, असे मी म्हणतो.॥ १३७॥ ते ब्रह्मानंदाला आलेले आकार होत. ब्रह्मसुखाचे अंकुर होत किंवा पूर्ण आत्मज्ञानाने केलेली क्रीडा होय.॥ १३८॥ ते विवेकाचे मूळ गाव होय किंवा त्यांची मूर्ती म्हणजे परब्रह्माचा स्वभावच म्हणता येतो. अथवा त्यांना ब्रह्मविद्येचे अलंकाराने भूषित केलेले अवयव म्हणता येईल.॥ १३९॥ ते ज्ञानी पुरुष सत्त्वाचेही शुद्ध सत्त्व होत किंवा ते चैतन्याचे अवयव होत. हे वर्णन ऐकून श्रीगुरू निवृत्तिनाथ म्हणतात, हे असू दे. हे एकेक आता किती वर्णन करशील?॥ १४०॥ तू संतांचे स्तवन करताना त्यात इतका रंगून जातोस की, तू श्रीकृष्णार्जुनांचा संवाद सांगत आहेस, हेही तुला भान राहात नाही आणि निर्गुणस्वरूपाचेही सुंदर गोड शब्दांनी वर्णन करतोस.॥ १४१॥ पण आता रसाचा पूर आवरता घे व ग्रंथाचा अर्थरूप दिवा लाव आणि श्रवण करणाऱ्या संतांच्या हृदयमंदिरात आत्मकल्याणाचा प्रात:काळ होऊ दे.॥ १४२॥ याप्रमाणे श्रीगुरू निवृत्तिनाथांचा ऐकण्याचा उल्हास पाहून श्रीनिवृत्तिनाथांचे दास श्रीज्ञानेश्वरमहाराज यांनाही तसाच उल्हास प्राप्त झाला. मग श्रीज्ञानेश्वरमहाराज म्हणाले की, आता श्रीकृष्ण भगवान काय बोलले तेच ऐका.॥ १४३॥ अर्जुना! अत्यंत अमर्याद व खोल आत्मसुखाच्या डोहात ज्यांनी एकदम एकसारखा तळच गाठला व तेथेच कायमचे स्थिर झाले व तद्रूप बनले॥ १४४॥ किंवा जो स्पष्ट आत्मप्रकाशाने सर्व विश्वच आत्मस्वरूप पाहातो, तो देहासहच सुखाने परब्रह्मरूप झाला, असे मानता येईल.॥ १४५॥ जी परब्रह्मस्थिती अत्यंत सत्यरूप आहे किंवा जी नि:सीम अविनाश आहे, ज्यांच्या मनातून विषयसुखाची कामना नि:शेष निघून गेली, असे पुरुषच ज्या ब्रह्म-स्थितीचे अधिकारी असतात.॥ १४६॥ जी ब्रह्मस्थिती इंद्रियादिकांना जिंकणाऱ्या महर्षींपुढे वाढली जाते, अत्यंत विरक्त झालेल्या पुरुषांच्याच वाटॺाला येते आणि अखंड संदेहरहित झालेल्यांच्या ठिकाणी जिचे मुबलक पीक येते.॥ १४७॥
गूढार्थदीपिका—आत्मसुखांत जाणीवच राहत नाही किंवा जाणीव ठेवून आत्मसुख किंवा ब्रह्मसुख मिळत नाही.
(श्लोक-२६-२८)
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम्।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥ २६॥
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवो:।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥ २७॥
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायण:।
विगतेच्छाभयक्रोधो य: सदा मुक्त एव स:॥ २८॥
अर्थ—ज्यांनी अंत:करणाचा निग्रह केला आहे, कामक्रोधादी विकाररहित जे झाले आहेत आणि आत्मस्वरूप ज्यांनी जाणले आहे, अशा ज्ञानी पुरुषाला सर्वत्र मुक्तस्थितीच प्रत्ययाला येते. किंवा सर्व आतबाहेर ब्रह्मच दिसते.॥ २६॥ देहाच्या बाहेर असणारे जे शब्दादी विषय यांना बाहेरच ठेवून म्हणजे त्यांचे चिंतन न करता (विषयचिंतनाने विषय मनात शिरतात म्हणून) दोन भ्रुकुटींच्यामध्ये दृष्टी ठेवून, नाकातून वाहणारे प्राण व अपान यांना सम करून,॥ २७॥ ज्यांनी इंद्रिये, मन व बुद्धी यांचा निरोध केला व जो मोक्षपरायण झाला व विषयवासना, भय, क्रोध याविरहित झाला, असा मुनी सदा मुक्तच असतो.॥ २८॥
जिहीं विषयापासोनि हिरतलें। चित्त आपुलें आपण जिंतिलें।
ते निश्चित जेथ सुतले। चेतीचिना॥ १४८॥
तें परब्रह्म निर्वाण। जें आत्मविदांचें कारण।
तेंचि ते पुरुष जाण। पंडुकुमरा॥ १४९॥
ते ऐसे कैसेनि जाहाले। जे देहींचि ब्रह्मत्वा आले।
हें पुससी तरी भलें। संक्षेपें सांगों॥ १५०॥
तरी वैराग्याचेनि आधारें। जिहीं विषय दवडूनि बाहिरें।
शरीरीं एकंदरें। केलें मन॥ १५१॥
सहजें तिहीं संधी भेटी। जेथ भ्रूपल्लवां पडे गांठी।
तेथ पाठिमोरी दिठी। पारुखोनियां॥ १५२॥
सांडूनि दक्षिण वाम। प्राणापानसम।
चित्तेंसी व्योम-। गामिये करिती॥ १५३॥
तेथ जैसीं रथ्योदकें सकळें। घेऊनि गंगा समुद्रीं मिळे।
मग एकेक वेगळें। निवडूं न ये॥ १५४॥
तैसी वासनांतराची विवंचना। मग आपैसी पारुखे अर्जुना।
जे वेळीं गगनीं लयो मना। पवनें कीजे॥ १५५॥
जेथ हें संसारचित्र उमटे। तो मनोरूप पट फाटे।
जैसें सरोवर आटे। मग प्रतिभा नाहीं॥ १५६॥
तैसें मन एथ मुदल जाय। मग अहंभावादिक कें आहे।
म्हणोनि शरीरेंचि ब्रह्म होये। अनुभवी तो॥ १५७॥
अर्थ—ज्यांनी आपले चित्त विषयांपासून हिरावून घेतले व अशा रितीने आपणच आपल्या चित्ताला जिंकले, ते पुरुष, जेथे निजले असता पुन: जागे होत नाहीत; म्हणजे ज्यांच्या ठिकाणी पुन: देहबुद्धी उत्पन्न होत नाही,॥ १४८॥ ते ब्रह्मच शेवटली स्थिती आहे. ते जाणूनच ब्रह्मविद होत असतात; म्हणून ते पुरुषही ब्रह्मच होतात.॥ १४९॥ ते पुरुष देहासकट ब्रह्मरूप कसे झाले, असे जर विचारशील तर संक्षेपाने सांगतो, ऐक.॥ १५०॥ विषयांविषयीच्या वैराग्याने ज्यांनी विषयांचे चिंतन करणे सोडून देऊन विषयांना मनातून बाहेर घालवून दिले व संपूर्ण मनच ब्रह्मरुपय केले.॥ १५१॥
गूढार्थदीपिका—बाहेरच्या विषयांचे सेवन करण्याकरिता मनच इंद्रियरूप होते. बाहेरच्या विषयांचे सेवन करण्याचा व्यापार बंद पडला की, सर्व इंद्रिये मनरूप होऊन राहतात व मग एकंदर सर्व एक मनच राहाते.
अर्थ—मग दोन भ्रुकुटींची जेथे गांठ पडते व इडा पिंगळा व सुषुम्ना ह्या ज्या संधीचे ठिकाणी एकवटतात, त्या भ्रूकुटींच्या मध्यात दृष्टी अंतर्मुख करून, डावी नाकपुडी व उजवी नाकपुडीचे हे मार्ग सोडून, प्राण-अपान यांना एक करून चित्ताला आकाशात मिळवतात किंवा आकाशरूप करतात.॥ १५२-१५३॥ मग ज्याप्रमाणे रस्त्यावरील सर्व पाणी घेऊन गंगा समुद्रात मिळाली असता मग पाणी अलग अलग निवडले जात नाही.॥ १५४॥ त्याप्रमाणे ज्या वेळी प्राणायामाने मनाचा आकाशात लय केला जातो, त्यावेळी सर्व प्रकारच्या वासना आपोआप नाहीशा होतात.॥ १५५॥ ज्या मनोरूप वस्त्रावर हे जगाचे चित्र भासते ते मनोरूप वस्त्र फाटले जाते. मग ज्याप्रमाणे सरोवरातील पाणी आटले म्हणजे त्यातील प्रतिबिंब नाहीसे होते.॥ १५६॥ त्याप्रमाणे सर्व जगाच्या भासाला कारण असणारे मुख्य मनच नाहीसे झाल्यावर अहंभावादीक तत्त्वे कोठून भासणार? म्हणून अशा रितीने तो आत्मानुभवी पुरुष शरीरानेच ब्रह्म होतो.॥ १५७॥
(श्लोक-२९)
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शांतिमृच्छति॥ २९॥
अर्थ—यज्ञ, तप या कर्मांचा भोक्ता, सर्व लोकांचा शास्ता, सर्व जीवांचा अहेतुक कल्याणकर्ता असा जो मी, त्या मला जाणून पुरुष परम शांतीला प्राप्त होतो.॥ २९॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसंन्यासयोगो नाम पंचमोऽध्याय:॥ ५॥
आम्ही मागां हन सांगितले। जे देहींचि ब्रह्मत्व पावले।
ते येणें मार्गें आले। म्हणऊनियां॥ १५८॥
आणि यमनियमांचे डोंगर। अभ्यासाचे सागर।
क्रमोनि हें पार। पातले ते॥ १५९॥
तिहीं आपणपें करूनि निर्लेप। प्रपंचाचें घेतलें माप।
साच शांतीचेंचि रूप। होऊनि ठेले॥ १६०॥
ऐसा योगयुक्तीचा उद्देश। जेथ बोलिला हृषीकेश।
तेथ अर्जुन सुदंश। म्हणोनि चमत्कारिला॥ १६१॥
तें देखिलिया कृष्णें जाणितलें। मग हांसोनि पार्थातें म्हणितलें।
काई पां चित्त उवाईलें। इये बोलीं तुझें॥ १६२॥
तंव अर्जुन म्हणे देवो। परचित्तलक्षणाचा रावो।
भला जाणितला जी भावो। मानस माझा॥ १६३॥
म्यां जें काहीं विवरूनि पुसावें। तें आधींचि जाणितलें देवें।
तरी बोलिलें तेंचि सांगावें। विवळ करूनि॥ १६४॥
येऱ्हवीं तरी अवधारा। जो दाविला तुम्हीं अनुसारा।
तो पव्हण्याहूनि पायउतारा। सोहपा जैसा॥ १६५॥
तैसा सांख्याहूनि प्रांजळा। परी आम्हांसारिखियां अबळां।
एथ आथि कांहीं परी काळा। तो साहों ये वर॥ १६६॥
म्हणोनि एक वेळ देवा। तोचि पडताळा घेयावा।
विस्तारेल तरी सांगावा। साद्यंतचि॥ १६७॥
तंव श्रीकृष्ण म्हणती हो कां। तुज हा मार्ग गमला निका।
तरी काय जाहालें आईकें जो कां। सुखें बोलों॥ १६८॥
अर्जुना तूं परिससी। परिसोनि अनुष्ठिसी।
तरी आम्हांसीचि वाणि कायसी। सांगावयाची॥ १६९॥
आधींच चित्त मायेचें। वरी मिष जाहालें पढियंतयाचें।
आतां तें अद्भुतपण स्नेहाचें। कवण जाणे॥ १७०॥
ते म्हणों कारुण्यरसाची वृष्टी। कीं नवया स्नेहाची सृष्टी।
हें असो नेणिजे दृष्टी। हरीची वानूं॥ १७१॥
जे अमृताची वोतली। कीं प्रेमचि पिऊन मातली।
म्हणोनि अर्जुनमोहें गुंतली। निघों नेणे॥ १७२॥
हें बहु जें जें जल्पिजेल। तेथें कथेसि फांक होईल।
परी तें स्नेहरूपा न येल। बोलवरी॥ १७३॥
म्हणोनि विसुरा काय येणें। तो ईश्वर कवळावा कवणें।
जो आपुलें मान नेणे। आपणचि॥ १७४॥
तरी मागील ध्वनीआंत। मज गमला सावियाचि मोहित।
जे बळात्कारें असे म्हणत। परिस बापा॥ १७५॥
अर्जुना जेणें जेणें भेदें। तुझें कां चित्त बोधे।
तैसें तैसें विनोदें। निरूपिजेल॥ १७६॥
तो काईसया नांव योग। तयाचा कवण उपेग।
अथवा अधिकारप्रसंग। कवणा एथ॥ १७७॥
ऐसें जें जें काहीं। उक्त असे इये ठायीं।
तें आघवेंचि पाहीं। सांगेन आतां॥ १७८॥
तूं चित्त देऊनि अवधारीं। ऐसें म्हणोनि श्रीहरी।
बोलिजेल ते पुढारी। कथा आहे॥ १७९॥
श्रीकृष्ण अर्जुनासीं संग। न सांडोनि सांगेल योग।
तो व्यक्त करूं प्रसंग। म्हणे निवृत्तिदास॥ १८०॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां पंचमोऽध्याय:॥ ५॥
अर्थ—ज्ञानी पुरुष सदेह ब्रह्मरूप होतात असे जे आम्ही सांगितले ते या मार्गाने आले म्हणून सदेह ब्रह्मरूप होतात.॥ १५८॥ आणि यमनियमाचे डोंगर उतरून व अभ्यासाचे सागर तरून ते पार होतात.॥ १५९॥ त्या ज्ञानी पुरुषांनी कर्मादी उपाधिरहित आपल्याला करून सर्व प्रपंच मनोमात्र आहे असे प्रत्यक्ष अनुभवाने त्याचे माप केले म्हणजे वस्तुत: प्रपंच मुळीच नाही, असा प्रपंचाचा अंत पाहिला व मग केवळ शांतीचे स्वरूप म्हणजे नि:शेष वासनारहित ब्रह्मस्वरूप होऊन राहिले.॥ १६०॥ याप्रमाणे अभ्यासरूपी योगाच्या युक्तीचा सदेह ब्रह्म होणे हा उद्देश आहे, असे भगवान बोलले, तेव्हा त्या चतुर अर्जुनाला त्या मार्गाचा मोठा चमत्कार वाटला.॥ १६१॥ ते पाहून भगवान हसून म्हणाले, काय अर्जुना! माझे हे बोलणे ऐकून तुझे चित्त उल्हासित झाले असे दिसते.॥ १६२॥ तेव्हा अर्जुन म्हणतो, देवा! तू अंतर्यामी आहेस. दुसऱ्याच्या चित्तांतले जाणणाऱ्यांचा तू राजा आहेस. माझ्या मनातील भाव आपण बरोबर ओळखला.॥ १६३॥ मी जे काही विचार करून आपणाला म्हणणार होतो, ते आपण अगोदरच जाणले, तर मग तेच आता स्पष्ट करून आपण सांगा.॥ १६४॥ साधारणत: पहा देवा! जो तुम्ही आता मार्ग दाखविला, तो पाण्यातून पोहून जाण्यापेक्षा जसा पाणउतार मार्ग सोपा असतो,॥ १६५॥ तसा तो आमच्यासारख्या अशक्तांना ज्ञानमार्गाहून सरळ सोपा वाटतो. पण त्यात सिद्धी होण्याला काळ लागतो. तो काळ एकदाचा खुशाल सहन करता येईल.॥ १६६॥ म्हणून देवा! पुन: एकदा त्याचीच मजपुढे उजळणी करा. विस्तार करून सांगत असाल तर सविस्तर सांगा.॥ १६७॥ तेव्हा भगवान म्हणतात, बरे आहे. अर्जुना! हाच मार्ग तुला उत्तम वाटतो ना! तर हरकत काय आहे? तोच आम्ही तुला आनंदाने सांगतो, ऐक.॥ १६८॥ अर्जुना! तू जर लक्ष देऊन ऐकशील आणि ऐकून त्याचे आचरण करशील तर आम्ही काय सांगण्यास कमी करू?॥ १६९॥ (श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात) अगोदरच मायेचे चित्त प्रेमळ असते. त्यांतही आवडत्याचे निमित्त झाले तर त्या अद्भुत प्रेमाचे कोण वर्णन करू शकेल?॥ १७०॥ अर्जुनाच्या ठिकाणी भगवंताची जी प्रेमदृष्टी होती, ती म्हणजे करुणरसाचा वर्षाव होय, असे म्हणावे! की ती नव्या नव्या प्रेमाची भगवंताने सृष्टीच निर्माण केली असे म्हणावे! काही असो. भगवंताच्या प्रेमदृष्टीचे शब्दाने वर्णन करणे शक्य नाही.॥ १७१॥ ती केवळ अमृताची ओतलेली होती किंवा अर्जुनाचे प्रेम पिऊन तिला उन्माद झाला होता, म्हणूनच ती अर्जुनाच्या मोहाने इतकी अर्जुनाच्या ठिकाणी आसक्त झाली की, ती अर्जुनाहून निघत नव्हती.॥ १७२॥ अशी आपण कितीही बडबड केली तरी कथा सुटून विषयांतर होईल, पण त्या प्रेमदृष्टीचे शब्दाने यथार्थ वर्णन होणार नाही.॥ १७३॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे गाईला वासरे पुष्कळ असतात, पण वासराला गाय एकच असते, म्हणून वासरालाच गाईचे अनन्य प्रेम असते; पण गाईला वासराचे प्रेम तितके नसते असे म्हणता येत नाही. गाईचेही वासरावर अत्यंत प्रेम असते. त्याप्रमाणेच भक्ताला एकच भगवान असतो आणि भगवंताला भक्त पुष्कळ असतात, म्हणून भक्ताचेच भगवंतावर नि:सीम प्रेम असते, पण भगवंताचे मात्र भक्तावर तितके प्रेम राहत नाही, असे नाही. लहान मुलावर आई जशी आपल्या प्रेमाची सर्वस्वी छाया करते त्याप्रमाणे भगवंतही आपल्या प्रेमाने अत्यंत अहंकाररहित झालेल्या, म्हणजेच अत्यंत बाल झालेल्या भक्तावरही तशीच आपल्या नि:सीम प्रेमाची छाया करतात. असे देव-भक्त परस्परांवर स्वाभाविक नि:सीम प्रेम करतात. याचे कारण असे आहे की, जीवाने मी ब्रह्म आहे, हे ओळखल्यावाचून तो मुक्त होत नाही. जीवाला मोक्षमार्गाचा उपदेश करण्याकरिता प्रतिबिंबरूप असलेल्या जीवाच्या अपेक्षेने बिंबरूप परमेश्वराच्या ठिकाणी हीच ‘अहंब्रह्मास्मि’ विद्यावृत्ती व त्या वृत्तीतूनच जीवाला कल्याणमार्गाचा उपदेश करणारे वेद प्रगट होतात. ही ‘अहंब्रह्मास्मि’ विद्यावृत्ती श्रीगुरुचे मूळ रूप होय, असे अमृतानुभवातील मंगलाचरणात “गुरुरित्याख्यया लोके विद्या साक्षाद्धि शांकरी” या श्लोकाने माउलींनी सांगितले आहे. म्हणजे परमेश्वरच गुरुरूपाने नटतो.
शिष्याच्या निष्कपट सेवेने श्रीगुरू प्रसन्न झाले असता ते या आपल्या अहंब्रह्मास्मिविद्यावृत्तिरूपाने शिष्याच्या हृदयात प्रगट होतात. पण मूळ ब्रह्मस्थिती निर्विकल्प आहे, म्हणजे तेथे स्वरूपाचीही जाणीव नाही. ती मुळची जाणीवरहित निर्विकल्पस्थिती नित्य कायम ठेवण्याकरता ‘अहंब्रह्मास्मि’ ही जाणीव नाहीशी झाली पाहिजे. ती प्रेमात नाहीशी होते. म्हणून भक्त निर्विकल्प होण्याकरता भगवंताचे नि:सीम प्रेम करतो व भगवंतही भक्तावर नि:सीम प्रेम करीत असतो.
नि:सीम प्रेम हे आत्म्याचे स्वरूप आहे, म्हणून भगवान भक्ताचा आत्मा होतो व भक्त भगवंताचा आत्मा होतो. “ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्” असे भगवंताने म्हटलेच आहे.
अर्थ—म्हणून या शब्दविस्ताराचा काय उपयोग? जो अमर्याद भगवान आपली मर्यादा आपण जाणू शकत नाही, तेथे दुसरा कोण त्याला मर्यादा घालू शकेल? (म्हणजे भगवंताच्या प्रेमाला मर्यादाच नाही, म्हणजे शब्दाने त्याचे वर्णन होऊ शकत नाही असा अर्थ).॥ १७४॥ वर भगवंतांनी अर्जुनाच्या मनातला आशय जाणला असे जे म्हटले, त्यावरून मला वाटते की, भगवान खरोखर अर्जुनाच्या प्रेमाने अर्जुनाच्या सर्वस्वी स्वाधीन होऊन गेले, कारण आपण होऊन भगवंत अर्जुनाला म्हणतात, बापा अर्जुना! ऐक.॥ १७५॥ अर्जुना! ज्या ज्या रितीने तुझे समाधान होईल व तुला समजेल, त्या त्या रितीने मोठॺा आनंदाने सांगेन, पहा.॥ १७६॥ योग हे नाव कशाला आहे? त्याने कोणता लाभ होतो किंवा त्याचा अधिकार कोणाला आहे?॥ १७७॥ असे जे जे सांगणे अवश्य आहे, ते सर्व आता सांगतो, पहा.॥ १७८॥ तू मात्र एकाग्र चित्ताने श्रवण कर. असे म्हणून भगवान श्रीकृष्ण जे सांगणार तेच पुढे निरूपण होणार आहे.॥ १७९॥ भगवंताचा अर्जुनाशी जो सख्यप्रेमाचा संबंध होता तो, श्रीनिवृत्तिनाथांचे दास श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, पुढे स्पष्ट करून सांगू.॥ १८०॥
श्रीसद्गुरुकृपेने श्रीज्ञानेश्वरीच्या पाचव्या अध्यायाचा गूढार्थदीपिकेसह अनुवाद पूर्ण झाला, तो सद्गुरुचरणी समर्पण असो.
समारोप
कर्मयोग व संन्यास या दोन्ही मार्गांचे सरमिसळ निरूपण ऐकून अर्जुनाच्या मनात घोटाळा उत्पन्न झाला व आपल्याला श्रेयस्कर मार्ग कोणता याचा निवाडा त्याला करता आला नाही, म्हणून त्याने भगवंताला यांपैकी मला श्रेयस्कर मार्ग कोणता हे सांगा म्हणून विनंती केली. भगवंतांनी पुन: दोन्ही मार्ग मोक्षमार्गच किंवा भगवत्प्राप्ती करून देणारेच आहेत, पण त्यातल्या त्यात कर्मयोगच अधिक चांगला असे सांगितले व पुढे म्हणाले की, अर्जुना! संन्यासदेखील कर्मयोगाचे अनुष्ठान केल्यावाचून प्राप्त होत नाही. विषयसुखाची इच्छा नि:शेष सोडून निष्काम चित्ताने कर्मयोगाचे अनुष्ठान होऊ लागले असता चित्त सम होते. ही चित्ताची समस्थिती म्हणजे साक्षीरूप ज्ञानस्थिती होय. या ज्ञानरूप साक्षीस्थितीत ज्ञानी पुरुष “सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते” मनाने सर्व कर्मांचा संन्यास करून राहतो. मनाने सर्व कर्मांचा संन्यास करणे म्हणजे आत्मज्ञानाच्या अनुभवाने मी केवळ साक्षी आहे, माझ्या ठिकाणी कर्म नाही व मी कर्ता नाही, मी सर्वांहून निराळा असंग आहे, असे पाहणे होय, श्रीज्ञानेश्वर माउली म्हणतात की, जोपर्यंत कर्तृत्वबुद्धी जात नाही, तोपर्यंत मनुष्य नैष्कर्म किंवा कर्मरहित होत नाही, ही नैष्कर्मतेची गुरुगम्य खूण आहे. हा सर्वकर्मसंन्यास व भगवे वस्त्र परिधान करून संन्यासविधीने विहित कर्माचा त्याग करणे हा संन्यास, एक नव्हेत. सर्वकर्मसंन्यास बाह्य नाही, आंतर आहे व तो “सर्वकामपरित्यागे च सर्वकर्मसंन्यास: सिद्धो भवति” (गी. भा. अ. ६) सर्व कामना नाहीशा झाल्या की सर्वकर्मसंन्यास होतो, म्हणजे कर्तृत्वबुद्धीच राहात नाही, असे आचार्य म्हणतात.
असे आपले सर्वकर्मरहित साक्षीस्वरूप कळल्यानंतर तो साक्षीरूप निर्गुण स्वरूपाचा प्रत्यय दृढ करण्याकरिता अभ्यास करता यावा व त्याला जितका अधिक अवसर मिळेल, तितका मिळाला पाहिजे म्हणून बाहेरही विहित कर्माचा त्यागरूप संन्यास करावा लागतो.
त्या ज्ञानी पुरुषाच्या देहादिकांच्या ठिकाणी कर्मकर्तृत्वादी सर्व दुसऱ्याला जरी दिसत असले, तरी तो ज्ञानी पुरुष त्यांचा संबंध कधीही वागवीत नाही, म्हणजे कर्म व कर्तृत्व यांच्या अस्तित्वाचे त्याला ज्ञानच होत नाही, म्हणून त्याचा सर्वकर्मसंन्यास होतो. कर्माचे व कर्तृत्वाचे ज्ञान होते, तोपर्यंत सर्वकर्मसंन्यास होणे कसे शक्य आहे? ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी जेव्हा बाहेर कोणतेच कर्म होताना दिसत नाही, तेव्हा त्याचा सर्वकर्मसंन्यास होतो, असे कोणी म्हणत नाही. कारण तसा बाह्य सर्वकर्मसंन्यास कोणाचाच होत नाही. कर्म व कर्माचे कर्तृत्व हे दोन्ही वस्तुत: आत्म्याच्या ठिकाणी नाहीत. ते अज्ञानामुळे भासतात व अज्ञान ज्ञानाने नाहीसे झाले की, मग सूर्यप्रकाशाप्रमाणे सर्वत्र एक आत्म्याचाच अनुभव येतो, त्यावाचून दुसऱ्या कशाचाच प्रत्यय येत नाही, असे भगवंतांनीच सांगितले आहे. असा हा कर्मसंन्यास कर्मयोग्याचाही होतो. म्हणजे बाहेर तो कर्मे करीत असलेला दिसतो, पण अंत:करणात मी कर्म करितो अशी त्याच्या ठिकाणी कर्तृत्वबुद्धी उत्पन्न होत नाही.
अशा रितीने कर्मयोग्याचा कर्मयोग त्याच्या ठिकाणी सर्वकर्मसंन्यासरूप ज्ञान उत्पन्न करून देऊन पुढे चालू राहतो; हेच या पाचव्या अध्यायात सांगितले असल्यामुळे या अध्यायातील विषयाला संन्यासयोग हे नाव दिले आहे. आपल्या ठिकाणी कर्म नाही व त्याचे कर्तृत्वही नाही, याचा साक्षात अपरोक्ष अनुभव घेऊन पाहण्यासाठी भगवंतांनी योगाभ्यासही सांगितला.
कर्मयोग्याने, कर्मयोगाबरोबर योगाभ्यास केला असता, त्याला सदेह सच्चिदानंद ब्रह्मस्वरूप असल्याचा अनुभव येतो व सर्व विषयवासनाशून्य अशी परमशांती प्राप्त होते.
॥ श्रीमत्सद्गुरू श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु॥
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय सहावा
अवतरणिका—मागील पाचव्या अध्यायात अर्जुनाच्या इच्छेनुसार जे ध्यानरूप लययोगाचे भगवंतांनी संक्षेपाने वर्णन केले, त्याचेच सविस्तर वर्णन, या सहाव्या अध्यायात केले आहे.
मग रायातें संजयो म्हणे जो। तोचि अभिप्राय अवधारिजो।
श्रीकृष्ण सांगती आतां जो। योगरूप॥ १॥
सहजें ब्रह्मरसाचें परगुणें। केलें अर्जुनालागीं नारायणें।
कीं तेचि अवसरीं पाहुणे। पातलों आम्ही॥ २॥
कैसी दैवाची थोरी नेणिजे। जैसें तान्हेलिया तोय सेविजे।
कीं तेंचि चवी करूनि पाहिजे। तंव अमृत आहे॥ ३॥
अर्थ—मग संजय राजा धृतराष्ट्राला म्हणाला, भगवान श्रीकृष्ण आता अर्जुनाला जे योगमार्गाचे निरूपण सांगणार आहेत, तेच आपण ऐका.॥ १॥ राजा! भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला युद्धाला प्रवृत्त करीत असता, अनायासे ब्रह्मानंदाची मेजवानी केली व आपणही अगदी वेळेवर अनायासे पाहुण्याप्रमाणे येऊन पोहोचलो.॥ २॥ ज्याप्रमाणे पाण्यासाठी तळमळणाऱ्या एखाद्या तहानलेल्या मनुष्याने पाणी प्यावयास घेतले, पण ते पाणी तोंडाला लावल्याबरोबर, त्याला ते अमृत आहे, असे कळून आले, तर त्याचे केवढे थोर भाग्य, याची कल्पना देखील करता येणार नाही.॥ ३॥
गूढार्थदीपिका-कैसी दैवाची थोरी नेणिजे—“अनंत जन्मींचें पुण्य जोडे। तरीच परमार्थ घडे। मुख्य परमात्मा आतुडे। स्वानुभवासी”॥ ४॥ (दासबोध १-९) अनुभवी संतांच्या मुखाने परब्रह्मवस्तूचे निरूपण ऐकावयास मिळणे, याला महद्भाग्यच लागते. अनंत जन्मांतील पुण्यसंचयाने भगवत्कृपा होऊनच ते भाग्य प्राप्त होते. “परी कोणें काळें कोणे देशीं। कोण समयविशेषीं। हरि कृपा करितो कैशी। हें कोणासी कळेना ॥ ४४१॥” (ए. भा. अ.२३)
तैसें आम्हां तुम्हां जाहालें। जें आडमुठी तत्त्व फावलें।
तंव धृतराष्ट्रें म्हणितलें। हें न पुसों तूतें॥ ४॥
तया संजया येणें बोलें। रायाचें हृदय चोजवलें।
जे अवसरीं आहे घेतलें। कुमरांचिया॥ ५॥
हें जाणोनि मनीं हांसिला। म्हणे म्हातारा मोहें नाशिला।
येऱ्हवीं बोल तरी भला जाहाला। अवसरीं इये॥ ६॥
अर्थ—त्याप्रमाणे तुम्हांला व मला येथे, या प्रसंगी झाले, कारण तशी काही इच्छा न करता व कल्पनाही नसताना अकस्मात आत्मतत्त्वाची प्राप्ती झाली. हे ऐकून राजा धृतराष्ट्र म्हणाला, संजया! हे काही तुला मी विचारीत नाही.॥ ४॥ राजाचे भाषण ऐकून, संजयाला राजाचे अंत:करण कळून आले व वाटले की, ह्यावेळी आपल्या मुलांकडे राजाचे लक्ष लागले आहे.॥ ५॥ अशी राजाच्या मनाची स्थिती कळून आली, तेव्हा संजयाला हसू आले व आपल्याशीच तो म्हणाला, हा म्हातारा पुत्रमोहाने भगवंताच्या उपदेशाकडे लक्ष न देता आपला घात करून घेत आहे. खरे पाहता ह्या वेळी भगवंताने अर्जुनाला कसा सुंदर उपदेश केला आहे!॥ ६॥
गूढार्थदीपिका-म्हणे म्हातारा मोहें नाशिला—जोपर्यंत मनुष्याचे चित्त संसारात आसक्त असते, तोपर्यंत “गोड परमार्थ लागे कडू। कडू विषय तो गोडू। जीवासी जाहाला॥” (ज्ञा. अ. १०-१५९) अखंड परमानंदाचा लाभ करून देणारा परमार्थ मनुष्याला रुचत नाही. सांसारिक गोष्टीच ऐकाव्याशा वाटतात. येथे साक्षात परब्रह्ममूर्ती परमात्मा श्रीकृष्ण परब्रह्माचा उपदेश करणारे व भक्तराज अर्जुन श्रवण करणारा असा संवादाचा प्रसंग असूनही धृतराष्ट्राच्या मनावर त्याचा काही एक परिणाम झाला नाही. पण संजयाला मात्र आपल्या थोर भाग्याने हा संवाद अनायासे ऐकायला मिळाला असे वाटत होते.
परी तें तैसें कैसेनि होईल। जात्यंधा कैसें पाहेल।
तेवींचि येरू रोष घेईल। म्हणोनि बिहे॥ ७॥
परी आपण चित्तीं आपुला। निकियापरी संतोषला।
जे तो संवाद फावला। श्रीकृष्णार्जुनांचा॥ ८॥
अर्थ—पण जन्मत: आंधळा असलेल्या धृतराष्ट्राला तो, भगवंताच्या उपदेशाचा प्रकाश मिळेल, असे होणे कसे शक्य आहे? तितक्यात राजाला आपल्या म्हणण्याचा कदाचित राग येईल, म्हणून संजय भ्याला.॥ ७॥ पण (थोर भाग्याने) आपल्याला श्रीकृष्णार्जुनांचा संवाद ऐकायला मिळाला, असे वाटून, स्वत: संजयाला मात्र अत्यंत संतोष वाटला.॥ ८॥
गूढार्थदीपिका-परी आपण चित्तीं आपुला। निकियापरी संतोषला॥—सज्जनांना मात्र परमार्थग्रंथाचे श्रवण व परमार्थग्रंथाचे वाचन करण्यात आनंद वाटतो. जेथें नाहीं आत्मज्ञान। तया नांव करमणूक॥ असे त्यांचे निश्चित मत असते, म्हणून ते दुसऱ्यालाही परमार्थच सांगतात.
तेणें आनंदाचेनि धालेपणें। साभिप्राय अंत:करणें।
आतां आदरेंसीं बोलणें। घडेल तया॥ ९॥
तो गीतेमाजि षष्ठींचा। प्रसंग असे आयणीचा।
जैसा क्षीरार्णवीं अमृताचा। निवाड जाहाला॥ १०॥
तैसें गीतार्थाचें सार। जें विवेकसिंधूचें पार।
नाना योगविभवभांडार। उघडलें कां॥ ११॥
अर्थ—त्या आनंदाने तृप्त होऊन व श्रीकृष्णाच्या उपदेशातील अभिप्राय नीट ओळखून, संजय आता पुढे धृतराष्ट्राला आदरपूर्वक कृष्णार्जुनांचा संवाद निवेदन करील.॥ ९॥ ज्याप्रमाणे क्षीरसमुद्राच्या मंथनातून निघालेल्या वस्तूंतून अमृत हे देवांनी घेण्याजोगे ठरविले, त्याप्रमाणे गीतेमध्ये या सहाव्या अध्यायातील निरूपण प्रत्यक्ष आत्मानुभव प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे, ऐकण्याजोगे आहे.॥ १०॥ त्याचप्रमाणे ते निरूपण गीतार्थाचे सारभूतच म्हणता येईल किंवा ते आत्मानात्मविवेकरूपी समुद्राचे पैलतीर म्हणता येईल. अथवा योगैश्वर्याचे उघडले गेलेले कोठार म्हणता येईल.॥ ११॥
गूढार्थदीपिका-गीतार्थाचें सार—सहाव्या अध्यायात सांगितलेला योग म्हणजे संपूर्ण गीतेचे सार होय, असे श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, असा या चरणाचा अर्थ नाही. गीताशास्त्र हे वेदांतशास्त्र आहे. वेदांतशास्त्राप्रमाणेच गीतोपदेशातील सार किंवा प्रयोजनही जीवब्रह्माचे ऐक्य हेच आहे. हे सार किंवा प्रयोजन योगाने प्रत्यक्ष साध्य होते, म्हणून या अध्यायातील निरूपणाला गीतार्थाचे सार म्हटले आहे.
विवेकसिंधूचें पार—विवेक म्हणजे विचार. मी सर्व जाणणारा असून, बुद्धीपासून देहापर्यंत जेवढे पदार्थ आहेत, तेवढे सर्व जाणले जाणारे आहेत. म्हणून या सर्वांहून मी निराळा आहे. मी जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती या तिन्ही अवस्था जाणतो; म्हणून त्या अवस्थांहूनही निराळा आहे व चेतनस्वरूप आहे. मी आपल्या नाशाची कल्पना करू शकत नाही; म्हणून अविनाशी सत्स्वरूप आहे आणि मला ज्या अखंड सुखाची इच्छा आहे, ते जगात कोठे मिळू शकत नाही; म्हणून मीच अखंड सुखस्वरूप आहे. असा मी सच्चिदानंदस्वरूप आहे असे जाणणे याला विवेक म्हणतात.
हा विवेक ज्ञानमार्गात केला जातो आणि या विवेकाने जीव ब्रह्मस्वरूप होतो. पण अशा या विवेकाने जीवाचे परब्रह्माशी होणारे ऐक्य नुसते विचारमूलक असल्यामुळे अनुमानजन्यच असते; म्हणून नुसत्या विचाराने ब्रह्मस्वरूप होणाऱ्या व्यतिरेक-ज्ञान्यांना मरे तोपर्यंत असा विवेकच करीत राहवे लागते. त्यांचा तो विवेक बंद पडत नाही. हे ‘विवेकसिंधु’ या पदाने सुचविले आहे.
आत्मा व अनात्मा किंवा चेतन व जड असे दोन पदार्थ परस्परांत मिसळलेले जोपर्यंत भासतात, तोपर्यंत विवेक करावा लागतो. पण योगाने अद्वैत ब्रह्मस्वरूपाशी ऐक्य होऊन, अद्वैतदृष्टी म्हणजे एका सच्चिदानंद परब्रह्मावाचून दुसरी वस्तू नाही, अशी दृष्टी दृढ झाली म्हणजे मग विवेक करायला दोन वस्तूच राहत नाहीत. म्हणून विवेक बंद पडतो. हेच ‘पार’ या शब्दाने सुचविले आहे. योगाभ्यासाने अद्वैताचा प्रत्यक्ष अनुभव येतो व तो अनुभव दृढ झाला असता, पुढे विवेकाचे कामच पडत नाही. अशा रितीने योग हा विवेकसिंधूचा पार आहे.
योगविभवभांडार—नुसत्या ज्ञान्याला काही एक ऐश्वर्य प्राप्त होत नाही. पण योग्याला अनेक प्रकारचे सामर्थ्य प्राप्त होते.
जें आदिप्रकृतीचें विसवणें। जें शब्दब्रह्मासी न बोलणें।
जेथूनि गीतावल्लीचें ठाणें। प्ररोह पावे॥ १२॥
अर्थ—जेथे मूळ प्रकृती लीन होते, जे वेदरूप शब्दाने देखील बोलता आले नाही व ज्या ठिकाणाहून या गीतारूप वल्लीचे (भवौषधीचे) बीजरूप अस्तित्व व्यक्तदशेला येते.॥ १२॥
गूढार्थदीपिका-जें आदिप्रकृतीचें विसवणें—या सहाव्या अध्यायात सांगितलेल्या योगाने, जीव ज्या परब्रह्मस्वरूपाशी ऐक्य पावतो, त्या परब्रह्माचे या ओवीत माउली वर्णन करीत आहेत.
परब्रह्म हे आदिप्रकृतीचे विश्रांतिस्थान होय. नाथांनी आदिप्रकृतीचे म्हणजे मूळमायेचे वर्णन केले आहे, “स्वरूप निर्विकल्प पूर्ण। तेथ मी म्हणावया म्हणतें कोण। ऐसेही ठायीं स्फुरे मीपण। ते मुख्यत्वें जाण मूळमाया”॥ ७२॥ (ए. भा. अ. ३) मूळमाया म्हणजे ‘अहंब्रह्मास्मि’ हे स्फुरण होय. या स्फुरणाला मूळमाया म्हणण्याचे कारण असे आहे की, हे स्फुरण होता क्षणीच, जीवाला सर्व नामरूपात्मक सृष्टी प्रगट झालेली दिसते. परमात्मा या मूळमायेचे विश्रांतिस्थान आहे, असे माउली म्हणतात. ‘अहंब्रह्मास्मि’ हे स्फुरण झाले की, जाणीव स्फुरते. त्यापूर्वी परब्रह्म जाणीवरहित निर्विकल्प असते. परब्रह्माची मुळची जाणीवरहित अवस्था, हीच ‘अहंब्रह्मास्मि’ या जाणीवरूप मूळमायेचे विश्रांतिस्थान होय.
शब्दब्रह्मासी न बोलणें—शब्दब्रह्म म्हणजे वेद. परमात्मा नित्य निर्विकल्पच आहे. “जाणीव नेणीव भगवंतीं नाहीं” असे श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी हरिपाठाच्या अभंगात म्हटले आहे. नाथही म्हणतात—विजातीय भेद ‘मी देह म्हणणें।’ सजातीय भेद ‘मी जीवपणे।’ स्वगत भेद ‘मी ब्रह्म’ स्फुरणें। हे तिनीनेणें परमात्मा॥ ५२५॥ (ए. भा. अ. २८) मी देह म्हणणे व मी जीव म्हणणे ही स्वरूपाची नेणीव व मी ब्रह्म म्हणणे ही स्वरूपाची जाणीव किंवा ज्ञान हे तिन्ही स्वरूपाच्या ठिकाणी नसतात. हे सर्व जीवाच्या दृष्टीने सांगितले गेले आहे. जाणीव स्फुरली असतानाच कशाचेही वर्णन होऊ शकते. जाणीवरहित निर्विकल्प अवस्थेत जाणीवच स्फुरत नाही. म्हणून जाणीवरूप वेदही निर्विकल्प परमात्म्याचे वर्णन करूशकत नाहीत.
जेथूनि गीतावल्लीचें ठाणें। प्ररोह पावे—जेथून म्हणजे या निर्विकल्प स्वरूपाच्या ठिकाणी, गीतावेली बीजरूपाने असते व ती तेथूनच पुढे प्रगट होते, असे माउलीचे म्हणणे आहे. पण भगवान श्रीकृष्णाच्या मुखाने गीता सांगितली गेली हे प्रसिद्ध आहे. या दोहींचाही विचार केल्यास, भगवान श्रीकृष्ण निर्विकल्प स्वरूप आहेत असाच श्रीज्ञानेश्वर महाराजांच्या म्हणण्याचा निष्कर्ष निघतो. मायाभ्रांतीमुळे जीवाच्या स्वरूपात जशी अपूर्णता येते, तशी परमेश्वराच्या स्वरूपात येत नाही म्हणून परमात्म्याचे अवतारही पूर्ण निर्विकल्प ब्रह्मस्वरूप असतात व गीतोपदेशाची वेली, ज्या श्रीकृष्णस्वरूपापासून प्रगट झाली, ते श्रीकृष्णस्वरूप पूर्ण निर्विकल्प ब्रह्म होय, असे माउलींनी या चरणात सुचविले आहे.
तो अध्याय साहावा। वरी साहित्याचिया बरवा।
सांगिजेल म्हणोनि परिसावा। चित्त देउनी॥ १३॥
माझा मऱ्हाठाचि बोल कौतुकें। परी अमृतातेंही पैजा जिंके।
ऐसीं अक्षरें रसिकें। मेळवीन॥ १४॥
जिये कोंवळिकेचेनि पाडें। दिसती नादींचे रंग थोडे।
वेधें परिमळाचें बीक मोडे। जयाचेनि॥ १५॥
एका रसाळपणाचिया लोभा। कीं श्रवणींचि होती जिभा।
बोलें इंद्रियां लागे कळंभा। एकमेकां॥ १६॥
सहजें शब्द तरी विषो श्रवणाचा। परी रसना म्हणे रस हा आमुचा।
घ्राणासि भाव जाय परिमळाचा। हा तोचि होईल॥ १७॥
नवल बोलती रेखेची वहाणी। देखतां डोळा पुरों लागे धणी।
ते म्हणती उघडली खाणी। रूपाची हे॥ १८॥
जेथ संपूर्ण पद उभारे। तेथ मनचि धांवे बाहिरें।
बोल भुजांहीं आविष्करे। आलिंगावया॥ १९॥
ऐसीं इंद्रियें आपुलालिया भावीं। झोंबती परी तो सरिसेपणेंचि बुझावी।
जैसा एकला जग चेववी। सहस्रकर॥ २०॥
तैसें शब्दाचें व्यापकपण। देखिजे असाधारण।
पाहतयां भावज्ञां फावती गुण। चिंतामणीचे॥ २१॥
अर्थ—तो हा (अनिर्वाच्य ब्रह्मस्थितीचा अनुभव देणारा) सहावा अध्याय होय. तो आता उत्तम अलंकारिक भाषेत सांगितला जाईल; म्हणून अत्यंत एकाग्रचित्ताने श्रवण करा.॥ १३॥ माझी ही भाषा प्राकृत आहे खरी, पण ती अमृतालाही पैज मारून जिंकील, अशी त्यात रसाळ शब्दांची योजना करीन.॥ १४॥ त्या अक्षराच्या कोमलपणाच्या मानाने पाहिले असता सप्तसुरांतील कोमलपणाही थोडाच दिसेल आणि त्यांच्या चित्ताकर्षणाने सुगंधाचे चित्ताकर्षक सामर्थ्यही नाहीसे होईल.॥ १५॥ त्याचप्रमाणे हेही लक्षात ठेवा की, भाषेच्या रसाळपणाच्या लोभाने श्रवणेंद्रियाच्या ठिकाणी रसनेंद्रिय येईल आणि या भाषेने इंद्रियांमध्ये परस्परात भांडण सुरू होईल.॥ १६॥ खरोखर, शब्द हा कानाचा विषय होय, पण जिभेला हा शब्द माझा विषय आहे, असे वाटेल. नाकाला, त्या शब्दाच्या ठिकाणी आपला सुगंध विषय आहे, असे वाटेल व तो शब्द नाकाला सुगंधाचाच अनुभव देईल.॥ १७॥ भाषेच्या मर्यादेची पद्धत अशी आश्चर्यकारक की, ती पाहून डोळॺांचे पारणे फिटेल व त्यांची इच्छा तृप्त होईल व ते म्हणतील की हे शब्द म्हणजे रूपाची खाणीच आहे.॥ १८॥ जेथे संपूर्ण पद उभारले जाईल, तेथे मन इंद्रियांना मागे सारून, त्या बोलाला बाह्या पसरून, आलिंगन देण्याला बाहेर धावेल.॥ १९॥ याप्रमाणे ही इंद्रिये, त्या शब्दाला विषय समजून झोंबतील, पण ज्याप्रमाणे एकच सूर्य उदय पावून, सर्व जगाला जागे करितो, त्याप्रमाणे माझा तो शब्दही, सर्वांचे सारखे समाधान करील.॥ २०॥ त्याप्रमाणेच त्या शब्दाचा अर्थही असामान्य, व्यापक व खोल आहे असे दिसेल. त्यातील गुप्त अभिप्रायाकडे पाहाणाऱ्याला, त्यात चिंतामणीचे गुण दिसतील.॥ २१॥
गूढार्थदीपिका-‘वाचमर्थोऽनुधावति’—श्रीज्ञानेश्वर महाराजांसारख्या ज्ञानी भक्ताचे सर्व मनोरथ भगवान पूर्ण करतो. नव्हे, तेच स्वत: सत्यसंकल्प असे भगवद्रूप असतात, म्हणून त्यांची इच्छा पूर्ण होते. स्वत: सरस्वतीच, त्यांचेसमोर हात जोडून उभी असते. किंवा ज्ञानी भक्त, आपल्या ज्ञानभक्तीच्या बळाने जेवढा भगवान, तेवढे ते होतात, म्हणजे सर्वस्वरूपच ते होऊन राहतात; म्हणून सरस्वतीही तेच असल्यामुळे, श्रीज्ञानेश्वर महाराजांचे, वरील आत्मविश्वासाचे उद्गार योग्यच आहेत. त्यांच्यासारख्या पुरुषांनी जसा संकल्प करावा, तसा तो एकदम सिद्ध होतो. त्यांना योग्य शब्द शोधावे लागत नाहीत व पद रचनेचा विचार करावा लागत नाही. “वाचमर्थोऽनुधावति” त्यांच्या तोंडातून शब्द निघाला, की अर्थ त्यात तत्काल शिरतो. त्याचप्रमाणे सर्व अलंकारादी गुणही तेथे हजर होतात.
हें असो तयां बोलांचीं ताटें भलीं। वरी कैवल्यरसें वोगरलीं।
ही प्रतिपत्ति मियां केली। निष्कामासी॥ २२॥
अर्थ—हे असो. अशा प्रकारच्या साहित्यपूर्ण शब्दांची उत्तम ताटे मांडून त्यात ब्रह्मरस वाढला जाईल. पण हे माझे निवेदन निष्काम पुरुषांकरिता आहे.॥ २२॥
गूढार्थदीपिका—ही प्रतिपत्ति मियां केली। निष्कामासी॥—विषयसुखाने घेरलेले चित्त, कितीही उपदेश केला, तरी ब्रह्माकार होत नाही. म्हणून विषयसुखाचा वीट येऊन, ज्यांना ब्रह्मसुखाच्या प्राप्तीची तळमळ लागली, तेच विरागी पुरुष योगाचे अधिकारी होत.
आतां आत्मप्रभा नित्य नवी। तेचि करूनि ठाणदिवी।
जो इंद्रियांतें चोरूनि जेवी। तयासीचि फावे॥ २३॥
अर्थ— (निष्काम पुरुषाचे निवेदन माउली या ओवीत करीत आहे.)आता नित्य नूतन एकसारखा प्रकाशणारा नित्य ज्ञानरूप जो आत्मप्रकाश, त्याला ठाणदिवी करून म्हणजे स्थिर करून, इंद्रियांना न कळू देता, जो या ताटात जेवील, त्यालाच त्या कैवल्यरसाचा स्वाद घेता येईल.॥ २३॥
गूढार्थदीपिका—आत्मप्रभा नित्य नवी—“द्वे दृष्टी चक्षुषोऽनित्या दृष्टिर्नित्या च आत्मन:” मनुष्याच्या ठिकाणी दोन ज्ञानदृष्टी आहेत. एक नित्य ज्ञानदृष्टी व दुसरी अनित्य ज्ञानदृष्टी आहे. इंद्रियज्ञानदृष्टी ही अंधारात पाहू शकत नाही. उजेडातच पाहू शकते; म्हणून ती अनित्य आहे. या दृष्टीने जागृतीत, सूर्यप्रकाशाच्या साह्याने, बाहेरचे पदार्थच दिसतात. आत्म्याची ज्ञानरूप दृष्टी ही नित्य आहे. या दृष्टीने जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांत दिसते. अंधार पडला तरी त्या दृष्टीने दिसू शकते.
कैवल्यरसाने म्हणजे अखंड ब्रह्मानंदाने भरलेले आत्मस्वरूप हे या आत्मज्ञानदृष्टीनेच अनुभवाला येते.ते अनित्य इंद्रिय दृष्टीने अनुभविता येत नाही. म्हणून आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेण्याकरिता, इंद्रियरूप अनित्य ज्ञानदृष्टीचा त्याग करून, अखंड नित्यदृष्टीचा आश्रय केला पाहिजे. या नित्यज्ञानदृष्टीलाच वेदांतात साक्षी म्हणतात.
जो इंद्रियांतें चोरूनि जेवी। तयासीचि फावे—इंद्रियांची बाह्य विषयांकडेच धाव असल्यामुळे, जे जे ज्ञान किंवा जे जे सुख इंद्रियांच्या द्वारा होते, ते ते ज्ञान किंवा ते ते सुख विषयाच्या ज्ञानाप्रमाणे किंवा सुखाप्रमाणे अनित्य असे अनुभवाला येते; म्हणून नित्यज्ञानदृष्टिरूप आत्म्याचा नित्य अनुभव येण्याकरिता; तीव्र वैराग्याने विषयसुखाचा त्याग करून व इंद्रियांचा रोध करून, आपल्या साक्षी स्वरूपाचेच अखंड अनुसंधान केले पाहिजे.
तेथ श्रवणाचेनि पांगें-। वीण श्रोतयां व्हावें लागे।
हें मनाचेनि निजांगें। भोगिजे गा॥ २४॥
अहाच बोलाची वालीफ फेडिजे। आणि ब्रह्माचियाचि आंगा घडिजे।
मग सुखेंसीं सुरवाडिजे। सुखाचिमाजि॥ २५॥
अर्थ—तेथे श्रोत्याने श्रवणेंद्रियाचाही संबंध सोडला पाहिजे व नुसत्या मनानेच ते भोगले पाहिजे.॥ २४॥ बोलीचे दिसत असलेले आच्छादन दूर करून, आतील अर्थ जे ब्रह्म, त्याशी समरस होऊन जावे व मग सुखात मग्न होऊन सुख भोगावे.॥ २५॥
गूढार्थदीपिका—अहाच बोलाची वालिफ फेडिजे। आणि ब्रह्माचियाचि आंगा घडिजे—ब्रह्मस्वरूपाचे निरूपण ऐकताना शब्दावर दृष्टी न जाऊ देता, अर्थावर दृष्टी देत गेले पाहिजे, म्हणजे आपले चित्त ब्रह्माकार होत जाते. चित्ताचे ब्रह्माकार होणे, हेच ब्रह्माच्या अंगावर घडणे, म्हणजे ब्रह्माशी ऐक्य पावणे होय.
मग सुखेंसीं सुरवाडिजे—चित्त ब्रह्माकार झाले म्हणजे चित्त सुखरूप होऊन राहते.
ऐसें हळुवारपण जरी येईल। तरीच हें उपेगा जाईल।
यऱ्हेवी आघवी गोष्टी होईल। मुकया बहिरयाची॥ २६॥
अर्थ—जर चित्त असे हळुवार म्हणजे कोमल होईल, तरच त्या चित्ताचा येथे उपयोग होईल (म्हणजे त्या चित्ताला मोक्षलाभ घेता येईल). नाही तर पुढे होणारे योगाचे विवेचन मुक्याबहिऱ्यांनी ऐकल्यासारखे निरर्थक होईल.॥ २६॥
गूढार्थदीपिका—ऐसे हळुवारपण—एखाद्याने, एखाद्या आपल्या आप्ताची उपेक्षा केली, तर त्याचे चित्त निष्ठुर झाले असे आपण म्हणतो आणि तो जर त्याच्याकरिता तळमळत असला, तर त्याचे चित्त मोठे कोमल आहे, असे आपण म्हणतो. त्याचप्रमाणे विषयसुखाकरिता तळमळणारे चित्त, विषयांविषयी हळुवार असते व त्याचा त्याग करणारे चित्त, विषयांविषयी निष्ठुर होते. “काठिण्यं विषये कुर्यात् द्रवत्वं भगवत्पदे” विषयाचा त्याग करून त्याविषयी निष्ठुर झालेले व ब्रह्मप्राप्तीविषयी तळमळणारे म्हणून कोमल झालेले चित्तच परब्रह्मप्राप्ती करून घेऊ शकते.
परी तें असो आतां आघवें। नलगे श्रोतयांतें कडसावें।
जे अधिकारिये एथ स्वभावें। निष्कामकाम॥ २७॥
जिहीं आत्मबोधाचिया आवडी। केली स्वर्गसंसाराची कुरोंडी।
ते वांचूनि एथींची गोडी। नेणती आणिक॥ २८॥
जैसा वायसीं चंद्र नोळखिजे। तैसा प्राकृतीं ग्रंथ हा नेणिजे।
आणि तो हिमांशुचि जेविं खाजें। चकोराचें॥ २९॥
तैसा सज्ञानासी तरी हा ठावो। आणि अज्ञानासी आन गांवो।
म्हणोनि बोलावया विषय पहा हो। विशेष नाहीं॥ ३०॥
परी अनुवादलों मी प्रसंगें। तें सज्जनीं उपसाहावें लागे।
आतां सांगेन काय श्रीरंगें। निरोपिलें जें॥ ३१॥
तें बुद्धीही आकळितां सांकडें। म्हणऊनि बोलीं विपायें सांपडे।
परी श्रीनिवृत्तिकृपादीपउजियेडें। देखेन मी॥ ३२॥
जें दिठीही न पविजे। तें दिठीवीण देखिजे।
जरी अतींद्रिय लाहिजे। ज्ञानबळ॥ ३३॥
ना तरी जें धातुवादाही न जोडे। तें लोहींचि पंधरें सांपडे।
जरी दैवयोगें चढे। परिस हाता॥ ३४॥
तैसी सद्गुरुकृपा होये। तरी करितां काय आपु नोहे।
म्हणऊनि ते अपार मातें आहे। ज्ञानदेव म्हणे॥ ३५॥
अर्थ—पण हे बोलणे येथेच पुरे, कारण या ग्रंथाचे श्रवण करणारे निष्कामच असल्यामुळे स्वभावत:च ते श्रवणाला अधिकारी आहेत, म्हणून त्यांना निक्षून सांगण्याची गरज नाही.॥ २७॥ ज्यांनी आत्मबोधाच्या आवडीवरून स्वर्गीय सुख व संसारसुख या दोन्ही सुखांना ओवाळून टाकून दिले अशा पुरुषांवाचून, दुसऱ्या कोणालाच कैवल्यानंद भोगता येणार नाही.॥ २८॥ ज्याप्रमाणे कावळॺाला चंद्राची कधी ओळखच नाही, त्याप्रमाणे अज्ञानी संसारासक्त अशा पुरुषांना हा ग्रंथ कधी समजणार नाही आणि ज्याप्रमाणे चंद्राचे किरणही चकोराचाच खाऊ होतो, (दुसऱ्या कोणाचा नव्हे),॥ २९॥ त्याप्रमाणे ज्ञानियांना हा ग्रंथ ब्रह्मप्राप्तीचे ठिकाण वाटेल, आणि विषयासक्त अज्ञानी पुरुषाला भलत्याच गावाला जाणारा मार्ग वाटेल, म्हणून येथे विशेष काही सांगता येण्याजोगा विषय नाही.॥ ३०॥ पण मी प्रसंगोपात्त त्या विषयाचा पुन: उच्चार केला आहे. तेवढी पुनरुक्ती, आपण सज्जनांनी सहन करावी. आता श्रीकृष्णाने अर्जुनाला काय सांगितले तेच सांगतो.॥ ३१॥ जे बुद्धीला आकलन करणे कठीण आहे, म्हणूनच ते शब्दाने क्वचित बोलले जाते. पण मी ते श्रीसद्गुरु निवृत्तिनाथांच्या कृपारूप दिव्याच्या प्रकाशाने पाहीन.॥ ३२॥ जर इंद्रियातीत अशा आत्म्याच्या नित्य ज्ञानदृष्टीचे बळ असले तर, इंद्रियदृष्टीलाही जे दिसू शकत नाही, ते इंद्रियांवाचूनही पाहता येते.॥ ३३॥ किमयेने धातूचे जातिवंत सोने होऊ शकत नाही. पण जर दैवाने परीस हाती आला तर त्या परिसाने मात्र धातूचे जातिवंत सोने होऊ शकते.॥ ३४॥ त्याप्रमाणे श्रीगुरुची कृपा झाली, तर प्रयत्नाने काय साध्य होणार नाही? श्रीज्ञानेश्वरमाउली म्हणतात, ती श्रीगुरुची कृपा माझ्यावर अमर्याद आहे.॥ ३५॥
गूढार्थदीपिका—बुद्धीही आकळितां सांकडें। म्हणऊनि बोलीं विपायें सांपडे—बुद्धॺादिकांनी ग्रहण केली जाणारी वस्तू शब्दाने सांगता येते; पण बुद्धॺादिकांच्या पलीकडे असणारी परब्रह्मवस्तू बुद्धॺादिकांनी ग्रहण केली जात नाही. म्हणून ती शब्दाने सांगणे कठीण आहे. या सर्व ओव्यांतून श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी सद्गुरुच्या किंवा संतांच्या कृपेची व समागमाची अत्यंत महती गायिली आहे. एका सद्गुरुच्या कृपेने असाध्य असलेले देखील साध्य होते असे माउलीचे अनुभवाचे म्हणणे आहे. “न करितां व्युत्पत्तीचा श्रम। सकळ शास्त्रार्थ होय सुगम। सत्समागमाचें वर्म। तें हें ऐसें असे॥ ३८॥ जें व्युत्पत्तीनें न कळे। तें सत्समागमें कळे। सकळ शास्त्रार्थ आकळे। स्वानुभवासी॥ ३९॥ (दासबोध द. ७ स. १) असे समर्थही म्हणतात.
तेणेंकारणें मी बोलेन। बोलीं अरूपाचें रूप दावीन।
अतींद्रिय परी भोगवीन। इंद्रियांकरवीं॥ ३६॥
अर्थ—त्याच कृपेच्या विश्वासावर मी असे सांगतो की शब्दाने देखील अरूप ब्रह्माचे रूप दाखवीन आणि ते अतींद्रिय आहे, तरी इंद्रियांकडूनही भोगवीन.॥ ३६॥
गूढार्थदीपिका—अरूप, अतींद्रिय अशी ब्रह्मस्थिती श्रीगुरुच्या कृपेने जशीच्या तशीच शुद्ध ठेवून इंद्रियांकडून अनुभविता येणे शक्य आहे. म्हणूनच श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “बोलीं अरूपाचें रूप दावीन। अतींद्रिय परी भोगवीन। इंद्रियांकरवीं” अशी प्रतिज्ञा केली आहे. नाहीतर माउलीची ही प्रतिज्ञा व्यर्थ होईल.
श्रीगुरुकृपेनेच त्रिगुणात्मक अज्ञान नाहीसे झाल्यावर, पूर्वीची मायिक म्हणून समजली गेलेली नामरूपे-देखील, पूर्ण सच्चिदानंद ब्रह्मस्वरूप आहेत, असा अन्वयाने अनुभव येऊन, जेथे शब्दाचा लाग नाही व जे अतींद्रिय आहे, तेच परब्रह्म, नामरूपासह सगुण साकार झालेले असे इंद्रियाने देखील अनुभविले जाते असा श्रीज्ञानेश्वर महाराजांचा अभिप्राय आहे.
नाथही म्हणतात “ब्रह्म इंद्रियां गोचर नसे। गुण गेलिया डोळां दिसे। हें अनुभव्यासीचि भासे। बोलावें ऐसें तें नव्हे॥ १५१॥ (ए. भा. अ. ९) परब्रह्म त्रिगुणात्मक मायेमुळे इंद्रियाला गोचर होत नाही, पण त्रिगुणात्मक मायेचा नाश झाल्यावर, तेच शुद्ध परब्रह्म सगुणसाकाररूपाने डोळॺाला गोचर होते; हे अनुभवी पुरुषालाच माहीत आहे. इतरांना सांगण्यासारखे नाही. “तेव्हां अंतरीं चैतन्यघन। बाह्य चिन्मात्र परिपूर्ण। आणिक न दिसे गा जाण। वृत्तीनें आण वाहिली”॥ १४८॥ (ए. भा. अ. ९) पूर्ण अनुभवसंपन्न ज्ञान्याला ब्रह्माशिवाय काहीच दिसत नाही आणि असा हा आतबाहेर चैतन्यघन आत्मानुभव श्रीगुरुकृपेशिवाय येतच नाही.
(श्लोक-१)
श्रीभगवानुवाच
अनाश्रित: कर्मफलं कार्यं कर्म करोति य:।
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रिय:॥ १॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, अर्जुना! कर्माच्या फळाची इच्छा न करता जो आपले विहित कर्म करतो, तोच संन्यासी होय व तोच योगीहि होय. नुसता अग्नीचा उत्सर्ग केला किंवा अग्नी नाहीसा केला व कर्म सोडले, म्हणजेच संन्यासी झाला असे नव्हे.॥ १॥
आईका यश श्री औदार्य। ज्ञान वैराग्य ऐश्वर्य।
हे साही गुणवर्य। वसती जेथ॥ ३७॥
म्हणोनि तो भगवंत। जो नि:संगाचा सांगात।
तो म्हणे पार्था दत्तचित्त। होईं आतां॥ ३८॥
आईकें योगी आणि संन्यासी जनीं। हे एकचि सिनाने झणीं मानीं।
येऱ्हवीं विचारिजती जंव दोन्ही। तंव एकचि ते॥ ३९॥
सांडिजे दुजया नामाचा आभास। तरी योग तोचि संन्यास।
पाहतां ब्रह्मीं नाहीं अवकाश। दोहींमाजि॥ ४०॥
जैसें नामाचेनि अनारिसेपणें। एका पुरुषातें बोलावणें।
कां दोहीं मार्गीं जाणें। एकाचि ठाया॥ ४१॥
ना तरी एकचि उदक सहजें। परी सिनाना घटीं भरिजे।
तैसें भिन्नत्व जाणिजे। योगसंन्यासांचें॥ ४२॥
आईकें सकळ संमतें जगीं। अर्जुना पाहें तोचि योगी।
जो कर्में करूनि रागी। नोहेचि फळीं॥ ४३॥
जैसी मही हे उद्भिजें। जनी अहंबुद्धीवीण सहजें।
आणि तेथींचीं तियें बीजें। अपेक्षीना॥ ४४॥
तैसा अन्वयाचेनि आधारें। जातीचेनि अनुकारें।
जें जेणें अवसरें। करणें पावे॥ ४५॥
तें तैसेंचि उचित करी। परी साटोप नोहे शरीरीं।
आणि बुद्धीही करोनि फळवेरी। जायेचि ना॥ ४६॥
ऐसा तोचि संन्यासी। पार्था गा परियेसीं।
तोचि भरंवसेनिसीं। योगीश्वर॥ ४७॥
अर्थ—ऐका. यश, श्री, औदार्य, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य हे सहा गुण श्रीकृष्णाच्या ठिकाणी पूर्णपणे व नित्य असतात,॥ ३७॥ म्हणून त्याला भगवान म्हणतात. सर्व संग सोडून नि:संग झालेल्याचा जो सांगाती म्हणजे मित्र, तो भगवान श्रीकृष्ण म्हणाला, अर्जुना! आता माझ्या म्हणण्याकडे नीट चित्त दे.॥ ३८॥ ऐक, अर्जुना! जगात योगी व संन्यासी हे एकच आहेत. पण तू कदाचित निरनिराळे मानशील. साधारणत: दोघांचाही विचार केला असता ते एकच आहेत असे दिसेल.॥ ३९॥ योग व संन्यास या दोन नावांच्या निराळेपणाचा भास सोडून दिल्यास, जो योग, तो संन्यासच आहे. कारण विचार करून पाहता अद्वैत ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी योग व संन्यास यांच्या भिन्न अर्थाला अवकाश नाही.॥ ४०॥ ज्याप्रमाणे एका मनुष्याला दोन निराळॺा नावांनी संबोधावे किंवा एकाच गावाला जाण्याचे दोन मार्ग असावेत,॥ ४१॥ किंवा एक पाणी दोन निरनिराळॺा भांडॺांत भरावे, त्याप्रमाणे योग व संन्यास यांचे निराळेपण आहे, असे जाण.॥ ४२॥ अर्जुना! जगातील सर्व जाणत्या पुरुषांच्या मताने, जो आपली विहित कर्मे करून कर्मफळाची इच्छा धरीत नाही, तोच योगी होय.॥ ४३॥ ज्याप्रमाणे पृथ्वी, उत्पन्न केल्याचा अभिमान न वागविता, सहज झाडे उत्पन्न करते आणि त्या झाडाला येणाऱ्या फळरूपी बीजाचीही इच्छा करीत नाही.॥ ४४॥ त्याप्रमाणे, आपल्या वंशात परंपरेने किंवा जातीला धरून जी आचारकर्मे चालत आली असतील, ती ज्या ज्या काळी करावयाची असतात,॥ ४५॥ त्या त्या काळी बरोबर तशीच योग्य प्रकारे जो करतो, पण शरीराच्या ठिकाणी कर्तृत्वाच्या अहंकाराने फुगून जात नाही व ज्याची बुद्धीही फळापर्यंत जात नाही (म्हणजे जो फळाची इच्छा करीत नाही).॥ ४६॥ अर्जुना! ऐक. अशा रितीने जो कर्म करणारा आहे, तोच संन्यासी होय व निश्चयाने कर्मयोगीही तोच होय.॥ ४७॥
गूढार्थदीपिका—योग म्हणजे परमेश्वरस्वरूपाशी ऐक्य पावणे होय. हे मागे दुसऱ्या अध्यायात सांगितलेच आहे. हा योग किंवा हे ऐक्य अंत:करणवृत्ती परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर झाली की साधले जाते आणि विषय, देह, इंद्रिये, मन यांच्यात आसक्त झालेले अंत:करण, त्यांना सोडून अलग झाले की, ते स्वभावत: परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर होते. संन्यासाने जसे अंत:करण विषयादिकांपासून सुटून अलग होते, तसेच योगानेही होते. म्हणून योग व संन्यास एकच आहेत, असे येथे सांगितले आहे.
वांचूनि उचित कर्म प्रासंगिक। तयातें म्हणे हें सांडावें बद्धक।
तरी टांकोटाकीं आणिक एक। मांडीचि तो॥ ४८॥
अर्थ—प्रसंगोपात्त जे विहित कर्म, ते बंधनकारक आहे, ते सोडले पाहिजे, असे म्हणून ते केले नाही तरी, लागलीच दुसरे कर्म तो करतोच.॥ ४८॥
गूढार्थदीपिका—‘कर्माचा त्याग’ हा ‘संन्यास’ शब्दाचा खरा अर्थ नव्हे. मी प्रकृतीहून निराळा आहे म्हणजे कर्म, कर्तृत्व व भोक्तृत्व हे सर्व प्रकृतीचे कार्य आहे, माझ्याशी त्याचा काही एक संबंध नाही हे ओळखणे याला खरोखर संन्यास म्हणतात. म्हणून “म्हणऊनि संग जंव प्रकृतीचा। तंव त्याग न घडे कर्माचा”॥ ६३॥ (ज्ञा. अ.३) ‘विहितकर्मत्यागाने मी कर्मसंन्यास केला’ असे प्रकृतिबद्धाने म्हणणे, हा त्याचा आग्रह होय. मी प्रकृतीहून निराळा आहे, असे जोपर्यंत तो ओळखत नाही व मी कर्ताभोक्ता आहे असे आपल्याला समजतो, तोपर्यंत त्याचा कर्मसंन्यास होत नाही. एक कर्म सोडले, तरी तो लगेच दुसरे कर्म करतो.
जैसा क्षाळूनियां लेप एक। सवेंचि लाविजे आणिक। तैसेनि आग्रहाचा पाईक। विचंबे वायां॥ ४९॥
गृहस्थाश्रमाचें वोझें। कपाळीं आधींचि आहे सहजें। कीं तेंचि संन्यासें वाढविजे। सरिसें पुढती॥ ५०॥
म्हणूनि अग्निसेवा न सांडितां। कर्माची रेखा नोलांडितां। आहे योगसुख स्वभावता। आपणपांचि॥ ५१॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे लावलेला एक लेप धुऊन टाकून दुसरा लेप लावतात, त्याप्रमाणे कर्म सोडण्याचा आग्रह धरणारा, कर्मरहित न होता, व्यर्थ दुसऱ्या कर्मात गुरफटला जातो.॥ ४९॥ गृहस्थाश्रमातील कर्तव्यकर्माचे ओझे आधीच दैवाने सहज प्राप्त झालेले आहे, ते टाकून देऊन लगेच पुन: संन्यासाश्रमातील कर्तव्याच्या रूपाने ते वाढविणे म्हणजे घेणे होय॥ ५०॥ म्हणून अग्नीची सेवा म्हणजे अग्निहोत्रादी कर्मे न सोडता व कर्माची मर्यादा न उल्लंघिताच (म्हणजे कर्म करीतच) आपल्या ठिकाणी सहज ब्रह्मैक्यभावरूपी योगाचे सुख मिळते.॥ ५१॥
गूढार्थदीपिका—आहे योगसुख स्वभावता। आपणपांचि—कर्मफळाची इच्छा न करिता, परमेश्वराची आज्ञा समजून, केलेले विहितकर्मानुष्ठान देखील, आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी आपले अंत:करण स्थिर करते व आपल्या ठिकाणीच आपल्याला ऐक्याचे सुख मिळते.
(श्लोक-२)
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव।
न ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन॥ २॥
अर्थ—ज्याला संन्यास म्हणतात, तोच योग होय असे जाण. ज्याने संकल्पाचा त्याग केला नाही, तो योगी कधी होत नाही.॥ २॥
ऐकें संन्यासी तोचि योगी। ऐसी एकवाक्यतेची जगीं।
गुढी उभविली अनेगीं। शास्त्रांतरीं॥ ५२॥
जेथ संन्यासिला संकल्प तुटे। तेथचि योगाचें सार भेटे।
ऐसें हें अनुभवाचेनि धटें। साचें जया॥ ५३॥
अर्थ—अर्जुना! ऐक. जो संन्यासी आहे, तोच योगीही होय. अशा दोन्ही मार्गांच्या एकवाक्यतेचा झेंडा, पुष्कळ लोकांनी शास्त्रांच्या आधारे या लोकात फडकविला आहे.॥ ५२॥ जेथे टाकून दिलेला संकल्प मुळीच राहत नाही, तेच कर्मयोगाचेही सार आहे, असे दृढ अनुभवाच्या बळावर जो निश्चित जाणतो.॥ ५३॥
गूढार्थदीपिका—संन्यासी तोचि योगी—संन्यास किंवा योग या दोहोंनीही एकच अनुभव येतो. म्हणून या दृष्टीने योग व संन्यास यांचे ऐक्यच आहे, असे शास्त्रकारांनी सांगितले आहे. कारण ज्यांनी आत्मस्वरूप जाणून, कर्म, कर्तृत्व, कर्मफळ या सर्वांहून आपल्याला निराळे पाहिले, तो साक्षीस्वरूप झालेला ज्ञानी, कर्मादिकांचा आपल्याशी संबंधच वागवीत नसतो; म्हणून त्याला सर्वकर्मसंन्यास घडतो.
कर्मयोग्यालाही निष्काम कर्मानुष्ठान करण्याकरिता, भगवंताच्या ठिकाणी चित्त ठेवून, संकल्पाचा म्हणजे कर्मफळाच्या इच्छेचा त्याग करावाच लागतो. (संकल्पाचा त्याग केला असता,) कर्मयोग्याचे चित्त जसजसे भगवंताच्या ठिकाणी स्थिर होते, तसतसा त्यालाही, मी सर्व कर्मरहित आहे असा अनुभव येतो. याप्रमाणे संन्यासी व योगी दोघांनाही आपल्या कर्मरहित आत्मस्थितीचा अनुभव येतो, म्हणून दोन्ही मार्ग एकच आहेत, असे भगवान म्हणतात.
(श्लोक-३)
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते।
योगारूढस्य तस्यैव शम: कारणमुच्यते॥ ३॥
अर्थ—ब्रह्मैक्यपदावर चढू इच्छिणाऱ्याला कर्मच कारण आहे व ब्रह्मैक्यपदावर आरूढ झालेल्याला शमच कारण आहे.॥ ३॥
आतां योगाचळाचा निमथा। जरी ठाकावा आथि पार्था। तरी सोपाना या कर्मपथा। चुका झणीं॥ ५४॥
येणें यमनियमाचेनि तळवटें। रिगें आसनाचिये पाउलवाटे।
येईं प्राणायामाचेनि आडकाठें। वरौता गा॥ ५५॥
अर्थ—योगरूपी पर्वताचा माथा म्हणजे परब्रह्म. तेथे जर प्राप्त व्हावयाचे असेल, तर अर्जुना! कर्ममार्गाची पायरी चुकता कामा नये.॥ ५४॥ अर्जुना! (येणे म्हणजे कर्मयोगाने सिद्ध होणाऱ्या) यमनियमरूपी खालच्या पायऱ्यांनी आसनाच्या पाऊलवाटेने चढण्याला सुरुवात करून प्राणायामरूपी बाजूच्या काठाने वर चढावे.॥ ५५॥
गूढार्थदीपिका—येणें यमनियमाचेनि तळवटें—कर्मयोग म्हणजे योगाभ्यासातील यमनियमरूपी खालच्या पायऱ्याच होत. निष्काम विहितकर्मानुष्ठानाने यमनियम ही योगाची दोन अंगे साध्य होतात. अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य व अपरिग्रह, असे हे योगशास्त्रात यम सांगितले आहेत. अहिंसा म्हणजे मनवाचाकायेने कोण्याही प्राण्याला दु:ख न देणे. सत्य म्हणजे मनवाचाकायेने असत्य न बोलणे. अस्तेय म्हणजे मनवाचाकायेने देखील दुसऱ्याच्या वस्तूंचा अभिलाष न धरणे. ब्रह्मचर्य म्हणजे मनवाचाकायेने स्त्रीसंगाची इच्छा न करणे व अपरिग्रह म्हणजे कोणत्याही वस्तूंचा संग्रह न करणे.
परमेश्वरप्राप्तीकरिता कराव्या लागणाऱ्या निष्काम कर्मानुष्ठानात निष्कामासी यागयजन। स्वधर्मार्थ करावे यज्ञ। तेथ पशूचें आलभन। सर्वथा हनन करूं नये॥ २६४॥ पशूचें करूं नये हनन। देवतोद्देशें अंगस्पर्शन या नांव बोलिजे आलभन। हें यज्ञाचरण निष्काम॥ २६५॥ (ए. भा. अ. ५) पशूंची हिंसा करावयाची नसते, असे नाथांनी म्हटले आहे. हिंसारूपी यज्ञ हा स्वर्गप्राप्तीकरिता म्हणून सांगितला आहे; परमेश्वरप्राप्तीकरिता नाही. त्याचप्रमाणे फक्त ऋतुकाळी सकृत् स्वस्त्रीगमन करणे हेही ब्रह्मचर्यच होय, असे शास्त्रात सांगितले आहे. म्हणून निष्काम कर्मानुष्ठानाने योगातील यम साधले जातात. शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय व ईश्वरप्रणिधान असे हे नियम योगशास्त्रात सांगितले आहेत. शौच म्हणजे पाणी व माती यांनी शरीरशुद्धी करणे. संतोष म्हणजे दैवाने मिळेल त्यात संतुष्ट असणे, तप म्हणजे व्रतादिकांनी शरीर कृश करणे, स्वाध्याय म्हणजे वेदाध्ययन करणे व ईश्वरप्रणिधान म्हणजे परमेश्वराचे नामस्मरण व ध्यान करणे, हे सर्व नियम धर्मशास्त्रांतून सांगितले असल्यामुळे, त्यांचे निष्काम अनुष्ठान विहितच आहे. म्हणून निष्काम विहितकर्मानुष्ठानरूप कर्मयोगाने नियमही साधतात. याप्रमाणे निष्काम कर्मानुष्ठानाने योगमार्गातील यम व नियम ह्या दोन पायऱ्या साधल्या जातात.
आसनाचिये पाउलवाटे—पाउलवाट म्हणजे सुखाने चालता येणारी वाट.
“स्थिरसुखमासनम्” योगामध्ये पुष्कळ वेळ सुखाने बसता येईल असे आसन घालून बसायला सांगितले जाते, म्हणून त्या आसनाला पाऊलवाट म्हटले आहे. यम, नियम इत्यादी सर्व साधने मनाच्या खंबीर निश्चयाने केली जातात.
येई प्राणायामाचेनि आडकाठें। वरौता गा—प्राणायाम म्हणजे प्राणापान यांच्या गतींचा रोध. मन ज्ञानशक्तिरूप असून, त्याचीच क्रियारूप शक्ती म्हणजे प्राण होय; म्हणून प्राणायामाला आडकाठ म्हणजे बाजूचा काठ म्हटले आहे. या प्राणायामाच्या योगाने मनाचे चांचल्य नाहीसे होते, हेच मनाच्या वर म्हणजे चौथ्या अंगावर आरूढ होणे होय.
मग प्रत्याहाराचा अधाडा। जो बुद्धीचियाही पायां निसरडा।
जेथ हटिये सांडिती होडा। कडेलग॥ ५६॥
अर्थ—पुढे प्रत्याहाररूपी तुटलेला कडा लागतो, जेथे बुद्धीचे पाय देखील घसरतील, असा तो पुढे प्रत्याहाररूपी कडा चढावा लागतो. मोठमोठॺा हठयोग्यांना देखील या कडॺाशी आल्यावर आपला हट्ट सोडून द्यावा लागतो.॥ ५६॥
गूढार्थदीपिका—मग प्रत्याहाराचा अधाडा—“स्वविषयासम्प्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेंद्रियाणां प्रत्याहार:”
इंद्रियांचा आपआपल्या विषयाशी संबंध सुटून, त्या चित्ताच्या स्वरूपाचे अनुकरण करणे याला प्रत्याहार म्हणतात. म्हणजे प्रत्याहारात इंद्रिये चित्ताच्या स्वाधीन होतात. या प्रत्याहाराला श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी ‘अधाडा म्हणजे पर्वताचा तुटलेला कडा’ म्हटले आहे. तुटलेल्या कडॺावर चढणे जसे कठीण असते, तसेच प्रत्याहार साधणे अत्यंत कठीण आहे, हेच या उपमेने दाखविले आहे.
बुद्धीचियाही पायां निसरडा—जीवाची बुद्धी आत्मस्वरूप विसरून, मनाच्या स्वाधीन असते. योग सिद्ध होण्याकरिता म्हणजे बुद्धीचे आत्म्याशी ऐक्य होण्याकरिता, मन, इंद्रिये यांच्या पारतंत्र्यातून बुद्धीची सुटका झाली पाहिजे. “इंद्रियाणि प्रमाथीनि हरंति प्रसभं मन:” विषयासक्तीमुळे जीवाच्या ठिकाणी इंद्रियांचेच प्राबल्य असते. ती मनाला ओढतात व मन बुद्धीला ओढते. अशा रितीने बुद्धी आत्म्याच्या ठिकाणी स्थिर न होता तेथून घसरून देहासक्त व विषयासक्त होते.
तरी अभ्यासाचेनि बळें। प्रत्याहारीं निराळें। नखी लागेल ढाळें ढाळें। वैराग्याची॥ ५७॥
अर्थ—पण अभ्यासाच्या बळाने, प्रत्याहाररूपी निरालंब भूमिकेत, हळूहळू वैराग्याची नखे रोवली जाऊ शकतात.॥ ५७॥ गूढार्थदीपिका—“अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोध:”—अनंत जन्मांपासून विषयाकडे धावण्याचा अभ्यास असलेल्या चित्ताला, इंद्रियांच्या स्वाधीन होऊन, विषयाकडे न धावू देण्याचा सतत प्रयत्न करणे, याला अभ्यास म्हणतात आणि इहपरलोकांतील विषयसुखाची यत्किंचित इच्छा नसणे, याला वैराग्य म्हणतात. ज्याप्रमाणे घोरपड, ज्या ठिकाणी चढण्याचे साधन नाही, अशा किल्ल्यावर फेकली असता ती आपली नखे रोवून, आपल्या सामर्थ्याने चिकटून बसते व तिच्या साह्याने मनुष्य किल्ल्यावर चढतो; त्याप्रमाणे अभ्यासाचे सामर्थ्य व वैराग्याची नखे असली तरच मनुष्य प्रत्याहाररूपी कडॺावर चढू शकतो.
ऐसा पवनाचेनि पाठारें। येतां धारणेचेनि पैसारें।
क्रमी ध्यानाचें चवरें। सांडे तंव॥ ५८॥
अर्थ—अशा प्रकारे प्राणवायूच्या आश्रयाने, धारणारूपी विस्तृत मार्गाने ध्यानाचे शिखर गाठेपर्यंत, वर चालावे.॥ ५८॥
गूढार्थदीपिका—ऐसा पवनाचेनि पाठारें। येतां धारणेचेनि पैसारें—पुढील मार्ग प्राणाच्या साह्यानेच आक्रमावा लागतो.
“देशबंधश्चित्तस्य धारणा” आधारचक्रादी देशांच्या ठिकाणी चित्त बांधले जाणे किंवा स्थिर होणे, याला धारणा म्हणतात.
ज्याप्रमाणे विस्तृत रस्त्यावर पडण्याची भीती नसते, त्याप्रमाणे धारणा सिद्ध झाली असता, पडण्याची भीती राहत नाही; म्हणून येथे धारणेला विस्तृत मार्गाची उपमा दिली आहे.
क्रमी ध्यानाचें चवरें। सांडे तंव—“तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्” त्या देशाच्या ठिकाणी असलेल्या परमेश्वरस्वरूपाच्या ठिकाणी एकसारखा चित्ताचा प्रवाह राहणे याला ध्यान म्हणतात. ध्यान या भूमिकेपर्यंत मार्गक्रमणा आहे; म्हणून ध्यानाला चवरे म्हणजे मार्गक्रमणाचा शेवट म्हटले आहे.
मग तया मार्गाची धांव। पुरेल प्रवृत्तीची हांव।
जेथ साध्यसाधनां खेंव। समरसें होय॥ ५९॥
जेथ पुढील पैस पारुखे। मागील स्मरावें तें ठाके।
ऐसिये सरिसीये भूमिके। समाधि राहे॥ ६०॥
अर्थ—मग या ध्यानभूमिकेवर चालण्याची धाव बंद पडते. प्रवृत्तिही वोहटीला लागते आणि मग तेथे साध्य व साधन यांची एकरूप मिठी पडते. म्हणजे साधन सरून साध्यच राहते.॥ ५९॥ तेथे पुढील जाणण्याची प्रवृत्ती बंद पडते व मागीलही काही स्मरले जात नाही. अशा सर्वांपेक्षा सरस भूमिकेवर समाधिस्थिती राहते.॥ ६०॥
गूढार्थदीपिका—जेथ पुढील पैस पारुखे। मागील स्मरावें तें ठाके—“तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूप-शून्यमिव समाधि:” जेव्हा ध्यान करणाऱ्याचे चित्त, मी ध्यान करीत आहे, असे आपले स्वरूप विसरून, केवळ ध्येयाकार होऊन जाते, तेव्हा ते ध्यानच समाधी होते. ध्यानात मी ध्यान करतो अशी जाणीव राहते, म्हणून त्रिपुटी राहते. ही जाणीव नाहीशी झाली की, ती ध्यानस्थितीच समाधी होते; म्हणून समाधी ही जाणीवरहित व त्रिपुटीरहित स्थिती होय. हेच श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “जेथ पुढील पैस पारुखे। मागील स्मरावें तें ठाके” या चरणात सांगितले आहे.
ऐसिये सरिसीये भूमिके। समाधि राहे—जाणीव स्फुरली की, जाणणारा व जाणली जाणारी वस्तू असे द्वैत भासते. ही द्वैतस्थिती ध्यानापर्यंत राहते आणि जाणीव नाहीशी झाली की, त्यापेक्षा सरस अशी जाणीवरहित अत्यंत एकरूप आनंदाची स्थिती राहते. समाधीत जाणीव राहत नाही, म्हणून समाधी ही “सरिसीये भूमिके। समाधि राहे” अत्यंत एकरूप किंवा अद्वैतस्थिती होय, असे माउलीचे सांगणे आहे.
येणें उपायें योगारूढ। जो निरवधि जाहाला प्रौढ।
तयाचिया चिन्हाचा निवाड। सांगेन आईकें॥ ६१॥
अर्थ—वरील उपायाने जो योगारूढ होऊन, अखंड पूर्ण व्यापक स्वरूप झाला, त्याची चिन्हे स्पष्ट करून सांगतो, ऐक.॥ ६१॥
गूढार्थदीपिका—निरवधि जाहला प्रौढ—समाधिरूप भूमिकेवर आरूढ झालेला पुरुष अमर्याद व्यापक होतो.
(श्लोक-४)
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते।
सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥ ४॥
अर्थ—जेव्हा योगी इंद्रियांच्या विषयांच्या ठिकाणी व कर्माच्या ठिकाणी मुळीच आसक्त राहत नाही व कर्म करण्याची किंवा कर्माचे फळ भोगण्याची त्याच्या मनात वासनाच उत्पन्न होत नाही, तेव्हा तो पुरुष योगारूढ म्हटला जातो.॥ ४॥
तरी जयाचिया इंद्रियांचिया घरा। नाहीं विषयांचिया येरझारा। जो आत्माबोधाच्या वोवरां। पहुडला असे॥ ६२॥
जयाचें सुखदु:खाचेनि आंगें। झगटलें मानस चेवो नेघे। विषय पासींही आलिया से न रिघे। हें काय म्हणऊनि॥ ६३॥
इंद्रियें कर्मांच्या ठायीं। वाढीनलीं परी कंहीं। फळहेतूची चाड नाहीं। अंत:करणीं॥ ६४॥
असतेनि देहें एतुला। जो चेतुचि दिसे निदेला। तोचि योगारूढ भला। वोळखें तूं॥ ६५॥
तेथ अर्जुन म्हणे अनंता। हें मज विस्मो बहु आईकतां। सांगें तयाऐसी योग्यता। कवणें दीजे॥ ६६॥
अर्थ—ज्याचे आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी जडलेले मन, प्राप्त झालेल्या सुखदु:खाला जाणून जागे होत नाही, म्हणजे देहावर येऊन भोग भोगत नाही. एवढेच नव्हे तर विषय जवळ आले असता, हे काय आहे, इतके देखील ज्याला स्मरण होत नाही,॥ ६३॥ इंद्रिये कर्मांचे ठिकाणी प्रवृत्त झाली तरी, अंत:करणात कर्माचे फळ भोगावे अशी इच्छा कधी उत्पन्न होत नाही,॥ ६४॥ देह असतानाच जो याप्रमाणे आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी जागा राहून विषयाच्या ठिकाणी निजला आहे—म्हणजे विषयाचे विस्मरण झाले—तो पुरुष पूर्ण योगारूढ झाला, असे समज.॥ ६५॥ तेव्हा अर्जुन म्हणतो, अनंता! हे मी ऐकताना, मला मोठे आश्चर्य वाटते की, एवढी स्थिती त्यांना कोण प्राप्त करून देतो?॥ ६६॥
गूढार्थदीपिका—तोचि योगारूढ भला—बुद्धी अत्यंत शुद्ध झाली असता, त्या बुद्धीने आत्मसाक्षात्कार होतो. विषय, इंद्रिये, मन यांच्यापासून बुद्धी निराळी झाली की, ती शुद्ध होते. ही बुद्धी एकदा आत्मस्वरूपाचे ठिकाणी स्थिर झाली म्हणजे विषय, इंद्रिये व मन यांच्याशी पुन: ऐक्य पावत नाही. तीच साक्षीरूप होऊन राहते व तिला एका ब्रह्मावाचून दुसरे काहीच वस्तुस्वरूपाने भासत नाही. अशा योगारूढ पुरुषाचे ठिकाणी इतरांना जे सुखदु:खाचे भोग होताना दिसतात ते त्याला होत नसून, प्रारब्धापर्यंत असणाऱ्या अहंकाराला होतात. पण अज्ञान्याला, योगारूढ पुरुष भोग भोगतो असे त्याच्या अज्ञानामुळे वाटते. “द्रष्टा श्रोता वक्ता कर्ता भोक्ता भवत्यहंकार:” (वे. सि. सा. सं. श्लो. ४२४) असे आचार्यांनीही म्हटले आहे.
(श्लोक-५)
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मन:॥ ५॥
अर्थ—आपणच आपला उद्धार करून घेतला पाहिजे. आपण आपला अध:पात करून घेऊ नये. (आपला आपण उद्धार करून घेतो म्हणून) आपणच आपला बंधू होतो व आपणच आपले शत्रू होतो.॥ ५॥
तंव हांसोनि कृष्ण म्हणे। तुझें नवल ना हें बोलणें। कवणासि काय दीजेल कवणें। अद्वैतीं एथ॥ ६७॥
पैं व्यामोहाचिये शेजे। बळिया अविद्या निद्रित होईजे। ते वेळीं दु:स्वप्न हा भोगिजे। जन्ममृत्यूचा॥ ६८॥
पाठीं अवसांत ये चेवो। तैं तें अवघेंचि होय वावो। ऐसा उपजे नित्य सद्भावो। तोही आपणपांचि॥ ६९॥
म्हणऊनि आपणचि आपणयां। घात किजत असे धनंजया। चित्त देऊनि नाथिलिया। देहाभिमाना॥ ७०॥
अर्थ—तेव्हा भगवान श्रीकृष्ण हसून अर्जुनास म्हणतात, अर्जुना! तुझेच बोलणे आश्चर्यकारक नाही का? या अद्वैत स्थितीत कोण कोणाला काय देईल?॥ ६७॥ जेव्हा हा जीवात्मा आपण बळेच दुस्तर अनादी अविद्येने भ्रांतिरूप अंथरुणावर निजतो, तेव्हा तो आपणच आपल्या जन्ममृत्यूचे दुष्ट स्वप्न पाहतो.॥ ६८॥ नंतर अकस्मात पूर्वपुण्याने जेव्हा तो जागा होतो, तेव्हा ते सर्व स्वप्न त्याला खोटे आहे व मी जन्ममृत्युरहित नित्य आहे, असा जो भाव उत्पन्न होतो; तोही त्याच्याच ठिकाणी होतो.॥ ६९॥ म्हणून अर्जुना! या खोटॺा देहाभिमानाकडे चित्त देऊन—म्हणजे खोटॺा देहालाच मी असे समजून- आपणच आपला घात करून घेतो.॥ ७०॥
गूढार्थदीपिका—जीवाने आपल्या स्वरूपाचा विचार न करता, मी देह आहे, अशी दृढ विपरीत कल्पना जशी करून घेतली, तशीच त्याने मी सच्चिदानंदस्वरूप आहे, अशी दृढ कल्पना करून घ्यायला पाहिजे.
(श्लोक-६)
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जित:।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥ ६॥
अर्थ—ज्यांनी (विपरीत कल्पना करणारे) आपले अंत:करण जिंकले म्हणजे आपल्या स्वाधीन केले, त्यांचा आत्माच त्यांचा बंधू म्हणजे हितकर्ता असतो आणि ज्यांनी अंत:करणादिकांना जिंकले नाही, त्यांचा आत्मा शत्रूप्रमाणे त्यांच्याशी शत्रुत्व करतो.॥ ६॥
हा विचारूनि अहंकार सांडिजे। मग असतीच वस्तु होईजे। तरी आपली स्वस्ति सहजें। आपण केली॥ ७१॥
येऱ्हवीं कोशकीटकाचिया परी। तो आपणयां आपण वैरी। जो आत्मबुद्धि शरीरीं। चारुस्थळी॥ ७२॥
कैसे प्राप्तीचिये वेळे। निदैवां आंधळेपणाचे डोहळे। कीं असते आपुले डोळे। आपण झांकी॥ ७३॥
कां कवण एक भ्रमलेपणें। मी तो नव्हे गा चोरलों म्हणे। ऐसा नाथिला छंद अंत:करणें। घेऊन ठाके॥ ७४॥
येऱ्हवीं होय तें तोचि आहे। परी काई कीजे बुद्धि तैसी नोहे। देखा स्वप्नींचेनि घायें। कीं मरे साचें॥ ७५॥
जैसी ते शुकाचेनि आंगभारें। नळिका भोंविन्नली एरी मोहरें। तरी तेणें उडावें परी न पुरे। मनशंका॥ ७६॥
वायांचि मान पिळी। अटुवें हियें आंवळी। टिटांतु नळीं। धरूनि ठाके॥ ७७॥
म्हणे बांधला मी फुडा। ऐसिया भावनेचिया पडे खोडां। कीं मोकळिया पायांचा चवडा। गोंवी अधिकें॥ ७८॥
ऐसा काजेंवीण आतुडला। तो सांग पां काय आणिकें बांधला। मग न सोडीच जऱ्ही नेला। तोडूनि अर्धा॥ ७९॥
म्हणऊनि आपणयां आपणचि रिपु। जेणें वाढविला हा संकल्पु। येर स्वयंबुद्धी म्हणे बापु। जो नाथिलें नेघे॥ ८०॥
अर्थ—(आपण ज्या देहाचा अभिमान धारण करतो, तो खोटा आहे) असा विचार करून, अर्जुना! आपण देहाचा अभिमान सोडला असता मूळची जी आत्मवस्तू आहे, तीच आपण होतो. अशा रितीने आपणच आपले कल्याण करून घेतो.॥ ७१॥ वास्तविक जो शरीराला सुंदर समजून ते शरीर मी आहे, अशी बुद्धी धारण करतो, तो कोशकिडॺाप्रमाणे आपण आपला वैरी होतो. (म्हणजे आपल्या आत्मस्थितीचा नाश करून घेतो.)॥ ७२॥ दुर्दैव्याला जसे अत्यंत थोर लाभ होण्याच्या वेळी आपण आंधळे व्हावे, अशी इच्छा होऊन तो उघडे असलेले आपले डोळे आपण झाकून घेतो,॥ ७३॥ किंवा एखादा कोणी भ्रांत होऊन “मी हरवलो, मी तो नव्हे” असे तो म्हणतो व खोटाच मनाचा समज करून बसतो.॥ ७४॥ एरवी विचाराने जे आत्मस्वरूप तो होतो, ते तो असतोच. पण काही करावे, अशी त्याची बुद्धीच होत नाही. स्वप्नातील शस्त्राच्या घावाने तो खरेच मरतो, पहा!॥ ७५॥ ज्याप्रमाणे राघूला धरण्याकरिता टांगलेली नळी राघूच्या अंगाच्या भारानेच सहज समोर फिरली असता, त्याने उडून जावे, पण त्याच्या मनातील शंकाच जात नाही.॥ ७६॥ व्यर्थच तो राघू मानेला पीळ देतो व घट्ट छातीने आवळून ती नळी, तो पायांच्या चवडॺांत धरून ठेवतो.॥ ७७॥ पण तो आपल्याला ‘मी बांधला गेलो’ असे व्यर्थच म्हणतो व या भावनेच्या खोडॺात पडतो. मग आपल्या पायांचा मोकळा असलेला चवडा अधिक गुंतवून घेतो.॥ ७८॥ याप्रमाणे तो राघू विनाकारण आपणच अडकून पडतो. अर्जुना! सांग बरे! तो दुसऱ्याकडून बांधला गेला आहे काय? मग अर्धा तोडून जरी नेला तरी तो ती नळी सोडत नाही.॥ ७९॥ म्हणून, जगाचे बाप असे श्रीकृष्ण म्हणतात, ज्याने ‘मी म्हणजे देह’ ही कल्पना दृढ केली, तो आपणच आपला वैरी होय आणि इतर, जो खोटॺा देहाचा अभिमान धारण करीत नाही, तो मात्र आत्मबुद्धी धारण करणारा होय.॥ ८०॥
गूढार्थदीपिका—स्वयंबुद्धी—विचार करून पाहता आत्म्यावाचून दुसरी वस्तू नाही, असे श्रुतिसंतांनी सांगितले असल्यामुळे, आत्म्याहून निराळे भासणारे जीवजगत इत्यादी पदार्थ मुळीच अस्तित्वात नाहीत, ते खोटे आहेत, असे जो जाणतो त्याला स्वयंबुद्धी म्हणतात.
(श्लोक-७-८)
जितात्मन: प्रशान्तस्य परमात्मा समाहित:।
शीतोष्णसुखदु:खेषु तथा मानापमानयो:॥ ७॥
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रिय:।
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चन:॥ ८॥
अर्थ—ज्याने आपले अंत:करण पूर्णपणे जिंकले, म्हणून जो सदा प्रसन्नचित्त असतो, त्याला आपल्याच ठिकाणी परमेश्वरस्वरूपाचा अनुभव येतो आणि तो शीत-उष्ण, सुख-दु:ख, मान-अपमान इत्यादी सर्व द्वंद्वे सारखीच पाहतो.॥ ७॥ ज्ञानाने विज्ञानरूप प्रपंचाचा आत्मस्वरूपाने अनुभव घेऊन, जो परम निर्वासन झाला, जो अखंड अविकारी असतो, ज्याने आपली इंद्रिये पूर्ण जिंकली आहेत व जो सोने, माती सारखेच समजतो, तोच युक्त (मन-इंद्रियांना जिंकणारा) पुरुष योगी म्हटला जातो.॥ ८॥
तया स्वांत:करणजिता। सकळकामोपशांता।
परमात्मा परौता। दूर नाहीं॥ ८१॥
अर्थ—ज्याने आपले अंत:करण जिंकले आहे, म्हणून जो सर्व विषयवासनारहित झाला, त्याला परमात्मा, त्याच्या पलीकडे म्हणजे त्याच्याहून निराळा असा, दूर नाही. (तोच परमात्मा होतो असा अर्थ).॥ ८१॥
गूढार्थदीपिका—स्वांत:करणजिता— जीव हा मुळात परब्रह्मस्वरूपच आहे; पण तो अंत:करण- उपाधीच्या स्वाधीन असल्यामुळे, आपल्या मूळच्या स्वरूपस्थितीस पारखा झाला. अंत:करणाकडून होणाऱ्या निरनिराळॺा व्यापारामुळे, एकच अंत:करण निरनिराळॺा नावाने संबोधिले जाते. ते परब्रह्मवस्तूहून निराळॺा वस्तूंची कल्पना करते, म्हणून त्याला मन म्हणतात. चिंतन करते, म्हणून त्याला चित्त म्हणतात व देहाचा अहंकार धारण करते, म्हणून तेच अहंकारही होते. याप्रमाणे जीव हा अंत:करण-उपाधीने परब्रह्माहून विषयासक्त होऊन निराळा पडला; पण आपल्या मूळ परब्रह्मस्वरूपाच्या विचाराने, तो अंत:करण जिंकू शकतो- म्हणजे आत्मस्वरूपाच्या विचाराने विषय खोटे आहेत व एक परब्रह्मच सत्य आहे असे जाणले असता, अंत:करण परब्रह्माच्या ठिकाणी स्थिर होते. ज्याने अंत:करण परब्रह्माच्या ठिकाणी स्थिर केले, त्याने आपले अंत:करण जिंकले असे समजावे.
सकळकामोपशांता— अंत:करण आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर झाले असता, विषय खोटे वाटतात व विषयसुखाची वासना नाहीशी होते व अंत:करण विषयसुखावाचूनच अखंड प्रसन्न राहते.
परमात्मा परौता दूर नाहीं—अशी अंत:करणाची जी स्थिती, त्यालाच परमात्मा म्हणतात. अर्थात अज्ञान व सर्व वासना नाहीशा झाल्या असता, जीवच परमात्मस्वरूप होतो. हेच “परमात्मा परौता दूर नाही” या चरणाने माउलींनी सांगितले आहे.
जैसा किडाळाचा दोष जाये। तरी पंधरें तेंचि होये।
तैसें जीवा ब्रह्मत्व आहे। संकल्पलोपीं॥ ८२॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे हिणकसपणाचा कलंक नाहीसा झाला की तेच शुद्ध सोने होते, त्याप्रमाणे मी ब्रह्म नाही, ही जीवाची कल्पना नाहीशी झाली, की जीव ब्रह्मस्वरूप झालाच म्हणून समज.॥ ८२॥
गूढार्थदीपिका—जीवा ब्रह्मत्व आहे। संकल्पलोपीं—ब्रह्मज्ञानाची किल्ली। सांगेन ऐक्याची बोली। ज्याची कल्पना निमाली। ते प्राप्त पुरुष॥ ४२१॥ (स्वात्मसुख) मी सच्चिदानंदस्वरूप नाही, मी देहस्वरूप आहे, मला जन्ममृत्यू आहेत, मी कर्ताभोक्ता आणि अपूर्ण आहे, अशी जीवाने आपल्याविषयी कल्पना करून घेतली आहे. ती नि:शेष नाहीशी झाली म्हणजे, मी म्हणजे देह, ही समजूत जितकी अत्यंत दृढ आहे, तितकीच मी ब्रह्मस्वरूप आहे, ही कल्पना अत्यंत दृढ झाली असता, जीव ब्रह्मस्वरूप होतो. “देहात्मज्ञानवज्ज्ञानं देहात्मज्ञानबाधकम्। आत्मन्येव भवेद्यस्य स नेच्छन्नपि मुच्यते”॥ २०॥ (पं. द.- तृप्तिदीप).
हा घटाकार जैसा। निमालिया तया अवकाशा।
नलगे मिळों जाणे आकाशा। आना ठाया॥ ८३॥
तैसा देहाहंकार नाथिला। हा समूळ जयाचा नाशिला।
तोचि परमात्मा संचला। आधींचि आहे॥ ८४॥
अर्थ—ह्या घटाचा नाश झाला म्हणजे घटातील आकाशाला बाहेरच्या आकाशाशी मिळण्याकरिता दुसऱ्या ठिकाणी जावे लागत नाही. (तेथल्या तेथे ते मिळते असा अर्थ)॥ ८३॥ त्याप्रमाणे हा देहाचा खोटा अहंकार ज्याचा नि:शेष नाहीसा झाला, तो मुळचाच परमात्मस्वरूप होऊन राहतो.॥ ८४॥
गूढार्थदीपिका—देहाच्या अहंकारामुळेच जीव हा परमेश्वराहून निराळा झाला. देहवस्तूची कल्पना करून, तिचा दृढ अहंकार तो धारण करतो व परमेश्वराहून निराळा पडतो. अर्थातच तो अहंकार नाहीसा झाल्याबरोबर, तो (जीव) आपल्या मुळच्या परमात्म-स्वरूपाशी ऐक्य पावतो.
समूळ—आत्मज्ञानाने ‘मी देह आहे’ हा अहंकार नाहीसा होऊन, ‘मी ब्रह्म आहे’ हा अहंकार उत्पन्न होतो. पण अद्वैतस्वरूपाच्या ठिकाणी मी ब्रह्म म्हणणारा दुसरा कोणी नाही. अर्थात मी ब्रह्म आहे, असे चिंतन करताना, ‘मी’ म्हणून व्यक्तिरूप स्थूल देहाकारच घेतला जातो; म्हणून देहाहंकाराबरोबर मी ब्रह्म आहे, हा ज्ञानाहंकारही नाहीसा झाला पाहिजे, हे ‘समूळ’ या शब्दाने माउलींनी सुचविले आहे.
आतां शीतोष्णांचिया वाहणी। तेथ सुखदु:खांची कडसणी।
इयें न समाती कांहीं बोलणीं। मानापमानांचीं॥ ८५॥
जे जिया वाटा सूर्य जाये। तेउतें तेजाचें विश्व होये।
तैसें तया पावे तें आहे। तोचि म्हणउनी॥ ८६॥
देखें मेघौनि सुटती धारा। तिया न रुपती जैसिया सागरा।
तैसीं शुभाशुभें योगीश्वरा। नव्हती आनें॥ ८७॥
जो हा विज्ञानात्मक भावो। तया विवरितां जाहला वावो।
मग लागला जंव पाहों। तंव ज्ञान तें तोचि॥ ८८॥
अर्थ—अशा रितीने जीव परमात्मस्वरूप झाला असता, हे शीत हे उष्ण असा विचारप्रवाह, हे सुख हे दु:ख अशी निवड किंवा हा मान हा अपमान, असे बोलणे, यांपैकी काही एक, तेथे संभवत नाही.॥ ८५॥ ज्याप्रमाणे ज्या दिशेने सूर्य जातो, त्या दिशेने सर्व जगच प्रकाशमय होते, त्याप्रमाणे, त्याला जेजे प्राप्त होते, ते ते तो आत्मस्वरूपच पाहतो.॥ ८६॥ अर्जुना! पहा, आकाशातील मेघातून पडणाऱ्या पाण्याच्या धारा, (पाणीच असल्यामुळे,) ज्याप्रमाणे समुद्राला बोचत नाहीत, त्याप्रमाणे योग्याला शुभाशुभदेखील, आपल्याहूनभिन्न आहेत, असे वाटत नाही (तेही त्याला ब्रह्मस्वरूपच वाटतात).॥ ८७॥ जो हा विज्ञानात्मक म्हणजे नामरूपात्मक प्रपंच-भाव आहे, त्याचा विचार करून पाहता, तो खोटा आहे, असा अनुभव येतो. मग त्या ज्ञानाने नामरूपात्मक प्रपंचाकडे जेव्हा तो पाहतो, तेव्हा तो प्रपंच ज्ञानरूपच आहे, असा त्याला अनुभव येतो.॥ ८८॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञान म्हणजे आत्मज्ञान किंवा आत्मानुभव. हा आत्म्याचा “द्वेधा ब्रह्मप्रतीति:” अनुभव दोन प्रकारचा असतो. “आदौ ब्रह्माहमस्मीत्यनुभव उदिते खल्विदं ब्रह्म पश्चात्” (श. श्लो.-३) मी ब्रह्म आहे असा एक व हा सर्व नामरूपात्मक पसारा ब्रह्म आहे, असा दुसरा ही दोन प्रकारची ब्रह्मप्रतीती, श्रीआचार्यांनी ‘शतश्लोकी’ या ग्रंथात सांगितली आहे. वर “तैसा देहाहंकार नाथिला। हा समूळ जयाचा नाशिला। तोचि परमात्मा संचला। आधींचि आहे” या ओवीने मी ब्रह्म आहे हा पहिला अनुभव सांगितला व या ओवीत, आता दुसरा अनुभव, श्रीमाउली सांगत आहेत.
माउली म्हणतात, अज्ञान आहे, तोपर्यंत सर्व नामरूपाचा पसारा ही एक प्रपंचरूप वस्तू आहे, असे वाटत असते. आत्मविचार केला असता, प्रपंच म्हणून काही वस्तु नसून, ते सर्व व्यापक नामरूपात्मक ज्ञानस्वरूप ब्रह्मच आहे व ते मीच झालो आहे, असा अनुभव येतो.
आतां व्यापक कीं एकदेशी। ऊहापोही जे ऐसी।
ते करावी ठेली आपैसी। दुजेनवीण॥ ८९॥
ऐसा शरीरीचि परी कौतुकें। परब्रह्माचेनि पाडें तुके।
जेणें जिंतलीं एकें। इंद्रियें गा॥ ९०॥
अर्थ—असा अनुभव आला असता, मी एकदेशी म्हणजे मर्यादित आहे किंवा मी व्यापक म्हणजे अमर्याद आहे, अशी जी चिकित्सा पूर्वी केली जाते, ती करणे, अद्वैत ब्रह्माशिवाय काहीच नाही, असा अनुभव आल्यामुळे आपोआप बंद पडते.॥ ८९॥ ज्या कोणी पुरुषाने आपली इंद्रिये पूर्ण जिंकली, तो याप्रमाणे शरीरधारी, पण सहज परब्रह्मस्वरूप होतो.॥ ९०॥
गूढार्थदीपिका—शरीरीचि परी कौतुकें। परब्रह्माचेनि पाडें तुके। वरील ८८ ओवीमध्ये आत्मस्वरूपाचा विचार करून पाहता, सर्व नामरूपात्मक प्रपंच नसून, ते ज्ञानच आहे, असे कळून येते, असे सांगितले आहे. म्हणून “शरीरीचि” म्हणजे शरीर राहून तो ब्रह्मस्वरूप होतो, असा अर्थ करिता येत नसून, ते त्याचे शरीर दिसत असले, तरी तो शरीरासह ब्रह्मस्वरूप होतो, असा अर्थ करावा लागतो.
तो जितेंद्रिय सहजें। तोचि योगयुक्त म्हणिजे।
जेणें सानें थोर नेणिजे। कवणे काळीं॥ ९१॥
देखें सोनयाचें निखळ। मेरुयेसणें ढिसाळ।
आणि मातियेचें डिखळ। कीं सरिसेंचि मानी॥ ९२॥
पाहतां पृथ्वीचें मोल थोडें। ऐसें अनर्घ्य रत्न चोखडें।
देखे दगडाचेनि पाडें। निचाड ऐसा॥ ९३॥
अर्थ—तो सहजच जितेंद्रिय असतो. त्यालाच योगयुक्त म्हणता येते. तो केव्हाही श्रेष्ठ-कनिष्ठ भाव जाणत नाही.॥ ९१॥ अर्जुना! पहा, शुद्ध सोन्याचा मेरुपर्वताएवढा ढीग व मातीचे ढेकूळ, दोन्ही तो सारखेच मानतो.॥ ९२॥ ज्याचे मोल पाहू गेल्यास, सर्व पृथ्वीचे मोल देखील त्याच्या बरोबरीचे होणार नाही, असे अमोल रत्न देखील, तो दगडासारखे पाहतो. असा तो निरिच्छ असतो.॥ ९३॥
गूढार्थदीपिका—आत्मा अस्फुट अद्वैतरूप असल्यामुळे “जगज्जीवादिरूपेण पश्यन्नपि परात्मवित्। न तत्पश्यति तद्रूपं ब्रह्मवस्त्वेव पश्यति”॥ ५४॥ (य. वै. खं. सू. सं. उपरिभाग अ. ४) आत्मज्ञानी पुरुष, जगज्जीवादी पाहत असला, तरी ते तो तद्रूपाने म्हणजे जगज्जीवरूपाने पाहत नाही, ब्रह्मरूपानेच पाहतो. त्याला अद्वैत सच्चिदानंद लक्षणस्वरूप परब्रह्माहून भिन्न लक्षणाचे दुसरे काही दिसत नाही.
(श्लोक-९)
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते॥ ९॥
अर्थ—सुहृद म्हणजे निरपेक्ष हितकर्ता, मित्र, शत्रू, उदासीन, मध्यस्थ, अप्रिय, संबंधी, साधू व पापी यांच्या ठिकाणी समबुद्धी ठेवणारा श्रेष्ठ होय.॥ ९॥
तेथ सुहृद आणि शत्रु। कां उदास आणि मित्रु।
हा भावभेद विचित्रु। कल्पू कैंचा॥ ९४॥
तया बंधु कोण काह्याचा। द्वेषिया कवणु तयाचा।
मीचि विश्व ऐसा जयाचा। बोध जाहाला॥ ९५॥
मग तयाचिये दृष्टी। अधमोत्तम असे किरीटी।
काय परिसाचिये कसवटी। वानिया कीजे॥ ९६॥
ते जैसी निर्वाण सुवर्णचि करी। तैसी जयाची बुद्धि चराचरीं।
होय साम्यची उजरी। निरंतर॥ ९७॥
जे ते विश्वाळंकाराचे विसुरे। जरी आहाती आनाने आकारें।
तरी घडले एकचि भांगारें। परब्रह्में॥ ९८॥
अर्थ—तेथे म्हणजे अद्वैत ब्रह्मस्थितीत, हा सुहृद, हा शत्रू किंवा हा उदास आणि हा मित्र, असा पदार्थांचा नाना प्रकारचा भेद, तो अद्वैतदृष्टीचा पुरुष कसा करू शकणार?॥ ९४॥ मीच एक विश्वात भरून आहे, असे ज्ञान झाले असता, मग त्याला बंधू (मित्र) कोण असणार? किंवा त्याला द्वेष्य (शत्रू) तरी कोण असणार?॥ ९५॥ मग त्याच्या अद्वैतदृष्टीत श्रेष्ठ-कनिष्ठभाव राहतील काय? परिसावर घासलेल्या लोखंडाचे निरनिराळे कस लागतील काय?॥ ९६॥ तो परीस ज्याप्रमाणे लोखंडाला पूर्ण शंभर नंबरी सोने करतो, त्याप्रमाणे ज्याच्या बुद्धीला सर्व चराचर विश्वात एक साम्य ब्रह्मस्थितीचा नित्य अनुभव येतो,॥ ९७॥ जो आपण विश्वरूपी अलंकाराचा निरनिराळॺा नामरूपाने विस्तार पाहतो, तो एका परब्रह्मरूपी सोन्याचाच घडलेला आहे.॥ ९८॥
गूढार्थदीपिका—कार्य आपल्या कारणाहून मुळीच निराळे नाही, ते कारणरूपच आहे, असे पाहाणे, याला अन्वय म्हणतात. सोन्याचे कार्य अलंकार होय. तो आपल्या सोनेरूप कारणाहून मुळीच निराळा नसतो. तो केवळ सोनेरूपच असतो. त्याप्रमाणे विश्वाची म्हणून समजली गेलेली नामरूपे, एका परब्रह्मवस्तूचाच नामरूपात्मक अलंकार आहे; म्हणून तो परब्रह्माहून मुळीच निराळा नाही. तो एक ब्रह्मवस्तुरूपच आहे, असे योगी पाहतो, असे श्रीज्ञानेश्वर माउली म्हणते.
ऐसें जाणणें जें बरवें। तें फावलें तया आघवें।
म्हणोनि अहाचवाहाचे न झकवे। येणें आकारचित्रें॥ ९९॥
अर्थ—असे जे यथार्थ जाणणे आहे, ते त्या ज्ञानी पुरुषाला पूर्ण प्राप्त झालेले असते, म्हणून वरवर दिसणाऱ्या आकाररूप चित्राने तो भ्रम पावत नाही.॥ ९९॥
गूढार्थदीपिका—जाणणें जें बरवें। सर्व जगत पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहे, असा योगाने अनुभव येणे, हीच ज्ञान्याची पूर्ण ब्रह्मस्थिती होय, असे “जाणणें जें बरवें” या पदाने सुचविले आहे.
घापे पटामाजी दृष्टी। दिसे तंतूची सैंघ सृष्टी।
परी तो एकवांचूनि गोष्टी। दुजी नाहीं॥ १००॥
ऐसेनि प्रतीती हे गवसे। ऐसा अनुभव जयातें असे।
तोचि समबुद्धी हें अनारिसें। नव्हे जाणें॥ १०१॥
जयाचें नांव तीर्थरावो। दर्शनें प्रशस्तीसी ठावो।
जयाचेनि संगें ब्रह्मभावो। भ्रांतासही॥ १०२॥
जयाचेनि बोलें धर्म जिये। दिठी महासिद्धीतें विये।
देखें स्वर्गसुखादि इयें। खेळ जयाचा॥ १०३॥
विपायें जरी आठवला चित्ता। तरी दे आपुली योग्यता।
हें असो तयातें प्रशंसितां। लाभ आथी॥ १०४॥
अर्थ—वस्त्राकडे सूक्ष्मदृष्टीने पाहिले असता, जसे वस्त्र म्हणजे केवळ तंतूंचाच विस्तार आहे, असे कळते, त्याप्रमाणे, सर्व सृष्टी म्हणजे केवळ परब्रह्मच नामरूपाने विस्तारले आहे, दुसरे काही नाही, असे दिसून येते.॥ १००॥ असा अनुभव ज्याला प्राप्त झाला, तोच, अर्जुना! समबुद्धी होय. हे खोटे नाही, असे पक्के जाण.॥ १०१॥ तो सर्व तीर्थांत तीर्थराज होय. त्याच्या दर्शनाने संपूर्ण समाधान लाभते व त्याच्या संगाने भ्रांत जीवालाही ब्रह्मस्थिती प्राप्त होते.॥ १०२॥ त्याच्या बोलण्याने धर्म जिवंत असतो—म्हणजे त्याचे सहज बोलणे देखील धर्माला धरून असते. त्याच्या कृपादृष्टीने महासिद्धी प्राप्त होतात आणि स्वर्गादिसुखाची प्राप्ती तर त्याचा खेळ आहे—म्हणजे त्याच्या म्हणण्यानेदेखील स्वर्ग प्राप्त होतो.॥ १०३॥ एखादे वेळी, सहजच त्याचे स्मरण झाले तर, तेवढॺानेच आपली योग्यता त्याला तो प्राप्त करून देतो. असो, अशा ज्ञानी पुरुषाची कीर्ती गाण्यात मोठा लाभ होतो.॥ १०४॥
गूढार्थदीपिका—जो लाभ ब्रह्मप्राप्तीत आहे, तोच लाभ सत्पुरुषांच्या संगात आहे. ज्ञानी पुरुषही पूर्ण ब्रह्मस्वरूपच होय. किंवा ज्ञानी पुरुष म्हणजे व्यक्त झालेले, म्हणजे डोळॺांना दिसण्याजोगे झालेले पूर्ण ब्रह्म होय, असा अर्थ.
ज्ञानी भक्तात व पूर्णब्रह्मात यत्किंचितही भेद राहत नसल्यामुळे, परमेश्वराच्या दर्शनाने, स्मरणाने, गुणकीर्तनाने व ध्यानाने जो लाभ होतो; तोच संपूर्ण लाभ ज्ञानी भक्तांच्या दर्शनाने, स्मरणाने व ध्यानानेही होतो. पण ज्ञानी भक्तात व परमेश्वरात यत्किंचितही केव्हाही भेदबुद्धी किंवा जीवबुद्धी होता कामा नये.
(श्लोक-१०)
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थित:।
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रह:॥ १०॥
अर्थ— योग्याने एकांतात कोणाचेही साह्य न घेता एकटे, आपले चित्त व देह आपल्या स्वाधीन करून, कशाचाही संग्रह न करता सर्व कामनारहित होऊन आपले अंत:करण अखंड ध्यानात लावावे.॥ १०॥
पुढती अस्तवेना ऐसें। जया पाहलें अद्वैतदिवसें।
मग आपणयांचि आपण असे। अखंडित॥ १०५॥
ऐसिया दृष्टी जो विवेकी। पार्था तो एकाकी।
सहजें अपरिग्रही जो तिहीं लोकीं। तोचि म्हणउनी॥ १०६॥
ऐसियें असाधारणें। निष्पन्नाचीं लक्षणें।
आपुलेनि बहुवसपणें। श्रीकृष्ण बोले॥ १०७॥
अर्थ—पुन: केव्हाही अस्त होत नाही, अशा प्रकारे ज्याला अद्वैत दिवसाचा प्रकाश झाला, त्याला मग अखंड, आपण आपल्या ठिकाणी आहो (दुसरे आपल्याहून काही नाही) असा अनुभव येतो.॥ १०५॥ अर्जुना! जो, असा ज्ञानदृष्टीचा विवेकी आहे, तो एकटाच असतो, म्हणून तो तिन्ही लोकात व्यापून असल्यामुळे, अपरिग्रही म्हणजे कशाचाही संग्रह न करणारा असतो.॥ १०६॥ (सामान्य पुरुषांच्या ठिकाणी न राहाणारी व प्राप्त पुरुषांच्या ठिकाणींच राहाणारी) अशी ही प्राप्त पुरुषांची विशेष लक्षणे, भगवंतांच्या ठिकाणी संपूर्णच असल्यामुळे भगवान श्रीकृष्णांनी (अर्जुनाला) ती सांगितली.॥ १०७॥
गूढार्थदीपिका—‘आपुलेनि बहुवसपणें’—ज्या लक्षणांनी युक्त होऊन, सत्पुरुष पूर्ण ब्रह्मस्वरूप होतात, ती लक्षणे, सर्व सत्पुरुषांच्या ठिकाणी राहतातच, असा नियम नाही. त्यांच्या निरनिराळॺा प्रारब्धामुळे, कोणाच्या ठिकाणी काही लक्षणे व कोणाच्या ठिकाणी काही लक्षणे दिसून येतात. पण भगवान श्रीकृष्ण हे प्रारब्धरहित लीलाविग्रही असल्यामुळे, त्यांच्या ठिकाणी मात्र संपूर्ण लक्षणे असतात, हेच माउलींनी “आपुलेनि बहुवसपणें” या पंक्तीने दाखविले आहे.
जो ज्ञानियांचा बाप। देखणेयांचे दिठीचा दीप।
जया दादुलयाचा संकल्प। विश्व रची॥ १०८॥
अर्थ—जो ज्ञानियांचा आद्य गुरु होय, जो सर्व पाहाणाऱ्यांच्या दृष्टीलाही प्रकाश देणारा दिवा होय; ज्या सर्वसमर्थाचा नुसता संकल्प विश्वाची उभारणी करतो.॥ १०८॥
गूढार्थदीपिका—‘ज्ञानियांचा बाप - “स पूर्वेषामपि गुरु: कालेनानवच्छेदात्” (पातंजल योगसूत्र-२६) ज्या तत्त्वमस्यादी महावाक्यांच्या विचाराने पुरुष ब्रह्मज्ञानी होतो, ती महावाक्ये परमेश्वराने निर्माण केलेल्या वेदातील असल्यामुळे, परमेश्वर सर्व ज्ञान्यांचा आद्य गुरु आहे. परमेश्वर आपल्या स्वरूपाला कधी न विसरणारा आहे. म्हणून त्याला कोणीच गुरु नाही.
‘देखणेयांचे दिठीचा दीप’—परमेश्वर हा जीवाची चक्ष्वेंद्रियरूप दृष्टीचा दिवा म्हणजे चक्ष्वेंद्रियरूप दृष्टीला प्रकाश देणारा आहे. तो नित्यदृष्टिरूप आहे, असा अर्थ.
‘जया दादुलयाचा संकल्प। विश्व रची’—विश्वाची उत्पत्ती करणारा संकल्प, सर्वसमर्थ अशा परमेश्वराचाच असतो. तो संकल्प म्हणजे “अहं बहु स्यां प्रजायेय” हा होय. “ज्ञानियांचा बाप” “दिठीचा दीप” “दादुलयाचा संकल्प। विश्व रची” ही सर्व विशेषणे नित्य, शुद्ध, बुद्ध, मुक्त, सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान अशा परब्रह्माची आहेत आणि ही विशेषणे माउलींनी भगवान श्रीकृष्णाला लाविली आहेत. याचा अर्थ असा की, भगवान श्रीकृष्ण सगुण विग्रही जरी असले, तरी त्यांची पूर्ण ब्रह्मस्थिती अवतारकालींही कायमच असते.
प्रणवाचिये पेठे। जाहालें शब्दब्रह्म माजिठें।
तें जयाचिये यशा धाकुटें। वेढूं न पुरे॥ १०९॥
अर्थ—ॐकाराच्या पेठेत वैदिक वाङ्मयरूपी निर्माण झालेले उत्कृष्ट वस्त्रदेखील, ज्याचे यश वेढण्याला पुरेसे झाले नाही (म्हणजे कमी पडले)-म्हणजे वेद देखील भगवंताच्या पूर्ण यशाचे वर्णन करू शकले नाहीत, असा अर्थ.॥ १०९॥
गूढार्थदीपिका—ज्या यश, श्री, औदार्य, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, या षड्गुणांनी भगवान सगुण साकार होतो, ते भगवंताचे षड्गुणैश्वर्य अमर्याद असते, असे “तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम्” (पातं. योग. समाधिपाद सूत्र २५) योगसूत्रात सांगितले असून, आचार्यांनीही “ज्ञानैश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजोभि: सदा संपन्न:” भगवान ज्ञान- ऐश्वर्यादिकांनी सदा संपन्न असतो, असे म्हटले आहे. याप्रमाणे भगवान व भगवंताचे गुण सदा सर्वदा अमर्यादच असल्यामुळे, वैदिक शब्दाने देखील त्यांचे वर्णन होऊ शकत नाही, असा भाव.
जयाचेनि आंगिकें तेजें। आवो रविशशींचिये वणिजे।
म्हणऊनि जग हें वेसजे। वीण असे तया॥ ११०॥
अर्थ—ज्याच्या अंगाच्या तेजापासून सूर्यचंद्रांना प्रकाशाचे बळ प्राप्त होते व ते त्या तेजाच्या बळावर जगाला प्रकाशित करण्याचा आपला व्यापार करतात; म्हणून त्याच्यावाचून जग हे प्रकाशहीन आहे. (म्हणजे त्याच्यावाचून जगच नाही. जग हे ज्ञातसत्ताक आहे, म्हणजे कळते, तेव्हाच असते. न कळता ते राहू शकत नाही, असा भाव).॥ ११०॥
गूढार्थदीपिका—“यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्।” या श्लोकाने जे परब्रह्माचे वर्णन, श्रीकृष्णांनी गीतेच्या पंधराव्या अध्यायात केले आहे; तेच येथेही या ओवीत, श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी भगवान श्रीकृष्णाचे केले आहे. भाव असा की, भगवान श्रीकृष्ण परब्रह्मस्वरूपच आहेत.
हां गा नामचि एक जयाचें। पाहतां गगनही दिसे टांचें।
गुण एकैक काय तयाचे। आकलिशील तूं॥ १११॥
अर्थ—बा अर्जुना! ज्याच्या एका नामाचाच विचार केला असता, आकाश हेही त्यापेक्षा कमीच वाटते, अशा त्या भगवंताच्या एका एका गुणाचा पार तुला काय कळणार आहे?॥ १११॥
गूढार्थदीपिका—हां गा नामचि एक जयाचें। पाहतां गगनही दिसे टांचें—सगुण भगवंताच्या एका नावापेक्षादेखील आकाश लहान आहे, असे माउली म्हणतात. हरिपाठातही “गगनाहूनि वाड नाम आहे” आकाशापेक्षा नाम व्यापक आहे, असे माउलींनी म्हटले आहे.
“आत्मन आकाश: संभूत:” (तै. उ. २-१) आत्म्यापासून आकाश झाले अशी श्रुती असल्यामुळे निर्गुण ब्रह्मस्वरूप प्रकृतीच्या पलीकडे आहे, हे सर्वच वेदांत्यांना मान्य आहे. अद्वैतवादी भगवान शंकराचार्यांवाचून दुसरे कोणीही निर्गुण परमात्मा मानीत नाहीत.
परमात्मा सगुण आहे व तो प्रकृतीच्या पलीकडे आहे, असे द्वैतवादी रामानुजाचार्य वगैरे यांचे म्हणणे आहे. पण भगवान शंकराचार्यांनी या त्यांच्या मताचे खंडन केले नाही. याचा अर्थ असा होतो की, परमात्म्याची सगुण व निर्गुण दोन्ही रूपे प्रकृतीच्या पलीकडे आहेत, हे आचार्यांना मान्य आहे. अर्थात निर्गुण परमात्मा जसा व्यापक आहे, तसाच सगुण परमात्माही प्रकृतीच्या पलीकडे असल्यामुळे, प्रकृतीपेक्षा व्यापक आहे; म्हणून प्रकृतीच्या पलीकडे असणाऱ्या परमेश्वराचे नावही, प्रकृतिजन्य नसल्यामुळे, प्रकृती व प्रकृतीचे आकाशादी कार्य यांच्यापेक्षा ते व्यापक आहे, हेच माउलींनी “हां गा नामचि एक जयाचे। पाहतां गगनहि दिसे टांचें” या चरणांनी दाखविले आहे.
गुण एकैक काय तयाचे। आकलिशील तूं—परमेश्वर जसा अनंत अपार आहे, तसेच त्याचे गुणही अनंत अपार आहेत. “अनंताचे गुण अनंत अपार।” असे श्रीएकनाथमहाराजही म्हणतात. ब्रह्मदेवाने भगवंताची स्तुती करताना “को वेत्ति भूमन् भगवन् परात्मन् योगेश्वरोतीर्भवतस्त्रिलोक्याम्” (भाग. स्कं. १०-१४-२१) असे उद्गार काढले आहेत.
म्हणोनि असो हें वानणें। सांगों नेणों कवणाचीं लक्षणें।
दावावीं मिषें येणें। कां बोलिलों तें॥ ११२॥
अर्थ—आता हे गौरवाचे बोलणे पुरे. प्राप्त पुरुषांची लक्षणे दाखवावी या मिषाने जी काय लक्षणे आम्ही बोललो, ती कोणाची (श्रीकृष्णाची किंवा अर्जुनाची) हे आम्ही सांगू शकत नाही.॥ ११२॥
गूढार्थदीपिका—भगवान श्रीकृष्ण संतांचे ध्येय असल्यामुळे व अर्जुन थोर भगवद्भक्त संतच असल्यामुळे दोघांचेही ठिकाणी संतांची लक्षणे पूर्णपणे होती; म्हणून श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “सांगाें नेणों कवणाचीं लक्षणे” असे म्हटले आहे.
ऐकें द्वैताचा ठावोचि फेडी। ते ब्रह्मविद्या किजेल उघडी।
अर्जुन पढिये हे गोडी। नासेल हन॥ ११३॥
म्हणोनि तें तैसें बोलणें। नव्हे सपातळ आड लावणें।
केलें मनचि वेगळवाणें। भोगावया॥ ११४॥
अर्थ—पहा! द्वैताचा जेथे मागमूसही राहत नाही, ती ब्रह्मविद्या प्रगट करावी, तर त्या जीवब्रह्मैक्यज्ञानाने अर्जुनाला अत्यंत प्रिय असलेली सगुणाची प्रेमगोडी नाहीशी होईल.॥ ११३॥ म्हणून भगवंताचे बोलणे तशा प्रकारचे (म्हणजे प्रेमाचा नाश करणारे) नव्हते तर, ते बोलणे अत्यंत पातळ पडदा आड लावण्याप्रमाणे प्रेमसुख भोगण्याकरिता, केवळ मनच वेगळे दिसण्यासारखे ठेवले होते.॥ ११४॥
जया सोहंभाव अटक। मोक्षसुखालागोनि रंक।
तयाचिये दिठीचा झणें कळंक। लागेल तुझिया प्रेमा॥ ११५॥
अर्थ—(श्रीज्ञानेश्वर माउली म्हणते, भगवान श्रीकृष्ण मनात म्हणू लागले की, सगुणाच्या भक्तिप्रेमाची इच्छा सोडून) ज्यांच्या ठिकाणी मी ब्रह्म आहे, हा अडथळा आहे व जे ब्रह्मैक्यरूप मोक्षसुखाकरिता दीन झालेले असतात, त्यांच्या या (अविद्यालेशरूप) दृष्टीचा डाग तुझ्या प्रेमाला लागण्याचा संभव आहे.॥ ११५॥
गूढार्थदीपिका—जया सोहंभाव अटक—ज्या अविद्येने जीव परब्रह्माहून आपल्याला निराळे मानतो, ती अविद्या मुळी वस्तूच नाही; म्हणून जीव खरोखर परब्रह्माहून निराळा नाही. तो आपल्या निराळेपणाची भ्रांत कल्पना करतो. नंतर मी म्हणजे देह व सर्व नामरूपे म्हणजे जगत ही विपरीत समजूत नाहीशी करून, मी ब्रह्मस्वरूप आहे, अशी ऐक्याची कल्पना करितो. ही कल्पनाही निराळेपणाच्या कल्पनेला धरूनच असल्यामुळे, तीही भ्रांतच म्हटली पाहिजे. म्हणूनच श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी या ऐक्यरूप भ्रांत कल्पनेला “निमाली अविद्या” “वाचाऋण” असे म्हटले आहे, आणि वेदांतग्रंथांतून हिला “अविद्यालेश” म्हटले आहे.
प्रेमाचा किंवा आनंदाचा असा स्वभाव आहे की, जाणीव झाली असता, तो कमी होतो आणि जाणीव होत नाही अशा निर्विकल्पस्थितीत, पूर्ण सुखरूप किंवा पूर्ण आनंदरूप स्थिती असते. हेच “तद्यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद नान्तरम्” (बृ. उ. ४-३-२१) या श्रुतीत सांगितले असून, विद्यारण्यांनी आपल्या पंचदशी ग्रंथात “ब्रह्मानंदे योगानंद:” या अकराव्या प्रकरणात ही श्रुती प्रमाण देऊन हाच सिद्धांत स्पष्ट केला आहे.
म्हणून परब्रह्माचीही निर्विकल्प अवस्था प्राप्त होण्याकरिता ब्रह्मज्ञानाने उत्पन्न होणारी ऐक्याची जाणीव नाहीशी झाली पाहिजे. ती जाणीव, ज्ञानाने उत्पन्न होते, पण नाहीशी होत नाही. म्हणूनच सोहंभावस्थितीला श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी “अटक” म्हणजे निर्विकल्पस्थितीला प्रतिबंध करणारी असे म्हटले आहे.
मोक्षसुखालागोनि रंक—एकाच मोक्षाची दोन अंगे आहेत. सर्व दु:खनिवृत्ती हे एक अंग असून, परमानंदप्राप्ती हे दुसरे अंग आहे. सोहंभावरूप जीवब्रह्मैक्यज्ञान अत्यंत दृढ झाले, तर सर्वदु:खनिवृत्तिरूप मोक्ष मिळतो—म्हणजे जग अत्यंत खोटे वाटल्यामुळे, दु:खाचा भोग होत नाही—असा ज्ञानी, जर योगाभ्यास करणारा असला, तर समाधिकाली जाणीव राहत नसल्यामुळे, तो ब्रह्मानंदरूप होतो. पण प्रारब्धाने व्युत्थान झाले असता, व्यवहारकाली त्याचा ब्रह्मानंद कायम राहत नाही. व्यवहारकाली ऐक्याच्या जाणिवेचा सामान्य अहंकार असतो व त्या सामान्य अहंकाराने ब्रह्मानंद आच्छादित होतो. व्यवहाराविषयी तो उदासीन असून, आनंद आहे असे म्हणत असला तरी तो मुख्य ब्रह्मानंद नव्हे. तो “वासनानंद” आहे, असे विद्यारण्यांनी पंचदशीच्या ११ व्या प्रकरणात ९५-९६ श्लोकांनी सांगितले आहे आणि पूर्ण अहंकार नाहीसा झाला म्हणजे पूर्ण ब्रह्मानंद प्राप्त होतो किंवा पूर्ण ब्रह्मस्वरूप होतो. “सर्वात्मना विस्मृत: सन्......स ब्रह्मानंद इत्याह भगवानर्जुनं प्रति” (पंचदशी प्र. ११-९९-१००) सारांश ज्ञानाच्या ठिकाणी सोहंभावामुळे परमानंदरूप मोक्ष प्राप्त झालेला नसतो, म्हणून तो परमानंदरूप मोक्षप्राप्तीकरिता विदेहमुक्ती होई तोपर्यंत दीन होऊन राहतो.
तयाचिये दिठीचा झणें कलंक। लागेल तुझिया प्रेमा—“प्रेमाची तंव जाती ऐसी। आठवो येवों नेदी आठवणेसी। हा भावो जाणावे सज्जनासी। जे भक्तिप्रेमासी जाणते” (ए. भा.) जाणीव नाहीशी करणे हा प्रेमाचा स्वभाव आहे. जीवब्रह्मैक्य झाल्यावर सगुण भगवंताची परमप्रेमरूप भक्ती करणारे संतच सोहंभावरूप जाणीवरहित होतात. माउलींनीही या ब्रह्मैक्याने होणारी सोहंभावरूप जाणीव ‘तें ऋणशेष वाचा इया। न फेडवेचि मरोनियां। तें पायां पडोनि मियां। सोडविलें’ (अमृ. प्र. ३-३२) श्रीगुरुची परमप्रेमरूप भक्ती केल्याने नाहीशी होते, असा हा अनुभव या ओवीत सांगितला आहे. अर्जुन हा श्रीकृष्णाची परमप्रेमरूप भक्ती करणारा भक्त होता; म्हणून ब्रह्मविद्या जर उघडी करून सांगितली आणि अर्जुनाच्या ठिकाणी सोहंभावरूप ऐक्याची जाणीव उत्पन्न झाली, तर त्याचे भक्तिप्रेम कमी होऊन, त्याच्या भक्तिप्रेमाला कलंक लागेल, असे देवाला वाटले, ते योग्यच होते.
विपायें अहंभाव ययाचा जाईल। मी तेंचि हा जरी होईल।
तरी मग काय कीजेल। एकलेया॥ ११६॥
अर्थ—(असा डाग लागून) जर या अर्जुनाचा मीपणा नाहीसा झाला व हा माझ्याशी ऐक्य पावला (म्हणजे मीच ब्रह्म आहे अशी जाणीव उत्पन्न झाली) तर मग मला एकटॺाला कसे करमेल?॥ ११६॥
गूढार्थदीपिका—तरी मग काय कीजेल। एकलेया—ज्यांनी भक्तिप्रेमाचे सुख अनुभविले आहे, त्यांना “भक्त्यर्थं कल्पितं द्वैतमद्वैतादपि सुंदरम्” भक्तिप्रेमाकरिता केलेले द्वैत अद्वैतापेक्षाही गोड वाटते. नाथांनीही “इतर मी सांगों कायी। मोक्षसुखाच्याही ठायीं। या सुखाची गोडी नाहीं। धन्य पाहीं हरिभक्त” (ए. भा. अ. १४-२०३) असेच उद्गार काढले असून “अद्वैतीं तों नाहीं माझें समाधान। देवभक्तपण गोड वाटे॥” असा तुकाराम महाराजही आपला अनुभव सांगतात. परमात्मा भक्तांच्या संगतीत व भक्त भगवंताच्या संगतीत ब्रह्मानंद लुटतात, हेच भगवंतांनी “काय कीजेल एकलेया” इत्यादी उद्गारांनी सुचविले आहे.
दिठीचि पाहतां निविजे। कां तोंड भरोनि बोलिजे।
ना तरी दाटूनि खेंव दीजे। ऐसें कोण आहे॥ ११७॥
आपुलिया मना बरवी। असमाई गोठी जीवीं।
ते कवणेंसि चावळावी। जरी ऐक्य जाहलें॥ ११८॥
इया काकुळती जनार्दनें। अन्योपदेशाचेनि हातासनें।
बोलामाजि मन मनें। आलिंगूं सरलें॥ ११९॥
अर्थ—ज्याला नुसते डोळॺांनी पाहिले असता, मनाला परम समाधान होईल किंवा मनाला वाटेल तितके तोंड भरून ज्याच्याशी बोलता येईल, अथवा प्रेमाने ज्याला कडकडून आलिंगन देता येईल, असा अर्जुनाशिवाय कोण आहे?॥ ११७॥ जर अर्जुनाचे व माझे ऐक्य झाले तर आपल्या मनाजोगी व मनात न सामावणारी, एका प्रेमाच्या मनुष्यालाच सांगण्याजोगी, जिव्हाळॺाची गोष्ट कोणापाशी सांगता येईल?॥ ११८॥ अशा रितीने मन व्याकूळ झाल्यामुळे, भगवान योगाचा उपदेश, मला करीत नसून, दुसऱ्याला करीत आहेत, असे अर्जुनाला वाटेल अशा हातवटीने सांगत असता, त्या बोलण्यात भगवंताचे मन अर्जुनाच्या मनाला, प्रेमाने आलिंगन देऊ लागले.॥ ११९॥
गूढार्थदीपिका—बोलामाजी मन मनें। आलिंगूं सरलें—ज्याप्रमाणे योगाने समाधी साधली जाते, त्याप्रमाणे ती भक्तीनेही साधली जाते. “स्वकीये हृदये ध्यायेदिष्टदेवस्य रूपकम्। चिंतयेद्भक्तियोगेन परमाल्हादपूर्वकम्। आनंदाश्रुपुलकेन दशभाव: प्रजायते। समाधि: संभवेत्तेन संभवेच्च मनोन्मनी” असे घेरंडसंहितेत सांगितले आहे. योगातील क्रियासाध्य समाधीतून व्युत्थान होते, पण भक्तियोगाने साधणारी समाधी, भक्तिप्रेमाच्या अखंडतेमुळे अखंड राहते. अर्जुन भक्त होता. त्याचे प्रेम अखंड होते. अशा अखंडसमाधिस्थ भक्ताने, आपल्या प्रिय भगवंताला योगाचे निरूपण करण्याची विनंती केली.
भक्तीने अर्जुन अखंड समाधिस्थ म्हणजे भगवंताच्या ठिकाणी त्याची वृत्ती अखंड स्थिर झाली असून, तो त्याची जाणीव वागवीत नाही, म्हणून त्याची निर्विकल्प अवस्था आहे, हे पाहून भगवंताला अत्यंत संतोष झाला व योगाचे निरूपण करीत असतानाच, भगवंताचे मन अर्जुनाच्या मनाला आलिंगन देऊ लागले.
हे परिसतां जरी कानडें। तरी जाण पां पार्थ उघडें।
श्रीकृष्णसुखाचेंचि रूपडें। वोतलें गा॥ १२०॥
अर्थ—हे ऐकताना जरा विचित्र वाटेल, पण अर्जुन हा श्रीकृष्णाच्या आत्मसुखाची ओतीव मूर्ती होता.॥ १२०॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानी भक्ताला भगवंताची सगुण मूर्तीही आपल्या आत्मप्रेमाची मूर्ती वाटते व भगवंताला ज्ञानी भक्त म्हणजे आपल्या आत्मप्रेमाची मूर्ती वाटते. “ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्” असे भगवंतांनी पुढे सातव्या अध्यायात म्हटले आहे व “एऱ्हवीं ज्ञानिया जो म्हणिजे। तो चैतन्यचि केवळ माझें” असे माउलीनेही म्हटले आहे. म्हणजे भक्त भगवंताला आत्म्याप्रमाणे परम प्रिय असतो, असा त्याचा अर्थ.
हें असो वयसेचिये शेवटीं। जैसें एकचि विये वांझोटी।
मग ते मोहाची त्रिपुटी। नाचों लागे॥ १२१॥
तैसें जाहलें श्रीअनंता। ऐसें तरी मी न म्हणता।
जरी तयाचा न देखता। अतिशय एथ॥ १२२॥
पाहा पां नवल कैसें चोज। कें उपदेश केउतें झुंज।
परि पुढें वालभाचें भोज। नाचत असे॥ १२३॥
अर्थ—हे असो. ज्या वर्षापर्यंत संतती होऊ शकते, अशा वयाच्या शेवटी एखाद्या वांझ स्त्रियेस संतती झाली असता, जसे तिचे त्या संततीवरील प्रेम हे सारखे उफाळून दिसत असते,॥ १२१॥ त्याप्रमाणेच भगवंताच्या ठिकाणी अर्जुनाविषयीचे प्रेम उफाळून दिसत होते. भगवान अर्जुनावर अत्यंत लुब्ध झाले असे जे दिसत होते, ते न दिसले तर मी असे म्हटलेही नसते.॥ १२२॥ श्रीकृष्णाचे अर्जुनावर विलक्षण प्रेम होते. पहा! कोण तो युद्धाचा प्रसंग आणि तेथे कोण हा उपदेश! पण अर्जुनाच्या प्रेमाची मूर्ती भगवान श्रीकृष्ण, त्याच्यासमोर नाचत आहेत. (म्हणजे भगवान अर्जुन जसे म्हणेल, तसे करीत आहेत.)॥ १२३॥
गूढार्थदीपिका—भगवंताचे प्रेम करणारा भक्त आपले यत्किंचितही स्वत्व न वागविता प्रेमाने सर्वस्वी भगवंताच्या परतंत्र होतो; म्हणूनच भगवंतही भक्तावर तसेच प्रेम करीत असल्यामुळे तोही भक्ताच्या सर्वस्वी स्वाधीन होतो. सर्वस्वी स्वाधीन होणे किंवा परतंत्र होणे हेच प्रेमाचे लक्षण आहे. प्रेमात नेहमी “तत्सुखसुखित्वम्” त्याच्या सुखाने सुखी होणे हेच मुख्य तत्त्व असते.
आवडी आणि लाजवी। व्यसन आणि शिणवी।
पिसें आणि न भुलवी। तरी तें काई॥ १२४॥
म्हणऊनि भावार्थ तो ऐसा। अर्जुन मैत्रियेचा कुवसा।
कीं सुखें शृंगारलिया मानसा। दर्पण तो॥ १२५॥
यापरी बाप पुण्यपवित्र। जगीं भक्तिबीजासि सुक्षेत्र।
तो श्रीकृष्णकृपे पात्र। याचिलागीं॥ १२६॥
अर्थ—आवडी असून लाज वाटेल तर ती आवडीच नव्हे, किंवा एखादे व्यसन असून त्याचा शीण वाटेल तर, ते व्यसनच नव्हे व वेड असून जर भ्रम होणार नाही तर, ते वेडच नव्हे.॥ १२४॥ म्हणून या सर्वांचा भावार्थ किंवा अभिप्राय इतकाच की, अर्जुन हा सख्यभक्तीचे पूर्ण आश्रयस्थान होता किंवा अर्जुनाची सख्यभक्ती पाहून अत्यंत सुखसंपन्न झालेल्या भगवंताच्या मनाचा तो अर्जुन आरसाच होता.॥ १२५॥ याप्रमाणे अर्जुन खरोखर थोर भाग्यवान, अत्यंत पुण्यवान व पवित्र होता आणि जणू जगामध्ये प्रेमभक्तीचे बीज पेरण्याकरिता तयार झालेले उत्तम शेतच होता. म्हणूनच तो भगवान श्रीकृष्णाच्या कृपेस पात्र होता.॥ १२६॥
गूढार्थदीपिका—“कोटिजन्मार्जितै: पुण्यै: शिवे भक्ति: प्रजायते” (शि. गी.) अनंत जन्मातील पुण्याचा साठा पदरी असल्यावाचून परमेश्वराची प्रेमभक्ती प्राप्त होत नाही व अशा प्रेमभक्तीवाचून भगवानही वश होत नाही, असा भाव.
हो कां आत्मनिवेदनातळींची। जे पीठिका होय सख्याची।
पार्थ अधिष्ठात्री तेथिंची। मातृका गा॥ १२७॥
पासींचि गोसांवीवर न वानिजे। मा गा पाईकाचा गुण घेईजे।
ऐसा अर्जुन तो सहजें। पढिये हरी॥ १२८॥
अर्थ—किंवा अर्जुन म्हणजे आत्मनिवेदनरूप भक्तीच्या खालची जी सख्यभक्ती आहे, तेथील मुख्य देवताच होय असे म्हणता येईल.॥ १२७॥ जवळच असलेल्या ब्रह्मांडाधीश भगवान श्रीकृष्णाचे वर्णन न करता, भक्ताच्या भक्तगुणाचे गुणवर्णन करावेसे वाटावे, इतका हा अर्जुन भगवंताला स्वाभाविक प्रिय होता.॥ १२८॥
गूढार्थदीपिका—भगवंताला आपल्या भक्ताचे नि:सीम प्रेम असल्यामुळे, आपल्यावर प्रेम करणाऱ्यापेक्षा, भक्तावर प्रेम करणाराच विशेष आवडतो, असा भाव.
पाहा पां अनुरागें भजे। जे प्रियोत्तमें मानिजे।
ते पतीहूनि काय न वानिजे। पतिव्रता॥ १२९॥
तैसा अर्जुनचि विशेषें स्तवावा। ऐसें आवडलें मज जीवा।
जे तो त्रिभुवनींचिया दैवां। एकायतन जाहला॥ १३०॥
जयाचिया आवडीचेनि पांगें। अमूर्तही मूर्ति आवगे।
पूर्णाहि परी लागे। अवस्था जयाची॥ १३१॥
अर्थ—अत्यंत प्रेमाने जी पतीची सेवा करते, म्हणून पतीला जी अत्यंत आवडते, त्या पतिव्रतेची सर्व लोक पतीपेक्षा अधिक स्तुती करीत नाहीत काय?॥ १२९॥ त्याप्रमाणे त्रैलोक्यात जेवढे काही थोर भाग्य असेल, त्या सर्व भाग्याला, एक अर्जुनच आज आश्रय झाला असल्यामुळे, अर्जुनाचीच खरोखर थोरवी गावी, असेच माझ्या मनाला आवडले.॥ १३०॥ अर्जुनाच्या प्रेमसंबंधामुळे अव्यक्त परमात्मा व्यक्त होतो, परिपूर्ण असूनही त्याला त्याचा (अर्जुनाचा) ध्यास लागतो.॥ १३१॥
गूढार्थदीपिका—अद्वैतभक्तीची प्राप्ती होणे यासारखे थोर भाग्य नाही. भक्ताच्या नि:सीम प्रेमाला भाळूनच परमात्मा सगुण साकार होतो व भक्ताच्या सर्वस्वी स्वाधीन होऊन राहतो. भगवंतासह सर्व संत या ज्ञानी भक्ताच्या प्रेमभक्तीची मोठॺा आवडीने गोडवी गातात. असा हा ज्ञानी भक्त परम भाग्यवान असतो. “उपमा त्या दैवाची कोण वाणी” (ज्ञान. हरिपाठ-२६) अशा भाग्यवानाच्या भाग्याला देण्याजोगी उपमाच नाही. त्याचे भाग्य निरुपम होय, हेच वरील ओव्यांचे सार आहे.
तंव श्रोते म्हणती दैव। कैसी बोलाची हवाव।
काय नादातें हन बरव। जिणोनि आली॥ १३२॥
हांहो नवल नोहे देशी। मऱ्हाटी बोलिजे तरी ऐशीं।
वाणें उमटताहे आकाशीं। साहित्य रंगाचें॥ १३३॥
कैसें उन्मेखचांदिणें तार। आणि भावार्थ पडे गार।
हेचि श्लोकार्थकुमुदिनी फार। साविया होती॥ १३४॥
चाडचि निचाडां करी। ऐसी मनोरथीं ये थोरी।
तेणें विवळले अंतरीं। तेथ डोल आला॥ १३५॥
तें निवृत्तिदासें जाणितलें। मग अवधान द्या म्हणितलें।
नवल पांडवकुळीं पाहलें। कृष्णदिवसें॥ १३६॥
देवकीया उदरीं वाहिला। यशोदा सायासें पाळिला।
शेखीं उपेगा गेला। पांडवांसी॥ १३७॥
म्हणऊनि बहुदिवस वोळगावा। कां अवसरू पाहोनि विनवावा।
हाही सोस तया सदैवा। पडेचिना॥ १३८॥
हें असो कथा सांगें वेगीं। मग अर्जुन म्हणे सलगी।
देवा इयें संतचिन्हें आंगीं। न ठकती माझ्या॥ १३९॥
येऱ्हवीं या लक्षणांचिया निजसारा। मी अपाडें कीर अपुरा।
परी तुमचेनि बोलें अवधारा। थोरावेंजरी॥ १४०॥
अर्थ—हे वर्णन ऐकून श्रोते म्हणतात, महत् भाग्य आमचे! काय ही सुंदर भाषा! ती सप्तसुरांच्या कोमलपणाला जिंकून आली की काय असे वाटते.॥ १३२॥ अहो! यात आश्चर्य नाही. देशी मराठी भाषा बोलायची ती अशी बोलावी की, जी बोलल्याबरोबर आकाशात उपमा, अलंकारादी साहित्याचे नाना रंग उमटलेले दिसतील.॥ १३३॥ या शब्दाने ब्रह्मज्ञानरूपी चकचकित आणि भावार्थरूपी गार असा प्रकाश कसा पडला आहे पहा! ह्याच्याचमुळे श्लोकांचे जे अर्थ तेच कोणी चंद्रविकासी कमळे,, ती सहज उमलली जातात. (दृष्टांतरूप उपमा अलंकाराने श्लोकांचे अर्थ स्पष्ट होतात असा भाव).॥ १३४॥ अशी भाषा ब्रह्मज्ञान ऐकण्याची इच्छा नसणाऱ्यालाही ब्रह्मज्ञान ऐकण्याची इच्छा उत्पन्न करते, अशी या भाषेची थोरवी आहे. असे श्रोत्यांच्या मनोरथात येऊन ते अंत:करणात प्रसन्न झाले व आनंदाने डोलू लागले.॥ १३५॥ हे निवृत्तिनाथांचे दास श्रीज्ञानेश्वर महाराज यांनी जाणले व श्रोत्यांना निरूपणाकडे लक्ष देण्याची विनंती केली. आश्चर्य हे की, श्रीकृष्णरूपी दिवस पांडवांच्या कुळाच्या ठिकाणी उजाडला आहे. (ज्याप्रमाणे दिवस हा मनुष्याच्या कर्म करण्यास उपयोगी पडतो त्याप्रमाणे पांडवांच्या सर्व कर्मात भगवान श्रीकृष्ण उपयोगी पडत असत. पंडूच्या सर्व वंशजांवर भगवंताची अत्यंत कृपा होती असा अर्थ).॥ १३६॥ देवकीने आपल्या पोटात ज्याला वागविले, यशोदेने ज्याचे अत्यंत काळजीने संगोपन केले, पण सरतेशेवटी तो पांडवांच्या उपयोगी पडला.॥ १३७॥ म्हणून काही दिवस सेवा करून किंवा समय पाहून विनंती करावी, अशी काही त्या भाग्यवान अर्जुनाला चिंता करावी लागत नसे.॥ १३८॥ हे असू द्या, आता पुढे काय झाले तेच सांगतो. मग अर्जुन मोठॺा लडिवाळपणाने म्हणाला, देवा! ही आपण सांगितलेली संतचिन्हे माझ्या अंगी मुळीच दिसत नाहीत.॥ १३९॥ साधारणत: “या लक्षणाचिया निजसारा” म्हणजे या लक्षणांची खास सारभूत ज्या संतव्यक्ती, त्यांच्याशी तुलना करून पाहता, निश्चयाने मी त्यांच्या बरोबरीचा नाही. मी अपुरा आहे. पण तुमच्या उपदेशाने जर त्यांच्या बरोबरीचा होईन, तर पहा.॥ १४०॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे अग्नीचा प्रकाश व उष्ण असा स्वभाव असला तरी, त्याला त्याच्या स्वभावाची जाणीव होत नाही, त्याप्रमाणेच ब्रह्मबोध झालेल्या संतांच्या ठिकाणी असलेली लक्षणे, त्यांचा ब्रह्मस्वभाव होत असल्यामुळे, ती ते जाणत नसतात. वस्तुत: वस्तूचा स्वभाव, वस्तू जाणत नसते, हा नियम आहे. म्हणूनच परम भक्त अशा अर्जुनाच्या ठिकाणी, संपूर्ण संतांची चिन्हे स्वाभाविक असूनही, अर्जुनाच्या मुखातून ही चिन्हे माझ्या ठिकाणी बाणली नाहीत, असे अत्यंत निरहंकारपणाचे उद्गार निघावेत, हे साहजिकच आहे.
जी तुम्ही चित्त देयाल। तरी ब्रह्म मियां होईजेल।
काय जाहालें अभ्यासिजेल। सांगाल जें॥ १४१॥
हांहो नेणों कवणाची काहाणी। आईकोनि श्लाघिजत असों अंत:करणीं।
ऐसी जाहालेपणाची शिरयाणी। कायसी देवा॥ १४२॥
हें आंगें म्यां होईजो कां। येतुलें गोसावी आपुलेपणें कीजो कां।
तंव हांसोनि श्रीकृष्ण हो कां। करूं म्हणती॥ १४३॥
अर्थ—देवा! हे माझे म्हणणे तुम्ही मनावर घेतले तर मी ब्रह्मरूप होईन व ती ब्रह्मस्थिती प्राप्त होण्याकरिता जे काही केले पाहिजे म्हणून सांगाल, त्याचा अभ्यास करीन.॥ १४१॥ अहो देवा! तुम्ही कोणाचे वर्णन केले हे समजत नाही, पण ते ऐकूनच जर मन त्याच्या स्थितीची प्रशंसा करते तर मग, प्रत्यक्ष तशी ब्रह्मस्थिती प्राप्त झाली असता आनंदाला पारावारच नाही.॥ १४२॥ असा ब्रह्मरूपी मी स्वत: होईन काय? व प्रभो! मला आपला समजून ही ब्रह्मस्थिती प्राप्त करून द्याल काय? हे अर्जुनाचे बोलणे ऐकून, भगवान श्रीकृष्ण हसले व म्हणाले, अर्जुना! तुला ब्रह्मरूप करू बरे!॥ १४३॥
गूढार्थदीपिका—भक्त भगवत्प्रेमाने भगवत्स्वरूपच झालेले असतात, पण प्रेमामुळे भगवंताशी ऐक्य पावल्याची त्यांना जाणीव उत्पन्न होत नाही किंवा जाणिवेचा अहंकार उत्पन्न होत नाही. कारण अशा अहंकारामुळे सगुण साक्षात्कार लोपला जातो. हे गोपिकांच्या रासक्रीडेत भगवंताच्या झालेल्या अंतर्धानावरून कळून येते. भक्त भगवंताच्या प्राप्तीची जाणीव न वागवता अज्ञान्याप्रमाणे नदी समुद्रास मिळालेली असली तरी, मिळतच राहते, त्याप्रमाणे भगवंताच्या प्राप्तीची उत्कंठा वागवीत असतात.
देखा संतोष एक न जोडे। तंवचि सुखाचें सैंघ सांकडें।
मग जोडलिया कवणेकडे। अपुरें असे॥ १४४॥
तैसा सर्वेश्वर बळिया सेवकें। म्हणोनि ब्रह्मही होय तो कौतुकें।
परी कैसा भारें आतला पिकें। दैवाचेनि॥ १४५॥
अर्थ—पहा, मनाला संतोष जोपर्यंत प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत सुखाचा जिकडे तिकडे दुष्काळ असतो. संतोष प्राप्त झाल्यानंतर मग सुखाची उणीव कोठे असणार?॥ १४४॥ त्याप्रमाणे अनंत ब्रह्मांडाचास्वामी सर्वसमर्थ भगवान श्रीकृष्ण, याचा अर्जुन एकनिष्ठ सेवक असल्यामुळे, तो सहज लीलेने ब्रह्मस्वरूप होणार, पण अर्जुनाच्या भाग्याला कसे बहारीचे पीक आले व त्या पिकाच्या भाराने तो कसा संपन्न झाला, पहा!॥ १४५॥
गूढार्थदीपिका—प्रेमळ माता आपल्या लाडक्याचे जसे लाड पुरविते, त्याप्रमाणे भगवद्भक्ताच्या स्वाधीन झालेला परमात्माही आपल्या भक्ताचे लाड पुरवितो.
जो जन्मसहस्त्रांचियासाठीं। इंद्रादिकांही महाग भेटी।
तो अधीन केतुला किरीटी। जे बोलही नसाहे॥ १४६॥
मग ऐका जें पांडवें। म्हणितलें म्यां ब्रह्म होआवें।
तें अशेषही देवें। अवधारिलें॥ १४७॥
तेथ ऐसेंचि एक विचारिलें। जे या ब्रह्मत्वाचे डोहळे जाहले।
परी उदरा वैराग्य आहे आलें। बुद्धीचिया॥ १४८॥
येऱ्हवीं दिवस तरी अपुरे। परी वैराग्यवसंताचेनि भरें।
जे सोहंभाव महुरें। मोडोनि आला॥ १४९॥
म्हणोनि प्राप्तिफळीं फळतां। ययासि वेळ न लागेल आतां।
होय विरक्त ऐसा अनंता। भरंवसा जाहाला॥ १५०॥
म्हणे जें जें हा अधिष्ठील। तें आरंभींच यया फळेल।
म्हणोनि सांगीतला नवचेल। अभ्यास वायां॥ १५१॥
अर्थ—हजारो जन्म तप करूनही इंद्रादिकांना ज्या परमेश्वराची भेट होणे दुरापास्त आहे, तो परमात्मा अर्जुनाच्या किती स्वाधीन झाला, पहा! अर्जुनाने तोंडाने काही मागावे, इतकेही त्याला सहन होत नव्हते.॥ १४६॥ (श्रीज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना म्हणतात) पुढे ऐका. मी ब्रह्मस्वरूप व्हावे अशी आपली जी इच्छा अर्जुनाने बोलून दाखविली, ती देवाने पूर्णपणे लक्षात घेतली.॥ १४७॥ देव आपल्याशीच विचार करू लागले की, ब्रह्मस्वरूप होण्याचे डोहळे ज्याअर्थी याला झाले आहेत, त्याअर्थी याच्या बुद्धीच्या ठिकाणी वैराग्याचा अंकुर उत्पन्न झाला आहे, हे खास.॥ १४८॥ साधारणत: ह्या अंकुराची पुरेशी वाढ झाली नाही, पण वैराग्यरूपी वसंत ऋतूच्या भराने व मी ब्रह्म आहे अशा मोहराने हा डवरून गेला आहे.॥ १४९॥ म्हणून ब्रह्मप्राप्तिरूप फळाने दाटून येण्याला याला वेळ लागणार नाही व हा पूर्ण विरक्त होईल असा देवाला भरंवसा वाटला॥ १५०॥ देव मनात म्हणतात, जो जो अभ्यास हा करील, तो तो एकदम सुरुवातीलाच याला फलद्रूप होईल, म्हणून याला जर अभ्यास सांगितला, तर तो वाया जाणार नाही.॥ १५१॥
गूढार्थदीपिका—भगवत्प्रेमामुळे व भगवंताच्या साह्याने “जितोत्तरभूमिकस्य च नाधरभूमिषु परचित्तज्ञानादिषु संयमो युक्त:” (पा. सू. ६-वि. पा.) खालच्या भूमिकेचा अभ्यास करावा न लागता, भक्त एकदम वरच्या भूमिकेवर चढतो, असे योगसूत्रभाष्यात म्हटले आहे; म्हणून भगवद्भक्ताला योगाभ्यासात कष्ट पडत नाहीत. सहजच त्याला योग साधतो, असा अर्थ.
ऐसें विवरोनियां श्रीहरी। म्हणितलें तिये अवसरीं। अर्जुना हा अवधारीं। पंथराज॥ १५२॥
अर्थ—असा सर्व विचार करून देव त्यावेळी अर्जुनाला म्हणतात, अर्जुना! आता तुला जो श्रेष्ठ मार्ग आहे तो सांगतो ऐक.॥ १५२॥
गूढार्थदीपिका—सर्व योगांत “योगिनामपि सर्वेषाम्” “यो मे भक्त: स मे प्रिय:” इत्यादी अनेक श्लोकांनी भगवंतांनी भक्ताचे श्रेष्ठत्व सांगितले आहे आणि “ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहम्” या श्लोकात मी ब्रह्माची प्रतिष्ठा आहे—म्हणजे मूळ आहे—असे सांगून, अनिर्वाच्य निर्गुण परब्रह्माप्रमाणेच आपल्या सगुण स्वरूपाचे पूर्ण ब्रह्मत्व दर्शविले आहे.
तसेच श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनीही “जे उन्मनियेचे लावण्य”, “वन्हि आणि ज्वाळ। दोन्ही वन्हीचि केवळ”, “तरी पार्था परियेसा। मी तंव येथ ऐसा” इत्यादी ओव्यांत निर्गुणाचे व सगुणाचे अत्यंत ऐक्य आहे, असे जे सांगितले आहे, त्याचा साक्षात अनुभव या योगमार्गाने घेता येतो व त्या अनुभवामुळे सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी अकृत्रिम भक्ती होते.
अशा रितीने सर्वश्रेष्ठ भक्तियोगाला सहायक होणाऱ्या या योगमार्गाला “पंथराज” म्हणून संबोधिले यात आश्चर्य नाही.
तेथ प्रवृत्तितरूच्या बुडीं। दिसती निवृत्तिफळाचिया कोडी।
जिये मार्गींचा कापडी। महेश आझुनी॥ १५३॥
अर्थ—हा मार्ग म्हणजे कर्मप्रवृत्तिरूप एक वृक्षच आहे, पण याच्या बुडाशी मात्र कर्मनिवृत्तिरूप असंख्य फळे आहेत. भगवान शंकर या मार्गाने अजून प्रवास करीत आहेत.॥ १५३॥
गूढार्थदीपिका—तेथ प्रवृत्तितरूच्या बुडीं। दिसती निवृत्तिफळाचिया कोडी—आत्मप्राप्तीकरिता केलेला योगाभ्यास हे कर्माचरणच आहे खरे, पण शेवटी अभ्यास पूर्ण होऊन जेव्हा जीवब्रह्मैक्य होते तेव्हा योग्याला, माझ्या ठिकाणी कर्म नाही व कर्माचे कर्तृत्वही नाही, मी सर्वकर्मकर्तृत्वरहित केवळ सच्चिदानंदस्वरूप आहे, असा अनुभव येतो. या अनुभवाने सर्व कर्माची व कर्तृत्वाची निवृत्ती होते.
जिये मार्गींचा कापडी। महेश आझुनी—हा योगमार्ग अत्यंत कष्टतर असल्यामुळे, जीवाला जवळ-जवळ असाध्यच आहे आणि साध्य झाल्यानंतरही मरे तोपर्यंत तो अभ्यास चालूच ठेवावा लागतो, असा भाव.
पैं योगिवृंदें वहिलीं। आडवीं आकाशीं निघालीं।
कीं तेथ अनुभवाच्या पाउलीं। धोरण पडिला॥ १५४॥
अर्थ—पण योगीलोकांनी खरोखर, मार्ग नसलेल्या अरण्यात किंवा आकाशात वाट चालण्याला सुरुवात केली. तेथे येत जाणारा जो अनुभव तेच पाऊल होय व अनुभवाच्या पाठी येत गेलेला अनुभव ही रुळलेली पाऊलवाट होय.॥ १५४॥
तिहीं आत्मबोधाचेनि उजुकारें। धांव घेतली एकसरें।
कीं येर सकळ मार्ग निदसुरे। सांडूनिया॥ १५५॥
अर्थ—आत्मबोधाला प्रतिबंधक ऋद्धिसिद्धी प्राप्त करून घेणे इत्यादी अज्ञानी लोकांचे जे मार्ग होते, ते सोडून आत्मानुभवाचा जो सरळ मार्ग होता, त्या मार्गाने त्यांनी एकसारखी धाव घेतली.॥ १५५॥
गूढार्थदीपिका—येर सकळ मार्ग निदसुरे। सांडूनियां—“ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धय:” (यो. सू. वि. पा. ३७) योगाच्या अभ्यासाने प्राप्त होणाऱ्या सिद्धी समाधीत म्हणजे आत्मैक्यात विघ्न करणाऱ्या असतात. कारण व्युत्थानात—म्हणजे आत्मस्वरूपाशी झालेले ऐक्य नाहीसे होऊन द्वैत भासू लागले असताच-त्या अनुभवाला येतात, असे योगसूत्रात सांगितले आहे.
आत्मबोधाचेनि उजुकारें। धांव घेतली एकसरें।—अर्थात योगाने आत्म्याशी ऐक्य साधू पाहणारे योगीपुरुष योगसिद्धी मिळविण्याकरिता योगाचा अभ्यास करणे, हा अज्ञानाचा मार्ग आहे, असे समजून सिद्धी मिळविण्याच्या भ्रांतीत पडत नाहीत. सिद्धींचा अव्हेर करून ते आत्मैक्याचा अनुभव घेण्याचा प्रयत्न करतात.
पाठीं महर्षी येणें आले। साधकांचे सिद्ध जाहाले।
आत्मविद थोरावले। येणेंचि पंथें॥ १५६॥
अर्थ—नंतर ऋषिमुनी या मार्गाने येऊ लागले व साधक दशेतून सिद्ध दशेत गेले. आत्मज्ञानी पुरुष देखील या मार्गाचा अवलंब करूनच थोर जगन्मान्य झाले.॥ १५६॥
गूढार्थदीपिका—साधकांचे सिद्ध जाहाले—“ऐक सिद्धांचे लक्षण। सिद्ध म्हणिजे स्वरूप जाण” “स्वरूप होऊन राहिजे। तया नाव सिद्ध बोलिजे” (दासबोध द. ८ स. ९) सिद्ध म्हणजे स्वत:सिद्ध ब्रह्मस्वरूपच असल्यामुळे, सिद्ध हे नाव ब्रह्मस्वरूपासच आहे आणि जे असे केवळ ब्रह्मस्वरूप होऊन राहतात, त्यांनाही सिद्ध म्हणतात. योगाभ्यासाने साधक सिद्ध होतो, म्हणजे परब्रह्माशी पूर्ण ऐक्य पावतो.
आत्मविद थोरावले—योगाभ्यास न करता, केवळ तत्त्वमस्यादी महावाक्याच्या योगाने, ज्यांना ‘मी’ सच्चिदानंद आत्मस्वरूप आहे असे ज्ञान होते, त्यांना आत्मविद म्हणतात. पण असे हे आत्मज्ञान झाले तरी, बाह्य विषयाचा भास होऊन, ज्ञान्यांचे मन विषयाकार होत राहते व आत्मस्वरूपाची विस्मृती राहते; म्हणून त्यांचे आत्मैक्यज्ञान आनुमानिक व अदृढ असते. बाह्य विषयांचा विसर पडून, केवळ ब्रह्मैक्याचा साक्षात अपरोक्ष अनुभव त्यांना मिळत नाही. योगाभ्यासाने तसा अपरोक्ष अनुभव घेता येतो व ज्ञान दृढ होते. म्हणून केवळ ज्ञान्यापेक्षा योगाभ्यास करणारे ज्ञानी श्रेष्ठ समजले जातात असे “आत्मविद थोरावले” या चरणाने माउलींनी सांगितले आहे. “क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठ:” (मुं. उ. ३-१-४) अशी श्रुतिही असून ज्ञान, ध्यान, वैराग्यादिकांनी युक्त असलेला क्रियावान ज्ञानी, ज्ञान्यांत श्रेष्ठ होय, असे आचार्यांनी त्यावरील भाष्यात म्हटले आहे.
हा मार्ग जैं देखिजे। तैं ताहान भूक विसरिजे। रात्रिदिवस नेणिजे। वाटे इये॥ १५७॥
अर्थ—या मार्गाला जो लागला, तो तहान-भूक देखील विसरतो व रात्रीदिवसांचे देखील त्याला ज्ञान होत नाही.॥ १५७॥
गूढार्थदीपिका—“प्राणस्य धर्मावशनापिपासे” (विवेक चूडामणि श्लो. १०४) तहान व भूक हे प्राणाचे धर्म आहेत. योगाने प्राणाचा निरोध होऊन तहानभूक विसरली जाते.
योगाभ्यासात बाह्य पदार्थांचा विसर पडल्यामुळे रात्र व दिवस भासत नाहीत.
चालतां पाउल जेथ पडे। तेथ अपवर्गाची खाणी उघडे।
आव्हांटलिया तरी जोडे। स्वर्गसुख॥ १५८॥
अर्थ—चालत असताना त्याचे जेथे जेथे पाऊल पडेल, तेथे तेथे मोक्षाचा त्याला अनुभव येतो. यदाकदाचित मार्ग चुकला तर स्वर्गसुख भोगायला मिळते.॥ १५८॥
निगिजे पूर्वीलिया मोहरा। कीं येईजे पश्चिमेचिया घरा।
निश्चळपणें धनुर्धरा। चालणें एथिंचें॥ १५९॥
अर्थ—हा मार्ग म्हणजे पूर्व दिशेने निघून पश्चिम दिशेला पोहोचावे असा आहे. या मार्गाचे चालणे म्हणजे अत्यंत दृढ श्रद्धा ठेवणे होय.॥ १५९॥
गूढार्थदीपिका—या योगप्रक्रियारूप अपरोक्ष अनुभवाचा मार्ग गुरुपासूनच जाणावयाचा असतो व श्रीगुरुच्या साहाय्यावाचून त्या मार्गाची वाटचाल होऊ शकत नाही; म्हणून येथे विशेष स्पष्टीकरण करता येत नाही.
निगिजे पूर्वीलिया मोहरा। कीं येईजे पश्चिमेचिया घरा—कुंडलिनीच्या साहाय्याने प्राणाचा सुषुम्नानाडीत प्रवेश करून; आधारादी षट्चक्राचे अनुसंधान व तेथील गणेशादी देवतेंचे अनुसंधान व पूजन करून, त्यांच्या अनुग्रहाने सहस्रदलाचे ठिकाणी शिवशक्तीचे ऐक्य करणे याला पूर्वमार्ग म्हणतात आणि कुंडलिनी शक्तीच्या साहाय्याने सुषुम्नामार्गाचा वळसा घेऊन त्रिकूटापासून ब्रह्मरंध्रात गमन करणे याला पश्चिममार्ग म्हणतात.
पूर्वमार्ग साधल्यानंतर पश्चिममार्ग साधायचा असतो, म्हणून येथे “निगिजे पूर्वीलिया मोहरा। कीं येईजे पश्चिमेचिया घरा” असे म्हटले आहे.
येणें मार्गें जया ठाया जाईजे। तो गांव आपणचि होईजे।
हें सांगों काय सहजें। जाणसी तूं॥ १६०॥
तेथें पार्थें म्हणितलें देवा। तरी तेंचि मग केव्हां।
कां आर्तिसमुद्रौनि न काढावा। बुडतु जी मी॥ १६१॥
तंव कृष्ण म्हणती ऐसें। हें उत्संखळ बोलणें कायसें।
आम्ही सांगतसों आपैसें। वरी पुशिलें तुवां॥ १६२॥
अर्थ—या मार्गाने ज्या गावाला पोहोचायचे असते, तो गाव योगी आपणच होतो हे तुला काय सांगू? तुला आपोआप पुढे कळून येईल.॥ १६०॥ हे ऐकून अर्जुन म्हणतो, देवा! मग आता केव्हा ती स्थिती प्राप्त करून द्याल? या उत्कंठारूप समुद्रात मी बुडत आहे. त्यातून मला काढणार की नाही?॥ १६१॥ तेव्हा भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात, अर्जुना! असे काय उतावीळपणाने बोलतोस? अरे! आपण होऊन सांगणार होतोच, आणखी तूही विचारलेस, एवढेच.॥ १६२॥
(श्लोक-११)
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मन:।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥ ११॥
अर्थ—अत्यंत शुद्ध पवित्र स्थळी, अत्यंत उंच होणार नाही व अत्यंत भूमीशी लागून होणार नाही, असे आपले स्थिर आसन, खाली दर्भ अंथरून, त्यावर मृगचर्म व त्यावर वस्त्राची घडी टाकून, तयार करावे.॥ ११॥
तरी विशेषें आतां बोलिजेल। परी तें अनुभवें उपेगा जाईल।
म्हणोनि तैसें एक लागेल। स्थान पाहावें॥ १६३॥
जेथ आराणुकेचेनि कोडें। बैसलिया उठों नावडे।
वैराग्यासी दुणीव चढे। देखिलिया जें॥ १६४॥
जो संतीं वसविला ठावो। संतोषासि सावावो।
मना होय उत्सावो। धैर्याचा॥ १६५॥
अभ्यासचि आपण यातें करी। हृदयातें अनुभव वरी।
ऐसी रम्यपणाची थोरी। अखंड जेथ॥ १६६॥
जया आड जातां पार्था। तपश्चर्या मनोरथा।
पाखांडियाही आस्था। समूळ होय॥ १६७॥
स्वभावें वाटे येतां। जरी वरपडा जाहाला अवचिता।
तरी सकामही परी माघौता। निघों विसरे॥ १६८॥
ऐसेनि न राहतयातें राहावी। भ्रमतयातें बैसवी।
थापटूनि चेववी। विरक्तीतें॥ १६९॥
हें राज्य वर सांडिजे। मग निवांता एथेंचि असिजे।
ऐसें शृंगारियांहि उपजे। देखतखेवो॥ १७०॥
जें येणेंमानें बरवंट। आणि तैसेंचि अतिचोखट।
जेथ अधिष्ठान प्रगट। डोळां दिसे॥ १७१॥
आणिकही एक पहावें। जें साधकीं वसतें होआवें।
आणि जनाचेनि पायरवें। रुळेचिना॥ १७२॥
जेथ अमृताचेनि पाडें। मुळाहीसकट गोडें।
जोडती दाटें झाडें। सदा फळतीं॥ १७३॥
पाउला पाउला उदकें। वर्षाकाळावीण अतिचोखें।
निर्झरें कां विशेषें। सुलभें जेथें॥ १७४॥
हा आतपाही अळुमाळ। जाणिजे तरी शीतळ।
पवन अति निश्चळ। मंद झुळके॥ १७५॥
बहुतकरूनि नि:शब्द। दाट न रिघे श्वापद।
शुक हन षट्पद। तेउतें नाहीं॥ १७६॥
पाणिलगें हंसें। दोनी चारी सारसें।
कवणें एके वेळे बैसे। कोकिळही हो कां॥ १७७॥
निरंतर नाहीं। तरी आलीं गेलीं कांहीं।
होतु कां मयूरेंही। आम्ही ना न म्हणों॥ १७८॥
परी आवश्यक पांडवा। ऐसा ठाव जोडावा।
तेथ निगूढ मठ होआवा। कां शिवालय॥ १७९॥
दोहींमाजि आवडे तें। जें मानवलें होय चित्तें।
बहुतकरूनि एकांतें। बैसिजे गा॥ १८०॥
म्हणोनि तैसें तें जाणावें। मन राहतें पाहावें।
राहेल तेथ रचावें। आसन ऐसें॥ १८१॥
वरी चोखट मृगसेवडी। माजि धूतवस्त्राची घडी।
तळवटीं अमोडी। कुशांकुर॥ १८२॥
सकोमळ सरिसे। सुबद्ध राहती आपैसे।
एकेपाडें तैसे। वोजा घालीं॥ १८३॥
परी सावियाचि उंच होईल। तरी आंग हन डोलेल।
नीच तरी पावेल। भूमिदोष॥ १८४॥
म्हणोनि तैसें न करावें। समभाव धरावें।
हें बहु असो होआवें। आसन ऐसें॥ १८५॥
अर्थ—आता अर्जुना! येथून योगाचे सविस्तर रितीने विवेचन करणार आहे. पण ते सर्व, तसा अनुभव घेतला तर, उपयोगाचे होईल. म्हणून अभ्यास करण्याकरिता तसे एकांताचे स्थान पाहून घ्यावे.॥ १६३॥ थोडा वेळ आनंदात बसावे या इच्छेने, जेथे बसले असता, पुन: उठावे असे वाटणार नाही व जे पाहताक्षणीच वैराग्य दुप्पट वाढेल,॥ १६४॥ जेथे, संतसज्जनांची वस्ती आहे व विषयांवाचून मनाच्या संतोषाला साह्य होईल आणि मनाला धैर्य धरण्याचा उल्हास वाटेल,॥ १६५॥ अभ्यासच आपण योग्याकडून अभ्यास करवून घेईल व अनुभव आपणच अंत:करणाचा स्वीकार करील, अशी थोर रमणीयता सदासर्वदा जेथे असेल,॥ १६६॥ सहज एखादा नास्तिक त्या ठिकाणाहून गेला असता, त्यालाही तेथे तपश्चर्या करावी, अशी मनापासून इच्छा उत्पन्न होईल,॥ १६७॥ सहज वाटेने जात असता, जर एखादा कामी पुरुष अकस्मात तेथे प्राप्त झाला, तर त्यालाही परत जाण्याचे भान राहाणार नाही,॥ १६८॥ याप्रमाणे, राहू न इच्छिणाऱ्याला राहयला लावणारे, व्यर्थ भटकणाऱ्याला बसविणारे व वैराग्याला थापटून जागे करणारे॥ १६९॥ हे स्थान पाहिल्याबरोबर संपूर्ण राज्यवैभव सोडून एकटेच आनंदाने येथे राहवे, असे विलासी पुरुषालाही वाटेल,॥ १७०॥ या सर्व रितीने जे उत्तम आहे आणि अती पवित्र आहे व त्याचप्रमाणे जेथे सर्व जगाचे अधिष्ठान जे ब्रह्मस्वरूप ते प्रत्यक्ष डोळॺांनी दिसते.॥ १७१॥ आणखी एक गोष्ट तेथे पाहिली पाहिजे. योगाभ्यासी, साधक पुरुषाचे जेथे राहणे असेल व विषयासक्त पुरुषांचे तेथे मुळीच येणे जाणे नसेल.॥ १७२॥ जी मुळासह अमृततुल्य गोड असून, जी सदा फळणारी आहेत, अशा फळांची तेथे दाट झाडे आहेत.॥ १७३॥ पावसाळा नसताना देखील पावलापावलावर जेथे स्वच्छ पाणी किंवा झरे सुलभ सापडतात.॥ १७४॥ सूर्याचे ऊन देखील जेथे थोडे शीतळ वाटेल व वाऱ्याची सारखी मंद झुळक येत राहील,॥ १७५॥ बहुतकरून जेथे शब्दच ऐकू येत नाहीत, जेथे श्वापदे फार नसतील, राघू किंवा भ्रमर हेही जेथे नाहीत,॥ १७६॥ पाण्याच्या आश्रयाने राहणारे हंस, दोन चार सारस पक्षी, एखादे वेळी कोकिळा बसली तरी चालेल.॥ १७७॥ नेहमी नाही तरी, एखादे वेळी मधून मधून मोर येत जात असले तर आम्ही नको असे म्हणत नाही.॥ १७८॥ पण असे एखादे निवांत स्थान मात्र असणे आवश्यक आहे. तेथे कोणाच्या दृष्टीस पडणार नाही, असा गुप्त मठ किंवा शिवमंदिर पाहवे.॥ १७९॥ यापैकी जे आवडेल किंवा मनाला रुचेल ते घ्यावे. पण या सर्वांचे तात्पर्य हेच आहे की योगाभ्यासाकरिता असे एकांतात बसावे.॥ १८०॥ तशी त्या जागेची परीक्षा करून घ्यावी व मनाला तेथे उल्हास वाटतो किंवा नाही हे पहावे आणि उल्हास वाटत असला तर, मग तेथे बसण्याकरिता आसनाची अशी रचना करावी.॥ १८१॥ सर्वांच्या वर हरिणाचे मृदू कातडे अंथरावे, त्याच्या खाली स्वच्छ धुतलेल्या वस्त्राची घडी घालावी व सर्वांच्या खाली अग्रासह असलेले दर्भ अंथरावे.॥ १८२॥ हे दर्भ कोवळे, सारख्या लांबीरुंदीचे व सारखे एकमेकास घट्ट धरून राहतील अशा रितीने नीट सपाट जमिनीवर अंथरावे.॥ १८३॥ अशा रितीने रचलेले आसन जर का उंच झाले तर, शरीर हालेल आणि खाली जमिनीशी फार लागून झाले तर, भूमीचे ओलावा इत्यादी दोष लागतील.॥ १८४॥ म्हणून तसे करू नये. सारखे ठेवावे. फार सांगत नाही. असे आसन असावे.॥ १८५॥
(श्लोक-१२)
तत्रैकाग्रं मन: कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रिय:।
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये॥ १२॥
अर्थ—नंतर त्या आसनावर बसून आत्मानुभव घेण्याकरिता, मन, इंद्रिये यांच्या व्यापाराचा निरोध करून व मन एकाग्र करून योगाभ्यास करावा.॥ १२॥
मग तेथ आपण। एकाग्र अंत:करण।
करूनि सद्गुरुस्मरण। अनुभविजे॥ १८६॥
जेथ स्मरतेनि आदरें। सबाह्य सात्त्विकें भरे।
जंव काठिण्य विरे। अहंभावाचें॥ १८७॥
अर्थ—मग मन अत्यंत एकाग्र करावे व सदगुरुंचे अत्यंत प्रेमाने स्मरण करून अनुभव घ्यावा.॥ १८६॥ ज्या सद्गुरुच्या अत्यंत प्रेमपूर्वक केलेल्या स्मरणाने मन सात्त्विक अष्टभावाने भरून आले असता, देहाच्या आत व बाहेर सर्व सत्त्वगुणाची वृद्धी होऊन अहंभावाचे काठिण्य नाहीसे होते.॥ १८७॥
गूढार्थदीपिका-अहंभावाचें काठिण्य—काठिण्य म्हणजे वेगळेपणा. मातीचा घट भाजला जात नाही, तोपर्यंत तो मातीच असतो व मातीत मिळू शकतो. पण एकदा भाजला गेला म्हणजे कठीण होऊन मातीहून वेगळा पडतो व मातीत मिळू शकत नाही. “अर्जुनपण न घेतां। मी ऐसें जें पंडुसुता। उठतसे तें तत्त्वता। तयाचें रूप” (ज्ञा. अ. १८-१३१५) “तस्मात्सर्वशरीरेष्वहमहमित्येव भासते स्पष्ट:। य: प्रत्यय: विशुद्ध: तस्य ब्रह्मैव भवति मुख्योऽर्थ:” (स्वात्मनिरूपण श्लो. ८८). वास्तविक पाहता आपल्या ठिकाणी ‘मी’ म्हणून जे वृत्तीचे स्फुरण होते, ते त्या रूपाने परमेश्वराहून स्फुरते; पण ते स्फुरण म्हणजे मी असे जीव समजतो व परमेश्वराहून वेगळा पडतो. हा वेगळेपणाचा अहंभाव जोपर्यंत असतो, तोपर्यंत जीव, परमेश्वराशी ऐक्य पावू शकत नाही. म्हणून ‘मी’ म्हणजे जीव, परमेश्वराहून निराळा आहे, अशी अहंभावरूप वेगळेपणाची जाणीव, हेच काठिण्य होय.
विषयांचा विसर पडे। इंद्रियांची कसमस मोडे।
मनाची घडी घडे। हृदयामाजी॥ १८८॥
अर्थ—अहंभाव गळला की विषयांचा सर्वस्वी विसर पडतो. इंद्रियांची विषयसुखाविषयीची व्याकुळता नाहीशी होते व संपूर्ण मनाची हृदयाच्या ठिकाणी घडी होऊन राहते.॥ १८८॥
गूढार्थदीपिका—इंद्रियांची बाह्य विषयांकडील धाव व मनाचे विषयांविषयी होणारे संकल्पविकल्प, हे व्यापार बंद पडतात व अशा रितीने मन व इंद्रिये ही अंत:करणरूप म्हणजे केवळ वृत्तिरूप होऊन राहतात.
ऐसें ऐक्य हें सहजें। फावे तंव राहिजे।
मग तेणेंचि बोधें बैसिजे। आसनावरी॥ १८९॥
आतां आंगातें आंग वरी। पवनातें पवन धरी।
ऐसी अनुभवाची उजरी। होंचि लागे॥ १९०॥
प्रवृत्ति माघौती मोहरे। समाधि ऐलाडी उतरे।
आघवें अभ्यासूं सरे। बैसतखेवो॥ १९१॥
अर्थ—असे हे मन, इंद्रिये व अंत:करण यांचे मुळचे ऐक्य होईपर्यंत प्रेमाने सद्गुरुंचे स्मरण करीत राहवे व या ऐक्यबोधाला घेऊनच आसनावर बसावे.॥ १८९॥ मग शरीराला सावरणारा दुसरा कोणी नसून, शरीरच शरीराला सांभाळते व प्राणवायूला देखील धरून ठेवणारा दुसरा कोणी नसून, प्राणच प्राणाला धरून ठेवतो. असा पुढे पुढे उत्तरोत्तर वाढता अनुभव येऊ लागतो.॥ १९०॥ सर्व प्रवृत्ती बंद पडते व समाधिदशा अलीकडेच सापडते किंवा हाती लागते. अशा रितीने आसनावर बसल्याबरोबरच सर्व समाधीपर्यंतचा अभ्यास संपून जातो.॥ १९१॥
गूढार्थदीपिका—शिष्याच्या मनात श्रीगुरुविषयी जे नितांत प्रेम असते व त्या प्रेमामुळे श्रीगुरुची शिष्यावर जी पूर्ण कृपा होते, त्या प्रेमानेच व त्या कृपेनेच हे फळ प्राप्त होते.
मुद्रेची प्रौढी ऐसी। तेचि सांगिजेल आतां परियेसीं।
तरी ऊरु या जघनासी। जडोनि घालीं॥ १९२॥
चरणतळें देव्हडीं। आधारद्रुमाच्या बुडीं।
सुघटितें गाढीं। संचरीं पां॥ १९३॥
सव्य तो तळीं ठेविजे। तेणें सिवणीमध्य पीडिजे।
वरी बैसे तो सहजें। वामचरण॥ १९४॥
गुदमेढ्राआंतौतीं। चारी अंगुळें निगुतीं।
तेथ सार्ध सार्ध प्रांतीं। सांडूनियां॥ १९५॥
माजि अंगुळ एक निगे। तेथ टांचेचेनि उत्तरभागें।
नेहेटिजे वरी आंगें। पेललेनी॥ १९६॥
उचलिलें कां नेणिजे। तैसें पृष्ठांत उचलिजे।
गुल्फद्वय धरिजे। तेणेंचि मानें॥ १९७॥
मग शरीर संचु पार्था। अशेषही सर्वथा।
पार्ष्णीचा माथा। स्वयंभ होय॥ १९८॥
अर्जुना हें जाण। मूळबंधाचें लक्षण।
वज्रासन गौण। नाम यासी॥ १९९॥
ऐसी आधारीं मुद्रा पडे। आणि अधींचा मार्ग मोडे।
तेथ अपान आंतलेकडे। वोहोटों लागे॥ २००॥
अर्थ—अर्जुना! ज्या मुद्रेच्या थोरवीने हा अभ्यास साधतो, ती मुद्रा मी आता तुला सांगतो, ऐक. आपल्या मांडॺा पोटरीशी घट्ट धराव्या.॥ १९२॥ मग एका पायाच्या तळव्यावर दुसऱ्या पायाचा तळवा वाकडा ठेवून, आधारचक्ररूपी वृक्षाच्या बुडाशी म्हणजे गुदस्थानाच्या ठिकाणी ते चांगले स्थिर व घट्ट लावावे.॥ १९३॥ त्यात उजव्या पायाची टाच खाली ठेवून, त्या टाचेने शिवण मधोमध पक्की दाबावी, म्हणजे सहज उजव्या पायाच्या तळव्यावर डाव्या पायाचा तळवा राहतो.॥ १९४॥ गुद आणि शिश्न यांच्यामध्ये जी चार बोटे जागा असते, त्यापैकी इकडील व तिकडील दीड दीड बोटे जागा सोडून द्यावी.॥ १९५॥ राहिलेली मधली एका बोटाची जी जागा, ती उजव्या पायाच्या टाचेच्या मागल्या भागाने, शरीराचा तोल सांभाळून वर रेटावी.॥ १९६॥ शरीर वर उचलले गेले हे समजणारसुद्धा नाही, अशा रितीने हळूच पाठीचा खालचा भाग किंचित वर उचलावा व तशाच रितीने पायाचे दोन्ही घोटेही वर धरावे.॥ १९७॥ अर्जुना! मग या संपूर्ण शरीराचा सांगाडा घोटॺांवर स्वयंभू राहतो. (त्या घोटॺांवरच संपूर्ण शरीराचा सांगाडा धरला जाईल, असा अर्थ).॥ १९८॥ अर्जुना! ज्याला मूळबंध म्हणतात, त्याचे हे लक्षण आहे. वज्रासन हेही त्याला दुसरे (गौण) नाव आहे.॥ १९९॥ याप्रमाणे गुदाच्या ठिकाणी असलेल्या मूलाधार चक्राच्या ठिकाणी, अशी मूळबंधाची ठेवण बरोबर बसली की, अपान वायूचा खाली वाहाण्याचा मार्ग बंद होतो व तो आतल्या भागाने संकोचू लागतो, म्हणजे वर जातो.॥ २००॥
गूढार्थदीपिका—आधारचक्र—हे चक्र गुदस्थानाच्या ठिकाणी असून चार दलांचे असते. हे अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आहे व याच्या ‘वं शं षं सं’ ह्या मातृका आहेत, याची देवता गणेश आहे.
(श्लोक-१३)
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिर:।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥ १३॥
अर्थ—अत्यंत निश्चल होऊन शरीर, मान व डोके सरळ एका रेषेत धरून इकडे तिकडे न पाहता, सरळ आपल्या नाकाच्या शेंडॺाकडे दृष्टी देऊन॥ १३॥
तंव करसंपुट आपैसें। वामचरणीं बैसे।
बाहुमूळीं दिसे। थोरीव आली॥ २०१॥
माजि उभारिलेनि दंडें। शिरकमळ होय गाढें।
नेत्रद्वारींचीं कवाडें। लागूं पाहती॥ २०२॥
वरचिलीं पातीं न ढळती। तळींचीं तळीं पुंजाळती।
तेथ अर्धोन्मीलित स्थिती। उपजे तया॥ २०३॥
दिठी राहोनि आंतुलेकडे। बाहेर पाउल घाली कोडें।
ते ठायीं ठावो पडे। नासाग्रपीठीं॥ २०४॥
ऐसें आंतच्या आंतचि रचे। बाहेरी मागुतें नवचे।
म्हणोनि राहणें आधिये दिठीचें। तेथेंचि होय॥ २०५॥
आतां दिशांची भेटी घ्यावी। कां रूपाची वाट पहावी।
हे चाड सरे आघवी। आपसया॥ २०६॥
मग कंठनाळ आटे। हनुवटी हडौती दाटे।
ते गाढी होऊनि नेहटे। वक्ष:स्थळीं॥ २०७॥
माजि घटिका लोपे। वरी बंध जो आरोपे।
तो जाळंधर म्हणिपे। पंडुकुमरा॥ २०८॥
नाभी वरी पोखे। उदर हें थोके।
अंतरीं फांके। हृदयकोश॥ २०९॥
स्वाधिष्ठानावरीचिले कांठीं। नाभिस्थानातळवटीं।
बंध पडे किरीटी। वोढियाणा तो॥ २१०॥
अर्थ—तेव्हा दोन्ही हात आपोआप जोडले जाऊन, त्यांची ती संपुटी डाव्या पायावर टेकली जाते व हाताचे खांदे उचलले जातात.॥ २०१॥ हाताचे खांदे उचलले गेल्याने, डोके त्यांत गढले जाते व डोळॺांच्या पापण्या लागू पाहतात.॥ २०२॥ वरच्या पापण्या हालत नाहीत म्हणजे वर जात नाहीत व खालच्या पापण्या खालीच राहतात. त्यामुळे डोळे अर्धवट उघडे राहतात, अशी अर्धोन्मीलित स्थिती त्याला प्राप्त होते.॥ २०३॥ अशा स्थितीत दृष्टी आतच राहते व आत राहूनच कौतुकाने ती दृष्टी बाहेर निघाली, तर ती नाकाच्या शेंडॺावर पडते.॥ २०४॥ अशी दृष्टी आतल्या आतच राहते व बाहेर जात नाही; म्हणून त्या अर्धोन्मीलित दृष्टीचे नासाग्रीच राहणे होते.॥ २०५॥ मग दिशांकडे पाहावे किंवा कोण्या रूपाकडे दृष्टी द्यावी, ही इच्छा आपोआप नाहीशी होते.॥ २०६॥ मग कंठनाळ म्हणजे मानेचा भाग आखडला जातो व हनुवटी ही मानेच्या खालच्या भागाला असलेल्या खळगीत गढली जाऊन, छातीला घट्ट चिकटून बसते.॥ २०७॥ त्यात नरडीचे हाड दिसेनासे होते, असा हा जो वरील बंध सिद्ध होतो, त्याला अर्जुना! जालंधर बंध म्हणतात.॥ २०८॥ बेंबी वर फुगते, पोट सपाट होते आणि हृदयकमल आत विकसित होते.॥ २०९॥ शिश्नाच्या वर बेंबीच्या खाली जो बंध पडतो, त्याला वोढियाणा बंध म्हणतात.॥ २१०॥
गूढार्थदीपिका—स्वाधिष्ठान—हे दुसरे चक्र असून, ते लिंगस्थानाच्या ठिकाणी आहे. हे सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असून ते षट् दलात्मक आहे. याच्या बं, भं, मं, यं, रं, लं, ह्या मातृका असून याची देवता भगवानब्रह्मा आहे.
(श्लोक-१४)
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थित:।
मन: संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्पर:॥ १४॥
अर्थ—योग्याने मनाची विषयांकडील ओढ नि:शेष नाहीशी करून व नि:शेष भीती सोडून, नैष्ठिक ब्रह्मचारी होत्साता, मनाला आवरून, माझ्या ठिकाणी चित्त स्थिर करून मत्परायण होऊन राहवे.॥ १४॥
ऐसी शरीराबाहेरलीकडे। अभ्यासाची पाखर पडे।
तंव आंत त्राय मोडे। मनोधर्माची॥ २११॥
कल्पना निमे। प्रवृत्ति शमे।
आंग मन विरमे। सावियाचि॥ २१२॥
क्षुधा काय जाहाली। निद्रा केउती गेली।
हे आठवणही हारपली। न दिसे वेगां॥ २१३॥
जो मूळबंधें कोंडला। अपान माघौता मुरडला।
तो सवेंचि वरी सांकडला। धरी फुगू॥ २१४॥
क्षोभलेपणें माजे। उवाईला ठायीं गाजे।
मणिपूरेंसीं झुंजे। राहोनियां॥ २१५॥
अर्थ—याप्रमाणे शरीराच्या बाहेरच्या भागात अभ्यासाचा कृपाप्रसाद घडून घेतो व त्याबरोबर आत सर्व मनोधर्मांचे अस्तित्व नाहीसे होते.॥ २११॥ बाहेरच्या पदार्थाची आहे—नाही, असे जे मन कल्पना करीत राहते, ती कल्पना नाहीशी होते. प्रवृत्ती म्हणजे कर्म करण्याची इच्छा बंद पडते व त्याबरोबर सहजच मन व शरीर यांचा विसर पडतो.॥ २१२॥ भूक कोठे गेली, निद्रा काय झाली, यांचे स्मरणही राहत नाही व त्यांचे वेगही दिसत नाहीत.॥ २१३॥ जो अपानवायू मूळबंधामुळे कोंडला जाऊन मागे फिरला होता, तो वर कैचीत सापडला जाऊन लगेच फुगू लागतो.॥ २१४॥ तो क्षुब्ध झालेला अपानवायू माजून तेथल्या तेथेच गुरगुरु लागतो व राहून राहून मणिपूरचक्राशी झुंज घेतो.॥ २१५॥
गूढार्थदीपिका—मणिपूरचक्र—हे तिसरे चक्र असून ते दशदलात्मक आहे. ते रक्तवर्ण असून ‘डं ढं णं तं थं दं धं नं पं फं’ ह्या त्याच्या मातृका आहेत. हे नाभिदेशात असून याची देवता भगवान विष्णू आहे.
मग थांबलिये वाहटुळी। सैंघ घेऊनि घर डहुळी।
बाळपणींची कुहीटुळी। बाहेर घाली॥ २१६॥
भीतरी वळी न धरे। कोठॺामाजी संचरे।
कफपित्तांचे थारे। उरों नेदी॥ २१७॥
धातूचे समुद्र उलंडी। मेदाचे पर्वत फोडी।
आंतली मज्जा काढी। अस्थिगत॥ २१८॥
नाडीतें सोडवी। गात्रांतें बिघडवी।
साधकांतें भेडसावी। परी बिहावें ना॥ २१९॥
व्याधीतें दावी। सवेंचि हारवी।
आप पृथ्वी कालवी। एकवाट॥ २२०॥
तंव येरीकडे धनुर्धरा। आसनाचा उबारा।
शक्ति करी उजगरा। कुंडलिनी ते॥ २२१॥
अर्थ—ही अपानवायूची उठलेली वाहटूळ थोडी शांत होऊन सर्व शरीर ढवळून टाकते व बाळपणातील साचलेली सर्व घाण बाहेर फेकते.॥ २१६॥ तो अपानवायू आत एक ठिकाण धरून मर्यादित जागेत राहत नाही. मग तो कोठॺात शिरतो व कफ पित्त यांचे नावही ठेवीत नाही.॥ २१७॥ रसरक्तादी सात धातूंचे समुद्र पालथे करून ठेवतो. मेदाचे पर्वत फोडून टाकतो. हाडांतील मज्जादेखील नाहीशी करतो.॥ २१८॥ नाडॺा सोडवितो, सर्व शरीराचे अवयवसंधी सैल करतो, अभ्यास करणाऱ्या साधकाला भिववितो, पण भिऊन जाऊ नये.॥ २१९॥ व्याधी उत्पन्न करतो, लगेच नाहीशा करतो. शरीरातील कफपित्त हे आपाचे अंश व मांसादी पृथ्वीचे अंश हे एकत्र कालवितो.॥ २२०॥ अर्जुना! अपानवायूचे असे कार्य चालले असतानाच इकडे काय होते पहा! आसनाची उष्णता कुंडलिनी शक्तीला जागी करते.॥ २२१॥
गूढार्थदीपिका—वस्तूची शक्ती वस्तूशी समव्याप्त असते; पण ज्याप्रमाणे जलाशयातील पाणी वाहू लागले असता मर्यादित होते, त्याप्रमाणे वस्तूची शक्तीही, कार्यरूप होताना मर्यादित होते. तशीच जीवाची शक्ती जेव्हा कार्यरूप होते, तेव्हा ती मर्यादित होते व वाहणारे पाणी मर्यादित होण्याचे कारण जसा जमिनीचा बांध असतो, त्याप्रमाणे जीवाची शक्ती कार्यरूप होताना जी मर्यादित होते, त्याचे कारण ती सूक्ष्म नाडॺातून वाहते, हे होय. ह्या नाडॺा मांसमय नसल्यामुळे, मनाप्रमाणे शस्त्राने तुटत नाहीत, अग्नीने जळत नाहीत व प्रेत जळल्यावरही त्या जळत नाहीत. या नाडॺांच्याच योगाने जीव सर्व लोकांत गमनागमन करीत असतो. या नाडॺांची जी साडे-तीन वेढॺांची गुंडाळी आहे, तिला कुंडलिनी म्हणतात. ही कुंडलिनी केवळ योगाभ्यासानेच दृश्य होणारी आहे.
नागिणीचें पिलें। कुंकुमें नाहलें।
वळण घेऊनि आलें। सेजे जैसें॥ २२२॥
तैसी ते कुंडलिनी। मोटकी औट वळणी।
अधोमुख सर्पिणी। निदेली असे॥ २२३॥
अर्थ—जसे केशराने न्हालेले नागीणसर्पाचे पिलू वेटाळी घालून निजलेले असावे,॥ २२२॥ तसे ती साडेतीन वेढॺांनी युक्त लहानशी सर्पासारखी कुंडलिनी वेटाळी घालून अधोमुख अशी निजलेली आहे.॥ २२३॥
गूढार्थदीपिका—या भगवच्छक्ती कुंडलिनीचे जे साडेतीन वेढे आहेत, ते ॐकाराच्या अ, उ, म, व अर्धमात्रा अशा साडे तीन मात्रांची मूळ स्थिती होय. ॐकार त्यावेळी कुंडलिनी शक्तीशी एकरूप असतो. वर सांगितल्याप्रमाणे शक्ती ही परमेश्वराप्रमाणे शुद्ध चैतन्यस्वरूपच आहे, पण ‘मी’ या वृत्तिरूपाने स्फुरण पावून, अज्ञानभ्रमाने ती आपले चैतन्यस्वरूप विसरली, म्हणून “तैसी अज्ञानांगीकारें। निघाली वृत्ति विखुरे। ते सत्त्वरजद्वारें। तमहि होय” (ज्ञा. अ. १४-१४४) त्रिगुणात्मक होते. सत्त्वगुणाने ती शक्ती प्रकाशरूप असते, रजोगुणाने क्रियारूप होते व तमोगुणामुळे जडपदार्थरूप होते. अशा या शक्तीपासून शब्दद्वारा स्थूल, सूक्ष्म व कारणरूप सृष्टी उत्पन्न होते.
कुंडलिनी निजलेली असते, म्हणजे आपले चैतन्यस्वरूपाशी असलेले ऐक्य विसरलेली असते. अधोमुख असते, म्हणजे सृष्टीचे कारण जो परमात्मा, त्याला विसरून नामरूपात्मक कार्यरूप सृष्टीच्या अभिमुख असते. कार्याच्या पूर्वी कारण असते, म्हणून कारणाला कार्याचे ‘ऊर्ध्व’ म्हणतात. कार्य कारणाच्या नंतर होते, म्हणून कार्याला कारणाच्या दृष्टीने ‘अध’ म्हणतात.
“ऊर्ध्वमूल” या वचनाने भगवंतांनीच, कारणाला ‘ऊर्ध्व’ म्हटले आहे. ‘मी’ या वृत्तिरूपाने भासणारा जीव, आपले परमेश्वराशी असलेले ऐक्य विसरून, जोपर्यंत आपले निराळे अस्तित्व मानतो, तोपर्यंत तो सृष्टिरूप कार्याशी अहंकाराच्या द्वारा ऐक्य करून राहतो, म्हणजे सृष्टीतील देहादिक जड पदार्थांशी ऐक्य करतो. सृष्टीतील कर्माचा अहंकार धरतो व सृष्टीतील पदार्थ जाणतो. योगासनाने प्राणशक्तीचा रोध झाला असता, बाह्य जड देहादिकांवरील अहंकार नाहीसा होतो व त्यांचा विसर पडल्यामुळे ते पदार्थ लय पावतात.
सारांश, शक्ती अधोमुख असते तेव्हा जगत प्रसवते, ऊर्ध्वमुख झाली असता, जगाचा नाश करते व ब्रह्मरूप होते. शक्ती जागी झाली म्हणजे ती तेजोमय होते.
विद्युल्लतेची विडी। वन्हिज्वाळांची घडी।
पंधरेयाची चोखडी। घोंटीव जैसी॥ २२४॥
तैसी सुबंध आटली। पुटीं होती दाटली।
ते वज्रासनें चिमुटली। सावध होय॥ २२५॥
तेथ नक्षत्र जैसें उलंडलें। कीं सूर्याचें आसन मोडलें।
तेजाचें बीज विरूढलें। अंकुरेंशीं॥ २२६॥
तैसी वेढियांतें सोडिती। कवतिकें आंग मोडिती।
कंदावरी शक्ती। उठिली दिसे॥ २२७॥
सहजें बहुतां दिवसांची भूक। वरी चेवविली तें होय मिष।
मग आवेशें पसरी मुख। उर्ध्व उजू॥ २२८॥
तेथ हृदयकोशातळवटीं। जो पवन भरे किरीटी।
तया सगळेयाची मिठी। देऊनि घाली॥ २२९॥
मुखींच्या ज्वाळीं। तळीं वरी कवळी।
मांसाची वडवाळी। आरोगूं लागे॥ २३०॥
जे जे ठाय समांस। तेथ आहाच जोडे घाउस।
पाठी एकदोनी घांस। हियाही भरी॥ २३१॥
मग तळवे तळहात शोधी। उर्ध्वींचे खंड भेदी।
झाडा घे संधी। प्रत्यंगाचा॥ २३२॥
अधोभाग तरी न सांडी। परी नखींचेंही सत्त्व काढी।
त्वचा धुवूनि जडी। पांजरेंशीं॥ २३३॥
अस्थींचे नळे निरपे। शिरांचे हीर वोरपे।
तंव बाहेरी विरूढी करपे। रोमबीजांची॥ २३४॥
मग सप्तधातूंच्या सागरीं। ताहानेली घोट भरी।
आणि सवेंचि उन्हाळा करी। खडखडीत॥ २३५॥
नासापुटौनि वारा। जो जातसे अंगुळें बारा।
तो गचीये धरूनि माघारा। आंत घाली॥ २३६॥
तेथ अध वरौतें आकुंचे। ऊर्ध्व तळौतें खाचे।
तया खेंवामाजी चक्राचे। पदर उरती॥ २३७॥
येऱ्हवीं तरी दोन्ही तेव्हांचि मिळती। परी कुंडलिनी नावेक दुचित्त होती।
ते तयांतें म्हणे परौती। तुम्हीचि काय एथें॥ २३८॥
आईकें पार्थिव धातु आघवी। आरोगितां कांहीं नुरवी।
आणि आपातें तंव ठेवी। पुसोनियां॥ २३९॥
ऐसीं दोनी भूतें खाये। ते वेळीं संपूर्ण धाये।
मग सौम्य होऊनि राहे। सुषुम्नेपाशीं॥ २४०॥
तेथ तृप्तीचेनि संतोषें। गरळ जें वमी मुखें।
तेणें तियेचेनि पीयूषें। प्राण जिये॥ २४१॥
तो अग्नि आंतून निघे। परी सबाह्य निववूंचि लागे।
ते वेळीं कसु बांधिती आंगें। सांडिली पुढती॥ २४२॥
मार्ग सोडती नाडीचे। नवविधपण वायूचें।
जाय म्हणऊनि शरीराचे। धर्म नाहीं॥ २४३॥
इडा पिंगळा एकवटती। गांठी तिन्ही सुटती।
साही पदर फुटती। चक्रांचे हे॥ २४४॥
अर्थ—विजेची जशी कडी असावी किंवा अग्नीच्या ज्वालांची जशी घडी असावी, अथवा उत्तम सोन्याच्या लगडीचे घासून चकचकीत केलेले वेढे असावे,॥ २२४॥ त्याप्रमाणे जी कुंडलिनी नीट घट्ट, संकोचून, साडेतीन पुटांत दाटून बसली होती ती वज्रासनाचा चिमटा बसल्याबरोबर जागी झाली.॥ २२५॥ तेव्हा तारा जसा तुटून पडावा किंवा सूर्याचे आसन सुटावे अथवा एखाद्या तेजाला अंकुर फुटावा,॥ २२६॥ तशी ती कुंडलिनी आपल्या वेढॺाला सोडते व सहज आंगाला आळेपिळे देते व नाभिकंदावर उभी झालेली अनुभवाला येते.॥ २२७॥ बरेच दिवसांची निजलेली असल्यामुळे सहजच भुकेने ती व्याकूळ असते व आणखी तिला जागे करण्याचेही निमित्त होते. त्यामुळे ती मोठॺा आवेशाने खाण्याकरिता आपले मुख सरळ वर पसरते.॥ २२८॥ मग हृदयकमळाच्या खाली जो अपानवायू भरलेला असतो, त्या संपूर्ण वायूला ती मिठी मारते-म्हणजे गिळून टाकते.॥ २२९॥ आपल्या मुखातील ज्वालांनी, खाली वर व्यापते व मांसाचे घास खाऊ लागते.॥ २३०॥ जे जे भाग मांससहित आहेत, त्यांचे ती घास घेते व नंतर हृदयाचेही एकदोन घास घेते.॥ २३१॥ मग पायाचे तळवे व तळहात येथील मांसाचे शोधन करून, वरचे भाग जे आहेत त्यांचाही भेद करते व प्रत्येक अवयवसंधीचाही झाडा घेते.॥ २३२॥ खालचा भागही सोडत नाही. नखाचे देखील सत्त्व ठेवीत नाही. त्वचा धुऊन पुसून हाडाच्या सापळॺाला नेऊन चिकटविते.॥ २३३॥ हाडांच्या नळॺा निरपून काढते. शिराशिरा कोरून घेते, तेव्हा बाहेर रोमरंध्रातून वाढणाऱ्या केसांचे बीज जळून जाते.॥ २३४॥ इतके खाऊन तहान लागली असता, मग ती कुंडलिनी, सप्तधातुरूपी सागरात आपली पूर्ण तहान भागविते आणि लागलीच जिकडे तिकडे अगदी खडखडीत उन्हाळा करते (ओलेपणाचे नाव ठेवीत नाही).॥ २३५॥ नाकपुडॺांतून बाहेर जो बारा अंगुळे प्राणवायू वाहातो, त्याची मानगुटी धरून त्याला माघारा आत घालते.॥ २३६॥ तेव्हा अपानवायू वर संकोचित होतो व ऊर्ध्व जाणारा प्राणवायू खाली जातो—म्हणजे अपान व प्राण या दोघांचे ऐक्य होते-त्या ऐक्यामध्ये चक्रांचे दळ तेवढे उरतात.॥ २३७॥ वास्तविक पाहता दोन्ही वायूंचे ऐक्य पहिलेच होते; पण कुंडलिनी तेव्हा क्षणभर व्यग्र होती. ती त्यांना म्हणते, आता यापलीकडे येथे तुम्ही तरी काय राहणार?॥ २३८॥ अर्जुना! ऐक. पंचधातूंपैकी पृथ्वी संपूर्ण खाऊन टाकून काही शिल्लक ठेवीत नाही आणि आपधातू देखील साफ पुसून ठेविली जाते.॥ २३९॥ याप्रमाणे पृथ्वी व आप या दोन भूतांना खाल्ल्यावर ती कुंडलिनी पूर्ण तृप्त होते व सौम्य होऊन सुषुम्नानाडीच्या मुळाशी राहते.॥ २४०॥ मग तेथे ती, तृप्तीच्या संतोषामुळे जे गरळ ओकते, त्या गरळरूपी अमृताने प्राणाचे रक्षण होते.॥ २४१॥ ते गरळ अग्निच होय, त्यातून तो अग्निच बाहेर निघतो, पण तो आतबाहेर गारवाच देतो. त्यावेळी सर्व अवयवांचे गेलेले सामर्थ्य पुन: प्राप्त होते.॥ २४२॥ सुषुम्ना नाडी सोडून, बाकीच्या सर्व नाडॺांचे मार्ग बंद होतात, वायूचा नवविधपणाही नाहीसा होतो. म्हणून त्या योग्याच्या शरीराच्या ठिकाणी पूर्वीच्या शरीराचे धर्म राहत नाहीत.॥ २४३॥ इडा पिंगळा एक होतात. तिन्ही नाडॺांच्या ग्रंथी सुटतात म्हणजे इडा, पिंगळा ह्या नाडॺांचे वाहणे बंद पडून एक सुषुम्ना नाडीच राहते व षट्चक्रांचा भेद होतो.॥ २४४॥
गूढार्थदीपिका—योगशास्त्रात जी आधारादी षट्चक्रे सांगितली आहेत, ती षट्चक्रे देखील शक्तिवाहक नाडॺांचीच बनलेली आहेत. तीही मांसमय नाहीत. म्हणून केवळ योगाभ्यासानेच त्यांचा अनुभव येतो.
आतडॺांच्या गोळॺांच्या ठिकाणी चक्रांची कल्पना केली आहे, असे जे विवेकसिंधुग्रंथात सांगितले आहे, ते अज्ञान्याकरिता स्थूलदृष्टीने म्हटले आहे, असे समजावे. म्हणजे सूक्ष्म अशा आतडॺांच्या मांसांच्या गोळॺांच्या ठिकाणी, चक्रांची कल्पना स्थूलारुधंतीन्यायाने करण्यास सांगितले आहे.
मग शशी आणि भानु। ऐसा कल्पिजे जो अनुमानु।
तो वातीवरी पवनु। गिंवसितां न दिसे॥ २४५॥
बुद्धीची फुलिका विरे। परिमळ घ्राणीं उरे।
तोही शक्तीसवें संचरे। मध्यमेमाजी॥ २४६॥
तंव वरिलेकडोनि ढाळें। चंद्रामृताचें तळें।
कानवडोनि मिळे। शक्तिमुखीं॥ २४७॥
तेणें नाळकें रस भरे। तो सर्वांगामाजि संचरे।
जेथिंचा तेथ मुरे। प्राणपवनें॥ २४८॥
तातलिये मुसें। मेण निघोनि जाय जैसें।
मग कोंदली राहे रसें। वोतलेनी॥ २४९॥
तैसें पिंडाचेनि आकारें। ते कळाचि कां अवतरे।
वरि त्वचेचेनि पदरें। पांगुरली असे॥ २५०॥
जैसी आभाळाची बुंथी। करूनि राहे गभस्ती।
मग फिटलिया दीप्ती। धरून ये॥ २५१॥
तैसा आहाचवरि कोरडा। त्वचेचा लसे पातोडा।
तो झडोनि जाय कोंडा। जैसा होय॥ २५२॥
मग काश्मीरीचें स्वयंभ। कां रत्नबीजा निघाले कोंभ।
अवयवकांतीची भांब। तैसी दिसे॥ २५३॥
ना तरी संध्यारागींचे रंग। काढूनि वळिलें तें आंग।
कीं अंतरज्योतीचें लिंग। निर्वाळिलें॥ २५४॥
कुंकुमाचें भरींव। सिद्ध रसाचें वोतींव।
मज पाहतां सावेव। शांतीचि ते॥ २५५॥
तें आनंदचित्रींचें लेप। ना तरी महासुखाचें रूप।
कीं संतोषतरूचें रोप। थांवलें जैसें॥ २५६॥
तो कनकचंपकाचा कळा। कीं अमृताचा पुतळा।
ना ना सासिंनला मळा। कोंवळिकेचा॥ २५७॥
हो कां जे शारदियेचेनि वोलें। चंद्रबिंब पाल्हेलें।
कां तेजचि मूर्त बैसलें। आसनावरी॥ २५८॥
तैसें शरीर होये। जे वेळीं कुंडलिनी चंद्र पिये।
मग देहाकृति बिहे। कृतांत गा॥ २५९॥
वार्धक्य तरी बहुडे। तारुण्याची गांठी विघडे।
लोपली उघडे। बाळदशा॥ २६०॥
वयसा तरी येतुलेवरी। एऱ्हवीं बाळाचा बळार्थ करी।
धैर्याची थोरी। निरुपम॥ २६१॥
कनकद्रुमाच्या पालवीं। रत्नकलिका नित्य नवी।
नखें तैसीं बरवीं। नवीं निघती॥ २६२॥
दांतही आन होती। परि अपाडें सानेजती।
जैसी दुबाहीं बैसे पाती। हिरेयांची॥ २६३॥
माणिकुलियांचिया कणिया। सावियाचि अणुप्रमाणिया।
तैसिया सर्वांगीं उधवती आणिया। रोमांचिया॥ २६४॥
करचरणतळें। जैसीं कां रातोत्पलें।
पाखाळींव होती डोळे। काय सांगों॥ २६५॥
निडाराचेनि कोंदाटें। मोतियें नावरती संपुटें।
मग शिवणी जैसी उतटे। शुक्तिपल्लवांची॥ २६६॥
तैसी पातियांचिये कवळिये न समाये। दिठी आकळोनि निघों पाहे।
आधिलीचि परी होये। गगना कवळिती॥ २६७॥
आईकें देह होय सोनियाचें। परि लाघव घे वायूचें।
जे आप आणि पृथ्वीचे। अंश नाहीं॥ २६८॥
मग समुद्रापैलीकडील देखे। स्वर्गींचा आलोच आईके।
मनोगत ओळखे। मुंगियेचें॥ २६९॥
पवनाचा वारिकां वळघे। चाले तरी उदकीं पाउल न लागे।
येणें येणें प्रसंगें। येती बहुता सिद्धि॥ २७०॥
आईकें प्राणाचा हात धरूनी। गगनाची पाउटी करुनी।
मध्यमेचेनि दादराहुनी। हृदया आली॥ २७१॥
ते कुंडलिनी जगदंबा। जे चैतन्यचक्रवर्तीची शोभा।
जया विश्वबीजाचिया कोंभा। साउली केली॥ २७२॥
अर्थ—मग चंद्र व सूर्य हे जे डाव्या व उजव्या नाकपुडीतून वाहणारे वायू असे मानले जातात, त्यांचा नाकापुढे वात उजळून शोध केला, तरी कोठे पत्ता लागत नाही.॥ २४५॥ बुद्धीची जाणीव बंद पडते व घ्राणेंद्रियाचा विषय जो परिमळ तो घ्राणेंद्रियरूप होऊन राहतो आणि तोही कुंडलिनीबरोबर सुषुम्नानाडीत प्रविष्ट होतो.॥ २४६॥ तेव्हा वरच्या बाजूने ढाळ किंवा उतार असल्यामुळे चंद्रामृताचे तळे कानवडे होऊन कुंडलिनीशक्तीच्या मुखात ते चंद्रामृत पडते.॥ २४७॥ तेथून त्या नळीत भरलेला रस सर्व अंगात पसरतो व प्राणवायूच्या योगाने जेथला तेथे मुरतो.॥ २४८॥ मेणाची मूस करून, त्या मुसेत एखाद्या धातूचा उष्ण रस ओतला असता रसाच्या उष्णतेने मेण पातळ होऊन निघून जाते, पण त्या धातूच्या रसाला मुसेचा आकार येऊन जातो, किंवा त्या मुसेच्या आकारात नुसता रसच भरून राहतो.॥ २४९॥ त्याप्रमाणे या पिंडरूप शरीराच्या आकाराने अमृतकलाच जणू अवतरते व वरवर त्वचेचे वस्त्र पांघरलेले असते.॥ २५०॥ ज्याप्रमाणे सूर्यापुढे ढगाचे आवरण आले असता, त्याचे तेज झाकले जाते, पण ते आवरण निघून गेल्यावर तो आपल्या तेजोमय प्रकाशाने प्रकाशित होतो,॥ २५१॥ त्याप्रमाणे वर वर दिसणारा त्वचेचा पापुद्रा कोंडॺासारखा झडून जातो.॥ २५२॥ मग स्वयंभू स्फटिकाचे असावे किंवा रत्नाच्या बीजालाच कोंब निघावा, अशाप्रमाणे त्या योग्याच्या शरीराच्या कांतीची झाक दिसते.॥ २५३॥ किंवा मावळणाऱ्या सूर्याचे रंग काढून योग्याचे शरीर बनविले आहे की काय? किंवा शुद्ध निर्मळ अंतर्ज्योतीचे म्हणजे चैतन्य प्रकाशाचे ते लिंग आहे की काय, असे वाटते.॥ २५४॥ संपूर्ण भरीव केशराचेच किंवा सिद्ध केलेल्या पारदाचे ओतलेले म्हणजे हरगौरीसृष्टीतील किंवा मला तर वाटते की प्रत्यक्ष शांतीनेच ते शरीर धारण केले की काय?॥ २५५॥ आनंदाच्या चित्रात भरलेला रंग होय किंवा ब्रह्मसुखाने धरलेले रूप होय किंवा संतोषवृक्षाचे लावलेले रोप होय.॥ २५६॥ तो सोनचाफ्याची कळी होय, किंवा अमृताचा पुतळा होय; अथवा कोमळपणाच्या भरास आलेला मळा होय.॥ २५७॥ योग्याचे शरीर म्हणजे शरद्ऋतूतील पौर्णिमेच्या थंडाव्याने विकसित झालेले जणू चंद्रबिंबच होय, किंवा मूर्तिमंत चंद्राचे तेजच आसनावर बसलेले आहे.॥ २५८॥ जेव्हा कुंडलिनी चंद्रामृत पिते, तेव्हा योग्याचे शरीर याप्रमाणे होते. त्या देहाच्या आकृतीला यमही भितो.॥ २५९॥ वार्धक्य मागे फिरते. योग्याच्या शरीराला जरा प्राप्त होत नाही, तारुण्यही राहत नाही व पूर्वीची गेलेली बाळदशा प्रगट होते (बाल्यदशेतील शरीराप्रमाणे योग्याचे शरीर अती कोमल असते).॥ २६०॥ वयाच्या दृष्टीने योग्याचे शरीर बालस्वरूप असले तरी बलाच्या दृष्टीने ते मूर्तिमंत बलरूपच असते. त्याच्या धैर्याला उपमाच नसते.॥ २६१॥ सुवर्णवृक्षाच्या पानावर रत्नाची नित्य नवी कळी यावी, त्याप्रमाणे त्या योग्याला उत्तम नवी नखे येतात.॥ २६२॥ दातही नवेच येतात. पण त्यांच्या बारीकपणाशी कोणाच्या दाताच्या बारीकपणाची तुलना करता येणार नाही, इतके ते लहान असतात. जणू काय दोन्ही बाजूला हिऱ्यांच्या पंक्ती बसविल्या आहेत.॥ २६३॥ अणुसमान माणिकांच्या कळॺा म्हणजे अत्यंत लहान तुकडे असावे, तसे त्या योग्याच्या शरीरावर रोमांची सूक्ष्म अग्रे निघतात.॥ २६४॥ हातपायांचे तळवे तर तांबडॺा कमळांप्रमाणे असतात, डोळे तर काय सांगू, अत्यंत तेजस्वी होतात.॥ २६५॥ पूर्ण वाढ झाली म्हणजे मोती शिंपल्याच्या पुडात सामावत नाहीत, मग त्या शिंपल्याच्या पुडांतील शिवण उलते.॥ २६६॥ त्याप्रमाणेच योग्याची दृष्टीही दोन पापण्यांच्या मिठीत मावेनाशी होते. ती व्यापक होऊन आवेशाने बाहेर निघू पाहते. ती पूर्वीचीच दृष्टी असते, पण ती आकाशालाही कवळू पाहते.॥ २६७॥ अर्जुना! ऐक. देह सुवर्णमय कांतीचा होतो, पण वायूप्रमाणे हलका असतो. कारण देहाच्या जडपणाला कारण असणारे पृथ्वी आणि आप या भूतांचे अंश, त्या शरीरात नसतात.॥ २६८॥ मग तो योगी समुद्रापलीकडील पाहू शकतो, स्वर्गातील शब्द ऐकू शकतो व मुंगीचे मनोगतदेखील तो ओळखतो.॥ २६९॥ वायूच्या घोडॺावर तो स्वार होतो—म्हणजे वाऱ्यासारखी त्याची गती असते. समुद्रावर तो चालतो, पण पायाला पाणी लागत नाही. अशाप्रमाणे अनेक सिद्धी योग्याला प्राप्त होतात.॥ २७०॥ प्राणाचा हात धरून व आकाशाची पायरी करून, सुषुम्नेच्या जिन्याने, ती कुंडलिनी हृदयाच्या ठिकाणी येते.॥ २७१॥ ती कुंडलिनी जगदंबा म्हणजे जगाची माता आहे. चैतन्यरूपी सार्वभौमाची ऐश्वर्यरूप शोभा आहे, जिने जगद्रूपी बीजाच्या अंकुरावर सावली केली.॥ २७२॥
गूढार्थदीपिका—ते कुंडलिनी जगदंबा। जे चैतन्यचक्रवर्तीची शोभा।—परमेश्वराची जी ब्रह्मांडचालक शक्ती, तीच परमेश्वरासह पिंडात किंवा जीवाच्या शरीरात अंशरूपाने आहे. त्या शक्तीला कुंडलिनी हे नाव आहे. ही कुंडलिनी म्हणजे जीवशक्तिवृत्ती होय. “परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च” (श्वेताश्वतर उ. ६-८) परमेश्वराची शक्ती, ज्ञानशक्ती व क्रियाशक्ती अशी दोन रूपाने प्रतीत होते. तीच परमेश्वरशक्ती, जीवाच्या शरीरात आहे. तिलाच कुंडलिनी म्हणतात. जीवाच्या ठिकाणी ही ज्ञानशक्ती मनामध्ये जाणीवरूपाने प्रतीत होते व क्रियाशक्ती प्राणरूपाने प्रतीत होते.
मुळात मन विभू आहे हे खरे, पण ते बाहेरचे पदार्थ जाणण्याकरिता इंद्रियरूप होऊन जेव्हा बाहेर निघते, तेव्हा ते पूर्ण बाहेर निघत नाही. ते मन किंवा ज्ञानशक्ती मर्यादित होऊन निघते. म्हणूनच एका इंद्रियाचा व्यापार, दुसऱ्या इंद्रियाला कळत नाही. असे बाहेर निघालेले मन मर्यादित होण्याचे कारण हे आहे की, मनाला बाहेर निघण्याकरिता मनोवाहक नाडॺा आहेत. त्या मनाप्रमाणेच सूक्ष्म असून, त्या मनाप्रमाणे दिसत नाहीत. त्या योगाभ्यासानेच दिसतात, हे मागे सांगितलेच आहे.
जया विश्वबीजाचिया कोंभा। साउली केली॥—ब्रह्मवस्तू विश्वाचे बीज आहे व त्या ठिकाणी स्फुरणारी अहंवृत्ती हा अंकुर आहे. या अहंवृत्तिरूप ब्रह्मांकुराला सावली केली—म्हणजे अहं हा परमेश्वराचेच स्फुरण आहे; पण जीव आपल्या वेगळेपणाचा अहंकार धारण करून आपल्या ब्रह्मभावाला विसरला आहे व जीवरूप झाला आहे.
जे शून्यलिंगाची पिंडी। जे परमात्मया शिवाची करंडी।
जे प्रणवाची उघडी। जन्मभूमी॥ २७३॥
अर्थ—जी शून्यमय अशा निर्विकल्प लिंगाची पिंडी होय. जी परमात्मा शिवाची संबळी होय व जी ओंकाराची जन्मभूमी होय.॥ २७३॥
गूढार्थदीपिका—शून्य लिंगाची पिंडी—ज्याप्रमाणे अव्यक्तदशेत असलेले लिंग, पिंडीच्या साहाय्याने व्यक्त होऊन दर्शनाला योग्य होते, त्याप्रमाणे निर्विकल्प परब्रह्मस्वरूप, शक्तीच्या साहाय्याने व्यक्त होऊन, साक्षात्काराला योग्य होते.
परमात्मया शिवाची करंडी—ज्याप्रमाणे आपण करंडी देव ठेवण्याच्या कामाकरिता उपयोगात आणतो, त्यात दुसरे काही ठेवीत नाही, त्याप्रमाणे या कुंडलिनीशक्तिरूपी करंडीत देखील एका परमात्म्या शिवावांचून दुसरे काहीच नसते. शक्ती म्हटली तरी शक्तीत शिवच असतो, असा अर्थ.
प्रणवाची उघडी। जन्मभूमी—या कुंडलिनी शक्तीतूनच अव्यक्त असलेला ॐकार प्रगट होतो.
हें असो ते कुंडलिनीबाळी। हृदयाआंत आली। तंव अनाहताची बोली। चावळे ते॥ २७४॥
अर्थ—असो. ही कुंडलिनीबाळी हृदयाच्या ठिकाणी आली असता तेथे ती अनाहताची बोली बोलू लागते.॥ २७४॥
गूढार्थदीपिका—हृदयदेशात ‘कं खं गं घं ङं चं छं जं झं ञं टं ठं’ या बारा वर्णांनी चिन्हित अशा बारा पाकळॺांनी युक्त, सुवर्णवर्ण, खाली मुख केलेले असे अनाहतचक्र आहे. याची देवता भगवान शंकर आहे. या हृदयस्थ अनाहतचक्राच्या ठिकाणी “चिणेति प्रथमो नादश्चिण्चिणीति द्वितीयक:। घंटानादस्तृतीयश्च शंखनादश्चतुर्थक:॥ ७॥ पंचमस्तंत्रिनादश्च तालनादश्च षष्ठक:। सप्तमो वेणुनादश्च मृदंगश्च तथाष्टम:॥ ८॥ नवमो भेरिनादश्च, मेघाख्यो दशम: स्मृत:” पहिला चिणनाद, दुसरा चिण्चिणिनाद, तिसरा घंटानाद, चौथा शंखनाद. पाचवा तंतुनाद, सहावा तालनाद, सातवा वेणुनाद, आठवा मृदंगनाद, नववा भेरीनाद व दहावा मेघ नावाचा नाद असे दशविध अनाहत नाद ऐकू येतात. योगातील अनाहत नाद-वेद कानात बोट घातले असता जो नाद ऐकू येतो, तोच अनाहतनाद होय, असे कित्येक अज्ञलोक म्हणतात; पण ते बरोबर नाही. ‘प्रणवरूप’ ज्ञातजप व ‘हंस:’ हा अज्ञातजप यांचा समन्वय करून “स एवं जपकोटॺा नादमनुभवति” एक कोटी अजपाजप झाला असता, हे अनाहतनाद ऐकू येतात, असे श्रुतीने सांगितले आहे व “योगी म्हणती अनाहत शब्द। वेदांती म्हणती सूक्ष्म नाद। आम्ही म्हणों शुद्ध वेद। असो अनुवाद हा नांवांचा॥ ४०८॥ (ए. भा. अ. २१) या अनाहत नादापासूनच सर्व वेदांची उत्पत्ती आहे, असे नाथादी संतांचे म्हणणे आहे.
ज्याप्रमाणे बाजारात अनेक माणसे अनेक माणसांशी बोलत असतात, दुरून ऐकणाऱ्याला त्या बोलण्याचा निरनिराळॺा रितीने नाद ऐकायला येतो व बाजारात जाऊन पाहिले असता कोण कोणाशी काय बोलतो हे समजून येते; त्याप्रमाणेच हे नादही सुषुम्नानाडीने परमेश्वराची भेट घेण्याकरिता ब्रह्मरंध्राकडे जाणाऱ्या साधकाला ऐकू येतात. पण अनाहत चक्रावर संयम करून पाहणाऱ्याला स्पष्ट वेदरूपशब्दाने ऐकू येतात.
शक्तीचिया आंगा लागलें। बुद्धीचें चैतन्य होतें जाहलें।
तें तेणें आईकिलें। अळुमाळ॥ २७५॥
घोषाच्या कुंडीं। नादचित्रांचीं रूपडीं।
प्रणवाचिया मोडी। रेखिलीं ऐसीं॥ २७६॥
हेंचि कल्पावें तरी जाणिजे। परि कल्पितें कैंचें आणिजे।
तरी नेणों काय गाजे। तिये ठायीं॥ २७७॥
विसरोनि गेलों अर्जुना। जंव नाश नाहीं पवना।
तंव वाचा आथी गगना। म्हणऊनि घुमे॥ २७८॥
तया अनाहताचेनि मेघें। आकाश दुमदुमों लागे।
तंव ब्रह्मस्थानींचें बेगें। सहज फिटे॥ २७९॥
आईकें कमळगर्भाकारें। जें महदाकाश दुसरें।
जेथ चैतन्यें आधातुरें। होऊन असिजे॥ २८०॥
अर्थ—बुद्धी कुंडलिनी शक्तीच्या अंगाला लागली असता ती चैतन्यस्वरूप होते व ती नाद सहज ऐकते.॥ २७५॥ तेथे नादाचे कुंडच असते—म्हणजे सारखा घोषच होत असतो. पण त्यात दहा प्रकारचे नाद असतात आणि ते प्रणवाच्या आकारात जशा रेषा असतात, तसे ते दशनाद नादमय घोषात असतात.॥ २७६॥ पण त्यांची कल्पना केली तर जाणता येते, पण तेथे कल्पना करणारा कोण आणायचा? तरी कसा घोष होतो हे सांगता येत नाही.॥ २७७॥ पण, अर्जुना! सांगावयाचे राहिले ते हे की, जोपर्यंत प्राणवायूचा लय होत नाही, तोपर्यंत आकाशात शब्द होतो, म्हणून नाद तेथे राहतो.॥ २७८॥ त्या अनाहत नादांतील दहाव्या मेघाख्य नादाने, आकाश दुमदुमून जाते व ब्रह्मस्थानाचा मार्ग मोकळा होतो.॥ २७९॥ अर्जुना! ऐक, जे कमळाच्या गर्भाच्या आकाराचे आहे व जे दुसरे महाकाशच म्हणता येते असे जे हृदयाकाश, तेथे शक्तीशी ऐक्य पावण्याकरिता चैतन्य हे उत्कंठितच असते.॥ २८०॥
गूढार्थदीपिका—चैतन्य आधातुरें। होऊनि असिजे—परमप्रेमरूप चैतन्याची शक्ती परमप्रेमरूपच असते. कुंडलिनी ही परमेश्वराची शक्ती आहे. चैतन्याच्या ठिकाणी तिच्याशी ऐक्य पावण्याची प्रेमोत्कंठा व शक्तीच्या ठिकाणी आपल्या स्वरूपभूत चैतन्याशी ऐक्य पावण्याची प्रेमोत्कंठा साहजिकच असते.
तया हृदयाच्या परिवरीं। कुंडलिनिया परमेश्वरी।
तेजाची शिदोरी। विनियोगिली॥ २८१॥
अर्थ—मग त्या हृदयाच्या घरी कुंडलिनी शक्ती, परमेश्वराच्या ठिकाणी आपल्या तेजाची शिदोरी चैतन्याला अर्पण करते.॥ २८१॥
गूढार्थदीपिका—वेदांतात परमेश्वराचा साक्षात्कार करून घेण्याकरिता ज्या ज्या ठिकाणी परमेश्वराची अभिव्यक्ती होते म्हणून स्थाने सांगितली आहेत, त्यांत हृदयकमल हे एक स्थान आहे. “स वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तं हृद्ययमिति” (छां. उ. ८-३-३) या हृदयापर्यंत कुंडलिनीशक्ती आली असता,तेथेच तिचे व परमेश्वराचे ऐक्य होते—म्हणजे ह्या हृदयदेशाच्या ठिकाणी कुंडलिनी शक्ती चैतन्याहून अलग राहू शकत नाही.
बुद्धीचेनि शाकें। हातबोनें निकें।
द्वैत तेथ न देखे। तैसें केलें॥ २८२॥
निजकांती हारविली। मग प्राणचि केवळ जाहाली।
ते वेळीं कैसी गमली। म्हणावी पां॥ २८३॥
हो कां जे पवनाची पुतळी। पांघुरली होती सोनेसळी।
ते फेडूनियां वेगळी। ठेविली तिया॥ २८४॥
ना तरी वायूचेनि आंगें झगटली। दीपाची दृष्टी निमटली।
कां लखलखोनि हारपली। वीज गगनीं॥ २८५॥
तैसी हृदयकमळवेऱ्हीं। दिसे जैसी सोनियाची सरी।
ना तरी प्रकाशजळाची झरी। वाहत आली॥ २८६॥
मग ते हृदयभूमी पोकळे। जिराली कां एके वेळे।
तैसें शक्तीचें रूप मावळे। शक्तीचिमाजी॥ २८७॥
तेव्हां तरी शक्तीचि म्हणिजे। येऱ्हवीं तो प्राण केवळ जाणिजे।
आतां नादबिंदु नेणिजे। कळाज्योति॥ २८८॥
मनाचा हन मार। कां पवनाचा आधार।
ध्यानाचा आदर। नाहीं परी॥ २८९॥
हे कल्पना घे सांडी। ते नाहीं इये परवडी।
हे महाभूतांची फुडी। आटणी देखां॥ २९०॥
पिंडें पिंडाचा ग्रास। तो हा नाथसंकेतींचा दंश।
परि दाऊनि गेला उद्देश। श्रीमहाविष्णु॥ २९१॥
तया ध्वनियाचें केणें सोडुनी। यथार्थाची घडी झाडुनी।
उपलविली म्यां जाणुनी। ग्राहीक श्रोते॥ २९२॥
अर्थ—बुद्धीच्या शाकेसह शिदोरीचा उत्तम नैवेद्य अर्पण करून, तेथे द्वैताचा मागमूसही दिसणार नाही असे करून टाकते.॥ २८२॥ आपले तेज समर्पण करून ती कुंडलिनीशक्ती, केवळ प्राणस्वरूप होऊन राहते तेव्हा ती कशी दिसते, असे म्हणता येईल, ते सांगतो.॥ २८३॥ एखाद्या वायूच्या केलेल्या बाहुलीला सोन्यासारखा पीतांबर पांघरावा व तो सोडून मग तिला वेगळे करून ठेवावे.॥ २८४॥ किंवा वायूची झुळूक लागून दिव्याची ज्योती विझली जावी अथवा आकाशात वीज चमकून एकदम आकाशातच नाहीशी व्हावी,॥ २८५॥ त्याप्रमाणे हृदयकमलावर ती सोन्याच्या सरीसारखी दिसते किंवा प्रकाशरूप जळाचा थोडासा झरा वाहत असावा॥ २८६॥ व मग तो हृदयरूपी भूमीच्या पोकळीत एकदाचा जिरावा, त्याप्रमाणे शक्तीचे रूप शक्तीतच मावळते.॥ २८७॥ तेव्हा तरी ती शक्तिच म्हटली जाते. एरव्ही ती प्राणरूपाने जाणली जाते. याठिकाणी नादबिंदू, कळाज्योती हा प्रकार किंवा भेद काही एक राहत नाही.॥ २८८॥ मन मारावे लागत नाही. वायूचा आधार घ्यावा लागत नाही किंवा ध्यानाचाही आदर राहत नाही—म्हणजे ध्यान करावे लागत नाही.॥ २८९॥ एक कल्पना करायची किंवा एखादी कल्पना सोडायची हाही प्रकार या स्थितीत होत नसतो. ही स्थिती म्हणजे पंचमहाभूतांची स्पष्ट आटणी किंवा लय होय. (याला लययोग म्हणतात).॥ २९०॥ पिंडाने म्हणजे चैतन्यमय देहाकृतीने, पिंडाचा म्हणजे पांचभौतिक देहाकृतीचा, ग्रास म्हणजे नाश करण्याचा हा नाथसंप्रदायात जो अद्वैतदृष्टीचा अनुभव घेण्याचा मार्ग आहे, त्याचा भगवंतांनी हेतुपूर्वक थोडा उल्लेख केला.॥ २९१॥ त्याच उल्लेखरूपी मालाची घडी तुम्हा संतांसारखे गिऱ्हाईक पाहून मी संपूर्ण उकलून दाखविली.॥ २९२॥
गूढार्थदीपिका—या योगाचा अभ्यास करणाऱ्या योग्यांचा पांचभौतिक देह जर सच्चिदानंदमय होतो, तर सर्व योगांचा प्रणेता जो भगवान, त्याचा अवतारदेह पांचभौतिक राहतो, असे मानणे कसे शक्य आहे?
(श्लोक-१५)
युंजन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानस:।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥ १५॥
अर्थ—असा अखंड माझ्या ठिकाणी मन लावून राहणारा जो योगी असतो, त्याला माझ्या ठिकाणी नित्य असणारी व जी शेवटली स्थिती म्हटली जाते, ती परम निर्वासन स्थिती प्राप्त होते.॥ १५॥
ऐकें शक्तीचें तेज जेव्हां लोपे। तेथ देहाचें रूप हारपे।
मग तो डोळॺांमाजीं लपे। जगाचिया॥ २९३॥
येऱ्हवीं आधिलाचिऐसें। सावयव तरी दिसे।
परी वायूचें जैसें। वळिलें होय॥ २९४॥
ना तरी कर्दळीचा गाभा। बुंथी सांडोनि उभा।
कां अवयवचि नभा। उदयला तो॥ २९५॥
तैसें होय शरीर। तैं तें म्हणिजे खेचर।
हें पद होतां चमत्कार। पिंडजनीं॥ २९६॥
देखें साधक निघोनि जाये। मागां पाउलांची वोळ राहे।
तेथ ठायीं ठायीं होये। अणिमादिक॥ २९७॥
परी तेणें काय काज आपणपयां। अवधारीं ऐसा धनंजया।
लोप आथी भूतत्रया। देहींच्या देहीं॥ २९८॥
पृथ्वीतें आप विरवी। आपातें तेज जिरवी।
तेजातें पवन हरवी। हृदयामाजी॥ २९९॥
पाठीं आपण एकला उरे। परी शरीराचेनि अनुकारें।
मग तोही निगे अंतरें। गगना मिळे॥ ३००॥
ते वेळीं कुंडलिनी हे भाष जाये। मारुत ऐसें नाम होये।
परी शक्तिपण तें आहे। जंव न मिळेशिवीं॥ ३०१॥
मग जालंधर सांडी। ककारांत फोडी।
गगनाचिये पाडीं। पैठी होय॥ ३०२॥
ते ॐकाराचिये पाठी। पाय देत उठाउठी।
पश्यंतीचिये पाउठी। मागां घाली॥ ३०३॥
पुढें तन्मात्रा अर्धवरी। आकाशाच्या अंतरीं।
भरती गमे सागरीं। सरिता जेवीं॥ ३०४॥
अर्थ—अर्जुना! ऐक. जेव्हा शक्तीचे तेज नाहीसे होते, तेव्हा मग देहाचे पांचभौतिक स्थूलरूपही राहत नाही. मग तो योगी जगाच्या डोळॺांमध्ये लोपू शकतो (म्हणजे तो असून देखील लोकांच्या डोळॺांना दिसत नाही)॥ २९३॥ एरव्ही पूर्वीप्रमाणेच त्याचे शरीर सावयव दिसते, पण जणू काय वायूचेच बनले आहे असे ते होते.॥ २९४॥ किंवा केळीच्या गाभ्याचा भाग, जसा वरील पापुद्रे निघाल्यानंतर उभा असावा किंवा आकाशालाच अवयव व्हावे, तसा तो योगी राहतो.॥ २९५॥ याप्रमाणे योग्याचे शरीर झाले असता, योगी आकाशात संचार करीत असतो व हे पद त्याला प्राप्त झाले असता शरीरधारी जीवांना तो चमत्कार वाटतो.॥ २९६॥ अर्जुना! पहा. योगाचा अभ्यास करणारा साधक अभ्यास करीत पुढे निघून जातो. पण जाताना मागे त्याच्या पावलांच्या चिन्हांची जी रांग राहते, तेथे ठिकठिकाणी अणिमादिक सिद्धी असतात—म्हणजे योग्याच्या मागे अणिमादिक सिद्धी धावत राहतात. (समाधी साधणाऱ्याने सिद्धीच्या नादी लागू नये, असा या चरणाचा अर्थ.)॥ २९७॥ पण या सिद्धीचे आपल्याला काय करावयाचे? पुढे ऐक. याप्रमाणे देहातील पृथ्वी, आप, तेज, या तीन भूतांचा देहातच लय होतो.॥ २९८॥ पृथ्वी आपात विरते. आपाला तेज खाते व तेजाला हृदयामध्ये वायू खातो.॥ २९९॥ नंतर नुसता प्राणवायू राहतो; पण तो शरीराच्या आकाराचा होऊन राहतो. मग पुढे तोही आत आकाशात मिळण्याकरिता जातो.॥ ३००॥ तेव्हा कुंडलिनी हे नाव जाऊन, त्या शक्तीला वायू हे नाव प्राप्त होते, पण जोपर्यंत ती शिवात मिळत नाही, तोपर्यंत तिचे शक्तिपण मात्र जात नाही.॥ ३०१॥ मग जालंधर बंध टाकून, सुषुम्ना नाडीचे मुख फोडून आकाशाच्या बरोबरीची म्हणजे आकाशरूप होऊन जाते.॥ ३०२॥ पुढे प्रणवाच्या पाठीवर पाय देऊन लगेच पश्यंती वाणीलाही मागे टाकते (येथे ॐकार अनुच्चारित होतो असा अर्थ).॥ ३०३॥ पुढे अर्धमात्रापर्यंत आकाशामध्ये राहून ज्याप्रमाणे समुद्रात नदी पाण्याची भरती घेऊन वेगाने मिळू पाहते, त्याप्रमाणे.॥ ३०४॥
गूढार्थदीपिका—कंठ देशात अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋ लृ लृ ए ऐ ओ औ अं अ: या सोळा वर्णांनी अंकित अशा सोळा पाकळॺांनी युक्त चंद्रवर्णासमान असे विशुद्धिचक्र आहे.त्याच्या डाव्या बाजूस इडा व उजव्या बाजूस पिंगला व मध्यभागी सुषुम्ना आहे. यांची देवता रुद्र आहे. तसेच दोन्ही भुवयांमध्ये हं आणि क्षं या दोन अक्षरांनी अंकित अशा दोन पाकळॺांनी युक्त रक्तवर्ण असे आज्ञाचक्र आहे. याला बिंदुस्थान असेही म्हणतात. हे नासिकामूलाच्या नादोत्पत्तीचे स्थान आहे. योगी या दोन्ही चक्रांचा भेद करून आकाशात प्रविष्ट होतो.
मग ब्रह्मरंध्रीं स्थिरावोनी। सोहंभावाच्या बाह्या पसरुनी।
परमात्मलिंगा धांवोनी। आंगा घडे॥ ३०५॥
तंव महाभूतांची जवनिक फिटे। मग दोहींसि होय झटें।
तेथ गगनासकट आटे। समरसीं तिये॥ ३०६॥
पैं मेघाचेनि मुखीं निवडला। समुद्र कां वोघीं पडिला।
तो मागुता जैसा आला। आपणपयां॥ ३०७॥
तेवीं पिंडाचेनि मिषें। पदीं पद प्रवेशे।
तें एकत्व होय तैसें। पंडुकुमरा॥ ३०८॥
अर्थ—पुढे ब्रह्मरंध्राच्या ठिकाणी स्थिर होऊन व सोहंभावाचे बाहू पसरून परमात्मलिंगाला धावून आलिंगन देते व अंगरूप होऊन जाते.॥ ३०५॥ इतक्यात महाभूतांचा पडदा दूर होतो व दोघांचेही ऐक्य होते व त्या समरसस्थितीमध्ये आकाशासहित सर्व भूतांचा लय होतो.॥ ३०६॥ ज्याप्रमाणे मेघाच्या रूपांत गेलेला समुद्र जमिनीवर पडून ओघाच्या रूपाने वाहू लागतो व पुन: सर्व ओघ शेवटी समुद्रात मिळतात, म्हणून तो पुन: आपण आपल्याच मुळच्या समुद्ररूपाला येतो.॥ ३०७॥ त्याप्रमाणे अर्जुना! पिंडाचेनि मिषें म्हणजे चैतन्यमय शरीराकृतीनेच-पद म्हणजे त्वंपद जीव-पदीं म्हणजे परमेश्वराशी-प्रवेशे म्हणजे ऐक्य पावतो. अशा प्रकारे ते जीवशिवाचे ऐक्य होते.॥ ३०८॥
गूढार्थदीपिका—या लययोगाने जीवाचे पांचभौतिक शरीर जाऊन, त्याचे ते शरीर चैतन्यमय होते व ज्याप्रमाणे नदी समुद्राला मिळतेवेळी, आपल्या मर्यादितपणामुळे समुद्राच्या एका भागात मिळते व समुद्राच्या तेवढॺा भागाला साकार करते, त्याप्रमाणे चैतन्यमय शरीरधारी ‘त्वंपद’ जीव हा ‘तत्पद’ परमेश्वराशीऐक्य पावतेवेळी आपल्या साकारपणामुळे ‘तत्पद’ परमेश्वराला साकार करतो व त्या साकार परमेश्वराशीच ऐक्य पावतो.
नदी समुद्राच्या एका भागात मिळते, तरी तो समुद्राचा भाग सर्व समुद्राहून निराळा नसून, समुद्राशी एकरूप असल्यामुळे, ती नदी सर्व समुद्रातच मिळते, त्याप्रमाणे ‘त्वंपद’ जीव चैतन्यमय साकार होऊन, चैतन्यमय तत्पद साकार परमेश्वराशी ऐक्य पावत असला तरी, चैतन्यमय साकार जीव चैतन्यमय परमेश्वराच्या ज्या भागाशी ऐक्य पावतो, तो भाग निराकार चैतन्यस्वरूपापासून निराळा नसून, त्याच्याशी एकरूपच असल्यामुळे, तो ‘त्वंपद’ जीव पूर्ण निराकार ब्रह्माशीच ऐक्य पावतो. म्हणजे परमेश्वराचे निर्गुण निराकार व रामकृष्णादी सगुण साकार स्वरूप ही दोन्ही शुद्ध असून, त्यांचे ऐक्यच असल्यामुळे, सगुण स्वरूपाशी ऐक्य पावणे, हे निर्गुणस्वरूपाशी ऐक्य पावणेच होय, असा भाव.
वेदांतसूत्रांतील चौथ्या अध्यायाच्या चौथ्या ‘मुक्ति’ पादात भगवान व्यासांनी “जीव चैतन्यमात्रपरब्रह्मात मिळतो (वे. सू. ४-४-६) व “जीव सगुण परमेश्वरात मिळतो” (वे. सू. ४-४-५) अशी दोन्ही मते देऊन, शेवटी “एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं बादरायण:” (वे. सू. ४-४-७) या सूत्राने जीव हा भगवंताच्या सगुणनिर्गुणस्वरूपांपैकी कोणत्याही स्वरूपात मिळाला तरी तो पूर्ण ब्रह्मस्वरूपच होतो, असासिद्धांत केला आहे.
आतां दुजें हन होतें। कीं एकचि हें आईतें।
ऐसिये विवंचनेपुरतें। उरेचिना॥ ३०९॥
गगनीं गगन लया जाये। ऐसें जें कांहीं आहे।
तें अनुभवें जो होये। तो होऊनि ठाके॥ ३१०॥
म्हणोनि तेथींची मात। न चढेचि बोलाचा हात।
जेणें संवादाचिया गांवाआंत। पैठी कीजे॥ ३११॥
अर्जुना येऱ्हवीं तरी। इया अभिप्रायाचा जे गर्व धरी।
ते पाहें पां वैखरी। दुरी ठेली॥ ३१२॥
भ्रूलता मागलीकडे। तेथ मकाराचेंचि आंग न मांडे।
सडेया प्राणा सांकडें। गगना येतां॥ ३१३॥
पाठीं तेथेंचि तो भेसळला। तैं शब्दा दिवो मावळला।
मग तयाहिवरी आटु भविन्नला। आकाशाचा॥ ३१४॥
आतां महाशून्याचिया डोहीं॥ जेथ गगनासीचि थावो नाहीं।
तेथ तागा लागेल काई। बोलाचा इया॥ ३१५॥
म्हणूनि आखरामाजि सांपडे। कीं कानावरी जोडे।
हें तैसें नव्हे फुडें। त्रिशुद्धी गा॥ ३१६॥
जैं कांहीं दैवें। अनुभविलें फावे।
तैं आपणचि हें ठाकावें। होऊनियां॥ ३१७॥
पुढती जाणणें तें नाहींचि। म्हणोनि असो किती हेंचि।
बोलावें आतां वायांचि। धनुर्धरा॥ ३१८॥
ऐसें शब्दजात माघौतें सरे। तेथ संकल्पाचें आयुष्य पुरे।
वाराही जेथ न शिरे। विचाराचा॥ ३१९॥
जें उन्मनियेचें लावण्य। जें तुर्येचें तारुण्य।
अनादि जें अगण्य। परमतत्त्व॥ ३२०॥
जें विश्वाचें मूळ। जें योगद्रुमाचें फळ।
जें आनंदाचें केवळ। चैतन्य गा॥ ३२१॥
जें आकाराचा प्रांत। जो मोक्षाचा एकांत।
जेथ आदि आणि अंत। विरोनि गेले॥ ३२२॥
जें महाभूतांचें बीज। जें महातेजाचें तेज।
एवं पार्था जें निज। स्वरूप माझें॥ ३२३॥
ते हे चतुर्भुज कोंभेली। जयाची शोभा रूपासि आली।
देखोनि नास्तिकीं नोकिलीं। भक्तवृंदें॥ ३२४॥
अर्थ—आता दुसरे काही होते की मूळचे हे एकच सिद्ध आहे, असा विचार करण्यापुरते काही उरत नाही.॥ ३०९॥ आकाशात आकाशाचा लय होतो, अशी जी काही वस्तुस्थिती आहे, ती अनुभवाने प्राप्त करून घेतो व तो त्या स्थितिरूप होऊन राहतो.॥ ३१०॥ ज्या शब्दाच्या योगाने आपण एखाद्या वस्तूचा संवाद किंवा चर्चा करतो, त्या शब्दाचा हात या स्थितीच्या ठिकाणी पोहोचू शकत नाही, म्हणजे ती स्थिती शब्दांनी सांगता येत नाही.॥ ३११॥ अर्जुना! कोणताही अनुभव बोलून दाखविण्याचा अभिमान धारण करणारी वैखरी वाणी तीच या स्थितीपासून फार दूर असते.॥ ३१२॥ भृकुटीच्या मागल्या भागात मकार म्हणजे जेथे कारणदेहही राहत नाही, नुसत्या एकटॺा प्राणालादेखील आकाशात मिळण्याकरिता येताना त्रास होतो.॥ ३१३॥ नंतर तो तेथेच मिसळतो. तेव्हा शब्दच राहत नसल्यामुळे शब्दाने कळणे नाहीसे होते व त्यानंतर आकाशाचीही आटणी होते.॥ ३१४॥ जेथे आकाशाचा पत्ता लागत नाही, अशा महाशून्यस्थितीत शब्दाचा ठावठिकाणा राहू शकेल काय?॥ ३१५॥ म्हणून ती स्थिती शब्दाने सांगता येईल किंवा कानाला ऐकता येईल, अशी मुळीच नाही, हे त्रिवार सत्य आहे.॥ ३१६॥ महद्भाग्याने हा अनुभव प्राप्त झाला असता, केवळ आपण अनुभवरूप होऊन राहावे, एवढेच.॥ ३१७॥ पुढे जाणीवच बंद पडते, म्हणून अर्जुना! हेच व्यर्थ कितीदा पुन: पुन: सांगायचे?॥ ३१८॥ याप्रमाणे सर्व शब्दप्रवृत्ती नाहीशी होते, त्याठिकाणी संकल्पही जिवंत राहत नाही व विचाररूपी वाऱ्याचा स्पर्शही तेथे होत नाही.॥ ३१९॥ जे उन्मनी दशेचे सौंदर्य होय, जे तूर्येचे तरुणपण होय, जे अनादी अमर्याद असे परमतत्त्वच होय.॥ ३२०॥ जे विश्वाचे मूळ होय, जे योगवृक्षाचे फळ होय, जे आनंदाचे सोलीव चैतन्य होय,॥ ३२१॥ जे आकाराचा शेवट होय, जो मोक्षाचा अद्वैत भाव होय, ज्या ठिकाणी आदी आणि अंत लय पावले,॥ ३२२॥ जे महाभूतांचे मूळ कारण आहे, जे महातेजाचेही तेज होय. असे जे अर्जुना! माझे मूळ रूप आहे,॥ ३२३॥ तेच हे माझे प्रगट झालेले चतुर्भुज रूप होय. जेव्हा नास्तिक माझ्या प्रेमळ भक्तांना अत्यंत पीडा देतात, तेव्हा ती परब्रह्माची संपूर्ण शोभा किंवा सौंदर्यच, या सगुण साकार चतुर्भुज रूपाने प्रगट होते.॥ ३२४॥
गूढार्थदीपिका—या ओव्यांत श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी अनुभवी पुरुषांना भगवंताचे सगुण साकार रामकृष्णादी स्वरूप कसे पूर्ण ब्रह्मरूपाने प्रत्ययाला येते, हे सांगितले आहे व सगुण साकार रामकृष्णादी रूप भौतिक आहे किंवा मायिक आहे, असे जे कित्येक शाब्दिक ज्ञान्यांना वाटते, त्यांना चोख उत्तर दिले आहे.
ज्याप्रमाणे “सोऽयं देवदत्त:” तोच हा देवदत्त होय, या वाक्याने, पूर्वी पाहिलेल्या व वर्तमानकाळी दृष्टीसमोर असलेल्या देवदत्ताचे अत्यंत ऐक्य दाखविले जाते, त्याप्रमाणे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी, पंचभूतांचा लय करून ज्या अत्यंत निरुपाधिक आत्मस्वरूपाचा अनुभव येतो, ते निरुपाधिक आत्मस्वरूप भक्तांकरिता चतुर्भुज साकार झाले आहे, असे विधान करून, अनुभवाने निर्गुणसगुण यांचे पूर्ण ऐक्य असते, यांचे मुळीच भिन्नत्व नसते, निर्गुणाची शोभा म्हणजे सगुण होय, असे स्पष्ट शब्दांत सांगितले आहे. रत्नाची कांती रत्नाला सोडून कधीच राहत नाही. ती रत्नासह नेहमी राहते. त्याप्रमाणेच निर्गुुण परब्रह्माची शेाभा, निर्गुण परब्रह्माला सोडून कधी राहत नाही व ती शोभाच सगुण चतुर्भुजरूप होय—म्हणजे भगवंताचे सगुण स्वरूपही निर्गुणाला सोडून राहत नाही. रत्न व त्याची कांती मिळूनच एक रत्नवस्तू जशी असते, त्याप्रमाणे सगुण निर्गुण मिळूनच एक परब्रह्म वस्तू आहे. रत्न आहे, तोपर्यंत त्याची कांती राहते, त्याप्रमाणे निर्गुण आहे तोपर्यंत सगुण राहते; म्हणून सगुणही नित्य मानणे भाग आहे व तसा अनुभवी पुरुषाचा अनुभवही असतो.
श्रीज्ञानेश्वरी अ. १४ ओवी ३७३-३८० यात श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी स्वमुखानेच निर्गुणसगुणाचे ऐक्य व समता दाखविली आहे.
गीता अ. १४ यावरील भाष्यात श्रीभगवान आचार्यांनीही निर्गुण परब्रह्माचे सगुण अवतार यांचा शक्तिमान व शक्ती यासारखा संबंध असून त्यांचे ऐक्य व पूर्ण निरुपाधिकत्व असते, असे स्पष्ट म्हटले आहे.
तें अनिर्वाच्य महासुख। पैं आपणचि जाहले जे पुरुष।
जयांचे कां निष्कर्ष। प्राप्तिवेरीं॥ ३२५॥
आम्हीं साधन हें जें सांगितलें। तेंचि शरीरा जिहीं केलें।
ते आमुचेनि पाडें आले। निर्वाळलेया॥ ३२६॥
परब्रह्माचेनि रसें। देहाकृतीचिये मुसें।
वोतींव जाहाले तैसे। दिसती आंगें॥ ३२७॥
जरी हे प्रतीति हन अंतरीं फांके। तरी विश्वचि हें अवघें झांके।
तंव अर्जुन म्हणे निकें। साचचि जी हें॥ ३२८॥
अर्थ—शब्दाने ज्याचे वर्णनच होऊ शकत नाही, असे जे अनिर्वचनीय महासुख, तेच जे पुरुष स्वत: झाले व ज्यांच्या अभ्यासाचा शेवट त्या सुखाच्या प्राप्तीतच झाला.॥ ३२५॥ अर्जुना! आम्ही हे जे लययोगाचे साधन सांगितले, तेच ज्यांनी आपल्या शरीराकडून केले, ते आमच्या अत्यंत शुद्ध निरुपाधिक सगुणनिर्गुण स्वरूपासारखेच शुद्ध निरुपाधिक सगुण-निर्गुणस्वरूप झाले.॥ ३२६॥ देहाकृतीच्या मुशीमध्ये निरुपाधिक परब्रह्माचा रस ओतून त्यांचे शरीर घडलेले आहे, असे ते होतात.॥ ३२७॥ अर्जुना! हा अनुभव अंत:करणात प्रगट झाला की संपूर्ण जड, विनाशी विश्वाचा प्रत्यय नाहीसा होतो. तेव्हा अर्जुन म्हणतो, भगवंता! आपले म्हणणे अगदी सत्य आहे.॥ ३२८॥
गूढार्थदीपिका—जरी हे प्रतीति हन अंतरीं फांके—मागे १५२ ओवीवर सांगितल्याप्रमाणे, या योगाभ्यासाने निरुपाधिक निर्गुण परमात्मा आपल्या स्वरूपाशी एकरूप असलेल्या सच्चिदानंदशक्तीनेच नामरूपात्मक होतो, म्हणून नामरूपे देखील जडविनाशी नसून सच्चिदानंदस्वरूपच आहेत असा जेव्हा अनुभव येतो, तेव्हा सच्चिदानंद परब्रह्माहून भिन्न अशा जडविनाशी जगताचा प्रत्यय संपूर्ण नाहीसा होतो, असे श्रीज्ञानेश्वरमाउलींनी स्पष्ट सांगून, हा योगमार्ग, षट्चक्रभेदरूप किंवा लययोगमार्ग सगुणभक्तीला कसा पोषक आहे आणि याला ‘पंथराज’ का म्हणतात, हे त्यांनी स्पष्ट केले आहे.
कां जे आपण आतां देव। हा बोलिले जो उपाव।
तो प्राप्तीचा ठाव। म्हणोनि घडे॥ ३२९॥
इये अभ्यासीं जे दृढ होती। ते भरंवसेनि ब्रह्मत्वा येती।
हें सांगतियाचि रीती। कळलें मज॥ ३३०॥
देवा गोठीचि हे ऐकतां। बोध उपजतसे चित्ता।
मा अनुभवें तल्लीनता। नोहेल केवीं॥ ३३१॥
म्हणऊनि एथ कांहीं। अनारिसें नाहीं।
परी नावभरी चित्त देईं। बोला एका॥ ३३२॥
आतां कृष्णा तुवां सांगीतला योग। तो मना तरी आला चांग।
परी न शकें करूं पांग। योग्यतेचा॥ ३३३॥
सहजें आंगिक जेतुलें आहे। तेतुलियाचि जरी सिद्धि जाये।
तरी हाचि मार्ग सुखोपायें। अभ्यासीन॥ ३३४॥
ना तरी देव जैसें सांगतील। तैसें आपणपें जरी न ठकेल।
तरी योग्यतेवीण होईल। तेंचि पुसों॥ ३३५॥
जीवींची ऐसी धारण। म्हणोनि पुसावया जाहालें कारण।
मग म्हणे तरी आपण। चित्त देईजो॥ ३३६॥
हांहो जी अवधारिेलें। जें हें साधन तुम्हीं निरूपिलें।
तें आवडतयाहि अभ्यासिलें। फावों शके॥ ३३७॥
कीं योग्यतेवीण नाहीं। ऐसें हन आहे कांहीं।
तेथ श्रीकृष्ण म्हणती काई। धनुर्धरा॥ ३३८॥
हें काज कीर निर्वाण। परी आणिकही जें कांहीं साधारण।
तेंही अधिकाराचे वोडवेविण। काय सिद्धी जाय॥ ३३९॥
पैं योग्यता जे म्हणिजे। ते प्राप्तीचि अधीन जाणिजे।
कां जें योग्य होऊनि कीजे। तें आरंभिलें फळे॥ ३४०॥
तरी तैसी एथ कांहीं। सावियाचि केणी नाहीं।
आणि योग्यतेची काई। खाणी असे॥ ३४१॥
नावेक विरक्त। जाहला देहधर्मीं नियत।
तरी तोचि नव्हे व्यवस्थित। अधिकारिया॥ ३४२॥
येतुलालिये आयणीमाजिवडें। योग्यपण तुतेंही जोडे।
ऐसें प्रसंगें सांकडें। फेडिलें तयाचें॥ ३४३॥
मग म्हणे पार्था। ते हे ऐसी व्यवस्था।
अनियतासि सर्वथा। योग्यता नाहीं॥ ३४४॥
अर्थ—आता आपण जो उपाय सांगितला, तो ब्रह्मप्राप्तीचे ठिकाणच होय; म्हणूनच तसा अनुभव येतो.॥ ३२९॥ या योगाभ्यासाच्या ठिकाणी जे दृढनिश्चयाने लागतात, ते खात्रीने ब्रह्मरूप होतात; हे आपण सांगितलेल्या रीतीवरून मला कळून आले.॥ ३३०॥ देवा! या मार्गाचे निरूपण ऐकूनच जर जीव ब्रह्मस्वरूप आहे असे ज्ञान होते, तर अनुभव आला असता तद्रूपता का होणार नाही?॥ ३३१॥ म्हणून येथे आपले म्हणणे अन्यथा नाही, पण क्षणभर माझ्या एका बोलण्याकडे लक्ष द्या.॥ ३३२॥ आता देवा! तुम्ही जो योग सांगितला तो माझ्या मनाला बरा वाटला, पण अभ्यास करण्याची जी योग्यता पाहिजे त्या योग्यतेचा आश्रय मी करू शकत नाही.॥ ३३३॥ सहजपणे जेवढे अंगचे सामर्थ्य आहे, तेवढॺा सामर्थ्याने, जर अभ्यास सिद्ध होत असेल, तर या योगमार्गाचाच आनंदाने अभ्यास करीन.॥ ३३४॥ किंवा देवा! आपण जसे सांगितले तसे माझ्याकडून होण्याजोगे नसेल, तर योग्यतेची आवश्यकता नाही, असेच एखादे साधन विचारीन.॥ ३३५॥ माझ्या मनाची अशी समजूत झाली, म्हणून विचारण्याला कारण झाले. मग अर्जुन म्हणाला, देवा! इकडे लक्ष द्या.॥ ३३६॥ अहो देवा! तुम्ही हे जे सांगितले, ते माझ्या पूर्ण लक्षात आले, पण अभ्यास केला असता, वाटेल त्याला हा योग प्राप्त होतो,॥ ३३७॥ की, योग्यतेवाचून साधू शकत नाही, असे काही आहे? तेव्हा श्रीकृष्ण म्हणाले, अर्जुना! हे काय विचारतोस?॥ ३३८॥ हे, तर अंतिम प्राप्तीचे साधन आहे, पण आणखीही ज्या काही साधारण प्राप्ती असतात, त्याहीदेखील अधिकाराची योग्यता असल्यावाचून सिद्धीस जातात काय?॥ ३३९॥ आणि योग्यता जी आपण म्हणतो, ती तरी प्राप्तीवरूनच जाणली जाते. आपण योग्य होऊन कार्याला आरंभ केला की, तो प्रयत्न सफल होतोच.॥ ३४०॥ म्हणून या योगमार्गात, खरोखर तसा काही प्रकार नाही आणि योग्यतेची खाण असते की काय?॥ ३४१॥ योगाभ्यास सिद्ध होईपर्यंत विषयसुखाचा वीट येऊन, देहादिकांच्या व्यापारांचे नियमन केले, तर तोच योग्य अधिकारी होणार नाही काय?॥ ३४२॥ अशा प्रकारच्या प्राप्तीची इच्छा झाल्यास एवढी लागणारी योग्यता, तुझ्या ठिकाणीही आहे. असे म्हणून त्याच्या संशयरूप संकटाचे निवारण केले.॥ ३४३॥ मग भगवान म्हणतात, अर्जुना! योगाभ्यासाची योग्यता संपादन करण्याकरिता अशी व्यवस्था असायला पाहिजे. जो स्वैर वागणारा आहे, त्याला योगाभ्यासाची योग्यता नसते.॥ ३४४॥
(श्लोक-१६)
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नत:।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥ १६॥
अर्थ—अती खाणाऱ्याला, मुळीच न खाणाऱ्याला, अती झोपणाऱ्याला किंवा मुळीच झोप न घेणाऱ्याला, अर्जुना! योग साधत नाही.॥ १६॥
जो रसनेंद्रियाचा अंकिला। कां निद्रेसि जीवें विकला।
तो नाहीं एथ म्हणितला। अधिकारिया॥ ३४५॥
अथवा आग्रहाचिये बांदोडी। क्षुधा तृषा कोंडी।
आहारातें तोडी। मारूनियां॥ ३४६॥
निद्रेचिया वाटा न वचे। ऐसा दृढिवेचेनि अवतरणें नाचे।
तें शरीरचि नव्हे तयाचें। मग योग कवणाचा॥ ३४७॥
म्हणोनि अतिशयें विषय सेवावा। ऐसा बोध नोहावा।
कां सर्वथा निरोधावा। हेंही नको॥ ३४८॥
अर्थ—जो जिभेच्या सर्वस्वी स्वाधीन आहे किंवा झोपेला विकला गेला, असा पुरुष योगाभ्यासाचा अधिकारी सांगितला नाही.॥ ३४५॥ किंवा आग्रहाच्या तावडीत जाऊन भूक, तहानेचा कोंडमारा करून, आहारादी न घेता भूक-तहान मारतो.॥ ३४६॥ निद्रेच्या मार्गाने कधी जायचे नाही-म्हणजे झोप घ्यायची नाही-असा दृढ निश्चय अंत:करणात धरून जो वागतो, त्याचे शरीरच, त्याचे स्वाधीन राहत नाही, मग योग कोठून साधला जाणार?॥ ३४७॥ म्हणून योगाभ्यासाकरिता मन मानेल तसे विषय भोगले तरी हरकत नाही, असा समज करून घेऊ नये. किंवा सर्वथा विषयसेवन वर्ज्य केले पाहिजे, असेही समजू नये.॥ ३४८॥
(श्लोक-१७)
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दु:खहा॥ १७॥
अर्थ—शास्त्रोक्त आहारविहार करणारा, शास्त्रानुसार नियमित देहादिकांचे व्यापार करणारा, झोपणे व जागणे हेही जो नियमितच करतो, त्याला योग हा दु:खांचा नाश करणारा होतो.॥ १७॥
आहार तरी सेविजे। परी युक्तीचेनि मापें मविजे।
क्रियाजात आचरिजे। तयाचि स्थिति॥ ३४९॥
अर्थ—आहार घ्यावा तो देखील परिमित युक्तीच्या मापाने मोजलेला घ्यावा. त्याचप्रमाणे सर्व क्रियाही शरीराला थकवा वाटणार नाही, अशा नियमित कराव्यात.॥ ३४९॥
गूढार्थदीपिका—युक्तीचेनि मापें मविजे—आळस, निद्रा वाढणार नाही, क्षुधेची पीडा होणार नाही आणि शरीराच्या ठिकाणी हलकेपणा राहून अभ्यास करावयास उल्हास वाटेल इतका व असा आहार असावा.
मितलिया बोल बोलिजे। मितलिया पाउलीं चालिजे।
निद्रेही मान दीजे। अवसरें एकें॥ ३५०॥
जागणें जरी जाहलें। तरी व्हावें तें मितलें।
येतुलेनि धातुसाम्य संचलें। असेल सुख॥ ३५१॥
ऐसें युक्तीचेनि हातें। जैं इंद्रियां वोपिजे भातें।
तैं संतोषासी वाढतें। मनचि करी॥ ३५२॥
अर्थ—बोलणेही नियमित मोजके असावे. तसेच चालणे देखील नियमित असावे. निद्रेच्या वेळी तिलाही मान द्यावा.॥ ३५०॥ जागणेही परिमितच असावे. अशा रितीने शरीर योग्य रितीने चालण्याकरिता शरीरातील धातूंचे जे प्रमाण असायला पाहिजे, ते कायम राहील व प्रकृतिस्वास्थ्यामुळे सुखही होईल.॥ ३५१॥ अशा युक्तिरूपी हाताने इंद्रियांना विषयाचा भोग दिला असता, मनाचा संतोष वाढत जातो.॥ ३५२॥
गूढार्थदीपिका—“धर्मस्य ह्यापवर्ग्यस्य” (भाग. स्कं. १-२-९) धर्म हा परमेश्वर प्राप्तीकरिताच सांगितला आहे असे स्मृतिवचन आहे. ह्या वचनानुसार आर्षधर्मशास्त्रांतून सर्वत्र परमेश्वरप्राप्तीला अनुकूल होतील, अशाच रितीने मनुष्यांनी आपल्या मनइंद्रियांचा निग्रह करून, आहारविहारादी सर्व कर्मे करावीत, असे सांगितले आहे. म्हणून धर्मशास्त्रांचे नियम पाळून, आहारविहार करणारा पुरुष युक्त होतो व त्याला कर्मयोगाची सिद्धी मिळते; असाभाव.
(श्लोक-१८)
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते।
नि:स्पृह: सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥ १८॥
अर्थ—जेव्हा बाह्य विषयांपासून आवरलेले चित्त सर्व विषयसुखाची इच्छा सोडून, आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर होते, तेव्हा ते युक्त म्हटले जाते.॥ १८॥
बाहेर युक्तीची मुद्रा पडे। तंव आंत आंत सुख वाढे।
तेथें सहजेंचि योग घडे। नाभ्यासितां॥ ३५३॥
अर्थ—बाहेर मन, इंद्रिये व शरीर यांचा शास्त्रमर्यादेने व्यापार झाला असता, अंत:करणात सुख वाढत जाते. अशा रितीने अभ्यास न करताच योग घडत जातो.॥ ३५३॥
गूढार्थदीपिका—योगाभ्यासाने आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी मन ऐक्य पावून जे आत्मसुख प्राप्त होते, तेच आत्मसुख, विषयसुख भोगण्याची इच्छा सोडून, केवळ परमेश्वर-आज्ञा समजून, परमेश्वराच्या ठिकाणी चित्त ठेवून, अत्यंत निष्ठेने शास्त्रमर्यादा पाळणाऱ्या कर्मयोग्यांना प्राप्त होते, असा भाव.
जैसें भाग्याचिये भडसें। उद्यमाचेनि मिषें।
मग समृद्धिजात आपैसें। घर रिघे॥ ३५४॥
तैसा युक्तिमंत कौतुकें। अभ्यासाचिया मोहरा ठाके।
आणि आत्मसिद्धीचि पिके। अनुभव तयाचा॥ ३५५॥
म्हणोनि युक्ति हे पांडवा। घडे जया सदैवा।
तो अपवर्गींचिये राणिवा। अळंकरिजे॥ ३५६॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे भाग्याचा उदय होण्याचा काळ आला असता, भाग्य भरभरून येते व नुसते प्रयत्नाचे निमित्त होऊन आपोआप सर्व संपत्ती घरात शिरते.॥ ३५४॥ त्याप्रमाणे मित आहारविहारादी युक्तीने वागणारा पुरुषही, सहजच अभ्यासाच्या मार्गासच लागला असता त्याच्या अनुभवाला आत्मसिद्धीचे पीक येते.॥ ३५५॥ म्हणून ज्या भाग्यवानाला मनइंद्रिये स्वाधीन ठेवण्याची ही युक्ती साधली, तो मोक्षाच्या राज्यप्राप्तीने शोभिवंत होतो.॥ ३५६॥
(श्लोक-१९)
यथा दीपो निवातस्थो नेंगते सोपमा स्मृता।
योगिनो यतचित्तस्य युंजतो योगमात्मन:॥ १९॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे निर्वात ठिकाणच्या दिव्याची ज्योती यत्किंचित न हालता सरळ राहते, तशा ज्योतीचीच उपमा, चित्त स्वाधीन करून ते आत्मस्वरूपाकडे लावणाऱ्या योग्याच्या चित्ताला दिलेली आहे.॥ १९॥
युक्ति योगाचें आंग पावे। ऐसें प्रयाग जेथ होय बरवें।
तेथ क्षेत्रन्यासें स्थिरावे। मानस जयाचें॥ ३५७॥
तयातें योगयुक्त तू म्हण। हेंही प्रसंगें जाण।
तें दीपाचें उपलक्षण। निर्वातींचिया॥ ३५८॥
आतां तुझें मनोगत जाणोनी। कांहीं एक आम्ही म्हणोनी।
तें निकें चित्त देऊनी। परिसावें गा॥ ३५९॥
तूं प्राप्तीची चाड वाहसी। परी अभ्यासीं दक्ष न होसी।
तें सांग पां कां बिहसी। दुवाडपणें॥ ३६०॥
तरी पार्था हें झणें। सायास घेशी हो मनें।
वायां बागूल इयें दुर्जनें। इंद्रियें करिती॥ ३६१॥
पाहें पां आयुष्यातें अढळ करी। जें सरतें जीवित वारी।
तया औषधातें वैरी। काय जिव्हा न म्हणे॥ ३६२॥
ऐसें हितासि जें जें निकें। तें सदाचि या इंद्रियां दुखे।
येऱ्हवीं सोपें योगासारिखें। कांहीं आहे॥ ३६३॥
अर्थ—गंगा यमुना यांचा प्रयागक्षेत्रात जसा संगम झाला, तसा परिमितपणा हे योगाचे अंग होऊन झालेल्या उत्तम प्रयागक्षेत्राच्या ठिकाणी, ज्याचे मन कायमचे स्थिर झाले॥ ३५७॥ अर्जुना! त्यालाच तू योगयुक्त जाण. हेही प्रसंगोपात्त तू लक्षात ठेव की, त्या योग्याच्या चित्ताच्या स्थिरतेला निर्वात ठिकाणच्या दिव्याचीच उपमा देता येईल.॥ ३५८॥ आता तू ज्या अभिप्रायाला धरून शंका काढलीस, तो तुझ्या मनातील अभिप्राय जाणून जे काही मी म्हणेन, ते लक्ष देऊन ऐक.॥ ३५९॥ तुला ब्रह्मस्थिती प्राप्त व्हावी, असे तर वाटते, पण योगाभ्यास करायला कचरतोस. योगमार्गात फार कष्ट आहेत असे समजून भितोस की काय? सांग बरे!॥ ३६०॥ कदाचित् तू आपल्या मनात हा योगमार्ग फार कष्टदायक आहे, अशी समजूत करून घेशील, पण अर्जुना! ही दुर्जय इंद्रिये, या योगाभ्यासाचा बागुलबोवा निर्माण करतात.॥ ३६१॥ अर्जुना! पहा. जे आयुष्याला स्थिर करते व जीवितयात्रेचे संपणे टाळते, त्या औषधाला ही आपली जिव्हा वैरी समजत नाही काय?॥ ३६२॥ याप्रमाणे जे जे आपल्या कल्याणाचे असते ते ते या इंद्रियांना दु:खदायक वाटते. वास्तविक योगासारखे सोपे काही आहे काय?॥ ३६३॥
(श्लोक-२०)
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया।
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥ २०॥
अर्थ—या योगाभ्यासाने निरुद्ध झालेले मन विषयाला विसरते व चित्ताला आत्मदर्शन होऊन, ते आत्म्यातच तल्लीन होते.॥ २०॥
म्हणोनि आसनाचिया गाढिका। जो आम्हीं अभ्यास सांगितला निका।
तेणें होईल तरी हो कां। निरोध ययां॥ ३६४॥
येऱ्हवीं तरी येणें योगें। जैं इंद्रियां विंदाण लागे।
तैं चित्त भेटों रिगे। आपणपेयां॥ ३६५॥
परतोनि पाठिमोरें ठाके। आणि आपणियातें आपण देखे।
देखतखेंवो वोळखे। म्हणे तत्त्व हें मी॥ ३६६॥
अर्थ—म्हणून सांगितलेल्या दृढ आसनाच्या साहाय्याने आम्ही जो उत्तम अभ्यास सांगितला, त्याच्याने मन, इंद्रिये यांचा निरोध झाला तर होईल.॥ ३६४॥ एऱ्हवी या योगाभ्यासाने जेव्हा इंद्रियांना नियमितपणाचा वेध लागतो, तेव्हा चित्त आपल्या मूळ स्वरूपाला आपोआप भेटायला जाते.॥ ३६५॥ परतून पाठमोरे होते, तेव्हा आपणच आपल्याला पाहते. पाहिल्याबरोबर हेच तत्त्व मी आहे-म्हणजे हेच माझे स्वरूप आहे—असे ते म्हणते.॥ ३६६॥
(श्लोक-२१)
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वत:॥ २१॥
अर्थ—इंद्रियांच्या पलीकडे असलेले, बुद्धीनेच ज्याचे ग्रहण केले जाते असे जे आत्यंतिक सुख, ते तो अनुभवतो व त्या सुखातच राहून तेथून कधी बाहेर येत नाही.॥ २१॥
तिये वोळखीचि सरिसें। सुखाचिया साम्राज्यीं बैसे।
मग आपणपां समरसें। विरोनि जाय॥ ३६७॥
जयापरतें आणिक नाहीं। जयातें इंद्रियें नेणती कंहीं।
तें आपणचि आपुलिया ठायीं। होऊन ठाके॥ ३६८॥
अर्थ—त्या ओळखीबरोबर सुखाच्या साम्राज्यावर तो आरूढ होतो व मग त्या सुखाशी समरस होऊन विरून जातो.॥ ३६७॥ ज्या समरस सुखस्थितीपेक्षा दुसरे काही श्रेष्ठ नाही व ज्या स्थितीला इंद्रिये कधीच जाणत नाहीत, ती सुखस्थिती आपणच आपल्या ठिकाणी होऊन राहतो.॥ ३६८॥
(श्लोक-२२)
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं तत:।
यस्मिन्स्थितो न दु:खेन गुरुणापि विचाल्यते॥ २२॥
अर्थ—जे सुख प्राप्त झाले असता, त्यापेक्षा त्याला कोणताच सुखलाभ श्रेष्ठ वाटत नाही व त्या सुखात निमग्न राहून, अत्यंत भयंकर दु:खानेही ती स्थिती नाहीशी होत नाही.॥ २२॥
मग मेरूपासूनि थोरें। देहदु:खाचेनि डोंगरें।
दाटिजो पां परी भारें। चित्त न दाटे॥ ३६९॥
कां शस्त्रें वरी तोडिलिया। देह अग्नीमाजि पडलिया।
चित्त महासुखीं पहुडलिया। चेवो न ये॥ ३७०॥
ऐसें आपणपां रिगोनि ठाये। मग देहाची वास न पाहे।
आणिकचि सुख होऊनि जाये। म्हणूनि विसरे॥ ३७१॥
अर्थ—मग मेरुपर्वताहून थोर अशा देहदु:खाच्या डोंगराच्या भाराने खाली जरी दडपला गेला, तरी त्याचे चित्त दडपले जात नाही—म्हणजे तो दु:खी होत नाही.॥ ३६९॥ किंवा शस्त्राने त्याचे शरीर तोडले अथवा त्याचा देह अग्नीत पडला, तरी त्याचे चित्त जे महासुखात निजलेले असते, ते जागे होत नाही.॥ ३७०॥ याप्रमाणे योगी आपल्यातच मिळून राहतो व त्याला देहाची आठवणच होत नाही; कारण तो अनिर्वाच्य सुखस्वरूप होऊन राहतो म्हणून त्याला सर्व विसर पडतो.॥ ३७१॥
(श्लोक-२३)
तं विद्याद् दु:खसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा॥ २३॥
अर्थ—नि:शेष दु:खसंबंधरहित होणे यालाच योग हे नाव आहे, असे जाणावे. दृढ निश्चयाने व यत्किंचितही न कंटाळता उल्हासयुक्त मनाने योगाचा अभ्यास करावा.॥ २३॥
जया सुखाचिया गोडी। मन आर्तीची सेचि सोडी।
संसाराचें तोडी। गुंतलें जें॥ ३७२॥
जें योगाची बरव। संतोषाची राणिव।
ज्ञानाची जाणिव। जयालागीं॥ ३७३॥
तें अभ्यासिलेनि योगें। सावयव देखावें लागे।
देखिलें तरी आंगें। होईजेल गा॥ ३७४॥
अर्थ—संसारातील विषयसुखाच्या ठिकाणी आसक्त असलेले मन, ज्या योगसुखाच्या गोडीने विषयसुखाची आठवण विसरते,॥ ३७२॥ जे सुख योगाचे सर्वस्व सार होय, जे समाधानाचे राज्य होय, ज्याच्याकरिता ज्ञानाची जाणीव प्राप्त करावयाची असते,॥ ३७३॥ ते योगाचा अभ्यास केल्याने साक्षात अनुभविले जाते व अनुभवले असता आपण स्वत:च तद्रूप होऊन जातो.॥ ३७४॥
(श्लोक-२४-२५)
संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषत:।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्तत:॥ २४॥
शनै: शनैरुपरमेद्बुद्धॺा धृतिगृहीतया।
आत्मसंस्थं मन: कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत्॥ २५॥
अर्थ—विषयात सुख आहे, या संकल्पापासून उत्पन्न झालेल्या विषयभोगाच्या वासना नि:शेष सोडून देऊन व सर्व बाजूने मनाने इंद्रियांचे नियमन करून,॥ २४॥ धैर्याने हळूहळू बुद्धीलाही आवरावे म्हणजे बुद्धीला अत्यंत धैर्ययुक्त करावे व मनाला आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर करून, कशाचेही चिंतन करू नये.॥ २५॥
तरी तोचि योग बापा। एके परी आहे सोपा।
जरी पुत्रशोक संकल्पा। दाखविजे॥ ३७५॥
अर्थ—बा अर्जुना! या एका मार्गाने योग सोपा होऊ शकतो-म्हणजे सुलभ प्राप्त होऊ शकतो. संकल्पाला पुत्रशोक उत्पन्न करून द्यावा.॥ ३७५॥
गूढार्थदीपिका— “श्रुते दृष्टेऽपि वा भोग्ये यस्मिन् कस्मिंश्च वस्तुनि। समीचीनत्वधी:” शास्त्रांतून किंवा दुसऱ्याच्या मुखाने ऐकलेल्या, पाहिलेल्या अशा कोणत्याही भोग्य वस्तूविषयी, ही चांगली आहेत, अशी जी बुद्धी होते त्याला संकल्प म्हणतात व त्या वस्तूच्या प्राप्तीची इच्छा हा काम होय. संकल्पापासून काम होतो—म्हणजे वस्तू चांगली आहे असे मनाला वाटते, तेव्हाच त्या वस्तूच्या प्राप्तीची इच्छा होते. म्हणून काम हा संकल्पाचा पुत्र होय.
हा विषयातें निमालिया आईके। इंद्रियें नेमाचिया धारणीं देखे।
तरी हियें घालूनि मुके। जीवित्वासी॥ ३७६॥
अर्थ—हा संकल्प, विषय नाहीसे झाले असे ऐकून व इंद्रिये नेमाच्या बंधात सापडली आहेत, असे पाहून, हाय खाऊन एकदम प्राण सोडतो.॥ ३७६॥
गूढार्थदीपिका—विषयाते निमालिया—अद्वैत आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी आत्मस्वरूपाहून भिन्न असे विषय राहणे शक्य नाही; म्हणून ते केवळ मन:कल्पित आहेत, असे आत्मविचाराने कळून येते व विषयांचे अस्तित्व नाहीसे होते.
इंद्रियें नेमाचिया धारणीं देखे—पण विषयांच्या ठिकाणी आसक्त असलेल्या इंद्रियांमुळे, पुन: पुन: अविवेकाने विषयांचे अस्तित्व स्वीकारले जाते. इंद्रियांची स्वैर विषयप्रवृत्ती, शास्त्रनियमाने नियमित केली असता, इंद्रियांची विषयासक्ती क्षीण होत जाते. याप्रमाणे “तैसी संसारा या समस्ता। जाणिजे जैं अनित्यता। तैं वैराग्य दवडितां। पाठी लागे” (ज्ञा. अ. १५-३९) आत्मविचाराने विषय हे अनित्य म्हणजे मन:कल्पित आहेत, हे बुद्धीत दृढ झाले असता, विषयवैराग्य उत्पन्न होते आणि त्या वैराग्यानेच “विरक्तीवांचूनि कंहीं। ज्ञानासी तगणेंचि नाहीं” ज्ञान दृढ होते. अशा रितीने ज्ञानाने वैराग्य व वैराग्याने ज्ञान दृढ झाले असता, संकल्प नाहीसा होतो व त्याबरोबर सर्व विषयवासना नाहीशा होऊन बुद्धी आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर होते.
ऐसें वैराग्य हें करी। तरी संकल्पाची सरे वारी।
सुखें धृतीचिया धवळारीं। बुद्धि नांदे॥ ३७७॥
बुद्धि धैर्या होय वसौटा। तरी मनातें अनुभवाचिया वाटा।
हळु हळु आणूनि करी प्रतिष्ठा। आत्मभुवनीं॥ ३७८॥
याही एके परी। प्राप्ति आहे विचारीं।
हें न ठके तरी सोपारी। आणिक ऐकें॥ ३७९॥
अर्थ— वैराग्य हाती आले असता संकल्पाची यात्राच संपते—म्हणजे संकल्पच उठत नाही आणि बुद्धी आनंदाने धैर्याच्या मंदिरात नांदते. (म्हणजे ती धैर्य कधी सोडतच नाही व अत्यंत धैर्यसंपन्न होते असा अर्थ)॥ ३७७॥ याप्रमाणे जर बुद्धी धैर्याला आश्रय होऊन बसली, तर ती अनुभवाच्या मार्गाने हळूहळू आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर होते.॥ ३७८॥ याही एका मार्गाने, अर्जुना! ब्रह्मप्राप्ती होऊ शकते. पहा, हाही मार्ग साधत नसेल, तर आणखी दुसरा मार्ग सांगतो, ऐक.॥ ३७९॥
(श्लोक-२६)
यतो यतो निश्चरति मनश्चंचलमस्थिरम्।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥ २६॥
अर्थ—हे चंचल व अस्थिर मन ज्या ज्या विषयाकडे बाहेर धावते, त्या त्या विषयापासून त्याला आवरून आत्म्याच्या स्वाधीन करावे म्हणजे स्थिर करावे.॥ २६॥
आतां नियमचि हा एकला। जीवें करावा आपुला।
जैसा कृतनिश्चयाचिया बोला। बाहेरा नोहे॥ ३८०॥
जरी येतुलेनि चित्त स्थिरावे। तरी काजा आलें स्वभावें।
नाहीं तरी घालावें। मोकलुनी॥ ३८१॥
मग मोकलिलें जेथ जाईल। तेथूनि नियमूचि घेऊनि येईल।
ऐसेनि स्थैर्याची होईल। सवेचि यया॥ ३८२॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे केलेला निश्चय टळू देऊ नये, त्याप्रमाणे साधकाने आपण एक नियमरूपच होऊन राहावे.॥ ३८०॥ जर एवढॺाने चित्त स्थिर झाले तर सहज कार्य झाले. जर ते तेवढॺाने स्थिर झाले नाही, तर मनाला मोकळे सोडावे.॥ ३८१॥ मग ते मोकळे सोडलेले मन, जेथे जाईल तेथून नियमित होऊनच येईल. अशा रितीने निश्चयाने मनाचे स्थैर्य साधेल.॥ ३८२॥
गूढार्थदीपिका—स्वैर सोडलेल्या मनाला दु:खच प्राप्त होते व त्या दु:खाने ते शेवटी विषयभोगास कंटाळून स्थिर होते.
(श्लोक-२७-२८)
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥ २७॥
युंजन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मष:।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥ २८॥
अर्थ—अशा शांतचित्त झालेल्या योग्याला ज्यात रजोगुणात्मक मोहादी दु:ख नाही व अधर्मरूप पापही नसून जे ब्रह्मस्वरूप आहे, असे परम सुख प्राप्त होते.॥ २७॥ जो योगी पापपुण्यरहित होऊन सदा आपले मन आत्मस्वरूपाकडे लावतो, त्याला ब्रह्मप्राप्तीने होणारे अत्यंत सुख अनायासे प्राप्त होते.॥ २८॥
पाठीं केतुलेनि एके वेळे। तया स्थैर्याचेनि मेळें।
आत्मस्वरूपा जवळें। येईल सहजें॥ ३८३॥
तयातें देखोनि आंगा घडेल। तेथ अद्वैतीं द्वैत बुडेल।
आणि ऐक्यतेजें उघडेल। त्रैलोक्य हें॥ ३८४॥
अर्थ—नंतर काही काळाने चित्त अत्यंत स्थिर झाल्यामुळे ते सहजच आत्मस्वरूपाजवळ येईल.॥ ३८३॥ नंतर आत्मस्वरूपाला पाहून ते त्याच्या अंगाशी मिळून जाईल—म्हणजे तद्रूप होईल. अशा स्थितीत द्वैत नाहीसे होऊन एक अद्वैतच राहील व हे सर्व त्रैलोक्य ऐक्यरूप ज्ञानप्रकाशाने प्रकाशित होईल—म्हणजे जीव, जगत, ब्रह्म असा भेद न राहता, एक सर्वत्र ब्रह्मचैतन्यच भरले आहे, असा अनुभव येईल.॥ ३८४॥
गूढार्थदीपिका—ऐक्यतेजें उघडेल। त्रैलोक्य हें—येथे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी आत्मज्ञानाचा किंवा ब्रह्मज्ञानाचा पूर्ण अपरोक्ष अनुभव सगुणच असतो, असे दाखविले आहे. ज्याप्रमाणे अव्यक्त किंवा निर्गुणसोन्याचे ज्ञान, सोने आहे असे केवळ सत्तारूपाने होते, पण त्याचे प्रत्यक्ष ज्ञान मात्र अलंकाराच्या रूपाने होते, त्याप्रमाणे निर्गुणब्रह्माचे ज्ञानही सच्चिदानंद ब्रह्म आहे, असे केवळ सत्तारूपानेच होते आणि जेव्हा जगाशी अद्वैतरूपाने त्याचे ज्ञान होते, तेव्हाच ते पूर्ण अपरोक्ष होते. हे “ऐक्यतेजें उघडेल। त्रैलोक्य हें” या चरणांनी दाखविले आहे.
“म्हणे म्यां सोनेंचि पहावें दिठीं। तरी पुढें ठेविजेल खोटी। परी खोटी वेगळी भेटी। सुवर्णीं न घडे”॥ ८६॥ (स्वात्मसुख) नाथांनीही म्हटले आहे की, सोने प्रत्यक्ष पाहावयाचे असल्यास कोणत्या तरी आकारात ते समोर घ्यावयास पाहिजे. आकारावाचून सोने प्रत्यक्ष होणे शक्य नाही” “तैसें जगदाकारें प्रकाशे। निर्विकार आत्मा” त्याप्रमाणे निर्विकार आत्मस्वरूपाचे प्रत्यक्ष ज्ञानही आत्मस्वरूपाला जगद्रूपाशी अभिन्न पाहूनच होऊ शकते. दुसऱ्या रितीने होऊ शकत नाही. सोन्याचे ज्ञान व अलंकाराचे ज्ञान जसे अभिन्नरूपानेच होते, म्हणजे सोन्याच्या ठिकाणी अलंकाराच्या आकाराचे ज्ञान व अलंकाराच्या आकाराच्या ठिकाणी सोन्याचे ज्ञान होते, त्याप्रमाणे निर्गुणाचे ज्ञान व सगुणाचे ज्ञान नेहमी अभिन्नरूपानेच होते, एकमेकांपासून निराळे काढून होत नाही.
आकाशीं दिसे दुसरें। तें अभ्र जैं विरे।
तैं गगनचि कां भरे। विश्व जैसें॥ ३८५॥
तैसें चित्त लया जाये। आणि चैतन्यचि आघवें होये।
ऐसी प्राप्ति सुखोपायें। आहे येणें॥ ३८६॥
या सोपया योगस्थिती। उकल देखिला गा बहुतीं।
संकल्पाचिया संपत्ती। रुसोनियां॥ ३८७॥
ते सुखाचेनि सांगातें। आलें परब्रह्मा आंतौतें।
तेथ लवण जैसें जळातें। सांडूं नेणे॥ ३८८॥
तैसें होय तिये मेळीं। मग सामरस्याचिया राउळीं।
महासुखाची दिवाळी। जगेंसीं दिसे॥ ३८९॥
अर्थ—आकाशात अभ्र आले असता, ते अभ्र आकाशाहून निराळे दिसते. मग अभ्र जेव्हा नाहीसे होते, तेव्हा सर्वत्र जिकडे तिकडे जगात आकाशच भरलेले दिसते.॥ ३८५॥ त्याप्रमाणे चित्ताचा लय झाला की, सर्व- दूर चेतनाचाच अनुभव येतो. या योगाने अशा सुलभ रितीने आत्मप्राप्ती होते.॥ ३८६॥ संकल्पानुसार प्राप्त होणाऱ्या संपत्तीचा—म्हणजे सर्व प्रकारच्या विषयसुखाच्या कामनेचा—कंटाळा उत्पन्न होऊन, पुष्कळ लोकांनी या सोप्या योगस्थितीच्या द्वारा आत्मस्वरूपाचा उलगडा किंवा निर्णय करून घेतला—म्हणजे आपल्या खऱ्या आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेतला.॥ ३८७॥ ते आत्मस्वरूपाच्या अत्यंत सुखाचा अनुभव घेऊन परब्रह्मात मिळतात; मग मीठ पाण्यात मिळाल्यावर जसे पाण्याहून वेगळे होत नाही,॥ ३८८॥ त्याप्रमाणेच परब्रह्माशी मिळणे होते. त्या समरसतेच्या मंदिरात जगासह ते महासुखाची दिवाळी पाहतात.॥ ३८९॥
गूढार्थदीपिका—जगाची जडविनाशी दु:खरूप व ब्रह्माहून भिन्न जी वस्तुस्थिती, ती नाहीशी होऊन, तो सर्व संसार ब्रह्मसुखाचा होतो.
ऐसें आपले पायवरी। चालिजे आपुले पाठीवरी।
हें पार्था नागवे तरी। आन ऐकें॥ ३९०॥
अर्थ—अर्जुना! असा हा आपल्या पायाने आपल्या पाठीवर चालण्याचा मार्ग आहे. हा मार्ग आटोक्यात येत नसेल, तर दुसरा मार्ग ऐक.॥ ३९०॥
(श्लोक-२९-३०)
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शन:॥ २९॥
यो मांपश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥ ३०॥
अर्थ—जो, सर्व भूतांच्या ठिकाणी मी आहे व माझ्या ठिकाणी सर्व भूते आहेत असे पाहतो किंवा सर्व चराचर सृष्टीच्या ठिकाणी एक ब्रह्मच भरले आहे असे जो पाहतो, त्याचे अंत:करण आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर झालेले असते.॥ २९॥ जो मला सर्व वस्तुमात्रात पाहतो व सर्व वस्तुमात्र माझ्या ठिकाणी पाहतो, त्याला मी अंतरत नाही व तो मला अंतरत नाही.॥ ३०॥
तरी मी तंव सकळ देहीं। असें एथ विचार नाहीं।
आणि तैसेंचि माझ्या ठायीं। सकळ असे॥ ३९१॥
हें ऐसेंचि संचलें। परस्परें मिसळलें।
बुद्धी घेपे एतुलें। होआवें गा॥ ३९२॥
येऱ्हवीं तरी अर्जुना। जो एकवटलिया भावना।
सर्वभूतीं अभिन्ना। मातें भजे॥ ३९३॥
भूतांचेनि अनेकपणें। अनेक नोहे अंत:करणें।
केवळ एकत्वचि माझें जाणे। सर्वत्र जो॥ ३९४॥
मग तो एक हा मियां। बोलतां दिसतसे वायां।
येऱ्हवीं न बोलिजे तरी धनंजया। तो मीचि आहें॥ ३९५॥
दीपा आणि प्रकाशा। एकवंकीचा पाड जैसा।
तो माझ्या ठायीं तैसा। मी तयामाजी॥ ३९६॥
जैसा उदकाचेनि आयुष्यें रस। कां गगनाचेनि मानें अवकाश।
तैसा माझेनि रूपें रूपस। पुरुष तो गा॥ ३९७॥
अर्थ—अर्जुना! तरी मी सर्व देहात आहे, तसेच सर्व प्राणिमात्र माझ्या ठिकाणी आहेत यात शंकाच नाही.॥ ३९१॥ अशी कायमचीच स्थिती आहे व ते परस्परात मिसळलेले आहेत असे बुद्धीने ग्रहण केले जाईल, एवढे आपण व्हावयास पाहिजे.॥ ३९२॥ एरव्ही अर्जुना! जो, सर्व भूतांच्या ठिकाणी एक परमात्मवस्तूच भरली आहे, अशा एकवस्तुभावनेने किंवा अद्वैत भावनेने सर्व भूतांच्या ठिकाणी असणाऱ्या माझे भजन करतो,॥ ३९३॥ भूतांचे अनेकपण दिसत असले, तरी अंत:करणाने भूतांचे अनेकपण घेतले जात नाही; उलट सर्वत्र मी केवळ एकच आहे असेच तो जाणतो.॥ ३९४॥ तो मग माझ्याशी एक झाला हे बोलणेच व्यर्थ आहे, कारण हे बोलले नाही, तरी अर्जुना! तो मीच आहे (म्हणजे माझ्याशी ऐक्य पावलेलाच आहे).॥ ३९५॥ दिवा व दिव्याचा प्रकाश, या दोन्ही ठिकाणी दोघांचे ऐक्य मानण्याजोगी, ज्या तऱ्हेची त्यांची बरोबरी आहे, त्याप्रमाणे तो माझ्या ठिकाणी आहे व मी त्याच्या ठिकाणी आहे.॥ ३९६॥ ज्याप्रमाणे पाण्याचे आयुष्य म्हणजेच रसाचे आयुष्य होय किंवा आकाशाची व्यापकता म्हणजे अवकाश अथवा पोकळीची व्यापकता असते, त्याप्रमाणे माझ्या रूपानेच तो पुरुष असतो.॥ ३९७॥
(श्लोक-३१)
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थित:।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते॥ ३१॥
अर्थ—सर्व भूतमात्राच्या ठिकाणी माझेच एक वस्तुत्व किंवा मीच एक वस्तू आहे असे जाणून जो माझे भजन करतो, तो देहादिकांसह असला तरी सर्वथा तो माझ्याशीच मिळालेला असतो.॥ ३१॥
जेणें ऐक्याचिये दिठी। सर्वत्र मातेंचि किरीटी।
देखिला जैसा पटीं। तंतु एक॥ ३९८॥
कां स्वरूपें तरी बहुतें आहाती। परी तैसीं सोनीं बहुवें न होती।
ऐसी ऐक्याचळाची स्थिती। केली जेणें॥ ३९९॥
ना तरी वृक्षांचीं पानें जेतुलीं। तेतुलीं रोपें नाहीं लाविलीं।
ऐसी अद्वैतदिवसें पाहली। रात्री जया॥ ४००॥
तो पंचात्मकीं सांपडे। तरी मग सांग पां कैसेनि अडे।
तो प्रतीतीचेनि पाडें। मजसीं तुके॥ ४०१॥
माझें व्यापकपण आघवें। गवसलें तयाचेनि अनुभवें।
तरी न म्हणतां स्वभावें। व्यापक जाहाला॥ ४०२॥
आतां शरीरीं तरी आहे। परी शरीराचा तो नोहे।
ऐसें बोलवरी होये। तें करूं ये॥ ४०३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे सर्व वस्त्रात एक सूतच असते, त्याप्रमाणे सर्वत्र एक मीच भरलो आहे, अशा या अद्वैत दृष्टीने ज्याने सर्वत्र मला एकालाच पाहिले॥ ३९८॥ किंवा ज्याप्रमाणे सोन्यापासून होणाऱ्या अलंकाराचे आकार, पुष्कळ प्रकारचे असले तरी सोने बहु होत नाही, ते एकच राहते, त्याप्रमाणे ज्याने आपल्या बुद्धीत माझ्या ऐक्यरूप पर्वताची स्थिती मानली,॥ ३९९॥ किंवा ज्याप्रमाणे झाडाची जितकी पाने असतात, तितकी काही झाडाची रोपे लावली जात नाहीत, त्याप्रमाणे अशा अद्वैतदृष्टीच्या प्रकाशाने ज्याचा जगतरूपी द्वैतअंधार नाहीसा झाला,॥ ४००॥ अशा रितीने जो आपल्या अद्वैतज्ञानदृष्टीने माझ्या तुल्य झाला, तो या पांचभौतिक देहात सापडला असला, तरी त्यातच कसा अडकून राहील? (म्हणजे मी देहापुरता आहे, असे तो आपल्याला मर्यादित कसा समजू शकेल?)॥ ४०१॥ माझे संपूर्ण व्यापकपण त्याने आपल्या अद्वैत अनुभवाने प्राप्त करून घेतलेले असते; म्हणून तो व्यापक झाला असे न म्हणता देखील स्वभावत: तो व्यापक होतो.॥ ४०२॥ आता तो शरीरात तरी राहतो, पण शरीराचा होत नाही, हे शब्दाने सांगता येईल, असे करता येईल काय?॥ ४०३॥
(श्लोक-३२)
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।
सुखं वा यदि वा दु:खं स योगी परमो मत:॥ ३२॥
अर्थ—सर्व प्राणिमात्र व सुखदु:ख देखील जो आत्मस्वरूप पाहतो, तो परमयोगी होय.॥ ३२॥
म्हणोनि असो तें विशेषें। अथवा आपणपेंयासारिखें।
जो चराचर देखे। अखंडित॥ ४०४॥
सुखदु:खादि वर्में। कां शुभाशुभें कर्में।
दोनी ऐसीं मनोधर्में। नेणेचि जो॥ ४०५॥
हे समविषम भाव। आणिकही विचित्र जें सर्व।
तें मानी जैसे अवयव। आपुले होती॥ ४०६॥
हें एकैक काय सांगावें। जया त्रैलोक्यचि आघवें।
मी ऐसें स्वभावें। बोधा आलें॥ ४०७॥
अर्थ—परंतु अर्जुना! हे विशेष वर्णन असो, किंवा जो पुरुष सर्व चराचरसृष्टी अखंड आपल्यासारखीच पाहतो,॥ ४०४॥ सुखदु:खादिक जीवदशेचे वर्म किंवा पापपुण्यकर्मे ही दोन्ही मनाचे धर्म आहेत, असे तो जाणत नाही.॥ ४०५॥ हे सुखदु:ख व पापपुण्यासारखे समविषम भाव आणि याहून विविध प्रकारचे जे भाव असतील ते सर्व तो आपलेच अवयव आहेत असे मानतो.॥ ४०६॥ अर्जुना! हे एक एक किती सांगू! ज्याला संपूर्ण त्रैलोक्यच मी झालो आहे, असा अनुभव आला,॥ ४०७॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे शरीराच्या ठिकाणी अनेक अवयव असले, तरी ते सर्व अवयव मिळूनच एक शरीर आपण समजतो आणि ते मी आहे असे समजून त्या शरीरावर प्रेम करतो. त्यामुळेच कोणतेही अवयव आपल्याला आपल्याहून भिन्न वाटत नाहीत व सर्व अवयवांवर आपले सारखेच प्रेम असते, त्याप्रमाणे सर्व जगतातील पदार्थमात्र मिळून एक मी अद्वैतवस्तू आहे, असा अद्वैतबोध ज्याच्या ठिकाणी झाला, तोही ब्रह्मस्वरूपच होतो.
तयाही देह एक कीं आथी। लौकिकीं सुखदु:खी तयातें म्हणती।
परी आम्हांतें ऐसी प्रतीती। परब्रह्मचि हा॥ ४०८॥
म्हणोनि आपणपां विश्व देखिजे। आणि आपण विश्व होईजे।
ऐसें साम्यचि एक उपासिजे। पांडवा गा॥ ४०९॥
हें तूतें बहुतीं प्रसंगीं। आम्ही म्हणों याचिलागीं।
जे साम्यापरौती जगीं। प्राप्ति नाहीं॥ ४१०॥
अर्थ—त्यांच्या ठिकाणीही देह असतो, साधारण माणसे त्याला सुखदु:ख होते असे म्हणतात, पण, अर्जुना! तो परब्रह्मच आहे असा आमचा अनुभव असतो.॥ ४०८॥ म्हणून आपल्या ठिकाणी संपूर्ण जग पाहावे किंवा आपणच सर्व विश्व आहो अशा समदृष्टीचेच, अर्जुना! चिंतन करावे.॥ ४०९॥ साम्यस्थितीपेक्षा दुसरी जगात श्रेष्ठ प्राप्ती कोणती नाही, हे वेळोवेळी तुला याच कारणामुळे मी सांगत आलो आहे.॥ ४१०॥
(श्लोक-३३-३४)
अर्जुन उवाच
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्त: साम्येन मधुसूदन।
एतस्याहं न पश्यामि चंचलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥ ३३॥
चंचलं हि मन: कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥ ३४॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो, मधुसूदना! हा जो आपण साम्यबुद्धिरूप योग सांगितला, त्याची मनाच्या चंचलपणामुळे स्थिर स्थिती राहील, असे मला दिसत नाही.॥ ३३॥ हे कृष्णा! हे मन अती चंचल असून, शरीर, इंद्रिये यांना क्षोभविणारे आहे, बलवान आहे व लवकर स्वाधीन होत नाही. अशा मनाचा निग्रह करणे, वायूचा निग्रह करण्यासारखे दुष्कर आहे.॥ ३४॥
तंव अर्जुन म्हणे देवा। तुम्ही सांगा कीर आमुचिया कणवा।
परी न पुरों जी स्वभावा। मनाचिया॥ ४११॥
हें मन कैसें केवढें। ऐसें पाहों म्हणों तरी न सांपडे।
येऱ्हवीं राहाटावया थोडें। त्रैलोक्य यया॥ ४१२॥
म्हणोनि ऐसें कैसें घडेल। जें मर्कट समाधी येईल।
कां राहा म्हणितलिया राहेल। महावात॥ ४१३॥
जें बुद्धीतें सळी। निश्चयातें टाळी।
धैर्येंसीं हातफळी। मिळऊनि जाय॥ ४१४॥
जें विवेकातें भुलवी। संतोषासी चाड लावी।
बैसिजे तरी हिंडवी। दाही दिशा॥ ४१५॥
जें निरोधलें घे उवावो। जया संयमचि होय सावावो।
तें मन आपुला स्वभावो। सांडील काई॥ ४१६॥
म्हणोनि मन एक निश्चळ राहेल। मग आम्हांसि साम्य होईल।
हें विशेषेंही न घडेल। याचिलागीं॥ ४१७॥
अर्थ—तेव्हा अर्जुन म्हणतो, देवा! खरोखर तुम्ही आमच्या अत्यंत प्रेमाने आमची कीव करता व हा उपदेश करता यात शंका नाही, पण आम्ही या मनाच्या स्वभावाला पुरे पडत नाही.॥ ४११॥ हे मन कसे आहे, केवढे आहे, हे जर पाहू म्हटले तर हाती सापडत नाही; पण त्याच्या भटकण्यास त्रैलोक्यही कमीच पडते.॥ ४१२॥ म्हणून जे हे मन अत्यंत मर्कट-म्हणजे चंचल-आहे ते स्थिर होईल, असे कसे शक्य आहे? सोसाटॺाच्या वाऱ्याला, वाहणे थांबव म्हटल्यास त्याचे वाहणे बंद होईल काय?॥ ४१३॥ जे बुद्धीलाही छळते, जे निश्चय बाणू देत नाही, धैर्यालाही हातोहाती आपल्यात मिळवून घेते-म्हणजे आपल्या स्वाधीन करून घेते,॥ ४१४॥ जे मन विवेकालाही भ्रम उत्पन्न करते, संतोषालाही इच्छा उत्पन्न करते, स्वस्थ बसू म्हटले, तरी दाही दिशेला हिंडवते.॥ ४१५॥ जे निरोधिले असता अधिक उसळते, ज्याला संयमदेखील साहाय्यभूत होतो, असे हे मन आपला स्वभाव टाकून स्थिर होईल काय?॥ ४१६॥ म्हणून मन एकदाचे स्थिर होऊन, आपली बुद्धी सम होईल, हे विशेषे करूनही घडून येणार नाही.॥ ४१७॥
(श्लोक-३५-३६)
श्रीभगवानुवाच
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥ ३५॥
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मति:।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायत:॥ ३६॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, हे महाबाहो अर्जुना! मन अत्यंत चंचल आहे व त्याचा निग्रह करणे अत्यंत कठीण आहे, यात शंकाच नाही, पण कौंतेया! अभ्यास व वैराग्य यांच्या साहाय्याने ते आवरले जाते.॥ ३५॥ अभ्यास व वैराग्य यांनी आपले मन जे आवरू पाहत नाहीत, त्यांना साम्यबुद्धिरूप योग साधणे शक्य नाही, असे माझेही मत आहे. पण अभ्यास व वैराग्य या उपायांनी ज्यांनी आपले मन ताब्यात आणण्याचा प्रयत्न केला, त्याला हा योग साधणे शक्य आहे.॥ ३६॥
तंव कृष्ण म्हणती साचचि। बोलत आहासि तें तैसेंचि।
यया मनाचा कीर चपळचि। स्वभावो गा॥ ४१८॥
परी वैराग्याचेनि आधारें। जरी लाविलें अभ्यासाचिये मोहरें।
तरी केतुलेनि एके अवसरें। स्थिरावेल॥ ४१९॥
कां जें यया मनाचें एक निकें। जें देखिले गोडीचिया ठाया सोके।
म्हणोनि अनुभवसुखचि कवतिकें। दावीत जाईजे॥ ४२०॥
येऱ्हवीं विरक्ति जयांसि नाहीं। जे अभ्यासीं न रिघती कंहीं।
तयां नाकळे हें आम्हीही। न मनूं कायी॥ ४२१॥
परी यमनियमांचिया वाटा न वचिजे। कंहीं वैराग्याची से न करिजे।
केवळ विषयजळीं ठाकिजे। बुडी देऊन॥ ४२२॥
यया जालिया मानसा कंहीं। युक्तीची कांबी लागली नाहीं।
तरी निश्चळ होईल काई। कैसेनि सांगें॥ ४२३॥
म्हणोनि मनाचा निग्रह होये। ऐसा उपाय जो आहे।
तो आरंभीं मग नोहे। कैसा पाहों॥ ४२४॥
तरी योगसाधन जितुकें। तें अवघेंचि काय लटिकें।
परि आपणयां अभ्यासें न टके। हेंचि म्हणें॥ ४२५॥
आंगीं योगाचें होय बळ। तरि मन केतुलें चपळ।
काय महदादि हें सकळ। आपु नोहे॥ ४२६॥
तेथ अर्जुन म्हणे निकें। देवो बोलती तें न चुके।
साचचि योगबळेंसीं न तुके। मनोबळ॥ ४२७॥
तरि तोचि योग कैसा केविं जाणों। आम्ही येतुले दिवस याची मातुही नेणों।
म्हणोनि मनातें जी म्हणों। अनावर॥ ४२८॥
हा आतां आघवेया जन्मा। तुझेनि प्रसादें पुरुषोत्तमा।
योगपरिचय आम्हां। जाहला आजी॥ ४२९॥
अर्थ—अर्जुनाचे भाषण ऐकून, भगवंत म्हणतात, अर्जुना! खरोखरच तू म्हणतोस तसेच ते आहे. या मनाचा स्वभाव चंचल आहे हे निश्चित.॥ ४१८॥ पण वैराग्याच्या साहाय्याने, जर त्याला अभ्यासाकडे लावले, तर काही काळाने ते स्थिर होईलच.॥ ४१९॥ कारण मन हे चंचल आहे, तरी त्याचा एक उत्तम स्वभाव आहे. तो हा की, जेथे त्या मनाला गोडी लागेल, तेथे ते आपण होऊन चिकटते म्हणजे स्थिर होते; म्हणून त्याला आत्मानुभवाचे सुख दाखवीत जावे.॥ ४२०॥ एऱ्हवी ज्यांना वैराग्य बाणले नाही, म्हणून जे मनाचा निग्रह करण्याचा अभ्यास करण्यास प्रवृत्त होत नाहीत, त्यांना हा साम्यबुद्धिरूप योग साधणे शक्य नाही, हे आम्ही मानीत नाही काय?॥ ४२१॥ यमनियमांच्या मार्गाने कधी जायचे नाही, कधी वैराग्याची आठवणही करायची नाही आणि केवळ विषयरूपी पाण्यातच बुडून राहयचे.॥ ४२२॥ या मनाला जन्मापासून कधी आवरण्याचा चिमटा बसलाच नाही, तर ते कशा रितीने स्थिर होईल, सांग बरे!॥ ४२३॥ म्हणून ज्या उपायाने मनाचा निग्रह होतो असे सांगितले आहे, तो करायला सुरुवात कर. मग कसे मन स्थिर होत नाही, ते पाहू!॥ ४२४॥ योगमार्गात जेवढे मनोनिग्रहाचे उपाय सांगितले आहेत, ते सर्वच निरर्थक आहेत काय? पण माझ्याच्याने अभ्यासाचे कष्ट होत नाहीत, असे म्हण.॥ ४२५॥ आपल्या अंगी योगाभ्यासाचे सामर्थ्य आले, तर सर्व महदादिब्रह्मांड स्वाधीन होत नाही काय! अशा योगाच्या सामर्थ्यापुढे त्या मनाची चपळता काय पदार्थ आहे!॥ ४२६॥ तेव्हा अर्जुन म्हणाला, देवा! खरोखर तुमचे म्हणणे खोटे नाही. खरोखर मनाचे सामर्थ्य, योगसामर्थ्याची बरोबरी करू शकत नाही.॥ ४२७॥ पण तो योग कसा असतो व कसा जाणायचा, याची वार्ताही इतके दिवस आमच्या कानावर नसल्यामुळे, आम्ही मन अनावर आहे असे म्हणत होतो.॥ ४२८॥ सर्व आयुष्यात ही आत्ताच तुझ्या कृपाप्रसादाने योगाची आम्हांला ओळख झाली.॥ ४२९॥
(श्लोक-३७-३९)
अर्जुन उवाच
अयति: श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानस:।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥ ३७॥
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति।
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मण: पथि॥ ३८॥
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषत:।
त्वदन्य: संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥ ३९॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो, कृष्णा! श्रद्धेने योग करायला लागला, पण इंद्रियनिग्रह साधला नसल्यामुळे, मरणकाळी योग, म्हणजे ब्रह्माच्या ठिकाणी स्थिर बुद्धी राहिली नाही, असा योगसिद्धी प्राप्त न झालेला पुरुष कोणत्या गतीला जातो?॥ ३७॥ आधारापासून पडलेल्या अभ्राप्रमाणे कर्ममार्ग व योगमार्ग या दोन्हीपासून भ्रष्ट, निराधार व ब्रह्मप्राप्तीच्या मार्गात मोह पावलेला असा हा पुरुष नाश तर पावत नाही?॥ ३८॥ हा माझा संशय, श्रीकृष्णा! नि:शेष नाहीसा करण्यास तूच एक योग्य आहेस. तुझ्यावाचून माझ्या संशयाचे निराकरण करणारा दुसरा कोणी दिसत नाही.॥ ३९॥
परी आणीक एक गोसांविया। मज संशय असे साविया।
तो तूंवांचूनि फेडावया। समर्थ नाहीं॥ ४३०॥
म्हणोनि सांगें श्रीगोविंदा। कवण एक मोक्षपदा।
झोंबत होता श्रद्धा। उपायेंविण॥ ४३१॥
इंद्रियग्रामोनि निगाला। आस्थेचिये वाटा लागला।
आत्मसिद्धीचिया पुढिला। नगरा यावया॥ ४३२॥
तंव आत्मसिद्धि न ठकेचि। आणि मागुतें न येववेचि।
ऐसा अस्तु गेला माझारींचि। आयुष्यभानु॥ ४३३॥
जैसें अकाळीं आभाळ। अळुमाळ सपातळ।
विपायें आलें केवळ। वसे ना वर्षे॥ ४३४॥
तैसीं दोन्ही दुरावलीं। जे प्राप्ती तंव अलग ठेली।
आणि अप्राप्तिही सांडवली। श्रद्धा तया॥ ४३५॥
ऐसा दोहोंला अंतरला कां जी। जो श्रद्धेच्या समाजीं।
बुडाला तया हो जी। कवण गति॥ ४३६॥
अर्थ—पण हे स्वामी भगवंता! आणखी एक खराच मला संशय आहे. तो नाहीसा करणारा तुझ्यावाचून दुसरा समर्थ नाही.॥ ४३०॥ म्हणून तुला विचारतो, भगवंता, सांग. कोणी पुरुष इंद्रियांचा निरोध न करता केवळ श्रद्धेच्या बळावर योगाभ्यासाने मोक्षपद मिळविण्याचा प्रयत्न करीत आहे.॥ ४३१॥ इंद्रियांच्या गावाहून निघून, पुढील आत्मसिद्धीच्या नगराला जाण्याकरिता श्रद्धेच्या वाटेने जाऊ लागला,॥ ४३२॥ पण आत्मसिद्धी प्राप्त झाली नाही आणि मागे पाऊलही घेववत नाही, अशा स्थितीत आयुष्यरूपी सूर्य मध्येच मावळला,॥ ४३३॥ ज्याप्रमाणे अकाळी केव्हा केव्हा जे अभ्र येते, ते फार दाट राहत नाही व त्यामुळे ते फार वेळ राहत नाही व वर्षावही होत नाही.॥ ४३४॥ त्याप्रमाणे दोन्ही अंतरली, कारण आत्मप्राप्ती दूर राहिली व श्रद्धेमुळे आत्मप्राप्ती होणार नाही, असेही वाटत नाही.॥ ४३५॥ याप्रमाणे दोहोलाही जो पुरुष अंतरला, तरी जो श्रद्धा धरूनच मेला, त्याची गती काय होईल?॥ ४३६॥
(श्लोक-४०)
श्रीभगवानुवाच
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते।
न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥ ४०॥
अर्थ—भगवंत म्हणतात, बा अर्जुना! इहलोकात किंवा परलोकात त्याची अधोगती होत नाही. कारण पुण्यकर्मे करणारा, बाबा! कधी दुर्गतीला जात नाही.॥ ४०॥
तंव श्रीकृष्ण म्हणती पार्था। जया मोक्षसुखीं आस्था।
तया मोक्षावांचूनि अन्यथा। गति आहे गा॥ ४३७॥
अर्थ—तेव्हा श्रीकृष्ण म्हणतात, अर्जुना! ज्याला मोक्षाच्या ठिकाणी दृढ श्रद्धा आहे, त्याला मोक्षावाचून दुसरी गती कशी राहील?॥ ४३७॥
गूढार्थदीपिका—भगवत्प्राप्तीकरिता केलेला प्रयत्न, काही प्रतिबंधामुळे तत्काळ फलदायी झाला नाही, तरी विषयसुखाच्या प्राप्तीकरिता केलेल्या प्रयत्नाप्रमाणे तो खंडित होऊन निष्फळ होत नाही. भगवत्कृपेने, पुढे त्या प्रयत्नाकडे तो अनायासे वाहविला जातो व शेवटी त्याला भगवत्प्राप्ती होते.
परी एतुलें हेंचि एक घडे। जें माझारीं विसावावें पडे।
तेंही परी ऐसेनि सुरवाडें। जो देवां नाहीं॥ ४३८॥
येऱ्हवीं अभ्यासाचा उचलता। पाउलीं जरी चालता।
तरी दिवसा आधीं ठाकता। सोहंसिद्धीतें॥ ४३९॥
परी तेतुला वेग नव्हेचि। म्हणऊनि विसावा तरी निकाचि।
पाठीं मोक्ष तंव तैसाचि। ठेविला असे॥ ४४०॥
अर्थ—पण एवढेच मात्र होते की, मध्ये थोडी त्याला विश्रांती घ्यावी लागते व तीही विश्रांती देवालाही प्राप्त होणार नाही, अशी श्रेष्ठ सुखरूप असते.॥ ४३८॥ जर अभ्यासाच्या उचलत्या पावलाने तो चालता तर त्याने दिवस म्हणजे आयुष्य संपण्याच्या अगोदर सोहंसिद्धी गाठली असती.॥ ४३९॥ पण तेवढा वेग नव्हता म्हणून झालेला विसावाही योग्यच ठरतो. पण शेवटी त्याला मोक्षप्राप्ती ठेवलेलीच असते.॥ ४४०॥
(श्लोक-४१-४२)
प्राप्य पुण्यकृतांल्लोकानुषित्वा शाश्वती: समा:।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते॥ ४१॥
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥ ४२॥
अर्थ—पुण्यवान पुरुष ज्या लोकांना जातात, त्या लोकांना जाऊन, तेथे पुष्कळ वर्षे राहतात व मग पवित्र श्रीमंत अशा घरी ते योगभ्रष्ट जन्म घेतात.॥ ४१॥ किंवा बुद्धिमान योग्यांच्या कुळांत जन्म घेतात, पण हे असे आहे की, अशा प्रकारचा जन्म इतरांना या लोकामध्ये दुर्लभ असतो.॥ ४२॥
ऐकें कवतिक हें कैसें। जे शतमखा लोक सायासें।
ते तो पावे अनायासें। कैवल्यकाम॥ ४४१॥
मग तेथिंचे जे अमोघ। अलौकिक भोग।
भोगितांही सांग। कांटाळे मन॥ ४४२॥
हा अंतराय अवचितां। कां वोढवला श्रीभगवंता।
दिविभोग भोगितां। अनुतापी नित्य॥ ४४३॥
पाठीं जन्मे संसारीं। परी सकल धर्मांचिया माहेरीं।
लांबा उगवे आगरीं। विभवश्रियेचा॥ ४४४॥
जयातें नीतिपंथें चालिजे। सत्यधूत बोलिजे।
देखावें तें देखिजे। शास्त्रदृष्टी॥ ४४५॥
वेद तो जागेश्वरु। जया व्यवसाय निजाचारु।
सारासारविचारु। मंत्री जया॥ ४४६॥
जयाच्या कुळीं चिंता। जाली ईश्वराची पतिव्रता।
जयातें गृहदेवता। आदि ऋद्धि॥ ४४७॥
ऐसी निजपुण्याची जोडी। वाढिन्नली सर्वसुखाची कुळवाडी।
तिये जन्मे तो सुरवाडी। योगच्युत॥ ४४८॥
अथवा ज्ञानाग्निहोत्री। जे परब्रह्मश्रोत्री।
महासुखक्षेत्रीं। आदिवंत॥ ४४९॥
जे सिद्धांताचिया सिंहासनीं। राज्य करिती त्रिभुवनीं।
जे कूजती कोकिल वनीं। संतोषाच्या॥ ४५०॥
जे विवेकद्रुमाचे मुळीं। बैसले आहाति नित्य फळीं।
तया योगियांचिया कुळीं। जन्म पावे॥ ४५१॥
अर्थ—अर्जुना! कशी मौज आहे, ती ऐक. जे इंद्रादिलोक, शंभर यज्ञ करणाऱ्यांनाही मोठॺा कष्टाने मिळतात, ते लोक, कैवल्याची इच्छा करणाऱ्या या योगभ्रष्टाला अनायासे मिळतात.॥ ४४१॥ मग त्या लोकातील अलौकिक व इच्छा केल्याबरोबर मिळणारे दिव्य भोग भोगत असताना त्याचे मन पूर्ण कंटाळते.॥ ४४२॥ आणि स्वर्गातील भोग भोगत असताना तो, “भगवंता! तुझ्या प्राप्तीत हे विघ्न अकस्मात कसे उत्पन्न झाले,” असा नित्य अनुताप करीत असतो.॥ ४४३॥ पण सर्व धर्मांचे केवळ माहेरघर व सर्व संपत्तीचे कोठार असे जे कुळ असेल, त्या कुळात तो, नव्या कोंभाप्रमाणे नंतर पुन: मृत्युलोकात जन्म घेतो.॥ ४४४॥ ज्या कुळातील माणसांचे वागणे नीतीच्या मार्गानेच आहे, सत्याने शुद्ध केलेलेच बोलले जाते, जे जे पाहावयाचे ते ते शास्त्रदृष्टीनेच पाहिले जाते.॥ ४४५॥ ज्या कुळात वेद हे जागते दैवत आहे, विहित धर्माचरण हा ज्यांचा धंदा व सारासार विचार हा ज्या कुळात सल्ला देणारा मंत्री आहे.॥ ४४६॥ ज्या कुळात चिंता ही ईश्वराची पतिव्रता झाली—म्हणजे पतिव्रतेला जशी अखंड पतीची चिंता असते, त्याप्रमाणे ज्या कुळात ईश्वरप्राप्तीचीच चिंता वागवितात—आणि ज्या कुळात ऋद्धी ह्या गृहदेवता आहेत.॥ ४४७॥ याप्रमाणे आपल्या पुण्याच्या योगाने, ज्या कुळातील पुरुषांनी अशी जोडी करून घेतली व जे कुळ म्हणजे संपूर्ण सुखाचे साक्षात उदीमच होय, अशा उत्तम कुळात तो जन्म घेतो.॥ ४४८॥ अथवा ज्या कुळात ज्ञानरूपी अग्नी ठेवून अग्निहोत्र चालले आहे असे परब्रह्माचे उपासक आहेत व महासुखरूपी म्हणजे ब्रह्मसुखरूपी क्षेत्रातील मुळचे रहिवासी आहेत.॥ ४४९॥ जे अद्वैतब्रह्मसिद्धांताच्या सिंहासनावर त्रैलोक्याचे राज्य करतात—म्हणजे सर्व ब्रह्मांड अद्वैतरूप पाहतात व जे परम समाधानाच्या वनामधील मधुर स्वर काढणारे कोकिळ आहेत—म्हणजे जे सदा प्रसन्नचित्त असतात,॥ ४५०॥ मोक्षरूपी फळांनी युक्त अशा आत्मानात्मविवेकरूपी वृक्षाच्या मुळाशी जे बसलेले असतात, अशा योग्यांच्या कुळात ते जन्माला येतात.॥ ४५१॥
(श्लोक-४३)
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्।
यतते च ततो भूय: संसिद्धौ कुरुनन्दन॥ ४३॥
अर्थ—त्याठिकाणी त्यांना पूर्वदेहातील सात्त्विक बुद्धी प्राप्त होते व अर्जुना! त्या सात्त्विक बुद्धीच्या संस्काराने तो या जन्मात पुन: मोक्षसिद्धीकरिता अधिक नेटाने प्रयत्न करतो.॥ ४३॥
मोटकी देहाकृति उमटे। आणि निजज्ञानाची पाहांट फुटे।
सूर्यापुढें प्रगटे। प्रकाश जैसा॥ ४५२॥
तैसी दशेची वाट न पाहतां। वयसेचिया गांवा न येतां।
बाळपणींच सर्वज्ञता। वरी तयातें॥ ४५३॥
तिये सिद्ध्रप्रज्ञेचेनि लाभें। मनचि सारस्वतें दुभे।
मग सकल शास्त्रें स्वयंभें। निघती मुखें॥ ४५४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे सूर्य उगवण्यापूर्वी उजेड पडतो, त्याप्रमाणे योगभ्रष्टालाही जन्मल्याबरोबर जे बाळशरीर प्राप्त होते, त्या शरीरातच आत्मज्ञानाचा उदय होतो.॥ ४५२॥ तशीच, प्रौढ दशा प्राप्त होण्याची वाट न पाहता किंवा वयस्कपणाच्या गावाला येण्यापूर्वी, बाळपणीच त्याला सर्वज्ञता माळ घालते.॥ ४५३॥ अशा सिद्धबुद्धीच्या प्राप्तीमुळे त्याचे मनच सर्व विद्यासंपन्न होते व अध्ययनावाचून आपोआप त्याच्या मुखातून सर्व शास्त्रे प्रगट होतात.॥ ४५४॥
गूढार्थदीपिका— सिद्धप्रज्ञेचेनि लाभें—योगशास्त्रातील समाधिपादात जी ‘ऋतंभरा’ प्रज्ञा म्हणून सांगितली आहे, तिलाच येथे श्री ज्ञानेश्वर माउलींनी ‘सिद्धप्रज्ञा’ हे नाव देऊन उल्लेख केला आहे.
बुद्धी ही मुळात सत्त्वगुणाचे कार्य असल्यामुळे शुद्ध स्वच्छ काचेतून ज्याप्रमाणे वस्तूचे यथार्थ ज्ञान होते त्याप्रमाणे बुद्धीही मुळच्या स्वरूपात यथार्थ पदार्थज्ञान ग्रहण करणारीच आहे. पण जीवाच्या ठिकाणी असणाऱ्या आवरणादी दोषांमुळे ती मलिन झाली आहे. विपरीत काचेतून जसा पदार्थ विकृत दिसतो, त्याप्रमाणे जीवाची बुद्धी विपरीतार्थ ग्रहण करणारी झाली आहे. अत्यंत श्रद्धेने शास्त्रैकनिष्ठ होऊन, परमेश्वरप्राप्तीकरिता निष्काम चित्ताने कर्मयोगादिकांचे साधन करणाऱ्या पुरुषाची बुद्धी, शुद्ध होऊन आपल्या पूर्वरूपाला येते.
बुद्धीचे हे पूर्वरूप म्हणजे तिचे मुळचे सिद्धस्वरूप असल्यामुळे या रूपाला आल्यानंतर तिला सिद्धप्रज्ञा म्हणतात. पूर्वरूपाला आलेली बुद्धी जे खरे असेल तेच जाणते व तेच ग्रहण करते. तिच्या ठिकाणी कधी विपरीत ज्ञानाचा गंध नसतो; म्हणूनच तिला योगशास्त्रात ‘ऋतंभराप्रज्ञा’ म्हणतात. याच बुद्धीच्या साहाय्याने अध्यात्मप्रसाद किंवा आत्मज्ञान होत असते.
ऐसें जें जन्म। जयालागीं देव सकाम।
स्वर्गीं ठेले जप होम। करिती सदा॥ ४५५॥
अमरीं भाट होईजे। मग मृत्युलोकातें वानिजे।
ऐसें जन्म पार्था गा जें। तें तो पावे॥ ४५६॥
अर्थ—अशा प्रकारचा जन्म प्राप्त व्हावा, अशी देवांना देखील इच्छा राहते व म्हणून स्वर्गामध्ये ते देव, अशा जन्माच्या प्राप्तीकरिता जप होमादी कर्मे सदा करीत असतात.॥ ४५५॥ देवही भाट होऊन ज्या अशा प्रकारच्या जन्माकरिता मृत्युलोकाची प्रशंसा करतात, तसा जन्म त्या योगभ्रष्टाला प्राप्त होतो.॥ ४५६॥
(श्लोक-४४)
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि स:।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥ ४४॥
अर्थ—योगभ्रष्ट पुरुष आपल्या पूर्वजन्मातील योगाभ्यासाच्या संस्काराने पुन: या जन्मात अभ्यासपरतंत्र होऊन अभ्यासाकडे आपोआप ओढला जातो व शब्दब्रह्म म्हणजे वेद, यांच्याही पलीकडे जातो (म्हणजे शब्दब्रह्म जे वेद, त्यांनी सांगितलेल्या कर्मफळाच्या पलीकडे जातो. कर्मफळापेक्षा त्याला श्रेष्ठ फळ प्राप्त होते)॥ ४४॥
आणि मागील जे सद्बुद्धि। जेथ जीवित्वा जाहाली होती अवधि।
मग तेचि पुढती निरवधि। नवी लाहे॥ ४५७॥
तेथ सदैवा आणि पायाळा। वरी दिव्यांजन होय डोळां।
मग देखे जैसीं अवलीळा। पाताळधनें॥ ४५८॥
तैसे दुर्भेद जे अभिप्राय। कां गुरुगम्य हन ठाय।
तेथ संसरेवीण जाय। बुद्धि तयाची॥ ४५९॥
बळियें इंद्रियें येती मना। मन एकवटे पवना।
पवन सहजें गगना। मिळोंचि लागे॥ ४६०॥
ऐसें नेणों काय आपैसें। तयातेंचि कीजे अभ्यासें।
समाधि घर पुसे। मानसाचें॥ ४६१॥
जाणिजे योगपीठींचा भैरव। काय हा आरंभभरेचा गौरव।
कीं वैराग्यसिद्धीचा अनुभव। रूपा आला॥ ४६२॥
हा संसार उमाणितें माप। कां अष्टांगसामग्रीचे दीप।
जैसें परिमळेंचि धरिजे रूप। चंदनाचें॥ ४६३॥
तैसा संतोषाचा काय घडिला। कीं सिद्धिभांडारींहुनि काढिला।
दिसे तेणें मानें रूढला। साधकदशे॥ ४६४॥
अर्थ—आणि पूर्वजन्मातील, जी योगमार्गाकडे प्रवृत्त झालेली बुद्धी होती व जी आयुष्य संपल्याबरोबर नाहीशी झाली होती, ती पुन: नवीन व अमर्याद अशी होते.॥ ४५७॥ ज्याप्रमाणे एखादा पुरुष आधीच भाग्यवान व पायाळू आहे व त्याच्या डोळॺाला आणखी मंत्रविलेले अंजन लावले, तर त्याला जमिनीतील कोठलेही धन सहज दिसू लागते.॥ ४५८॥ त्याप्रमाणे योगभ्रष्टाची बुद्धीही इतकी सूक्ष्म होते की, साधारण बुद्धीला जी रहस्ये अगम्य असतात किंवा जे गुरुवाचून कळूच शकत नाही, तेथे त्याची बुद्धी न चाचपडता अचूक प्रवेश करते.॥ ४५९॥ इंद्रिये बलवान आहेत खरी, पण ती आपोआप मनाच्या स्वाधीन होतात. मन प्राणाशी ऐक्य पावून, प्राण आकाशात मिळू लागतो.॥ ४६०॥ असे कसे होते हे सांगता येत नाही; पण योगाभ्यास आपण होऊन त्याला बाणत जातो व समाधी त्याच्या मनाच्या घराचा शोध करीत येते.॥ ४६१॥ हा योगभ्रष्ट साधक म्हणजे जणू काय योगस्थानावरची अधिदेवता किंवा योगाच्या आरंभास लागणाऱ्या उल्हासाचा आदर किंवा पूर्ण वैराग्याने साध्य होणारा अनुभवच रूपाला आला॥ ४६२॥ किंवा जणू काय संपूर्ण संसार मोजून काढणारे मापच होय किंवा योगाच्या अष्टांगसाधन सामग्रीचे बेटच होय. ज्याप्रमाणे सुगंधाने चंदनाचे रूप घ्यावे,॥ ४६३॥ त्याप्रमाणे तो संतोषाची जणू काय घडलेली मूर्ती होय किंवा तो साधकदशेपासूनच सिद्धीचे भांडार घेऊन आला आहे, अशा प्रकारचा संपन्न असलेला दिसतो.॥ ४६४॥
(श्लोक-४५)
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिष:।
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥ ४५॥
अर्थ—योगाचा प्रयत्न करणारा योगी, योगाभ्यासाने अत्यंत शुद्ध पापरहित होऊन, अनेक जन्मात सिद्ध होऊन, परम अशा ब्रह्मगतीला प्राप्त होतो.॥ ४५॥
जे वर्षशतांचिया कोडी। जन्मसहस्रांचिया आडी।
लंघिता पातला थडी। आत्मसिद्धीची॥ ४६५॥
अर्थ—वयाच्या शेकडो वर्षांच्या चळथी व हजारो जन्मांचे प्रतिबंध ओलांडून, आत्मसिद्धीचा किनारा ज्याने गाठला,॥ ४६५॥
गूढार्थदीपिका—सगुण भगवंताच्या नामस्मरणादी भक्तीचा आश्रय न करिता केवळ कर्मज्ञानमार्गाने आत्मप्राप्ती करून घेऊ पाहणाऱ्याविषयी हे माउलींचे विधान आहे. कारण भगवंताच्या निरपराध नामस्मरणादी भक्तिमार्गाने मनुष्य लवकरच आत्मप्राप्ती करून घेऊ शकतो; म्हणून त्याच्याविषयी हे विधान लागू शकत नाही.
किंवा “बहुतां सुकृतांची जोडी। म्हणूनि विठ्ठलीं आवडी” भगवंताच्या नामस्मरणादिभक्तीच्या ठिकाणी आवड उत्पन्न होण्याकरिताच अनंत जन्माचे सुकृत पदरी असावयास पाहिजे; म्हणून भगवंताच्या नामस्मरणादी भक्तीविषयी आवड उत्पन्न होण्यापूर्वीविषयी हे विधान लागू आहे, असे समजावे.
म्हणोनि साधनजात आघवें। अनुसरे तया स्वभावें।
मग आयतिये बैसे राणिवे। विवेकाचिये॥ ४६६॥
पाठीं विचारितया वेगां। तो विवेकही ठाके मागां।
मग अविचारणीय तें आंगा। घडोनि जाय॥ ४६७॥
तेथ मनाचें मेहुडें विरे। पवनाचें पवनपण सरे।
आपणपां आपण मुरे। आकाशही॥ ४६८॥
प्रणवाचा माथा बुडे। येतुलेनि अनिर्वाच्य सुख जोडे।
म्हणोनि आधींचि बोल बहुडे। तयालागीं॥ ४६९॥
ऐसी ब्रह्मींची स्थिती। जे सकळा गतींसी गती।
तया अमूर्तीची मूर्ती। होऊनि ठाके॥ ४७०॥
तेणें बहुतीं जन्मीं मागिलीं। विक्षेपांची पाणिवळें झाडिलीं।
म्हणोनि उपजतखेवो बुडाली। लग्नघटिका॥ ४७१॥
अर्थ—म्हणून योगाभ्यासाची सर्व साधने स्वभावत:च त्या ठिकाणी प्रगट होतात व मग तो आयत्या आत्मानात्मविवेकाच्या राज्यावर बसतो.॥ ४६६॥ नंतर विचाराचा जो वेग वाढतो, तेथे विवेकही मागे राहतो व विचाराच्या पलीकडे असणाऱ्या ब्रह्मवस्तूशी एकरूप होतो.॥ ४६७॥ तेथे मनरूपी मेघ नाहीसे होतात, प्राणवायूचे प्राणपण राहत नाही, आकाशही जागच्या जागी नाहीसे होते.॥ ४६८॥ प्रणवाची अर्धमात्राबिंदुस्थिती मावळते-म्हणजे नादबिंदू, कळाज्योती हे काही राहत नाही. एवढॺाने जाणीव नाहीशी होऊन अपार सुख प्राप्त होते, म्हणून तेथे शब्दाची प्रवृत्ती होत नाही व बोलणे बंद पडते.॥ ४६९॥ याप्रमाणे संपूर्ण गतीची गती अशी जी ब्रह्मस्थिती, त्या अमूर्त ब्रह्मस्थितीची मूर्ती होऊन, तो योगी राहतो.॥ ४७०॥ त्याने मागील अनेक जन्मांत सत्कर्में करून चित्तरूपी पाण्यातील चांचल्यरूपी केरकचरा साफ केल्यामुळे जन्मल्याबरोबरच लग्नघटिका बुडली-म्हणजे त्याचे ब्रह्माशी ऐक्य झाले.॥ ४७१॥
गूढार्थदीपिका—वधूवरांचे लग्न ज्या वेळेला लागायचे असते, ती वेळ जाणण्याकरिता ज्योतिषी लग्नघटिका लावून ठेवतात व लग्नघटिका बुडल्याबरोबर वधूवराचे लग्न लागले म्हणून वधूवरांवर अक्षता टाकतात; तसेच योगभ्रष्ट पुरुषाचा अभ्यास, पूर्वजन्मापासून चालू असल्यामुळे व चित्त अत्यंत शुद्ध होऊन सहज एकाग्र होत असल्यामुळे जन्मल्याबरोबरच त्याला ब्रह्मैक्याचा अनुभव येतो.
आणि तद्रूपतेसीं सुलग्न। लागोनि ठेलें अभिन्न।
जैसें लोपलें अभ्र गगन। होऊनि ठाके॥ ४७२॥
तैसें विश्व जेथ होये। मागौतें जेथ लया जाये।
तें विद्यमानेंचि देहें। जाहला तो गा॥ ४७३॥
अर्थ—आणि ज्याप्रमाणे नाहीसे झालेले अभ्र आकाशाशी एकरूप होऊन जाते-म्हणजे आकाशरूप होते-त्याप्रमाणे तद्रूपतेचे सुलग्न लागले की तो साधक ब्रह्माशी एकरूप होऊन राहतो.॥ ४७२॥ ज्या ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी विश्व भासते व जेथे लय पावते, ते ब्रह्मस्वरूप तो योगी आपल्या असलेल्या देहासह होतो.॥ ४७३॥
गूढार्थदीपिका—शिष्याच्या डोक्यावर हात ठेवून श्रीगुरु शिष्याला आपल्या केवळ सामर्थ्याने कृतार्थ करतात, या मूर्ख समजुतीचा येथे निरास करून, शिष्याने प्रयत्न केल्यावाचून तो कृतार्थ होऊ शकत नाही, हे या श्लोकात व त्यावरील ओव्यांत श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी प्रतिपादिले आहे.
“उपदेशक्रमो राम व्यवस्थामात्रपालनम्। ज्ञप्तेस्तु कारणं शुद्धा शिष्यप्रज्ञैव केवला॥” (योगवासिष्ठ) असे योगवासिष्ठात श्रीरामाला सांगितले असून “रघुराया उपदेश तत्त्वतां। दाखवी नानापरी व्यवस्था। परी शिष्याचा प्रयत्न नसतां। होय वृथा सकळही॥ २६॥ जरी शिष्यप्रयत्नावीण। गुरुपदेशें होईल कल्याण। तरी श्वान आणि वृक्षपाषाण। जावोत उद्धरोन क्षणमात्रें॥ २७॥ मग वेदीं मनुष्यजन्मप्रशंसा। ही व्यर्थ कां केली दंत मीमांसा। एवढा आयता मोक्षठसा। असतां हातीं॥ २८॥ जरी मस्तकीं हस्त ठेवून। मुक्त होऊं शकेल जाण। तरी “ज्ञानादेव तु कैवल्यम्” हें श्रुतिवचन। पावलें मरण सर्वस्वीं॥ २९॥ ‘उपदेशं विनाऽपि’ कृपें करून। जरी होतें म्हणावें ज्ञान। तरी महावाक्याचे कारण। नाहींच जाण सर्वथा॥ ३०॥ आतां श्रवण केलियावीण निश्चिती। महावाक्येही येतील चित्तीं। हे मनसाही कल्पितां नये स्थिति। मग घडेल ती रीती आम्ही नेणों॥ ३१॥”) (श्रीगुलाबरावमहाराजकृत भगवद्भक्तिसौरभ-पंचम पराग) असे आमच्या श्रीसद्गुरु आईचेही म्हणणे आहे; म्हणून परमार्थात श्रीगुरुच्या सांगण्याप्रमाणे प्रयत्न करायला पाहिजे.
वेदांतश्रवण करताना विविध वचनांची एकवाक्यता कशी करायची, मननामध्ये कोणत्या युक्तीने वेदांतसिद्धांत दृढ करायचा, निदिध्यासन करताना वृत्ती कशी असायला पाहिजे आणि अनुभव कसा असतो व कसा घ्यावा इत्यादी व्यवस्था सांगण्याकरिता परमार्थात श्रीगुरुची आवश्यकता असते.
निषिद्धाचरणरूप पापकर्माच्या योगाने संशय, विपर्यय, वासना, बुद्धिमांद्य इत्यादी प्रतिबंध परमार्थात उत्पन्न होत असतात.
संशय—म्हणजे परमेश्वराच्या अस्तित्वाविषयी किंवा परमेश्वरप्राप्तीच्या सांगितलेल्या मार्गांविषयीसंशय असणे.
विपर्यय—म्हणजे मी देह आहे अशी बुद्धी असणे.
वासना—म्हणजे विषयांकडे चित्ताची धाव व
बुद्धिमांद्य—म्हणजे परमेश्वराच्या स्वरूपाविषयीचा सूक्ष्मविचार बुद्धीला ग्रहण न होणे.
हे दोष जोपर्यंत आहेत, तोपर्यंत परमेश्वरप्राप्ती होत नाही. सगुण रामकृष्णादी परमेश्वराच्या भक्तीने ही विघ्ने क्रमाक्रमाने दूर होऊन, मनुष्य काही जन्मांनी कृतार्थ होतो; म्हणून ईश्वरभक्तीची आवश्यकता आहे.
सारांश “सद्गुरु उपदेश व्यवस्थिती। यत्ननिश्चय आपुल्या चित्तीं। ईश्वर दूर करी विघ्नपंक्ती। तैं जीवन्मुक्ति सांपडे॥ २४॥ (श्रीगुलाबरावमहाराजकृत भगवद्भक्तिसौरभ-पंचम पराग) याप्रमाणे श्रवण, मनन, निदिध्यासन यांची व्यवस्था व अनुभवरहस्य सांगणाऱ्या श्रीगुरुची प्राप्ती, आपला निश्चयपूर्वक प्रयत्न व ईश्वरभक्ती या तिघांचा संगम झाला असताच जीवन्मुक्तस्थिती प्राप्त होते.
अशा रितीने परमार्थाचा प्रयत्न करणारा पुरुष, प्रतिबंधामुळे त्याच जन्मात मुक्त झाला नाही, तर पुढील जन्मात बाळपणीच त्याला जीवन्मुक्ती वरते.
श्रीगुरुच्या शक्तिपाताने शिष्य कृतार्थ होतो, असे वेदांतांत सांगितले नसले, तरी आगमात सांगितले आहे. हा शक्तिपातही परमेश्वरप्राप्तीची उत्कट तळमळ लागलेल्याला व श्रीगुरुशी प्रतारणा न करणाऱ्या अनन्य व प्रेमळ शिष्याच्या ठिकाणीच होऊ शकतो. याचे पुढे योग्य स्थळी सविस्तर निरूपण करू.
(श्लोक-४६)
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिक:।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥ ४६॥
अर्थ—योगी हा तपस्व्यापेक्षा, ज्ञान्यापेक्षा व कर्म करणाऱ्या पुरुषापेक्षाही श्रेष्ठ होय, म्हणून अर्जुना! तू योगी हो.॥ ४६॥
जया लाभाचिया आशा। करूनि धैर्यबाहूचा भरंवसा।
घालीत षट्कर्मांचा धारसां। कर्मनिष्ठ॥ ४७४॥
कां जिये एक वस्तुलागीं। बाणोनि ज्ञानाची वज्रांगी।
जुंझत प्रपंचेंसीं समरंगीं। ज्ञानिये गा॥ ४७५॥
अथवा निलागें निसरडा। तपोदुर्गाचा आडकडा।
झोंबती तपिये चाडा। जयाचिया॥ ४७६॥
जें भजतियां भज्य। याज्ञिकांचें याज्य।
एवं जें पूज्य। सकळां सदा॥ ४७७॥
तेंचि तो आपण। स्वयें जाहाला निर्वाण।
जें साधकांचें कारण। सिद्ध तत्त्व॥ ४७८॥
म्हणोनि कर्मनिष्ठां वंद्य। तो ज्ञानियांसि वेद्य।
तापसांचा आद्य। तपोनाथ॥ ४७९॥
पैं जीवपरमात्मसंगमा। जयाचें येणें जाहालें मनोधर्मा।
तो शरीरीचि परी महिमा। ऐसी पावे॥ ४८०॥
म्हणोनि याकारणें। तूतें मी सदा म्हणें।
योगी होईं अंत:करणें। पंडुकुमरा॥ ४८१॥
अर्थ—ज्या ब्रह्मप्राप्तीच्या आशेने धैर्यरूपाचा भरवसा बाळगून, कर्मनिष्ठ पुरुष षट्कर्माचरणाचा (अध्ययन, अध्यापन, यजन, याजन, प्रतिग्रह, व दान ही ब्राह्मणाची षट्कर्मे होत) सारखा प्रवाह चालू ठेवतात,॥ ४७४॥ किंवा ज्या एका ब्रह्मवस्तूच्या प्राप्तीसाठी आत्मज्ञानाचे दृढ कवच घालून ज्ञानी पुरुष प्रपंचाशी समरांगणात युद्ध करतात,॥ ४७५॥ अथवा ज्याच्या प्राप्तीच्या इच्छेने, जेथे पाय रोवण्याला आधार नाही व पाय ठेवला की पाय घसरतोच अशा तपरूपी किल्ल्याच्या तुटलेल्या कडॺाचा जे आश्रय करतात,॥ ४७६॥ भजन करणारे ज्याचे भजन करतात, यज्ञ करणारे ज्याचे यजन करतात, याप्रमाणे जो सर्वांना सदा पूज्य आहे,॥ ४७७॥ ज्याच्याकरिता साधक साधने करतात व जे स्वयंसिद्ध तत्त्व होय, असे जे परब्रह्म, ते केवळ परब्रह्मच योगी होऊन राहतो.॥ ४७८॥ म्हणून कर्मनिष्ठ ज्यांना वंदन करतात व ज्ञानी ज्याला जाणतात व तपस्वियांचा मूळ स्वामी जो परमात्मा, तो, योगी होऊन राहतो.॥ ४७९॥ ज्याचा मनोधर्म जीव व परमात्मा यांच्या ऐक्याच्या ठिकाणी आला-म्हणजे ज्याच्या मनाने जीवपरमात्मैक्य जाणून अनुभविले-तो शरीरधारी असतानाच, वर वर्णन केलेल्या योग्यतेचा होतो.॥ ४८०॥ म्हणून या कारणास्तव, अर्जुना! मी तुला अंत:करणाने योगी हो असे म्हणत असतो—म्हणजे अखंड चित्तवृत्ती आत्मस्वरूपी ठेव, असे सदा म्हणत असतो.॥ ४८१॥
(श्लोक-४७)
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मत:॥ ४७॥
अर्थ—सर्व योग्यांमध्ये माझ्या सगुणस्वरूपाच्या ठिकाणी अंत:करण ठेवून प्रेमपूर्वक जो माझ्या सगुणस्वरूपाचे भजन करतो, तो माझ्याशी अत्यंत समरस होऊन निर्विकल्प ऐक्य पावतो.॥ ४७॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे आत्मसंयमयोगोनाम षष्ठोऽध्याय:॥ ६॥
अगा योगी जो म्हणिजे। तो देवाचा देव जाणिजे।
आणि सुखसर्वस्व माझें। चैतन्य तो॥ ४८२॥
अर्थ—बा अर्जुना! जो योगी आहे, तो देवांचा देव आहे असे समज आणि तो माझे चैतन्यच होय व आत्मसुखही होय.॥ ४८२॥
गूढार्थदीपिका—सगुण भगवंताच्या ठिकाणी ज्याचे अत्यंत प्रेम जडले, तो ऐक्याच्या जाणिवेवांचून केवळ चिदानंदस्वरूप होऊन राहतो असा अर्थ.
तेथ भजता भजन भजावें। हें भक्तिसाधन जें आघवें।
तो मीचि जाहालों अनुभवें। अखंडित॥ ४८३॥
मग तया आम्हां प्रीतीचें। स्वरूप बोलीं निर्वचे।
ऐसें नव्हे गा तों साचें। सुभद्रापती॥ ४८४॥
तया एकवटलिया प्रेमा। जरी पाडें पाहिजे उपमा।
तरी मी देह तो आत्मा। हेचि होय॥ ४८५॥
अर्थ—तेथे भजन करणारा, भजन करणे, ज्याचे भजन करायचे तो देव, ही जी भक्तीची साधनरूप संपूर्ण त्रिपुटी, ती तो अखंड स्वानुभवाने मद्रूपच पाहतो-म्हणजे त्याला, त्याचा प्रिय परमात्मा जो सगुण भगवान, त्यावाचून दुसरे काही दिसत नाही, असा भाव.॥ ४८३॥ तेव्हा आम्हां दोघांत परस्परांचे जे प्रेम असते ते शब्दाने सांगता येईल असा तो, अर्जुना! खरोखर राहत नाही.॥ ४८४॥ त्या आमच्या ऐक्यप्रेमाला बरोबरीची उपमा पाहिजे असल्यास मी देह व तो आत्मा हीच उपमा द्यावी लागेल.॥ ४८५॥
गूढार्थदीपिका—“मी देह तो आत्मा”-योग म्हणजे परमेश्वराच्या ठिकाणी चित्त स्थिर करून, त्याचे परमेश्वराशी ऐक्य करणे होय, हे मागे सांगितलेच आहे. कर्मद्वारा परमेश्वराच्या ठिकाणी चित्तवृत्ती स्थिर करणे याला कर्मयोग म्हणतात. ज्ञानद्वारा परमेश्वराशी ऐक्य करणे याला ज्ञानयोग म्हणतात व प्रेमद्वारा परमेश्वराच्या ठिकाणी चित्तवृत्ती स्थिर करणे ह्याला भक्तियोग म्हणतात. सगुण परमेश्वराच्या नि:सीम प्रेमाने केलेल्या भक्तियोगात जाणीवरहित निर्विकल्प ऐक्य होत असल्यामुळे व इतर योगांत जाणीवसहित ऐक्य होत असल्यामुळे, सर्व योग्यांमध्ये भक्तियोगी युक्ततम होय, असे भगवंत म्हणतात आणि श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “मी देह तो आत्मा” या चरणाने तोच भाव दाखविला आहे.
ऐसें भक्तचकोरचंद्रें। बोलिलें गुणसमुद्रें।
त्रिभुवनैकनरेंद्रें। संजय म्हणे॥ ४८६॥
तेथ आदीपासूनि पार्था। ऐकिजे ऐसीचि आस्था।
दुणावली हें यदुनाथा। भावों सरलें॥ ४८७॥
कीं सावियाचि मनीं संतोषला। जे बोला आरिसा जोडला।
तेणें हरिखें आतां उपलवला। निरूपील॥ ४८८॥
तो प्रसंग आहे फुडां। जेथ शांत दिसेल उघडा।
तो पालविजेल मुडा। प्रमेयबीजाचा॥ ४८९॥
जे सात्त्विकाचेनि वडपें। गेलें आध्यात्मिक खरपें।
सहजें निडारले वाफे। चतुरचित्ताचे॥ ४९०॥
वरी अवधानाचा वाफसा। लाधला सोनयाऐसा।
म्हणोनि पेरावया धिंवसा। श्रीनिवृत्तीसी॥ ४९१॥
ज्ञानदेव म्हणे मी चाडें। सद्गुरुंनीं केलें कोडें।
माथां हात ठेविला तें फुडें। बीजचि वाईलें॥ ४९२॥
अर्थ—संजय म्हणतो, राजा धृतराष्ट्रा! याप्रमाणे भक्तरूपी चकोरांचा चंद्र, अनंत सद्गुणांचा सागर व त्रैलोक्याचा स्वामी जो भगवान श्रीकृष्ण, तो अर्जुनाला म्हणाला.॥ ४८६॥ प्रथमपासूनच अर्जुनाला निरूपण ऐकण्याची आवड होती, ती आवड माझ्या मुखाने निरूपण ऐकल्यावर आणखी दुप्पट वाढली आहे, असे भगवंताला दिसून आले.॥ ४८७॥ किंवा माझ्या निरूपणाला अर्जुन हा आरसा झाला (आरशात जसे प्रतिबिंब पडते तसे मी जे निरूपण करतो, ते तसेच्या तसेच अर्जुनाच्या अंत:करणात बिंबते) हे पाहून भगवंताला फार संतोष वाटला. आता पुढे त्या आनंदाने उचंबळून जाऊन भगवान निरूपण करतील.॥ ४८८॥ तो प्रसंग पुढे असून त्यात शांतरस (ज्ञान निरूपण) इतका स्पष्ट दिसेल की, ते सिद्धांतरूपी प्रमेयाला अंकुर उत्पन्न करील म्हणजे अंत:करणात वेदांतसिद्धांताचा पूर्ण प्रकाश पडेल.॥ ४८९॥ कारण शांतरसातील सात्त्विक गुणाच्या वृष्टीमुळे अंत:करणातील वासनारूपी आध्यात्मिक तापांची ढेकळे विराली आणि श्रोत्यांच्या विवेकसंपन्न चित्ताचे वाफे तयार केले गेले,॥ ४९०॥ त्यात पुन: एकाग्र चित्ताने श्रवण करण्याची सोन्यासारखी त्याला ऊब मिळाली, म्हणून श्रीनिवृत्तिनाथांना पेरण्याचा हुरूप वाटतो.॥ ४९१॥ श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, मी बीज पेरण्याचे चाडे आहे. श्रीनिवृत्तिनाथांनी असे काही नवल केले की, त्यांनी माझ्या डोक्यावर जो हात ठेवला ते माझ्या अंत:करणांत सिद्धांतरूपी बीजच घातले.॥ ४९२॥
गूढार्थदीपिका—श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी अमृतानुभव ग्रंथातील मंगलाचरणाच्या “गुरुरित्याख्यया लोके विद्या साक्षाद्धि शांकरी” या श्लोकात श्रीगुरु म्हणजे साक्षात ब्रह्मविद्या होय, असे म्हटले आहे. श्रीगुरु आपल्या शिष्यावर, त्याच्या अनन्यसेवेने व अनन्यप्रेमाने प्रसन्न होऊन जेव्हा त्याच्या डोक्यावर हात ठेवतात तेव्हा साक्षात ब्रह्मविद्यारूपाने म्हणजे “अहंब्रह्मास्मि” या वृत्तिरूपाने शिष्याच्या अंत:करणात प्रगट होतात. “अहंब्रह्मास्मि” ही ब्रह्मविद्या सर्व अद्वैतसिद्धांताचे बीज आहे. शिष्याच्या अंत:करणात “अहंब्रह्मास्मि” या विद्यावृत्तीने श्रीगुरु राहत असून, तेच बाहेर निरुपाधिक सगुण साकाररूपाने शिष्याला प्रतीत होतात.
म्हणऊनि येणें मुखें जें जें निगे। तें संतांच्या हृदयीं साचेंचि लागे।
हें असो सांगों श्रीरंगें। बोलिलेंजें॥ ४९३॥
परी तें मनाच्या कानीं ऐकावें। बोल बुद्धीच्या डोळां देखावे।
हे साटोवाटीं आघवे। चित्ताचिया॥ ४९४॥
अवधानाचेनि हातें। नेयावें हृदयाआंतौतें।
हें रिझवील आयणीतें। सज्जनांचिये॥ ४९५॥
हे स्वहितातें निवविती। परिणामातें जीवविती।
सुखाची वाहती। लाखोली जीवां॥ ४९६॥
आतां अर्जुनेंसीं श्रीमुकुंदें। नागर बोलिजेल विनोदें।
तें वोवियेचेनि प्रबंधें। सांगेन मी॥ ४९७॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां षष्ठोऽध्याय:॥ ६॥
अर्थ—श्रीज्ञानेश्वर माउली म्हणतात की, म्हणूनच या माझ्या मुखावाटे जे बोलले जाते, ते संतश्रोत्यांच्या हृदयाला खरे वाटते-म्हणजे सिद्धांतभूतच वाटते. हे आता असो. पुढे श्रीभगवंतांनी काय सांगितले तेच सांगतो.॥ ४९३॥ पण ते मनाच्या कानांनी ऐकावे-म्हणजे संपूर्ण मन एका कर्णेंद्रियाच्या ठिकाणी आणून ऐकावे आणि माझे बोलणे बुद्धीच्या डोळॺांनी पाहावे-म्हणजे अर्थाकडे दृष्टी द्यावी किंवा बोल ऐकल्याबरोबर बुद्धी अर्थाकार व्हावी. हे सर्व चित्ताच्या मोबदल्यात व्हावे-म्हणजे चित्त मला देऊन, त्याच्या मोबदल्यात माझ्या बोलण्यातील अर्थ घ्यावा. (अत्यंत एकाग्रतेने श्रवण करा हा भाव).॥ ४९४॥ एकाग्र अंत:करणाच्या हाताने हे माझे बोल हृदयात नेऊन ठेवल्यास संतजनांची ब्रह्मानुभवाची इच्छा सफल होईल (अत्यंत एकाग्र चित्ताने श्रवण केल्यास ते श्रवणच अनुभवपर्यवसायी होते असा अर्थ).॥ ४९५॥ ह्या बोलांनी स्वहिताची तळमळ शांत होते, ब्रह्मस्थिती दृढ होते व त्यायोगे जीवाला आत्मसुखाची लाखोली वाहिली जाईल-म्हणजे अखंड आत्मसुख मिळेल.॥ ४९६॥ आता भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सुंदर निरूपण ऐकवील. तेच मी ओवीप्रबंधाने तुम्हांला सांगतो.॥ ४९७॥
श्रीसद्गुरुकृपेने श्रीज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायाचा गूढार्थदीपिकेसह अनुवाद पूर्णझाला, तो सद्गुरुचरणी समर्पण असो.
समारोप
ज्ञानेश्वरीतील हा सहावा अध्याय म्हणजे जीवाचे मूळस्वरूप जे ब्रह्म, त्याचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार करून घेण्याचा मार्ग होय. वास्तविक ब्रह्मस्थिती ही शब्दाने सांगण्यासारखी नाही, तरी श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी अत्यंत सुरस व सूक्ष्मार्थरूप ब्रह्माचा, अंत:करणात बोध उत्पन्न होईल, अशा कोमल व अनुभवाने भरलेल्या शब्दांनी, प्रेमळ व एकाग्र चित्ताच्या श्रोत्यांना योगाचे निरूपण करण्याची प्रतिज्ञा केली आहे. कोमल शब्दाच्या योजनेने चित्त शब्दाकडे ओढले जाते व ब्रह्मासारखा सूक्ष्म अर्थ ग्रहण करण्याला योग्य असे चित्त बनते.
कर्मयोग व संन्यास यांचे आंतरदृष्टीने ऐक्य—नुसते कर्म करणारा कर्मयोगी नव्हे व अग्नीचे विसर्जन करून कर्म सोडले म्हणजे संन्यासी झाला असाही अर्थ नाही. भगवंताच्या ठिकाणी चित्त स्थिर करून कर्मानुष्ठान करणाऱ्याला कर्मयोगी ही संज्ञा आहे. पण विषयांत आसक्त असलेले चित्त जोपर्यंत विषयसुखाची नि:शेष इच्छा सोडत नाही, तोपर्यंत ते भगवंताच्या ठिकाणी स्थिर होत नाही; म्हणून कर्मयोगी होण्याकरिता नि:शेष विषयकामना सुटली पाहिजे. त्याचप्रमाणे खरोखर कर्मसंन्यास होण्याकरिता माझ्या सच्चिदानंद आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी कर्म नाही व कर्तृत्व नाही, मी कर्म व कर्तृत्व याहून साक्षीस्वरूप अत्यंत निराळा आहे, असे ज्ञान झाले पाहिजे. हे ज्ञान होण्याकरिता आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी चित्तवृत्ती स्थिर झाली पाहिजे व आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी चित्त स्थिर होण्याकरिता विषयसुखाकरिता बाहेर विषयाकडे धावणाऱ्या चित्तातून विषयसुखाची किंवा कर्मफळाची इच्छा समूळ नाहीशी झाली पाहिजे. म्हणजे कर्मयोगी व संन्यासी या दोघांच्याही ठिकाणी असलेली नि:शेष विषयसुखाची कामना नाहीशी झाली पाहिजे. विषयकामनारहित चित्त झाले असता चित्त परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर होते व योगी व संन्यासी हे दोघेही आपल्याला कर्म व कर्तृत्व याहून निराळे पाहतात व सर्वकर्मसंन्यासी होतात. सर्वकर्मसंन्यास याचा अर्थ देहाच्या ठिकाणी कोणतेही कर्म न होणे असा नसून, शरीर, मन, इंद्रिये यांची कर्मे होत राहिली, तरी मी, त्या सर्व कर्मांहून व कर्तृत्वाहून निराळा आहे, माझ्याशी त्यांचा काही संबंध नाही असा अनुभव येणे, असा आहे. परमेश्वर जसा कर्म करून आंतरप्रतीतीने सर्वकर्मसंन्यासी असतो, तसाच कर्मयोगी व संन्यासीही कर्म करीत असताना दिसला, तरी सर्वकर्मसंन्यासी असतो. “सर्वकामपरित्यागे च सर्वकर्मसंन्यास: सिध्दो भवति” (गीताभाष्य अ. ६ श्लो. ४) या भाष्यपंक्तीत आचार्यांनी हेच प्रतिपादिले आहे.
योगसाधनेने चित्त निष्काम होते—“अगा करितेनिविण कर्म। तेचि जाणिजे निष्कर्म” कर्म नाही व त्याचा कर्ताही कोणी नाही, असा जेव्हा अनुभव येतो, तेव्हा कर्म निष्काम होते, असा गुरुगम्य अनुभव माउलींनी मागे सांगितला आहे. विषय सत्य वाटतात व त्यांत सुख आहे अशी जोपर्यंत बुद्धी आहे, तोपर्यंत विषयसुखाची वासना जात नाही व विषयसुखाची इच्छा आहे, तोपर्यंत त्याकरिता कर्म होणार व त्या कर्माचे कर्तृत्वही उत्पन्न होणारच. अल्पदेखील विषयवासना असली, तरी निष्काम कर्मानुष्ठान होणे शक्य नाही. योगसाधनाने आत्मवस्तूच्या ठिकाणी चित्त स्थिर होते व तसे ते स्थिर झाले असता तेथे एका आत्मवस्तूवाचून दुसरे कर्म, कर्तृत्व व विषय यांपैकी कशाचेही अस्तित्व प्रत्ययाला येत नाही. त्यामुळे बुद्धी एका आत्म्यावाचून दुसऱ्या कशाचेही अस्तित्व ग्रहण करीत नाही व आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणीच स्थिर होते. आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी चित्त स्थिर करून कर्म कर म्हणजे कर्म निष्काम होते, असेच भगवंतांनी “योगस्थ: कुरु कर्माणि” या श्लोकात सांगितले आहे.
जीवच स्वत:चा शत्रू व मित्र—जीवाचे मूळ स्वरूप अद्वैत सच्चिदानंदरूप आहे. त्याची ही मुळची स्थिती दुसऱ्याने कोणी नाहीशी केली नाही. त्यानेच स्वत: त्या सच्चिदानंदरूपाहून आपल्या निराळेपणाची कल्पना केली व त्या निराळेपणाचा अहंकार धरला, म्हणून ती त्याची मुळची सच्चिदानंदस्थिती, त्याला प्रतीत होत नाही. अशा रितीने तोच आपला शत्रू बनला. पुन: ही कल्पना सोडून दिल्यास तोच आपल्या पूर्वपदावर आरूढ होतो. अनंत जन्मांतल्या दृढ संस्कारामुळे केलेली विपरीत कल्पना लवकर सुटत नाही, म्हणून योगाभ्यासाने आपल्या मूळ स्वरूपाचा प्रत्यय आल्यावर ती कल्पना नाहीशी होते. एकदा असा आत्मस्वरूपाचा प्रत्यय आला म्हणजे त्या योग्याला सर्वत्र एक आत्मस्वरूपच दिसते. सच्चिदानंद आत्मस्वरूपावाचून दुसरे कशाचेच ज्ञान होत नाही. सर्वत्र एक आत्मस्वरूपच पाहणाऱ्या दृष्टीला समदृष्टी म्हणतात.
योगसाधनेला श्रीगुरुच्या ठिकाणी अत्यंत प्रेम पाहिजे—अर्जुनाच्या प्रेमाला भाळलेला श्रीकृष्ण भगवान, येथे योगाचे साधन अर्जुनाला सांगत आहे. भगवद्भक्ताला किंवा गुरुभक्ताला योग साधायला कष्ट पडत नाही. भक्तीने विरक्तीही साधते. भगवत् प्रेमाने विषयाचे प्रेम जसे नि:शेष नाहीसे होते, तसे कोणत्याही साधनाने नाहीसे होत नाही. म्हणून भगवद्भक्त अर्जुनाला योगसाधन सांगितले तर वाया जाणार नाही, असे भगवंताला वाटले. योगसाधन करताना जे काही या अध्यायात सांगितलेले अनुभव येतात, ते ज्यांचा गुरुच्या वचनावर अत्यंत विश्वास असेल, त्यांनाच येतात. गुरुविश्वासावाचून व गुरुप्रेमावाचून हा मार्ग असाध्य आहे.
योगाभ्यास—योगाभ्यासाकरिता एकाग्र, पवित्र व रमणीय स्थळाची आवश्यकता आहे. तेथे सांगितल्याप्रमाणे अभ्यास करण्याकरिता अत्यंत प्रेमाने श्रीगुरुचे चिंतन करून आसन मांडावे लागते. त्या आसनाने शरीराच्या ठिकाणी जे योगाचे कार्य होते, त्यामुळे खाली, वर, मध्ये, असे तीन बंध पडून प्राणवायूचा बाहेर पडण्याचा मार्ग बंद होतो व बाहेरचे सर्व विसरले जाते. देहावर वृत्ती येत नाही. कोंडलेला प्राणवायू अत्यंत क्षुब्ध होऊन सर्व शरीर ढवळून काढतो व मृत्यूचे भय दाखवतो, पण श्रीगुरुच्या विश्वासाने तेवढेही सहन करण्याचे धैर्य येते. प्राणवायू कोंडल्यामुळे व क्षुब्ध झाल्यामुळे उष्णता अत्यंत वाढते व त्यामुळे कुंडलिनी जागी होते. ती शरीराच्या आत असलेले पृथ्वीतत्त्व व आपतत्त्व दोन्ही नाहीसे करिते. मग शरीराच्या ठिकाणी शरीराचे जडधर्म राहत नाहीत व ते अत्यंत हलके होऊन तेजस्वी व सामर्थ्यसंपन्न होते. योगाभ्यासाने सिद्धीप्राप्त होतात.
कुंडलिनी विचार—श्रीज्ञानेश्वर माउली म्हणतात की “ते कुंडलिनी जगदंबा। जे चैतन्यचक्रवर्तीची शोभा। जिया विश्वबीजाचिया कोंभा। साउली केली॥” कुंडलिनी ही जगदंबा परमेश्वराची शक्ती होय. ती जगताला जन्म देते, चक्रवर्तीराजा जसा सर्व पृथ्वीचे राज्य करितो, त्याप्रमाणे चैतन्यरूप परमात्मा अनंत ब्रह्मांडाचा शास्ता आहे. कुंडलिनी त्या चैतन्यरूप परमेश्वराचे सर्व सौंदर्य आहे व सर्व वैभव आहे. हिच्या योगानेच परमेश्वराचे परमेश्वरत्व आहे असे अमृतानुभवग्रंथातही “ऐश्वर्येंसि ईश्वरा। जियेचे अंग संसारा” या ओवीने माउलींनी सांगितले आहे. ज्याप्रमाणे एका सपाट मैदानावर जेवढी घरे बांधली जातील, त्या प्रत्येक घरात त्या सपाट मैदानाचा भागच शिरलेला असतो, त्याप्रमाणे चैतन्यचक्रवर्ती परमेश्वराच्या सत्तेवर जेवढी काही ब्रह्मांडरूपाने जीवसृष्टी भासते, तींत परमेश्वर व त्याची शक्तीच भरलेली आहे. परमेश्वराच्या या शक्तीने जगताचे बीज जो शिव, त्याच्या ठिकाणी ‘मी’ वृत्तिरूपाने स्फुरणारा अंकुर झाकून टाकला व त्याला जीव बनविले. तीच शक्ती येथे कुंडलिनी या नावाने संबोधिली आहे. ही परमेश्वराची कुंडलिनीशक्ती, जीवाच्या ठिकाणी ‘मी’ वृत्तिरूपाने स्फुरत असते. किंवा जीव हा ‘मी’ वृत्तिरूपच असल्यामुळे ‘अहं अहं’ म्हणणारा जीवच परमेश्वराची शक्ती होय, असे म्हटले तरी वावगे होत नाही व भगवंतांनी जीवभूत माझी पराप्रकृती होय असे म्हटलेही आहे. मुळात ही शक्ती सच्चिदानंद परमेश्वराची असल्यामुळे तीही सच्चिदानंदरूपच आहे, पण जीवशरीराच्या ठिकाणी ती साडेतीन वेढे करून अधोमुख निजलेली आहे, असे माउलींनी सांगितले आहे.
कुंडलिनी जागृत झाली म्हणजे ती षट्चक्रावरून ब्रह्मरंध्रात जाते व तेथे ब्रह्मरूप होते. ही निर्विकल्प व स्थिर आहे. श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी येथे सुंदर रहस्य सांगितले आहे. श्रीज्ञानेश्वर माउली म्हणतात “ऐसे पार्था जे निज। स्वरूप माझे” शक्तीचा शक्तीत लय करून ज्या माझ्या निर्विकल्प स्वरूपाचा अनुभव येतो, ते निर्विकल्प स्वरूपच “ते हे चतुर्भुज कोंभेली। जयाची शोभा रूपासि आली। देखोनि नास्तिकीं नोकिलीं। भक्तवृंदें” अंकुरित झाले. निर्विकल्प स्वरूपाच्या शोभेनेच चतुर्भुजरूप धारण केले आहे. कर्मयोगात ज्या भगवंताच्या रूपाच्या ठिकाणी चित्त स्थिर करून कर्म केले असता निष्काम कर्मानुष्ठान सिद्ध होते, त्या भगवंताचे चतुर्भुज स्वरूपही अत्यंत निर्विकल्पच आहे, असा लययोगानेच अनुभव येतो. हा अनुभव सांगण्याचे कारण असे की, अर्जुन हा सगुणभक्त असल्यामुळे सगुण भक्ताचे चित्त सगुण भगवंताच्या ठिकाणीच स्थिर असले तरी ते निर्विकल्प स्वरूपाच्या ठिकाणीच स्थिर आहे व त्याला लययोग करण्याची गरज नाही. सगुण भगवंताच्या भक्तीने भगवद्धॺान दृढ झाले असता एका भगवंतावाचून दुसरे जग वगैरे काही दिसत नाही. असा भक्तीने जगाचा नि:शेष लय होतो.
साम्ययोगाचे आणखी प्रकार—परमात्मा समस्वरूप आहे, पण त्याच्या ठिकाणी सर्व विषम सृष्टी निर्माण झाली. या विषम सृष्टीकडे जोपर्यंत बुद्धी जाते, तोपर्यंत ती विषमच राहते. सांगितलेल्या लययोगाने सृष्टीचा लय झाला की, ती बुद्धी समस्वरूप भगवंताच्या ठिकाणी स्थिर होऊन सम होते. ही साम्यस्थिती इंद्रियांचे जो नियमन करीत नाही, त्याला प्राप्त होत नाही. योगात इंद्रियांचा व मनाचा निरोध करणे हेच मुख्य कर्तव्य आहे; म्हणून युक्ताहारविहार राहून इंद्रिये स्वाधीन करावी व सर्व विषयसुखाची वासना सोडून देऊन, चित्त परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर करावे म्हणजे परमसुखाचा लाभ होतो. हा अभ्यास हळूहळू सावकाश करीत राहिले असता मन वश होते. किंवा सर्व भूतांच्या ठिकाणी एक परमेश्वरच भरला आहे व ती भूते परमेश्वरसत्तेवरच कल्पनेने भासतात, अशी दृष्टी केली तरी चित्त परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर होते. चित्त परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर झाले की जीव ब्रह्मस्वरूप होतो किंवा ब्रह्म सम असल्यामुळे त्याला साम्यदशा प्राप्त होते. सर्व भूतांच्या ठिकाणी परमात्मा एकरूप आहे अशी दृष्टी ठेवली असताही बुद्धीला साम्यदशा येते किंवा आपल्याप्रमाणेच सर्व जीवालाही सुखदु:ख होते, हे अखंड चित्तात वागविले असताही समदृष्टी होते. मीच सर्व सृष्टिरूप झालो आहे, म्हणून सुखदु:खादी काही एक माझ्याहून भिन्न नाहीत, असे जो अखंड पाहतो, त्याचीही समदृष्टी होते.
योगभ्रष्टाची गती—योगाभ्यास करीत असलेल्या पुरुषाला योगसिद्धी न होताच मरण आले, तरी त्याचा मार्ग सुटत नाही. पुढल्या जन्मी त्याला भगवत्कृपेने तो अभ्यास सहज साध्य होतो म्हणजे योगसिद्धी होईल अशीच सर्व सामग्री प्राप्त होते. कितीही जन्म गेले किंवा लागले तरी परमार्थ मार्गाला म्हणजे परमेश्वर प्राप्तीच्या मार्गाला निश्चयपूर्वक लागलेल्या पुरुषाचा प्रत्येक जन्मातील प्रयत्न उपयोगी पडतो. कोणताच सत्प्रयत्न वाया जात नाही.
सर्व योग्यांत भक्तियोगी श्रेष्ठ—कर्म करणारा, तपस्वी, शाब्दिक ज्ञानी या सर्वांपेक्षा ज्याने आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी चित्त स्थिर करून प्रत्यक्ष ब्रह्मसुखाचा अनुभव घेतला, तो श्रेष्ठ होय आणि आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी चित्त स्थिर करून, ब्रह्मसुख अनुभविण्याचे जेवढे मार्ग आहेत, त्या मार्गाने जाणाऱ्या सर्व योगांपेक्षा, सगुण भगवंताच्या ठिकाणी ज्याचे प्रेम बसले व त्या प्रेमानेच सर्व काही साधते अशी श्रद्धा ठेवून जो अहर्निश भगवंताचे भजन करितो, त्याचे चित्त अत्यंत निर्विकल्प अशा साम्यदशेला प्राप्त होत असल्यामुळे, तो सगुणभक्त सर्व योग्यांत श्रेष्ठ व भगवंताशी अत्यंत एकरूप झालेला होय.
॥ श्रीमत्सद्गुरु श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु॥
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय सातवा
अवतरणिका—योगमार्गाने परमेश्वराचा साक्षात अनुभव घेतला, तरी प्रारब्धाने व्युत्थान झाल्यावर जडसृष्टी भासू लागते आणि त्या दशेत बुद्धी परमेश्वराकार न राहता विषयाकार होते.
वास्तविक, परमेश्वर व्यापक असल्यामुळे तो जसा आत आहे, तसा बाहेरही आहे. त्यावाचून दुसरी वस्तूच नाही. योगाने जगरहित केवळ अद्वैतपरमेश्वराचा, आत अनुभव घेतल्यानंतर, बाहेरही तसाच अनुभव येण्याकरिता, व्युत्थानकाली येणाऱ्या विषयांचा अनुभव नाहीसा व्हावयास पाहिजे व तो येण्याकरिता बाहेरच्या विषयरूप जगताचा देखावा, खोटा किंवा भ्रमरूप आहे, असे कळणे आवश्यक आहे.
भगवंताच्या ठिकाणी खऱ्या किंवा खोटॺा जगताचे अस्तित्वच सिद्ध होत नाही व सर्वत्र एक परमात्माच अनुभवाला येतो. असे असूनही जीव जगत पाहतो व खरे समजतो. जगताचा प्रत्यय नाहीसा होऊन केवळ अद्वैतब्रह्मस्वरूपाचा प्रत्यय जीवाला यावा, म्हणून प्रपंचासहित ज्ञानरूप परमेश्वराचे निरूपण करीत, ज्ञानाने जगत मिथ्या ठरवावे आणि ज्ञानानंतर सगुणभगवंताच्या प्रेमभक्तीने, जगताचा मिथ्या भासही नाहीसा करावा, असे या अध्यायात श्रीभगवान अर्जुनाला सांगत आहेत.
(श्लोक-१-२)
श्रीभगवानुवाच
मय्यासक्तमना: पार्थ योगं युंजन्मदाश्रय:।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥ १॥
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषत:।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥ २॥
अर्थ—श्रीभगवान म्हणतात, अर्जुना! माझ्या सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी चित्त प्रेमाने आसक्त करून, माझाच आश्रय करून, ऐक्यरूपी योग साधला असता, माझ्या संपूर्ण ऐश्वर्यसंपन्न स्वरूपाला ज्या रीतीने तू नि:संशय जाणू शकशील ते सांगतो, ऐक.॥ १॥ मी आता विज्ञानासहित संपूर्ण ज्ञान तुला सांगतो, जे ज्ञान जाणले असता, पुन: जाणावयाचे काही राहत नाही.॥ २॥
आईका मग तो श्रीअनंत। पार्थातें असे म्हणत।
पैं गा तूं योगयुक्त। जालासि आतां॥ १॥
अर्थ—श्रोते हो! पुढे ऐका. मग तो भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतो की, अर्जुना! तू आता खरोखर योगयुक्त झाला आहेस.॥ १॥
गूढार्थदीपिका—एकच परमात्मा सगुण व निर्गुण आहे. निर्गुणस्वरूप जेवढे शुद्ध आहे, तेवढेच भगवंताचे सगुणस्वरूपही शुद्ध आहे, हे मागे सहाव्या अध्यायात श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी सांगितलेच आहे; म्हणून भगवंताच्या सगुणस्वरूपाच्या ठिकाणी ज्या अर्जुनाचे प्रेम असल्यामुळे, चित्त स्थिर झाले होते, तो अर्जुन योगयुक्त होता यात शंकाच नाही.
मज समग्रातें जाणसी ऐसें। आपलिया तळहातींचें रत्न जैसें।
तुज ज्ञान सांगेन तैसें। विज्ञानेंसीं॥ २॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे तळहातात असलेले रत्न आपण संपूर्ण पाहू शकतो, त्याप्रमाणे तू मला ज्या ज्ञानाने संपूर्ण जाणशील, ते ज्ञान मी आता तुला विज्ञानासह सांगणार आहे.॥ २॥
गूढार्थदीपिका—मज समग्रातें जाणसी ऐसें—अत्यंत अद्वैत परमेश्वराच्या ठिकाणी, त्याहून दुसरे काहीच नसल्यामुळे “तें हें आघवेंचि मी द्रष्टा। ऐसिया बोधाचा माजिवटां। अनुभवाचा सुभटा। धेंडा तो नाचे” (ज्ञा. १८-११८७) जे काही सगुण निर्गुण अनुभवाला येते, ते सर्व पूर्ण ब्रह्मच आहे, असे जाणणे, ते समग्र परमेश्वराला जाणणेच होय. असे परमेश्वराला संपूर्ण जाणणे, हे ज्ञानविज्ञानाच्या विचारानेच होऊ शकते.
एथ विज्ञानें काय करावें। ऐसें घेसी जरी मनोभावें।
तरी पैं आधीं जाणावें। तेंचि लागे॥ ३॥
अर्थ—येथे विज्ञानाचा काय उपयोग आहे, असे तुला वाटेल. पण तेच अगोदर जाणले गेले पाहिजे.॥ ३॥
गूढार्थदीपिका—विज्ञान म्हणजे प्रपंचज्ञान. हे प्रपंचाचे ज्ञान, प्रपंचात नानाप्रकारचे पदार्थ, नानागुणधर्माने नटलेले आहेत, अशा रितीने आपल्याला होते. एका अद्वैत सच्चिदानंद परमात्मवस्तूच्या ठिकाणी, जडविनाशी अशा नाना प्रकारच्या विशेष पदार्थांचे ज्ञान होणे हेच प्रपंचज्ञान होय. अर्थात असा प्रपंच, अद्वैतस्वरूपाच्या ठिकाणी अस्तित्वात असणेच शक्य नसल्यामुळे तो भ्रमरूप आहे, असे ज्ञानाने कळून आल्यावर, सर्वच विज्ञानरूप प्रपंच केवळ ज्ञानरूप आहे, असे अनुभवाला येते. म्हणून आधी विज्ञानरूप प्रपंचाचा विचार करावा लागतो; हे “तरी पैं आधीं जाणावें। तेंचि लागे” या चरणांनी माउलींनी दाखविले आहे. “तरंगफेनभ्रमबुद्बुदादि सर्वं स्वरूपेण जलं यथा तथा। चिदेव देहाद्यहमन्तमेतत् सर्वं चिदेवैकरसं विशुद्धम्”॥ ३९१॥ (विवेकचूडामणी) असा आचार्यांनीही आपला या श्लोकात अनुभव सांगितला आहे. श्री ज्ञानेश्वरमाउलींनीही पुढे याच अध्यायात हा भाव “हे समस्तहि श्रीवासुदेवो। ऐसा प्रतीतिरसाचा ओतला भावो।” या ओवीत सांगितला आहे.
मग ज्ञानाचिये वेळे। झांकती जाणिवेचे डोळे।
जैसी तीरीं नाव न ढळे। टेंकलीसांती॥ ४॥
तैसी जाणीव जेथ न रिगे। विचार मागुतापाउलीं निघे।
तर्क आयणी नेघे। आंगीं जयाच्या॥ ५॥
अर्जुना तया नांव ज्ञान। येर प्रपंच हें विज्ञान।
तेथ सत्यबुद्धि तें अज्ञान। हेंही जाण॥ ६॥
आतां अज्ञान अवघें हारपे। विज्ञान नि:शेष करपे।
आणि ज्ञान तें स्वरूपें। होऊनि जाईजे॥ ७॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे नदीच्या काठाला लागलेली नाव अढळ राहते, त्याप्रमाणे ज्ञान प्राप्त झाले असता जाणीवच उरत नाही.॥ ४॥ जे जाणिवेने जाणता येत नाही, जेथे विचार मागल्या पायीच परततो, तर्क ज्याच्या स्वरूपापर्यंत पोहोचत नाही॥ ५॥ त्याला ज्ञान म्हणतात व बाकीचा नामरूपात्मक प्रपंच म्हणजे नाना प्रकारच्या विशेष वस्तूंचे विशेष ज्ञान, हे विज्ञान होय आणि या प्रपंचाच्या ठिकाणी जी सत्यबुद्धी तिला अज्ञान म्हणतात.॥ ६॥ अज्ञान नि:शेष नाहीसे होऊन, विज्ञानही नि:शेष वाळून गेले पाहिजे आणि आपण केवळ ज्ञानरूप होऊन राहिले पाहिजे.॥ ७॥
गूढार्थदीपिका—अज्ञान अवघें हारपे—“न चेयं परमार्थविषया सृष्टिस्थिति:” (ब्र. सू. २-१-३३) प्रपंच नावाची एक वस्तू परमेश्वरापासून निर्माण झाली आहे व ती सत्य आहे असे जे वाटते ते अवघे अज्ञान होय. ते संपूर्ण नाहीसे झाले पाहिजे, असे श्रीज्ञानेश्वर माउलीचे म्हणणे असून “आत्मन आकाश: संभूत:। आकाशाद्वायु:” आत्म्यापासून आकाश झाले, आकाशापासून वायू झाला, अशी सृष्टीची उत्पत्ती सांगणारी श्रुती खरोखरच परमेश्वरापासून सृष्टी झाली, असे सांगत नाही. “ब्रह्मात्मभावप्रतिपादनपरत्वाच्चेत्येतदपि नैव विस्मर्तव्यम्” कारणापासून होणारे कार्य आपल्या कारणाशी अभिन्न असते किंवा कारणरूपच असते; म्हणून सच्चिदानंद ब्रह्मापासून झालेले जगद्रूप कार्यही पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहे, असे प्रतिपादन करण्याच्या उद्देशाने परब्रह्मापासून सृष्टी झाली, असा सृष्टीचा व परब्रह्माचा कार्यकारणभाव श्रुतीने प्रतिपादन केला आहे, हेही कोणी विसरू नये, असे आचार्यही म्हणतात.
विज्ञान नि:शेष करपे—अज्ञान नि:शेष नाहीसे झाले म्हणजे विज्ञान—म्हणजे नामरूपांचा अनेक भिन्न भिन्न पदार्थांच्या रूपाने दिसणारा संपूर्ण नामरूपात्मक विशेषभाव-नि:शेष नाहीसा होतो. हा विशेषभाव, वास्तविक परब्रह्माच्या दृष्टीने नाही, जीवच त्याची कल्पना करतो; कारण हा विशेषभाव, “विशेषरूपं चिद्रूपं जडरूपं वा भवेत्” (सूत सं. य. वै. खं. अ. १९ श्लो. २१-२२), वास्तविक असेल, तर तो जडरूप किंवा चेतनरूप यांपैकी कोणत्या तरी रूपाने मानावा लागेल.
चिद्रूप मानल्यास तो साक्षीस्वरूपच ठरणार व साक्षीस्वरूप सामान्य (स्वरूप) असल्यामुळे विशेषभावरहित आहे, म्हणून विशेषभाव सिद्ध होणार नाही आणि विशेषभाव जडरूप मानल्यास, चिद्रूप साक्षीस्वरूपाहून त्याचे स्वतंत्र अस्तित्व सिद्ध होऊ शकत नाही; म्हणून अद्वैत, सम अशा ब्रह्मवस्तूचा विचार केला असता विशेषभाव हा काल्पनिक ठरतो.
सारांश, नामरूपात्मक सगुणप्रपंच विशेषभावरहित सामान्यसच्चिदानंदस्वरूपच आहे, असे कळून आल्यावर प्रपंच म्हणून वस्तूच राहत नाही.
ज्ञान तें स्वरूपें होऊनि जाईजे—“नाप्रतीतिस्तयोर्बाध: किंतु मिथ्यात्वनिश्चय:”॥ १३॥ (पंचदशी चि. दी.) दोरीवर दिसणाऱ्या सर्पाची ज्याप्रमाणे नामरूपासह निवृत्ती होते, त्याप्रमाणे अज्ञानभ्रमजन्य प्रपंचाची निवृत्ती नामरूपासह होत नाही. ती नामरूपे मिथ्या आहेत, म्हणजे परब्रह्माहून निराळी नाहीत, ब्रह्माहून त्यांचा निराळेपणा खोटा आहे, असा निश्चय होतो व नामरूपे परब्रह्मावर भासतात असे सांगून “निवृत्त एव यस्मात्ते तत्सत्यत्वमतिर्गता। ईदृङ्निवृत्तिरेवात्र बोधजा नत्वभासनम्॥ ४६॥ (पंचदशी अद्वैतानंद प्र.) परब्रह्माच्या अद्वैतसत्तेवर व्यक्त होणारी नामरूपे परब्रह्माहून निराळी सत्यरूप जगद्वस्तू आहे, असा जो त्याच्या सत्यत्वाचा व स्वतंत्रत्वाचा भास होतो तो नाहीसा होणे, असेच ज्ञानाने होणाऱ्या अज्ञानाच्या निवृत्तीचे स्वरूप आहे; असे विद्यारण्यांनी सांगितले आहे.
अर्थात ज्ञानाने प्रपंचाविषयीचे सत्यत्वबुद्धिरूप अज्ञान नाहीसे होऊन-म्हणजे प्रपंचाचा नाश होऊन-सर्व नामरूपात्मक प्रपंच सच्चिदानंदरूप पूर्ण ब्रह्मच आहे, असा अनुभव येतो. हेच “ज्ञान तें स्वरूपें। होऊनि जाईजे” या चरणाने माउलींनी सांगितले आहे.
“न विश्वं नाम पुरुषादन्यत्किंचिदस्ति” (मुं. उ. २-१-१० भाष्य) “किंबहुना ब्रह्मैवेदं विश्वंसमस्तमिदं जगद्वरिष्ठं वरतमम्” (मुं. उ. २-२-१२ भाष्य) असेच श्रुतीत व त्यावरील भाष्यांतही सांगितले आहे.
जेणें सांगतयाचें बोलणें खुंटे। ऐकतयाचें व्यसन तुटे।
हें जाणणें सानें मोठें। उरों नेदी॥ ८॥
अर्थ—ज्या ज्ञानाचा अनुभव आल्यावर सांगणाऱ्याला त्याच्या पलीकडे सांगण्याजोगे राहत नसल्यामुळे त्याचे सांगणेच बंद पडते, ऐकणाऱ्याचे ऐकण्याचे व्यसनही नाहीसे होते व जे ज्ञान लहान-मोठे हा भिन्न भाव उरू देत नाही.॥ ८॥
गूढार्थदीपिका—सर्व द्रष्टा, दृश्य यांच्या ठिकाणी ज्ञान्याची एक अद्वैत सच्चिदानंद ब्रह्मदृष्टीच होते. त्याला ब्रह्माशिवाय काही दिसतच नाही, असा भाव. ब्रह्मणोऽन्यत् सदा नास्ति वस्तुतोऽवस्तुतोऽपि च। तथा सति शिवादन्यत्कथं पश्यति तत्त्ववित्॥ ५५॥ (सू. सं. य. वै. खं. अ. ४) जर अद्वैत परब्रह्माहून दुसरी निराळी अशी, सत्य किंवा मिथ्या वस्तूच नाही, तर ज्ञानी पुरुष परब्रह्माहून अन्य काही आहे, असे कसा पाहू शकेल? असे सूतसंहितेतही म्हटले आहे.
ऐसें वर्म जें गूढ। तें किजेल वाक्यारूढ।
जेणें थोडेनि पुरे कोड। बहुत मनींचें॥ ९॥
अर्थ—असे जे गुप्त ज्ञानरहस्य आहे, ते आता शब्दाने तुला सांगतो. ते थोडेही प्राप्त झाले असता मनातील सर्व इच्छा पूर्ण होऊन मन निरिच्छ होते.॥ ९॥
(श्लोक-३)
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वत:॥ ३॥
अर्थ—हजारो मनुष्यांत एखादाच परमेश्वरप्राप्तीचा प्रयत्न करतो व अशा प्रयत्न करणाऱ्यांमध्ये एखादाच पुरुष मला यथार्थपणे जाणतो.॥ ३॥
पैं गा मनुष्यांचिया सहस्त्रशा-। माजि विपाईलेचिया येथ धिंवसा।
तैसे या धिंवसेकरां बहुवसां-। माजि विरळा जाणे॥ १०॥
जैसा भरलेला त्रिभुवना-। आंत एकएक चांग अर्जुना।
निवडूनि कीजे सेना। लक्षवरी॥ ११॥
कीं तयाहीपाठीं। जे वेळीं लोह मांसातें घांटी।
ते वेळीं विजयश्रियेच्या पाटीं। एकचि बैसे॥ १२॥
तैसे आस्थेच्या महापुरीं। रिघताती कोटिवरी।
परी प्राप्तीच्या पैलतीरीं। विपाईला निगे॥ १३॥
म्हणऊनि सामान्य गा नोहे। हे सांगतां वडील गोठि गा आहे।
परी तें बोलों येईल पाहें। आतां प्रस्तुत ऐकें॥ १४॥
अर्थ— खरोखर अर्जुना! हजारो मनुष्यांमध्ये क्वचित एखाद्याच्याच ठिकाणी आत्मप्राप्तीकरता धैर्य दिसून येते आणि अशा पुष्कळ धैर्यवानांपैकी एखादाच मला जाणतो.॥ १०॥ ज्याप्रमाणे मनुष्याने भरलेल्या त्रैलोक्यातून एक एक धडधाकट धैर्यवान निवडून, लक्षावधी सेना उभारली जाते.॥ ११॥ पुन: त्यातही युद्धात शस्त्राचे शरीरावर लागणारे घावापाठी घाव धैर्याने सहन करून एखादाच शूर, विजयश्री संपादन करतो.॥ १२॥ त्याप्रमाणे परमेश्वरप्राप्तीच्या आस्थेच्या महापुरात कोटॺवधी लोक शिरतात म्हणजे अनेक लोक परमेश्वरप्राप्तीची इच्छा करतात, पण प्राप्तीच्या पलीकडील तीरावर एखादाच जातो—म्हणजे एखादाच परमेश्वरप्राप्ती करून घेतो.॥ १३॥ म्हणून परमेश्वरप्राप्तीचा परमार्थमार्ग सामान्य—म्हणजे कोणीही सहज करून घेऊ शकतो असा-नाही. परमेश्वरप्राप्ती होणे कठीण आहे, ते पुढे सांगता येईल. सध्या हे ऐक.॥ १४॥
गूढार्थदीपिका—सामान्य गा नोहे। हे सांगतां वडिल गोठि गा आहे—जीवाच्या ठिकाणी मुळातच आत्मविस्मृतिरूप अविद्यादोष असून, त्यामुळे त्याच्या ठिकाणी ‘देह म्हणजे मी’ असा आत्मसुखाचा विसर पडून, विषयसुखाची दृढ वासना उत्पन्न झाली आहे आणि या विषयवासनेमुळे होणाऱ्या पापकर्माने त्याची बुद्धी मंद होऊन विचारहीन झालेली आहे.
परमेश्वरप्राप्तीकरिता शास्त्रैकनिष्ठेनेच निष्काम कर्म करून, भगवदाज्ञापालनरूप भगवंताची भक्ती केली असता जीव निष्पाप होऊन, वैराग्यसंपन्न होतो व मग त्याची बुद्धी आत्मविचार करण्याजोगी शुद्ध होते व त्यायोगे त्याला परमेश्वरप्राप्ती होते. अशी भगवंताची प्राप्ती करून घेण्याकरिता एखादाच प्रयत्न करतो व कृतार्थ होतो; म्हणून परमार्थमार्ग थोर आहे व कठीण आहे.
(श्लोक-४-५)
भूमिरापोऽनलो वायु: खं मनो बुद्धिरेव च।
अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥ ४॥
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥ ५॥
अर्थ—पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश, मन, बुद्धी आणि अहंकार अशी आठ प्रकारची, भिन्न भिन्न झालेली प्रकृती, हीच अपरा किंवा कार्यप्रकृती होय.॥ ४॥ हे महाबाहो अर्जुना! जिने जगत धारण केले, ती जीवभूत प्रकृती म्हणजे पराप्रकृती होय, असे जाण.॥ ५॥
तरी अवधारीं गा धनंजया। हे महदादिक माझी माया।
जैसी प्रतिबिंबे छाया। निजांगाची॥ १५॥
अर्थ—अर्जुना! आता लक्ष दे. हे बुद्धॺादी आठ पदार्थ माझी माया आहे. आपल्या अंगाची सावली जशी भासमात्र असते, त्याप्रमाणे ती आहे.॥ १५॥
गूढार्थदीपिका—हे महदादिक माझी माया—“कापुसापासोनि होय दोरा। परी तो कापूसचि खरा। तैसे मनबुद्धिचित्तअहंकारा। होणें स्वरूपापासूनि” या मुकुंदराज महाराजांच्या वचनाप्रमाणे दोरा हे नाव व त्या नावाने दाखविलेले रूप किंवा आकार हे दोन्ही जसे कापूस या वस्तूच्या ठिकाणीच असतात, त्याप्रमाणे पृथ्वी, आप, तेज, वायू इत्यादी नावे व नावांनी दाखविलेली रूपे ही दोन्ही अधिष्ठानभूत परब्रह्मवस्तूच्या ठिकाणीच प्रगट होतात, म्हणून भूम्यादी सर्व नामरूपाने एक परब्रह्मवस्तूच व्यक्त झाली आहे. पण या नामरूपामुळे जीवाला भ्रम होऊन तो, त्या भिन्न वस्तू समजतो; म्हणून भूम्यादिकांना श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी ‘माया’ म्हटले आहे.
प्रतिबिंबे छाया। निजांगाची—मनुष्याची पडलेली छाया जशी भासमात्र असते, तसे भूम्यादिकाचे परब्रह्माहून भिन्न वस्तुत्व सर्व भासमात्र किंवा खोटे आहे असा अर्थ.
आणि इयेतें प्रकृति म्हणिजे। जे अष्टधा भिन्न जाणिजे।
लोकत्रय निफजे। इयेस्तव॥ १६॥
अर्थ—हिला प्रकृती म्हणतात. ती आठ प्रकारची, परस्परांहून भिन्न आहे. हिच्यापासून संपूर्ण त्रैलोक्य उत्पन्न होते.॥ १६॥
गूढार्थदीपिका—इयेतें प्रकृति म्हणिजे—प्रकृती म्हणजे कारण. ह्या भ्रमजन्य महदादिक वस्तूंपासूनच सर्व कार्यरूप ब्रह्मांड निर्माण होते; म्हणून या आठ वस्तूंना अपराप्रकृती असे येथे म्हटले आहे. अपर म्हणजे त्या कार्यरूप किंवा उत्पन्न होणाऱ्या असून, प्रकृती म्हणजे त्यापुढील सर्व स्थूल भूतसृष्टीचे कारण आहे.
सांख्यशास्त्रातही मन सोडून राहिलेल्या महत्, अहंकार व पंचतन्मात्रा “प्रकृतिविकृतय: सप्त” या सात पदार्थांना प्रकृतिविकृती म्हटले आहे. विकृती म्हणजे मूळ प्रकृतीचे कार्य व प्रकृती म्हणजे स्थूलभूत सृष्टीचे कारण असा अर्थ. येथे भगवंतांनी व श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी, वेदांताशी विरोध न येऊ देता, सांख्यप्रक्रियाच मांडली आहे आणि महदादिक आठ पदार्थ माया म्हणजे भ्रमजन्य आहेत, असे म्हणून, स्थूल-सूक्ष्म सर्व ब्रह्मांड भ्रमाचा पसारा आहे, असे सूचित केले आहे.
हे अष्टधा भिन्न कैसी। ऐसा ध्वनि धरिसी जरी मानसीं।
तरी तेचि गा आतां परियेसीं। विवंचना॥ १७॥
आप तेज गगन। मही मारुत मन।
बुद्धि अहंकार हे भिन्न। आठै भाग॥ १८॥
या आठांची जे साम्यावस्था। ते माझी परम प्रकृति पार्था।
तिये नाम व्यवस्था। जीव ऐसी॥ १९॥
अर्थ—ही आठ प्रकाराने भिन्न असलेली प्रकृती कोणती आहे, अशी तुला जाणण्याची इच्छा होईल, तर तेच आता स्पष्ट करून सांगतो, ऐक.॥ १७॥ पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश, मन, बुद्धी व अहंकार हे तिचे आठ भिन्न भिन्न भाग आहेत॥ १८॥ आणि या आठ पदार्थांची जी साम्यावस्था म्हणजे अव्यक्तदशा, ती माझी परम प्रकृती म्हटली जाते. तिला जीव हे नाव आहे.॥ १९॥
गूढार्थदीपिका—आठांची जी साम्यावस्था—ज्या अवस्थेत कोणत्याही कार्यभूत पदार्थाची विशेषभावाने प्रतीती येत नाही, तिला त्या पदार्थाची साम्यावस्था म्हणतात. हिलाच पदार्थाची कारणावस्था किंवा अव्यक्त अवस्था अशीही नावे आहेत. जीवाने मानलेले महदादिक पदार्थ प्रथम साम्यावस्थेत किंवा अव्यक्त असतात. मुळात वस्तू एक रूपाची असून, भ्रमाने ती भलत्याच प्रकारची दिसण्यापूर्वी, ज्या साम्यावस्थेत म्हणजे विशेषरहित अवस्थेत असते, ती अवस्था म्हणजे मूळ वस्तूचे अज्ञानच असणार. म्हणून येथे सच्चिदानंदस्वरूपाचे ठिकाणी भ्रमाने महदादिक पदार्थाचा भास होण्यापूर्वी ते महदादिक पदार्थ ज्या साम्यावस्थेत होते ती साम्यावस्था म्हणजे सच्चिदानंदस्वरूपाचे अज्ञानच होय.
तिये नाम व्यवस्था। जीव ऐसी—सर्व ब्रह्मांडाचे साम्यावस्थारूप जे मूळ कारण आहे, ते कारण म्हणजे जीव होय, असे माउलींनी येथे म्हटले आहे. याचा अर्थ असा आहे की “अज्ञानप्रतिबिंबचैतन्यं जीव:” ब्रह्मस्वरूपाचे जे अज्ञान, त्यात प्रतिबिंबित झालेले चैतन्य तो जीव होय, असे वेदांतशास्त्रात म्हटले आहे, म्हणजे चैतन्य व अज्ञान यांचा संबंध ही जीवदशा होय. जीवातील चैतन्यांश जड-विनाशी नसल्यामुळे तो जड-विनाशी अशा महदादिकांची प्रकृतिरूप साम्यावस्था होऊ शकत नाही. कारण समानधर्मियांचाच कार्यकारणभाव सिद्ध होत असतो. विषमधर्मियांचा कार्यकारणभाव सिद्ध होत नाही. म्हणून ज्या अज्ञानात प्रतिबिंबित झाल्यामुळे चैतन्याला जीवसंज्ञा प्राप्त झाली, ते अज्ञानच महदादिक पदार्थाची साम्यावस्था होय, असे मानावे लागते आणि हेच “तिये नाम व्यवस्था। जीव ऐसी”, या चरणाने माउलींनी सुचविले आहे.
वेदांतातही परब्रह्मस्वरूपाचे अज्ञान, हे सर्व जडविनाशी जगत् प्रतीतीला कारण आहे, असेच मानले आहे. वेदांतात जीव एक आहे व जीव अनेक आहेत असे दोन वाद आहेत. अज्ञान एक आहे व त्यात प्रतिबिंबित किंवा तदुपहित चैतन्यरूप जीव एक आहे, असा एकजीववाद्यांचा सिद्धांत असून, अज्ञाने अनेक असून त्यात प्रतिबिंबित चैतन्यरूप जीव अनेक आहेत असा अनेक जीववाद्यांचा सिद्धांत आहे. अनेक जीववादात ईश्वरसृष्टिकर्ता असून, एक जीववादात “अस्मिन्पक्षे जीव एव स्वाज्ञानवशात् जगदुपादानं निमित्तं च” जीव हा आपल्या अज्ञानाने जगाचे उपादान व निमित्त असे दोन्ही प्रकारचे कारण होतो-म्हणजे तोच सच्चिदानंदस्वरूपाला विसरून स्वप्नाप्रमाणे आपली जगद्रूपाने कल्पना करतो. “ध्यायतीव लेलायतीव” (बृ. उ. ४-३-७) असे श्रुतीने सांगितले आहे. या दोन वादांतील भेद पुढे नवव्या अध्यायात विशेष रितीने सांगण्यात येईल.
‘जीव’ या एकवचनी प्रयोगावरून श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी येथे एक जीववादच स्वीकारला आहे, हे स्पष्ट होते.
जे जडातें जीववी। चेतनेतें चेतवी।
मनाकरवीं मानवी। शोक मोहो॥ २०॥
पैं बुद्धीच्या अंगीं जाणणें। तें जिये जवळिकेचें करणें।
जिया अहंकाराचे विंदाणें। जगचि धरिजे॥ २१॥
अर्थ—जी जड पदार्थ अस्तित्वात आणते, निष्क्रिय चैतन्याकडून क्रिया करविते व मनाला शोक, मोह मानायला लावते,॥ २०॥ बुद्धीचा जाणणे हा धर्म तिच्या सान्निध्यानेच उत्पन्न होतो व अहंकाररूपी खेळाने जग धरून ठेविले जाते.॥ २१॥
गूढार्थदीपिका—बुद्धीच्या अंगीं जाणणें। तें जिये जवळिकेचें करणें—प्रकृतीचा संबंध वागविला जातो, तोपर्यंत बुद्धीत जाणीव स्फुरते. वास्तविक पाहता परब्रह्म जाणीवरहित निर्विकल्प आहे असा भाव.
जिया अहंकाराचे विंदाणें। जगचि धरिजे—प्रकृतीचे कार्य जो मिथ्या अहंकार, त्यामुळेच जीवाला जगाचा प्रत्यय येतो. अहंकार नि:शेष नाहीसा झाला की, जगाचा मुळीच प्रत्यय येत नाही.
(श्लोक-६)
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय।
अहं कृत्स्नस्य जगत: प्रभव: प्रलयस्तथा॥ ६॥
अर्थ—अर्जुना! सर्व भूते यांच्यापासून उत्पन्न झाली असे जाण. मीच संपूर्ण जगाच्या उत्पत्तिस्थितिलयांचे स्थान आहे.॥ ६॥
ते सूक्ष्म प्रकृति कोडें। जैं स्थूळाचिया आंगा घडे।
तैं भूतसृष्टीची पडे। टांकसाळ॥ २२॥
चतुर्विध ठसा। उमटों लागे आपैसा।
मोला तरी सरिसा। परी थरचि आनान॥ २३॥
होती चौऱ्यांसीं लक्ष थरा। येरा मिती नेणिजे भांडारा।
भरे आदिशून्याचा गाभारा। नाणेयांसी॥ २४॥
अर्थ—ती सूक्ष्मप्रकृती-महदादिक अपरा-जेव्हा स्थूल सृष्टीला जन्म देते, तेव्हा सर्व भूतसृष्टी, टाकसाळेतील नाण्यांप्रमाणे उत्पन्न होते.॥ २२॥ जारज, अंडज, स्वेदज व उद्भिज्ज अशी चार प्रकारची सृष्टी आपोआप उत्पन्न होते. सर्वांचे मोल सारखेच असते—म्हणजे सर्व भूतसृष्टी पांच-भौतिकच असते. त्यांत नामरूपांचा प्रकार निरनिराळा असतो, इतकेच.॥ २३॥ असे हे भूतांचे प्रकार किंवा योनी चौऱ्यांशी लक्ष आहेत. त्यांतील भूतांची गणतीच करता येत नाही. ज्या परमेश्वराच्या ठिकाणी जगाचे मुळीच अस्तित्व नाही, त्या परमेश्वराचे आदिशून्याचा गाभारा म्हणजे जगरहित अस्तित्वस्वरूपदालन, भूतसृष्टिरूप नाण्यांनी भरून जाते.॥ २४॥
गूढार्थदीपिका—आदिशून्याचा गाभारा—“सर्व शून्याचा निष्कर्षु। जिया बाईला केला पुरुषु” (अमृ. प्र. १-२७). ज्या ठिकाणी कोणत्याही ज्ञानाची जाणीव नसते, असे निर्विकल्प चिन्मात्र ब्रह्मस्वरूप हा आदिशून्याचा गाभारा होय.
ऐसें एकतुकें पांचभौतिक। पडती बहुवस टांक।
मग तिये समृद्धीचे लेख। प्रकृतीचि धरी॥ २५॥
जें आंखूनि नाणें विस्तारी। पाठीं तयाची आटणी करी।
माजी कर्माकर्माचिया व्यवहारीं। प्रवर्तु दावी॥ २६॥
हें रूपक परी असो। सांगों उघड जैसें ये परियेसों।
तरी नामरूपाचा अतिसो। प्रकृतीच कीजे॥ २७॥
आणि प्रकृति तंव माझ्या ठायीं। बिंबे येथ आन नाहीं।
म्हणोनि आदि मध्य अवसान पाहीं। जगासि मी॥ २८॥
अर्थ—याप्रमाणे एकसारखी अनेक पांचभौतिक भूतरूपी नाणी पडतात आणि त्या वाढीची मोजदाद प्रकृतीच करते.॥ २५॥ ही प्रकृती भूतसृष्टीच्या नाण्यांची बरोबर त्यांच्या आकाराला धरून उत्पत्ती करते व नंतर त्याचा पुन: लय करते. उत्पत्तिलयांच्या मध्ये पापपुण्याच्या व्यवहाराची प्रवृत्ती हीच करते.॥ २६॥ पण हे रूपक असू द्या. स्पष्ट समजेल, असे आता सांगतो. ज्याला आपण जगत म्हणतो, तो केवळ नामरूपाचा विस्तार— म्हणजे निरनिराळॺा नामरूपांचे निरनिराळे पदार्थ-आहे. तो असा विस्तार प्रकृतीनेच केला आहे॥ २७॥ आणि ही अज्ञानरूप प्रकृती माझ्या ठिकाणीच कल्पिली जाते, हे काही खोटे नाही; म्हणून जगाचे आदी, मध्य, अंत मीच आहे, असे जाण.॥ २८॥
(श्लोक-७)
मत्त: परतरं नान्यत्किंचिंदस्ति धनंजय।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥ ७॥
अर्थ—अर्जुना! मी अत्यंत अद्वैतस्वरूप असल्यामुळे माझ्याहून दुसरी निराळी वस्तूच नाही. म्हणून सूत्रांत मणी असावे, त्याप्रमाणे हे सर्व माझ्यात भरलेले आहे.॥ ७॥
हें रोहिणीचें जळ। तयाचें पाहतां येइजे मूळ।
तैं रश्मि नव्हती केवळ। होय तें भानु॥ २९॥
तयाचिपरी किरीटी। इया प्रकृती जालिये सृष्टी।
जैं उपसंहरूनि कीजेल ठी। तैं मीचि आहें॥ ३०॥
ऐसें होय दिसे न दिसे। हें मजचिमाजी असे।
मियां विश्व धरिजे। जैसें सूत्रें मणि॥ ३१॥
सुवर्णाचे मणी केले। ते सोनियाचे सुतीं वोंविले।
तैसें म्यां जग धरिलें। सबाह्याभ्यंतरीं॥ ३२॥
अर्थ—अर्जुना! हे मृगजळ, याचे मूळ पाहू गेले असता केवळ किरण हे मूळ नसून, साक्षात सूर्य हाच एक मूळ असतो.॥ २९॥ त्याचप्रमाणे अर्जुना! ही जी प्रकृती सृष्टी झाली, त्या सृष्टीचा उपसंहार करून पाहिले तर मीच आहे, असा अनुभव येतो.॥ ३०॥ सृष्टीचे उत्पन्न होणे, दिसणे, न दिसणे हे सर्व भास माझ्या ठिकाणी आहेत व ज्याप्रमाणे सुतात ओवलेल्या मण्यांना सूत्र धरून ठेवते, त्याप्रमाणे मी जगाला धारण करतो.॥ ३१॥ ज्याप्रमाणे सोन्याचे मणी करून, सोन्याच्या सुतात ओवावे, त्याप्रमाणे आतून बाहेरून मी जगाला धरून ठेवले आहे—म्हणजे नामरूपरहित व नामरूपसहित मीच आहे.॥ ३२॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे सूर्याच्या प्रकाशाच्या होणाऱ्या सूक्ष्म कंपनावर मृगजळाचा भ्रम होतो, ते जळ नसून सूर्यप्रकाशाचे कंपन होय. त्याप्रमाणे अज्ञानप्रकृतीपासून झालेल्या सृष्टीचा लय करून किंवा कल्पना सोडून पाहू लागल्यास, सृष्टी नाही, एक मीच आहे, असा अनुभव येतो. म्हणून हे भूतसृष्टिरूप जगत् सच्चिदानंद परमेश्वरापासून झाले नसून, अज्ञान-भ्रमरूप जी पराप्रकृती तिच्यापासून ते झाले आहे. परमात्मा केवळत्या जगद्रूपभ्रमाचा आधार आहे-म्हणजे जगद्रूपभ्रमाची कल्पना परमेश्वरावर केली गेली आहे, असे येथे दाखविले आहे. वास्तविक नामरूपात्मक प्रपंच म्हणून काही एक निराळी वस्तू नसून, ज्याला जीव नामरूपात्मक प्रपंच म्हणतो, तो परब्रह्माचाच नामरूपात्मक देखावा आहे, असे कळून येते, हे माउलींनी या ओव्यांतून स्पष्ट केले आहे.
(श्लोक-८-११)
रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययो:।
प्रणव: सर्ववेदेषु शब्द: खे पौरुषं नृषु॥ ८॥
पुण्यो गन्ध: पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥ ९॥
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥ १०॥
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम्।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ॥ ११॥
अर्थ—अर्जुना! पाण्याच्या ठिकाणी असलेला रस, चंद्रसूर्याच्या ठिकाणी असलेली प्रभा आणि मनुष्यांत असणारे पौरुष हे सर्व मी आहे.॥ ८॥ पृथ्वीमध्ये असलेला शुद्ध गंध, अग्नीच्या ठिकाणचे तेज, सर्व भूते ज्यावर जगतात ते जीवन आणि तपस्वियांच्या ठिकाणचे तप मी आहे.॥ ९॥ अर्जुना! सर्व भूतांचे अनादी शाश्वत बीज मीच आहे, असे जाण. बुद्धिमंताचे ठिकाणी असलेली बुद्धी मीच आहे. तेजस्वी पुरुषाच्या ठिकाणी असलेले तेज मीच आहे.॥ १०॥ हे भरतश्रेष्ठ! बलवानाच्या ठिकाणी असणारे बल व धर्माच्या अविरोधी जी विषयकामना आहे, ती वासना किंवा काम मी आहे.॥ ११॥
म्हणोनि उदकीं रस। कां पवनीं जो स्पर्श।
शशिसूर्यीं जो प्रकाश। तो मीचि जाण॥ ३३॥
तैसाचि नैसर्गिक शुद्ध। मी पृथ्वीच्या ठायीं गंध।
गगनीं मी शब्द। वेदीं प्रणव॥ ३४॥
नराच्या ठायीं नरत्व। जें अहंभाविये सत्त्व।
तें पौरुष मी हें तत्त्व। बोलिजत असे॥ ३५॥
अग्नि ऐसें अहाच। तेजीं नामाचें आहे कवच।
तें परतें केलिया साच। निजतेज तें मी॥ ३६॥
आणि नानाविध योनी। जन्मोनि भूतें त्रिभुवनीं।
वर्तत आहाति जीवनीं। आपुलाल्या॥ ३७॥
एकें पवनचि पिती। एकें तृणास्तव जिती।
एकें अन्नाधारें राहती। जळें एकें॥ ३८॥
ऐसें भूतप्रति आनान। जें प्रकृतिवशें दिसे जीवन।
तें आघवाठायीं अभिन्न। मीचि एक॥ ३९॥
अर्थ—म्हणून पाण्याच्या ठिकाणी जो रस आहे, वायूच्या ठिकाणी जो स्पर्श आहे, चंद्रसूर्याच्या ठिकाणी जो प्रकाश आहे, तो मी आहे.॥ ३३॥ त्याचप्रमाणे पृथ्वीच्या ठिकाणी जो स्वाभाविक शुद्ध वास आहे, आकाशात जो शब्द आहे व वेदांत जो प्रणव आहे, तो मी आहे.॥ ३४॥ मनुष्याच्या ठिकाणी मनुष्यत्व म्हणजे जे मीपणाने स्फुरणारे सत्त्व आहे, ते मीच आहे, असा सिद्धांत देव सांगत आहेत.॥ ३५॥ तेजाच्या ठिकाणी अग्नी या नामाचे वरवर कवच दिसते, ते नाहीसे झाल्यावर जे तेज राहते, ते माझे निजतेज आहे.॥ ३६॥ नानाप्रकारच्या योनीत जन्मलेले सर्व ब्रह्मांडातील प्राणी आपापल्या रितीने निरनिराळॺा पदार्थांवर जगतात.॥ ३७॥ कोणी वायूवरच जगतात, कोणी तृणावर जगतात, कित्येक अन्नावर जगतात व कोणी पाण्यावर पोसले जातात.॥ ३८॥ याप्रमाणे जीवाजीवाचे भिन्न भिन्न जीवन आहे, ते प्रकृतीमुळे भिन्न भिन्न दिसते, एऱ्हवी सर्व भूतांच्या ठिकाणी एक मीच अभिन्न जीवन आहे.॥ ३९॥
गूढार्थदीपिका—सृष्टीतील पदार्थांत जे वस्तुत्व आहे, ते सर्व वस्तुत्व एक भगवंतच आहेत. भगवंतावाचून निराळे वस्तुत्व नाही. एका भगवंताचीच निरनिराळॺा वस्तुत्वाने कल्पना केली गेली आहे. पदार्थांत जे पदार्थाचे अस्तित्व आहे, ते पदार्थाचे स्वतंत्र अस्तित्व नसून परमात्म्याचे अस्तित्व आहे. पदार्थांत जो चैतन्यांश आहे, तो परमेश्वराचा अंश होय आणि पदार्थ भोगून ज्या सुखभोगावर प्राणी जगतो, ते सुख परमात्माच होय, असा अर्थ.
पैं आदिचेनि अवसरें। विरूढे गगनाचेनि अंकुरें।
जें अंतीं गिळी अक्षरें। प्रणवपीठींचीं॥ ४०॥
जंव हा विश्वाकार असे। तंव जें विश्वाचिसारखें दिसे।
मग महाप्रळयदशे। कैसेनि नव्हे॥ ४१॥
अर्थ—सृष्टीच्या उत्पत्तीच्या वेळेस जे आकाशरूपी अंकुराने वाढते व प्रलयाच्या वेळी शेवटी जे प्रणवाची अ, उ, म, ही अक्षरे गिळून सर्व सृष्टीचा लय करते.॥ ४०॥ जोपर्यंत हा विश्वाचा आकार आहे, तोपर्यंत जे विश्वाच्या आकाराचे दिसते व महाप्रलयामध्ये जे कोणत्याही प्रकाराने राहत नाही.॥ ४१॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्माचे अद्वैतत्व केव्हाही नाहीसे होत नाही. “आंगाचिया आटणिया। कांतु उवाया आणिला जिया। स्वसंकोचे प्रिया। रूढविली जेणें॥ ३२॥” (अमृ. प्र. १) परब्रह्म सृष्टिकाली आपल्या शक्तीशी एकरूप होऊन केवळ एका शक्तिरूपाने अद्वैतरूप राहते आणि महाप्रलयात सर्व शक्त्याविर्भावाचे आपल्याशी ऐक्य करून घेऊन, केवळ आपल्या स्वरूपाने अद्वैतरूप राहते.
ऐसें अनादि जें सहज। तें मी गा विश्वबीज।
हें हातातळीं तुज। देईजत असें॥ ४२॥
मग उघड करूनि पांडवा। जैं हें आणिसी सांख्याचिया गांवा।
तैं ययाचा उपेग बरवा। देखसील॥ ४३॥
अर्थ—असे अनादी व स्वाभाविक जे विश्वाचे बीज, ते मी आहे. हा सिद्धांत तुझ्या हातात देत आहे, म्हणजे स्पष्ट सांगत आहे.॥ ४२॥ मग हा सिद्धांत जेव्हा सांख्यशास्त्राच्या साहाय्याने म्हणजे आत्मानात्म-व्यतिरेकाने उघड म्हणजे स्पष्ट करून घेशील, तेव्हा या सिद्धांताचा उपयोग तुला कळू लागेल.॥ ४३॥
गूढार्थदीपिका—भूतसृष्टी ही सत्य आहे, असे जोपर्यंत वाटते, तोपर्यंत त्या सर्व सृष्टीला कारण असलेल्या परमेश्वराचा अनुभव घेण्याकरिता, व्यतिरेक करून म्हणजे परमेश्वराला सृष्टीहून निराळे समजून व अलग करून, घेतले पाहिजे.
परी हे अप्रासंगिक आलाप। आतां असतु बोलों संक्षेप।
जाण तपियांच्या ठायीं तप। तें रूप माझें॥ ४४॥
बळियांमाजी बळ। तें मी जाण अढळ।
बुद्धिमंतीं केवळ। बुद्धि ते मी॥ ४५॥
भूतांच्या ठायीं काम। तो मी म्हणे आत्माराम।
जेणें अर्थास्तव धर्म। थोर होय॥ ४६॥
अर्थ—पण आता हे प्रस्तुत विषयाला सोडून असलेले भाषण पुरे. ते मी बोलत नाही. आता पुढे संक्षेपाने सांगतो. तपस्वियांच्या ठिकाणी जे तप असते ते माझे रूप होय.॥ ४४॥ बलवंतांमध्ये जे बल असते ते निश्चित मी आहे. बुद्धिमंताचे ठिकाणी जी बुद्धी आहे ती मी आहे.॥ ४५॥ ज्या विषयसुखाच्या वासनेने केवळ धर्मपुरुषार्थ साधण्याकरिताच धन संपादन केले जाते, ती जीवाच्या ठिकाणी असणारी वासना, माझे स्वरूप होय, असे आत्मस्वरूपात रममाण होणारे भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले.॥ ४६॥
येऱ्हवीं विकाराचेनि पैसें। करी कीर इंद्रियांच्याचि ऐसें।
परी धर्मासि वेखासें। जावों नेदी॥ ४७॥
जो अप्रवृत्तीचा अव्हांटा। सांडूनि विधीचिया निघे वाटा।
तेवींचि नियमाचा दिवटा। सवें चाले॥ ४८॥
काम ऐशिया वोजा प्रवर्ते। म्हणोनि धर्मासि होय पुरतें।
मोक्षतीर्थींचे मुक्तें। संसार भोगी॥ ४९॥
जो श्रुतिगौरवाच्या मांडवीं। काम सृष्टीचा वेल वाढवी।
जंव कर्मफळेसीं पालवी। अपवर्गीं टेंके॥ ५०॥
अर्थ—एऱ्हवी वाढलेल्या विकारानुसारच इंद्रियांना आवडेल तसेच वागतो, पण ते वागणे, धर्माच्या विरुद्ध कधी होऊ देत नाही.॥ ४७॥ शास्त्राने निषेध केलेल्या अपप्रवृत्तीचा आडमार्ग सोडून, शास्त्राने सांगितलेल्या मार्गानेच जो जातो व त्याचप्रमाणे शास्त्रोक्त नियमाची मशाल बरोबर घेऊन जो चालतो॥ ४८॥ विषय वासनेची पूर्ती, अशी शास्त्रीय मार्गानेच होत असल्यामुळे धर्माचे पूर्ण आचरण होते. असे शास्त्राने सांगितल्याप्रमाणे विषयांचे सेवन करणारे पुरुष संसारसुख भोगणारे मोक्षतीर्थांतील मोतीच होत. किंवा मोक्षतीर्थांत मुक्त होऊन संसार भोगतात, असा अर्थ.॥ ४९॥ जो वेदाज्ञेचा अत्यंत आदर बाळगून, त्या आदररूपी मांडवावरच, आपल्या नानाप्रकारच्या विषयवासनेचा वेल, त्याची पाने, फुले मोक्षाला टेकेपर्यंत वाढवितो.॥ ५०॥
गूढार्थदीपिका—“धर्मस्य ह्यापवर्ग्यस्य” (भाग. स्कं. १-२-९) प्रवृत्तिधर्मही स्वैर विषयसुखभोगाकरिता निर्माण झाला नसून, स्वैर विषयसेवनास आळा बसून जीवाला मोक्ष प्राप्त व्हावा, याच उद्देशाने निर्माण झाला आहे. आपली स्वतंत्र विषयसुखभोगाची इच्छा न ठेवता, केवळ भगवंताची आज्ञा समजून शास्त्रानुसार विषयसेवन करणाऱ्याचे विषयसेवनही अपवर्ग म्हणजे मोक्षप्राप्ती करून देणारे होते, असे भगवंताचे व माउलीचे म्हणणे आहे.
ऐसा नियत कां कंदर्प। जो भूतां या बीजरूप।
तो मी म्हणे बाप। योगियांचा॥ ५१॥
हें एकेक किती सांगावें। आतां वस्तुजातचि आघवें।
मजपासूनि जाणावें। विकारलें असे॥ ५२॥
अर्थ—अशी शास्त्रनियमित विषयवासना व जी या सर्व भूतसृष्टीच्या उत्पत्तीला बीजभूत आहे, ती वासना मी आहे, असे सर्व योगियांचा बाप म्हणतो.॥ ५१॥ अर्जुना! हे एक एक निराळे किती सांगू! जेवढी काही वस्तू आहे, ती संपूर्ण वस्तू मजपासूनच उत्पन्न झाली आहे, असे समज.॥ ५२॥
(श्लोक-१२)
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि॥ १२॥
अर्थ—जे काही सात्त्विक, राजस, तामस भाव आहेत, ते सर्व माझ्यापासूनच प्रगट झाले आहेत, असे जाण; पण ते माझ्या ठिकाणी भासत असले, तरी त्यांच्यात मी नाही.॥ १२॥
जे सात्त्विक हन भाव। कां रजतमादि सर्व।
ते ममरूपसंभव। वोळखें तूं॥ ५३॥
ते हे जाले तरी माझ्या ठायीं। परी तयांमाजी मी नाहीं।
जैसी स्वप्नींच्या डोहीं। जागृती न बुडे॥ ५४॥
जैसी रसाचीच सुघट। बीजकणिका घनवट।
परी तियेस्तव होय काष्ठ। अंकुरद्वारें॥ ५५॥
मग तया काष्ठाच्या ठायीं। सांग पां बीजपण असे काई।
तैसा मी विकारीं नाहीं। जरी विकारला दिसें॥ ५६॥
पैं गगनीं उपजे आभाळ। परी तेथ गगन नाहीं केवळ।
अथवा आभाळीं होय सलिल। तेथ अभ्र नाहीं॥ ५७॥
मग त्या उदकाचेनि आवेशें। प्रगटलें तेज जें लखलखीत दिसे।
तिये विजूमाजि असे। सलिल कायि॥ ५८॥
सांगें अग्नीस्तव धूम होये। तिये धूमीं काय अग्नि आहे।
तैसा विकार हा मी नोहें। जरी विकारला असें॥ ५९॥
अर्थ—अर्जुना! जे काही सात्त्विक, राजस, तामस भाव आहेत, ते सर्व माझ्या स्वरूपापासून झाले, असे जाण.॥ ५३॥ ज्याप्रमाणे स्वप्न जागृतीच्या संस्काराने होते, तरी स्वप्नात जागृती राहत नाही, त्याप्रमाणे हे सात्त्विकादी सर्व भाव माझ्या ठिकाणी भासत असले, तरी त्यात मात्र मी नाही.॥ ५४॥ ज्याप्रमाणे छोटेसे व घन असलेले बी केवळ रसाचेच बनलेले असते आणि त्यापासूनच अंकूर उत्पन्न होऊन, पुढे त्याचे काष्ठ होते.॥ ५५॥ मग उत्पन्न झालेल्या काष्ठाच्या ठिकाणी बीज असते काय? अर्जुना! सांग बरे. त्याप्रमाणे त्रिगुणात्मक कार्यरूपाने मीच कार्यरूप झालो, असे दिसत असले, तरी त्या कार्यात मात्र मी नाही.॥ ५६॥ वास्तविक आकाशातच अभ्रे येतात, पण त्या अभ्रांत आकाश नसते, किंवा अभ्रांपासून पाऊस पडतो, पण त्या पावसात अभ्रे नसतात.॥ ५७॥ पाण्याने भरलेल्या मेघांच्या संघर्षणाने लखलखीत अशी वीज चमकते, पण त्या विजेमध्ये पाणी असते काय?॥ ५८॥ अर्जुना! सांग, अग्नीपासून धूर होतो, पण त्या धुरात अग्नी असतो काय? त्याप्रमाणेच हे सर्व त्रिगुणात्मक सृष्टिकार्य माझ्या ठिकाणी भासत असले, तरी ते कार्य मात्र मी नव्हे.॥ ५९॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्मापासून झालेली सृष्टी, जोपर्यंत जीव परब्रह्माहून निराळी वस्तू समजतो, तोपर्यंत त्या सृष्टीत, त्याला परब्रह्माचा अनुभव येणे शक्य नाही, असा भाव.
(श्लोक-१३)
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभि: सर्वमिदं जगत्।
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्य: परमव्ययम्॥ १३॥
अर्थ—त्रिगुणात्मक ह्या सर्व भावांनी सर्व प्राणी मोहित झाले आहेत, म्हणून या त्रिगुणात्मक भावाच्या पलीकडे किंवा त्रिगुणात्मकभावातीत असलेला मी अविनाशी आहे, असे मला जाणत नाहीत.॥ १३॥
परी उदकीं जाली बाबुळी। ते उदकातें जैसी झांकोळी।
कां वायांचि आभाळीं। आकाश लोपे॥ ६०॥
हां गा स्वप्न लटिकें म्हणों ये। परि निद्रावशें बाणलें होये।
तंव आठव काय देत आहे। आपणपेयां॥ ६१॥
हें असो डोळ्ॺांचें। डोळांचि पडळ रचे।
तेणें देखणेंपण डोळ्ॺांचें। न गिळिजे कायि॥ ६२॥
तैसी हे माझीच बिंबली। त्रिगुणात्मक साउली।
कीं मजचि आड वोडवली। जवनिका जैसी॥ ६३॥
म्हणऊनि भूतें मातें नेणती। माझींच परी मी नव्हती।
जैसी जळींचीं जळीं न विरती। मुक्ताफळें॥ ६४॥
पैं पृथ्वीयेचा घट कीजे। सवेंचि पृथ्वीसि मिळे जरी मेळविजे।
एऱ्हवीं तोचि अग्निसंगें सिजे। तरी वेगळा होय॥ ६५॥
तैसें भूतजात सर्व। हे माझेचि कीर अवयव।
परी मायायोगें जीव-। दशे आले॥ ६६॥
म्हणोनि माझेचि मी नव्हती। माझेचि मज नोळखती।
अहंममताभ्रांती। विषयांध जाले॥ ६७॥
अर्थ—पाण्यापासूनच शेवाळ होते व पाण्यालाच आच्छादिते किंवा व्यर्थच मेघाच्या योगाने आकाश दिसत नाही, असे वाटते.॥ ६०॥ दिसलेले स्वप्न खोटे असते हे खरे, पण निद्रेमुळे जेव्हा स्वप्न पाहतो, तेव्हा ते स्वप्न आपल्याला आपले स्मरण होऊ देते काय?॥ ६१॥ हे असो, डोळॺावर येणारा पडदा डोळॺापासूनच उत्पन्न होतो, पण त्याच्या योगाने डोळॺाचे पाहणे नाहीसे होत नाही काय?॥ ६२॥ याप्रमाणे माझ्या शुद्ध शक्तीच्या ठिकाणी कल्पिलेली ही त्रिगुणात्मक छाया पडद्याप्रमाणे माझ्या आड आली, म्हणजे माझा अनुभव जीवाला येऊ देत नाही.॥ ६३॥ म्हणून ज्याप्रमाणे पाण्यापासून झालेली मोत्ये पाण्यात पुन: विरत नाहीत, त्याप्रमाणे माझ्यापासूनच झालेली भूते मला जाणत नाहीत व माझ्याशी ऐक्य पावत नाहीत.॥ ६४॥ मातीपासून केलेला घट लगेच मातीत मिळविला तर मिळू शकतो, पण एकदा विस्तवात भाजला गेला की, मग मातीहून वेगळा पडतो, म्हणजे मातीत मिळत नाही.॥ ६५॥ त्याप्रमाणे सर्व प्राणी, वास्तविक माझेच अंश आहेत. पण मायाभ्रांतीने किंवा अज्ञानामुळे जीवदशेला आले म्हणजे आपल्याला माझ्याहून निराळे समजतात.॥ ६६॥ म्हणून प्राणी माझेच असून मत्स्वरूप होत नाहीत. माझेच असून मला ओळखत नाहीत. देह म्हणजे मी व स्त्रीपुत्रादी विषय हे माझे, अशा अहंताममता भ्रांतीने (माझ्याहून निराळे पडून) विषयासक्त झाले.॥ ६७॥
गूढार्थदीपिका—कोणतीही वस्तू व तिची शक्ती यांचे ऐक्यच असते. वस्तू म्हणजे शक्ती व शक्ती म्हणजे वस्तूच होय. शक्तीची अव्यक्तदशा म्हणजे वस्तू व वस्तूची व्यक्तदशा म्हणजे शक्ती होय, असेही म्हणण्यास हरकत नाही. परमेश्वर व परमेश्वराची मायाशक्ती, यांचेही असेच ऐक्य आहे. “जैसि कां समिरेसकट गति। कां सोनियासकट कान्ति। तैसि शिवेसि शक्ती। अवघिचि जो॥ ४१॥ कस्तुरीसकट परिमळु। कां उष्मेसकट अनळु। तैसा शक्तीसि केवळु। शिवूचि जो॥ ४२॥” (अमृ. प्र. १) हे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी या ओव्यांत सांगितले आहे.
अर्थात परमेश्वर सच्चिदानंदरूप असल्यामुळे त्याची शक्तीही सच्चिदानंदस्वरूप आहे यात शंका नाही. किंबहुना परमेश्वराने सच्चिदानंदरूपाने प्रगट होणे म्हणजे तो शक्तीचा आविष्कारच होय. म्हणून मुळात परमेश्वराची शक्ती सच्चिदानंदरूप आहे. त्रिगुणात्मक नाही. ही परमेश्वराची शक्ती सच्चिदानंदधर्मयुक्त नामरूपाने अभिव्यक्त होते. ज्याप्रमाणे तरंग जसा पाण्यावर स्फुरतो, म्हणून त्याचे पाण्याशी ऐक्य असते. त्याप्रमाणे परमेश्वरशक्ती परमेश्वरावर स्फुरत असल्यामुळे तिचेही परमेश्वराशी ऐक्य असते असे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी ‘दोघां एकसत्तेचें बैसणें। दोघां एका प्रकाशाचें लेणें’ या ओवीने सांगितले आहे.
पण जीव हा परमेश्वराचे व मायाशक्तीचे ऐक्य जाणत नाही व तो नामरूपाकडेच लक्ष देतो. त्यामुळे परमेश्वराचा त्याला विसर पडून नामरूपात्मक शक्ती, परमेश्वराहून भिन्न वस्तुरूपाने व भिन्न लक्षणाने त्याच्या अनुभवाला येते—म्हणजे त्याला ती परमेश्वराची शक्ती, त्याच्या अज्ञानामुळे, त्रिगुणात्मक मायारूप भासते.
परमेश्वराच्या मायाशक्तीचे व परमेश्वराचे ऐक्य विसरणे, यालाच अज्ञान किंवा मायाभ्रांती म्हणतात. “तैसी अज्ञानांगीकारें। निघाली वृत्ति विखुरे। ते सत्त्वरजद्वारें। तमही होय” (ज्ञाने. १४-१४४) जीवाने अज्ञानाचा अंगीकार केला—म्हणजे परमेश्वर व परमेश्वराची शक्ती यांचे ऐक्य विसरला—की वृत्तिरूपाने भासणारी परमेश्वराची सच्चिदानंदरूपशक्ती सत्त्व, रज, तम या तीन गुणांनी युक्त अशी त्याला भासते, असे या ओवीने श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी सांगितले आहे.
अर्थात, हा मायेचा त्रिगुणात्मक अनुभव, मूळमायेच्या अनुभवाच्या विपरीत असल्यामुळे, तो परमेश्वरस्वरूपाच्या खऱ्या अनुभवाच्या आड येतो. म्हणून भगवंत म्हणतात, ही जी त्रिगुणात्मक नामरूपात्मक जडविनाशी कार्यसृष्टी आहे, ती माझ्या ठिकाणीच जरी भासते किंवा मीच त्या रूपाने जरी भासतो, तरीपण तो तसा सृष्टीचा अनुभव भ्रांत असल्यामुळे, त्या भ्रांतसृष्टीत मी नाही.
(श्लोक-१४)
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥ १४॥
अर्थ—मज देवाची ही त्रिगुणात्मक माया, जीवाला आपल्या सामर्थ्याने तरून जाण्याला अत्यंत दुस्तर आहे. सर्व भावाने मलाच भजणारे व शरण येणारेच ती माया तरून जातात.॥ १४॥
आतां महदादि हे माझी माया। उतरोनियां धनंजया।
मी होईजे हें आया। कैसेनि ये॥ ६८॥
अर्थ—आता महदादी प्रकृतीच्या पार होऊन, मज परमेश्वराशी कसे ऐक्य प्राप्त करून घेता येईल?॥ ६८॥
गूढार्थदीपिका—आतां महदादि हे माझी माया- महदादिक पदार्थ हे वस्तुत: भगवंताची माया म्हणजे शक्ती नव्हे, हे वरील निरूपणावरून स्पष्ट होते. येथे “माझी माया” या शब्दाने परमेश्वराच्या मूळ सच्चिदानंदस्वरूपशक्तीच्या ठिकाणीच भ्रांतिरूप मायाशक्तीची कल्पना होते, एवढेच सुचविले आहे. किंवा “महदादि हे माझी माया” या चरणाचा, माझ्या ठिकाणी भासणारी महदादी भिन्न पदार्थाची भ्रांती असा अर्थ करावा.
जिये ब्रह्माचळाचा आधाडां। पहिल्या संकल्पजळाचा उभडा।
सवेंचि महाभूतांचा बुडबुडा। साना आला॥ ६९॥
अर्थ—ज्या ब्रह्मरूपी पर्वताच्या प्रथम तुटलेल्या कडॺात “अहं बहु स्यां प्रजायेय”-मी पुष्कळ स्वरूपाचा होवो, असा संकल्परूप जळाचा झरा उसळला, त्याबरोबरच सूक्ष्म महाभूतांचा बुडबुडा उठला.॥ ६९॥
गूढार्थदीपिका—ब्रह्माचळाचा आधाडां- येथे परब्रह्माला अचळ म्हणजे पर्वताची उपमा देऊन परब्रह्म नित्य, कूटस्थ, अविकारी असे दाखविले आहे. “जैसि कां समिरेसकट गति।”, “कां कस्तुरीसकट परिमळु।” (अमृ. प्र. १). या ओव्यांनी परब्रह्मात सर्व शक्तीच भरली असून शक्तीत केवळ सर्व परब्रह्म भरले आहे, असे प्रतिपादून, माउलींनी परब्रह्म व त्याच्या शक्तीचे अत्यंत ऐक्य आहे, असे सांगितले आहे, अर्थात परब्रह्माप्रमाणे त्याची शक्तीही कूटस्थ अविकारी आहे, हे सिद्धच आहे. अशा परब्रह्माचा तुटलेला कडा राहणेच शक्य नाही; कारण परब्रह्म निरवयव असल्यामुळे “न कश्चिदवयवै: स्फुटति” ते अवयवांनी फुटत नाही किंवा त्याचा तुकडा पडत नाही.
पण याविषयीचे अज्ञान असलेला जीव परब्रह्माच्या नामरूपात्मक सृष्टीला परब्रह्माहून भ्रमाने निराळी वस्तू समजतो व अफूट, अद्वैत अशा परब्रह्माच्या ठिकाणी द्वैताची भ्रांत कल्पना करतो. जीवाच्या भ्रांत समजुतीने परब्रह्माहून निराळी झालेली शक्ती, हाच परब्रह्माचा तुटलेला कडा होय.
पहिल्या संकल्पजळाचा उभडा—आपण आपल्याच ठिकाणी प्रेमरूप क्रीडा करण्याकरिता, मी सच्चिदानंदरूपाने बहुरूप व्हावे असे परब्रह्माचे जे स्वाभाविक स्फुरण होते, तेच जीवाला भ्रांतीने जगद्विषयक वाटते व मी जगद्रूपाने बहुरूप व्हावे, असा परमात्मा संकल्प करतो, असा त्या संकल्पाचा तो अर्थ करतो. हाच तो संकल्पजळाचा ‘उभडा’ होय, ही द्वैत भ्रांतीच मायानदीचा उगम होय, असा अर्थ.
जे सृष्टिविस्ताराचेनि वोघें। चढत काळकलनेचेनि वेगें।
प्रवृत्तिनिवृत्तीची तुंगें। तटें सांडी॥ ७०॥
अर्थ—मग तेथे सृष्टिविस्ताराच्या ओघाने व कालाच्या गतीने प्रवृत्ती म्हणजे विषयसुख किंवा प्रपंचसुख व निवृत्ती म्हणजे मोक्षसुख यांचे उंच तट सांडून मायानदी वाहू लागली.॥ ७०॥
गूढार्थदीपिका—याप्रमाणे अद्वैत परब्रह्माच्या ठिकाणी द्वैताचा भ्रम झाला की, पुढे द्वैत वाढतच जाते.
जे गुणघनाचेनि वृष्टिभरें। भरली मोहाचेनि महापुरें।
घेऊनि जात नगरें। यमनियमांचीं॥ ७१॥
अर्थ—त्रिगुणरूपी मेघाच्या सारख्या वर्षावामुळे त्या मायानदीला भ्रांतीचा महापूर आला व ती यमनियमांची नगरे वाहून घेऊन जाऊ लागली.॥ ७१॥
गूढार्थदीपिका—तैसी अज्ञानांगीकारें। निघाली वृत्ति विखुरे। ते सत्त्वरजद्वारें। तमही होय॥ १४४॥ (ज्ञा. अ. १४) आत्म्याची अद्वैतस्थिती विसरून द्वैताची भ्रांती झाली की, आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्फुरणारी वृत्तिरूप शक्ती त्रिगुणात्मक भासू लागते व जीव सर्वस्वी गुणाच्या स्वाधीन होऊन वागू लागतो. मनुष्य जितका जितका गुणांच्या स्वाधीन होतो, तितका तितका तो अविवेकी होत जातो आणि त्याच्याकडून शास्त्रमर्यादा सोडून स्वैर वर्तन घडते.
जे द्वेषाच्या आवर्तीं दाटत। मत्सराचे वळसे पडत।
माजि प्रमादादि तळपत। महामीन॥ ७२॥
अर्थ—त्या मायानदीच्या प्रवाहात जागोजाग द्वेषाचे भवरे व मत्सराची वळणे पडतात व त्यात बुद्धिपुर:सर शास्त्राच्या विरुद्ध वागणे हे मोठमोठे मासे भासू लागतात.॥ ७२॥
गूढार्थदीपिका—आत्मवस्तू अद्वैत व परमप्रिय असल्यामुळे तिच्या ठिकाणी आपल्याविषयीच द्वेषादी विकार उठू शकत नाहीत. आपल्याहून भिन्न वस्तू आहे, असे भ्रांतीने जेव्हा मानले जाते तेव्हाच हे द्वेषादी षड्विकार उठू शकतात.
जेथ प्रपंचाचीं वळणें। कर्माकर्मांचीं बोभाणें।
वरी वर्ताती वोसाणें। सुखदु:खांचीं॥ ७३॥
रतीचिया बेटा। आदळती कामाचिया लाटा।
जेथ जीवफेन संघाटा। सैंघ दिसे॥ ७४॥
अहंकाराचिया चळिया। वरी मदत्रयाचिया उकळिया।
जेथ विषयोर्मींच्या आकळिया। उल्लाळ घेती॥ ७५॥
उदयास्ताचे लोंढे। पाडित जन्ममरणाचे चोंढे।
जेथ पांचभौतिक बुडबुडे। होती जाती॥ ७६॥
संमोह विभ्रम मासे। गिळिताती धैर्याचीं आमिषें।
तेथ देव्हडे भोंवत वळसे। अज्ञानाचे॥ ७७॥
भ्रांतीचेनि खडुळें। रेवलें आस्थेचें अवगाळें।
रजोगुणाचेनि खळाळें। स्वर्ग गाजे॥ ७८॥
अर्थ—त्या मायानदीच्या प्रवाहात प्रपंचाची वळणे पडली, पापपुण्याचे लोंढे येऊ लागले व त्यावर सुखदु:खाचा केरकचरा तरंगू लागला.॥ ७३॥ विषयसुखाच्या बेटावर कामाच्या लाटा आदळू लागल्या व त्याठिकाणी संपूर्ण जीवरूपी फेस साचलेला दिसू लागला.॥ ७४॥ अहंकाराचे हेलकावे उठून, वर त्यात धन, विद्या, सामर्थ्य यांच्या मदाच्या उकळॺा उठून जेथे विषयवासनेच्या उंच उंच लाटा उठत आहेत,॥ ७५॥ सूर्योदय व सूर्यास्त यांचे एकामागून एक येणारे लोट हे जन्ममरण यांचे मोठे धोंडे पाडत राहतात आणि तेथे कितीतरी पांचभौतिक देहरूपी बुडबुडे उत्पन्न होतात व नाहीसे होतात.॥ ७६॥ अविवेक व भ्रम हे मासे, धैर्याचे आमिष खाऊन टाकतात व त्या नदीत अज्ञानाचे वाकडे वळसे फिरत असतात.॥ ७७॥ देहादी विषय सत्य आहेत, या अविद्याभ्रांतिरूप गढूळ पाण्यामुळे विषयसुखाच्या आस्थेचे गाळ खाली बसले आहेत व रजोगुणाचा खळखळाट स्वर्गापर्यंत गाजतो.॥ ७८॥
गूढार्थदीपिका—भ्रांतीचेनि खडुळें। रेवलें आस्थेचे अवगाळें-अविद्याभ्रांतीने उत्पन्न झालेली विषयसुखाची आस्था हा मोठा खोल गाळ आहे. अशा खोल गाळात गाडलेला मनुष्य जसा निघणे कठीण, त्याप्रमाणे विषयसुखाच्या आस्थेतून सुटणे कठीण आहे, असा भाव.
रजोगुणाचेनि खळाळें। स्वर्ग गाजे—विषयसुखाच्या प्रयत्नावाचून एक क्षणभर देखील स्वस्थ बसावेसे न वाटणे, याला रजोगुणाचा खळाळ म्हणतात. हा खळखळाट स्वर्गापर्यंत गेला आहे-म्हणजे काम्यकर्माचे अंतिम फळ स्वर्ग आहे, या रजोगुणाच्या खळाळातून म्हणजे काम्यकर्माच्या प्रवृत्तीतून निघणे म्हणजे वैराग्य होणे, हेही फार कठीण आहे.
ह्या द्वैत भ्रांतिरूप मायानदीचा प्रवाह कसा विस्तार पावला याचे माउलींनी वरील ओव्यांतून वर्णन केले आहे.
तमाचे धारसे वाड। सत्त्वाचें स्थिरपण जाड।
किंबहुना हे दुवाड। मायानदी॥ ७९॥
अर्थ—यात तमाचे मोठे जोराचे प्रवाह आहेत व सत्त्वगुणाचा भक्कम स्थिरपणा आहे. अशी ही मायानदी दुस्तर आहे.॥ ७९॥
गूढार्थदीपिका—तमाचे धारसे वाड—या मायानदीत तमोगुणाचे अविवेक, आळस, निद्रा असे मोठमोठे प्रवाह आहेत. त्यांना चुकविणे किंवा जिंकणे कठीणच असते.
सत्त्वाचें स्थिरपण जाड—“सत्त्वं यद्ब्रह्मदर्शनम्” सत्त्वगुण हा ब्रह्मप्राप्तीला कारणीभूत आहे, असे भागवतात सांगितले आहे, पण नाथांनी “रजतम नाशी सत्त्व वाढे” रजोगुण तमोगुण यांचा नाश झाल्याने सत्त्वगुण वाढतो असे म्हणून “वाढलें सत्त्व बाधक फुडे”. वाढलेले सत्त्व तसेच राहू दिल्यास बाधक होते, असे म्हटले आहे. भगवंतांनीही सत्त्वगुण ज्ञानाचा व सुखप्राप्तीचा अहंकार उत्पन्न करतो, म्हणजे तो केवळ ज्ञानरूप किंवा सुखरूप होऊ देत नाही, असे त्याचे बंधकत्व सांगितले आहे. म्हणून सत्त्वगुणाच्या बंधनातून सुटणे फार कठीण असते. “तेविं अज्ञान अभिमान आहे। तो सर्वथा तत्काळ जाये। ज्ञानाभिमान कठिण पाहे। गोंविताहे मुक्तत्वें” (ए. भा.)
सत्त्वगुण आहे तोपर्यंत निर्विकल्प समाधिही साधत नाही; म्हणूनच “तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम्” (योगसूत्र स. पा. १६) निर्विकल्प समाधीकरिता गुणवैतृष्ण्यरूप म्हणजे सात्त्विक गुणही नको, असे परवैराग्य आवश्यक आहे, असे योगात मानले जाते आणि हे गुणवैतृष्ण्यरूप परवैराग्य इतर उपायांपेक्षा परमेश्वरभक्तीने सुगम साधले जाते, असे “ईश्वरप्रणिधानाद्वा”॥ २३॥ योगसूत्रात सांगितले आहे. “शांति क्षमा दया। त्याही नको पंढरीराया॥” (तु. गा.)
पैं पुनरावृत्तीचेनि उभडे। झळंबती सत्यलोकींचे हुडे।
घायें गडबडती धोंडे। ब्रह्मगोळकाचे॥ ८०॥
अर्थ—यातील पुनरावृत्तीचे उभळे सत्यलोकरूपी बुरुजांनाही लागतात व त्या उभळीच्या आघाताने ब्रह्मांडरूपी धोंडे गडबडतात.॥ ८०॥
गूढार्थदीपिका—पैं पुनरावृत्तीचेनि उभडे। झळंबती सत्यलोकींचे हुडे—“अनावृत्ति: शब्दादनावृत्ति: शब्दात्” (ब्र. सू. ४-४-२२) या वेदांतसूत्रात, ब्रह्मलोकात गेलेले पुरुष संसारात येत नाहीत, ते पुढे ब्रह्मदेवाबरोबर मुक्त होतात, असा सिद्धांत केला आहे आणि श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी या ओवीत पुनरावृत्तीची झळ सत्यलोकातील जीवांनाही लागते, असे सांगितले आहे. या दोन विधानांचा समन्वय असा आहे की, संसारातून मुक्त व्हावे या इच्छेने अर्चिरादी मार्गाचा अवलंब करून ब्रह्मलोकात गेलेले पुरुष पुन: संसारात येत नाहीत, असा वरील सूत्राचा अर्थ असून, विषयसुखाची इच्छा राहून ब्रह्मलोकासारख्या श्रेष्ठ लोकात गेलेल्या पुरुषांनाही पुनरावृत्ती चुकत नाही, असा माउलींच्या म्हणण्याचा अर्थ आहे.
तया पाणियाचेनि वहिलेपणें। अझुनी न धरती बोभाणे।
ऐसा मायापूर हा कवणें। तरिजेल गा॥ ८१॥
अर्थ—त्या पाण्याचा वर्षाव सारखा होत असल्यामुळे, त्या मायेचा पूर अजूनपर्यंत ओसरला नाही. अर्जुना! असा हा मायानदीचा पूर कोण तरून जाईल, सांग बरे.॥ ८१॥
गूढार्थदीपिका—तया पाणियाचेनि वहिलेपणें—मागील ७१ व्या ओवीत “गुणघनाचेनि वृष्टिभरें” त्रिगुणरूपी मेघातून सारखी वृष्टी होते, असे सांगितले आहे, तोच वृष्टिरूपी पाण्याचा सारखा होत असलेला वर्षाव “तया पाणियाचेनि वहिलेपणें” या चरणाने माउलींनी येथे सांगितला आहे.
येथ एक नवलावो। जो जो कीजे तरणोपावो। तो तो अपावो। होय तें ऐक॥ ८२॥
अर्थ—आणखी येथे असे एक आश्चर्य आहे की, ही मायानदी तरून जाण्याकरिता जो जो उपाय करावा, तो तो अपायच होतो, पहा.॥ ८२॥
गूढार्थदीपिका—येथ एक नवलावो। जो जो कीजे तरणोपावो—अकर्मरूप अशा परब्रह्माच्या ठिकाणी कर्माचे व कर्तृत्वाचे अस्तित्व मानणे हीच माया आहे आणि या मायेवर आरूढ होऊन ही मायानदी तरण्याचा जो जो उपाय केला जाईल, तो तो उपाय कर्मकर्तृत्वबुद्धी दृढ करणाराच होत असल्यामुळे तो उपाय न होता अपायच होणार, हे स्पष्ट आहे.
एक स्वयंबुध्दीच्या बाहीं। रिगाले तयांची शुध्दीचि नाहीं।
एक जाणिवेचे डोहीं। गर्वेंचि गिळिले॥ ८३॥
अर्थ—जे कोणी आपल्या केवळ बुद्धीच्या भरवशावर ही मायानदी तरून जाण्याचा प्रयत्न करीत होते ते कोठे गेलेत याचा अजून पत्ताही नाही. एक जे कोणी “आम्हांला समजते” या शहाणपणाच्या डोहात गेले, ते गर्वाने गिळले गेले.॥ ८३॥
गूढार्थदीपिका—एक स्वयंबुद्धीच्या बाहीं—“तद्विज्ञानार्थंस गुरुमेवाभिगच्छेत्” (मुं. उ.१-२-१२) “शास्त्रज्ञोऽपि स्वातंत्र्येण ब्रह्मज्ञानान्वेषणं न कुर्यात्। इत्येतत् गुरुमेवेत्यवधारणफलम्” ब्रह्मप्राप्ती करून घेऊन माया तरून जाण्याकरिता श्रीगुरुलाच शरण गेले पाहिजे, अशी श्रुती असून, पुरुष शास्त्रज्ञ झाला तरी त्याने अनुभवी गुरुवाचून “असो जयास मोक्ष व्हावा। तेणें सद्गुरु करावा। सद्गुरुविणें मोक्ष पावावा। हें कल्पांतीं न घडे” (दास. द. ५-स. १) असेच समर्थही म्हणतात.
एक जाणिवेचे डोहीं। गर्वेंचि गिळिले—मी ब्रह्म जाणले असे म्हणणारा ज्ञानरूपाने ब्रह्मापासून निराळा पडतो व त्याच्या ठिकाणी ब्रह्मैक्यता न राहता नुसता, अहंकारच राहतो. “एथ जाणीव करी तोचि नेणे। आथिलेपण मिरवी तेचि उणें। आम्ही जाहालों ऐसे जो म्हणे। तो कांहींचि नव्हे” (ज्ञानेश्वरी) केवळ आपल्या स्वतंत्र बुद्धीने ब्रह्मज्ञान करून घेण्याचा प्रयत्न करू नये असे आचार्यांनीही म्हटले आहे. असो.
एकीं वेदत्रयाचिया सांगडी। घेतल्या अहंभावाचिया धोंडी।
ते मदमीनाच्या तोंडीं। सगळेचि गेले॥ ८४॥
अर्थ—जे कोणी ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद या तीन वेदांची सांगड बांधून त्यात अहंकाराचे धोंडे घेऊन बसले, ते मदरूपी माशाच्या तोंडात सगळेच्या सगळे गेले.॥ ८४॥
गूढार्थदीपिका—संपूर्ण ऋग्वेदादी तीन वेदांच्या अध्ययनरूपी कर्मानेही परमेश्वरप्राप्ती होत नाही. उलट पुरुष अध्ययनाच्या मदाच्या स्वाधीनच होतो, असा अर्थ.
एकीं वयसेचें जाड बांधलें। मग मन्मथाचिये कांसे लागले।
ते विषयमगरीं सांडिले। चघळूनियां॥ ८५॥
आतां वार्धक्याच्या तरंगा-। माजि मतिभ्रंशाचा जरंगा।
तेणें कवळिजताति पैं गा। चहूंकडे॥ ८६॥
आणि शोकाचा कडा उपडत। क्रोधाच्या आवर्तीं दाटत।
आपदागिधीं चुंबिजत। उधवलाठायीं॥ ८७॥
मग दु:खाचेनि बरबटें बोबले। पाठीं मरणाचिये रेंवे रेंवले।
ऐसे कामाचे कांसे लागले। ते गेले वायां॥ ८८॥
एकीं यजनक्रियेची पेटी। बांधोनि घातली पोटीं।
ते स्वर्गसुखाच्या कपाटीं। शिरकोनि ठेले॥ ८९॥
एकीं मोक्षीं लागावयाचिया आशा। केला कर्मबाह्यांचा भरंवसा।
परी ते पडिले वळसां। विधिनिषेधांच्या॥ ९०॥
जेथ वैराग्याची नाव न रिगे। विवेकाचा तागा नलगे।
वरि कांहीं तरों ये योगें। तरी विपाय तो॥ ९१॥
ऐसें तरी जीवाचिये आंगवणें। इये मायानदीचें तरणें।
हें कासयासारिखें बोलणें। म्हणावें पां॥ ९२॥
जरी अपथ्यशीळा व्याधी। आकळे साधूंसि दुर्जनाची बुद्धी।
कीं रागी सांडी सिद्धी। आली सांती॥ ९३॥
जरी चोरा सभा दाटे। अथवा मीना गळ घोटे।
ना तरी भेडा उलटे। विवसी जरी॥ ९४॥
पाडस वागुर करांडी। कां मुंगी मेरु वोलांडी।
तरी मायेची पैलथडी। देखती जीव॥ ९५॥
म्हणऊन गा पंडुसुता। जैसी सकामा न जिणवेचि वनिता।
तेवीं मायामय हे सरिता। न तरवे जीवां॥ ९६॥
येथ एकचि लीला तरले। जे सर्वभावें मज भजले।
तयां ऐलीच थडी सरलें। मायाजळ॥ ९७॥
अर्थ—कोणी ही मायानदी तरून जाण्याकरिता, कंबरेला तारुण्याची कास बांधली, पण ते मदनाच्या ताब्यात गेले व शेवटी विषयरूपी मगरांनी त्यांना चघळून टाकून दिले.॥ ८५॥ आता पुढे म्हातारपणाच्या लाटेत सापडून ते बुद्धिभ्रंशाच्या जाळॺात अडकले, म्हणून ते जे जे दिसेल त्याला कवटाळत जातात॥ ८६॥ आणि शोकाच्या काठावर आदळत जातात, क्रोधाच्या भोवऱ्यात सापडून कासावीस होतात व थोडे वर आले की नानाप्रकारची दु:खरूपी गिधाडे त्यांना टोचतात.॥ ८७॥ मग दु:खरूपी चिखलाने माखले गेले, नंतर शेवटी मरणरूपी गाळात फसले गेले. याप्रमाणे विषयसुखाच्या जे मागे लागले, ते असे वाया गेले.॥ ८८॥ कोणी यजनक्रियेची पेटी आपल्या पोटाशी बांधून, ते स्वर्गातील सुखाच्या कपाटीत शिरले व तेथेच राहिले.॥ ८९॥ कोणी मोक्षाला प्राप्त होण्याच्या आशेने कर्मरूपी हातांचा विश्वास धरला, पण ते मायानदीच्या विधिनिषेधरूप प्रवाहात सापडले.॥ ९०॥ या मायानदीत वैराग्याची नाव शिरणे कठीण आहे. विवेकाचा टिकाव लागत नाही आणि दुसऱ्या काही उपायाने तरण्याचा प्रयत्न केला तरी तो विपायच होतो.॥ ९१॥ अशा स्थितीत, जीवाने आपल्या सामर्थ्याने मायानदी तरून जाण्याची भाषा बोलणे, कशासारखे आहे, ते सांगतो.॥ ९२॥ जर व्याधी पथ्य न करणाऱ्याच्या आटोक्यात येईल, दुर्जनाची दुष्ट बुद्धी साधूच्या लक्षात येईल किंवा विषयासक्त पुरुष ऋद्धी म्हणजे आपले वाढलेले ऐश्वर्य भोगणार नाही,॥ ९३॥ जर चोराला न्याय करणारे सभासद भितील, किंवा गळच माश्याला गिळील, किंवा भित्रा पुरुष द्रव्यावर असलेल्या पिशाच्चाला घालवू शकेल,॥ ९४॥ हरणाचे पोर व्याधाचे जाळे तोडील किंवा मुंगी मेरू ओलांडील, हे होणे शक्य असेल, तरच जीव हा केवळ स्वसामर्थ्याने मायानदीच्या पैलतीराला लागेल.॥ ९५॥ म्हणून, अर्जुना! कामी पुरुषाला जसे स्त्री जिंकणे शक्य नाही, त्याप्रमाणे ही मायानदी, जीवाला स्वसामर्थ्याने तरून जाणे शक्य नाही.॥ ९६॥ जो सर्वभावाने मज परमेश्वराचे भजन करतो त्याला, या तीरावरच असताना, मायानदी आटलेली अनुभवाला येते.॥ ९७॥
गूढार्थदीपिका—येथे हे रहस्य आहे की “अविद्याकल्पिते नामरूपे.....संसारप्रपंचबीजभूते सर्वज्ञस्येश्वस्य मायाशक्ति: प्रकृतिरिति च श्रुतिस्मृत्योरभिलप्येते” (ब्र. सू. शां. भा. २-१-१४) परब्रह्माच्या ठिकाणी प्रगट होणाऱ्या नामरूपांना जीव, अज्ञानभ्रांतीने परब्रह्माहून निराळी वस्तू समजतो व ती नामरूपे त्याच्या कल्पनेनुसार त्याच्या जगद्भासाला कारणीभूत होतात, म्हणून या नामरूपांना श्रुतिस्मृतीतून परमेश्वराची मायाशक्ती म्हटले आहे, असे आचार्य ब्रह्मसूत्रभाष्यात म्हणतात.
या मायेच्या निवृत्तीचे कर्मज्ञानादी जे उपाय सांगितले आहेत, ते तिला सत्यत्व देऊनच सांगितले आहेत. मिथ्या किंवा काल्पनिक अशा मायावस्तूला सत्यत्व दिल्यावाचून तिच्या निवृत्तीचा उपाय संभवत नाही. मायाभ्रांतीला सत्यत्व देणे, हीच मुळात भ्रांती आहे; म्हणून तिच्या निवृत्तीचा प्रयत्न करणारा भ्रांतीतच राहतो, भ्रांतीबाहेर होत नाही. रज्जूवर भासणाऱ्या सर्पाला भिऊन पळणारा मूर्ख भ्रांतच म्हणावा लागतो, पण रज्जुसर्पाला शस्त्र घेऊन मारणारा काय शहाणा ठरेल? याप्रमाणेच मायाभ्रांतीचा अंगीकार करणारा जसा भ्रांत, तसा मायानिवृत्तीचा प्रयत्न करणाराही भ्रांतच समजला जातो. वास्तविक माया नाही, देह नाही व दु:खही नाही. एक सच्चिदानंद ब्रह्मच आहे व तेही अद्वैतस्वरूप असल्यामुळे त्याला स्वत:चा व दुसऱ्या कशाचाही अहंकार नाही. ते नि:शेष अहंकाररहित आहे. अशा त्या नि:शेष अहंकाररहित परब्रह्माशी ऐक्य पावण्याकरिता जीवालाही नि:शेष अहंकाररहित झाले पाहिजे.
परंतु कोणताही क्रियारूप प्रत्यय अहंकारपूर्वक होत असल्यामुळे क्रियारूप प्रयत्नाने अहंकाररहित होणे शक्य नाही, म्हणून कोणताही क्रियारूप प्रयत्न अपायकारकच होतो, असे माउलींनी येथे सांगितले आहे. आत्मज्ञानप्राप्तीच्या प्रयत्नातही अहंकार असतोच आणि मी ब्रह्मस्वरूप आहे, अशी अपरोक्ष ज्ञानप्राप्ती झाल्यावरही, मी व्यापक व अद्वितीय, अशा परब्रह्मात “मी ब्रह्म” म्हणून उठणारा व्यक्तिरूप ज्ञानाहंकार उरतो; म्हणून ज्ञानमार्गातही जीव नि:शेष अहंकाररहित होऊ शकत नाही. अहंकार धरून अहंकाराची निवृत्ती होण्या ऐवजी अहंकारच बळावतो आणि अहंकार ही मायाच असल्यामुळे अहंकार बळावला म्हणजे मायाच दृढ होते. “नवल अहंकाराची गोठी। विशेषें न लगे अज्ञानापाठीं। सज्ञानाचे झोंबे कंठीं। नाना संकटीं नाचवी” (ज्ञा. अ. १३-८२) असे माउलींनी सांगितले आहे. जोपर्यंत अहंकारनिवृत्ती होत नाही, तोपर्यंत माया निवृत्त होत नाही. पण ज्या मायेने हा सर्व जगत-पसारा निर्माण केला ती नामरूपेच, नामरूपात्मक रामकृष्णादी सगुण भगवंताच्या प्रेमभक्तीने पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहेत, असा अनुभव येत असल्यामुळे नामरूपाचे मायात्वच नाहीसे होते. याप्रमाणे भगवद्भक्ताला तरून जाण्याकरिता मायानदीच शिल्लक राहत नाही. “साधन संपत्ति हेंचि माझें धन। सकळ चरण विठोबाचें॥ १॥ शीतल हा पंथ माहेराची वाट। जवळीच नीट सुखरूप॥ २॥ भवनदी आड नव्हतीशी झाली। कोरडीच चाली जावें पायीं॥ ३॥” (तु. गा.) तुकाराम महाराजही आपला असाच अनुभव सांगतात. माया ही वस्तूच नाहीशी झाल्यानंतर तिचे कार्य जो अहंकार तोही नि:शेष मावळतो.
जयां सद्गुरु तारू फुडें। जे अनुभवाचें कांसे गाढे।
जयां आत्मनिवेदन तरांडे। आकळलें॥ ९८॥
अर्थ—सगुण-निर्गुण स्वरूपाचा ज्याला पूर्ण अनुभव आहे असा सद्गुरु ज्यांना खरोखर नावाडी मिळाला, त्यांना अहंताममता समर्पणरूप पूर्ण आत्मनिवेदनाचा ताफा सापडला.॥ ९८॥
गूढार्थदीपिका—सद्गुरु तारू फुडें। जे अनुभवाचें कांसे गाढे—“जो शब्दज्ञानें पारंगतु। ब्रह्मानंदें सदा डुल्लतु। शिष्य प्रबोधनीं समर्थु। यथोचितु निजभावें॥ (ए. भा. अ. ३)-ज्याप्रमाणे अलंकाराचे प्रेम कायम राहण्याकरिता तो सोन्याचा आहे, हे कळणे आवश्यक असते, त्याप्रमाणेच सगुण परमेश्वराचे प्रेम कायम टिकण्याकरिता, तो माझा परमप्रेमरूप आत्माच आहे, असे समजणे आवश्यक असते; म्हणून हे ऐक्यज्ञान होण्याकरिता श्रीगुरुची प्रथम आवश्यकता आहे. हे ऐक्यज्ञान, “जेणें स्वयें चाखिली नाहीं चवी। तो दुजयातें गोडी केवीं लावी। यालागीं जो पूर्ण अनुभवी। तो तारी सद्भावें सच्छिष्यांसी”॥ २८५॥ (ए. भा. अ.३) अनुभवी गुरुवाचून शब्दज्ञानी गुरु, शिष्याला अनुभवाला आणून देऊ शकत नाही.
जया आत्मनिवेदन तरांडें। आकळलें—ज्याची नि:शेष अहंताममता समर्पण झाली—म्हणजे भगवंताहून मी म्हणून कोणी निराळा नसून एक भगवानच आहे व त्याचीच सर्व क्रीडा आहे, अशी दृष्टी ज्यांना प्राप्त झाली, त्यांनाच हा अनुभव असतो.
जे अहंभावाचें वोझें सांडुनी। विकल्पाचिया झुळका चुकाउनि।
अनुरागाचा निरुता होउनी। पाणिढाळ॥ ९९॥
अर्थ—ज्यांनी अहंभावाचे म्हणजे अहंकाराचे ओझे टाकून दिले, विकल्परूप वाऱ्याच्या मंद झुळुका चुकवून जे भगवच्चरणाच्या ठिकाणी वाहणाऱ्या शुद्ध प्रेमजळाचा उतार होऊन राहिले.॥ ९९॥
गूढार्थदीपिका—अहंभावाचें वोझें सांडुनी—अहंभाव हा दोन प्रकारचा आहे. मी देहरूप आहे हा एक व मी ब्रह्म आहे हा दुसरा. “अहंभावोदयाभावो बोधस्य परमोऽवधि:” (वि. चू. ४२५) ब्रह्मबोध पूर्ण झाला असता, मी देह आहे हा अहंभाव नाहीसा होतो आणि ज्ञानानंतर होणाऱ्या सगुणभक्तीने, मी ब्रह्म आहे, हा अहंकारही नाहीसा होतो; असा ज्ञान व भक्ती यांच्या योगाने ज्यांनी संपूर्ण अहंभाव नाहीसा केला.
विकल्पाचिया झुळका चुकाउनि—मन हे विकल्पात्मक आहे. “विकल्पाचिया झुळुका चुकाउनि” म्हणजे ज्यांनी मनाची उन्मनदशा केली आहे किंवा ज्याचे मन भगवंतावाचून इतर विषयांविषयीचे संकल्पविकल्प करत नाही.
जया ऐक्याचिया उतारा। बोधाचा जोडला तारा।
मग निवृत्तीचिया पैल तीरा। झेंपावले जे॥ १००॥
अर्थ—ज्यांनी जीवेश्वराच्या ऐक्याच्या उतारावरही आत्मज्ञानाची सांगड बांधली-म्हणजे भगवच्चरणाच्या ठिकाणी वाहणाऱ्या शुद्ध प्रेमामुळे ज्यांना सहज आत्मबोध व ऐक्य प्राप्त झाले व मग मायानदीच्या निवृत्तिरूप पैलतीरावर ते सहज गेले.॥ १००॥
गूढार्थदीपिका—ऐक्याचिया उतारा। बोधाचा जोडला तारा—ज्याप्रमाणे नदीला उतार असता नदी पार होणे सोपे असते व त्यातच सांगड प्राप्त झाली असता पायाला पाणी न लागता मनुष्य नदी पार होतो; त्याप्रमाणे ज्यांना सगुण परमेश्वराची भक्ती असते, त्यांना ऐक्याचा उतार असतो-म्हणजे त्यांचे परमेश्वराशी ऐक्य होते. कारण भक्तीनेच ऐक्यबोधाची सांगड त्यांना प्राप्त होते व भक्तीच्या योगाने त्यांना मायानदीच्या पाण्याचा स्पर्श होत नाही.
ते उपरतीच्या वांवीं सेलत। सोहंभावाचेनि थावें पेलत।
मग निघाले अनकळित। निवृत्तितटीं॥ १०१॥
अर्थ—जे उपरतीच्या हातांनी पाणी तोडीत व सोहंभावाच्या बळाने पोहत सहज निवृत्तिरूप काठावर जातात.॥ १०१॥
गूढार्थदीपिका—उपरतीच्या वांवीं सेलत—“लीनवृत्तेरनुत्पत्तिर्मर्यादोपरतेस्तु सा” (वि. चू. ४२६) परमेश्वराच्या ठिकाणी लीन झालेली वृत्ती-म्हणजे तदाकार झालेली वृत्ती पुन: देहावर न येणे याला उपरती म्हणतात. ही उपरतीच ज्ञानी भक्ताचे हात होत. या हातांनी ते मायानदीचे पाणी तोडतात व सोहंभावरूप ऐक्य- बळाने मायानदीवर तरंगत, मायानदी सहज पार करतात.
येणें उपायें मज भजले। ते हे माझी माया तरले।
परी ऐसे भक्त विपाईले। बहुवस नाहीं॥ १०२॥
अर्थ—अशा उपायांनी जे माझे भजन करतात, तेच माझी ही दुस्तर माया तरून जातात. पण अर्जुना! असे ज्ञानी भक्त क्वचितच असतात, फार नाही.॥ १०२॥
गूढार्थदीपिका—या वरील ओव्यांचा भावार्थ असा आहे की मायानदी तरण्याकरिता सद्गुरुची प्राप्ती, आत्मानुभव, आत्मनिवेदन इत्यादी जी साधनसामग्री आवश्यक असते, ती भगवद्भक्ताला भगवत्कृपेने अनायासे प्राप्त होते.
(श्लोक-१५-१६)
न मां दुष्कृतिनो मूढा: प्रपद्यन्ते नराधमा:।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिता:॥ १५॥
चतुर्विधा भजन्ते मां जना: सुकृतिनोऽर्जुन।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥ १६॥
अर्थ—माझ्या मायेने यथार्थ ज्ञान नष्ट होऊन, भ्रांत झालेले व हिंसादिक आसुरी भावांचा आश्रय करणारे पापी, अविवेकी, अत्यंत दुष्ट पुरुष मला शरण येत नाहीत.॥ १५॥ आर्त म्हणजे रोगादिकांच्या दु:खांनी ग्रस्त झालेले, जिज्ञासू म्हणजे भगवंताचे स्वरूप जाणण्याची इच्छा करणारे, अर्थार्थी म्हणजे धनाच्या प्राप्तीची इच्छा करणारे व ज्ञानी म्हणजे आत्मस्वरूप जाणणारे, असे चार प्रकारचे पुण्यशील लोक मात्र माझे भजन करतात.॥ १६॥
जे बहुतां एकां अवांतर। अहंकाराचा भूतसंचार।
जाहाला म्हणोनि विसर। आत्मबोधाचा॥ १०३॥
अर्थ—भक्तांना सोडून बाकी बहुतेक सर्व जीवांना देहाहंकाररूपी पिशाचाने पछाडल्यामुळे आत्मबोधाचा विसर पडला.॥ १०३॥
गूढार्थदीपिका—देहाहंकाराने आत्मबोधाचा विसर पडतो आणि आत्मबोधाची विस्मृती झाली असताच देहाहंकार राहतो, असे माउलींनी या ओवीत सुचविले आहे.
ते वेळीं नियमाचें वस्त्र नाठवे। पुढील अधोगतीची लाज नेणवे।
आणि करितात जें न करावें। वेद म्हणे॥ १०४॥
अर्थ—त्यावेळी आपण नियमाचे वस्त्र नेसले पाहिजे, ही आठवण राहत नाही, मेल्यानंतर अशा स्वैर वर्तनामुळे अधोगती होईल याची लाज वाटत नाही आणि वेदशास्त्रांनी जे करू नये म्हणून सांगितले, तेच नेमके करितात.॥ १०४॥
गूढार्थदीपिका—देहाहंकारानेच आत्मविस्मृती होऊन स्वैराचार वाढतो. जसाजसा देहाहंकार वाढतो, तसा तसा स्वैराचार वाढतो, असा अर्थ.
पाहें पां शरीराचिया गांवा। जयालागीं आले पांडवा।
तो कार्यार्थ आघवा। सांडूनियां॥ १०५॥
इंद्रियग्रामींचे राजबिदीं। अहंममतेचिया जल्पवादीं।
विकारांतरांची मांदी। मेळवूनियां॥ १०६॥
दु:खशोकांच्या घाईं। मारिलियाची सेचि नाहीं।
हें सांगावया कारण काई। जे ग्रासिले माया॥ १०७॥
म्हणोनि ते मातें चुकले। एक चतुर्विध मज भजले।
जिहीं आत्महित केलें। वाढतें गा॥ १०८॥
तो पहिला आर्त म्हणिजे। दुसरा जिज्ञासु बोलिजे।
तिजा अर्थार्थी जाणिजे। ज्ञानिया चौथा॥ १०९॥
अर्थ—अर्जुना! पहा, ज्या परमेश्वरप्राप्तीच्या उद्देशाने आपल्याला पमेश्वराने मनुष्यजन्मात घातले, तो कार्यभाव साधण्याचे सोडून,॥ १०५॥ इंद्रियांच्या समुदायरूप राजमार्गावर अनेक विकारांचा समुदाय मिळवून किंवा एकत्र करून, हा मी व हे माझे अशी अहंताममतेची व्यर्थ बडबड करीत,॥ १०६॥ दु:खशोकांच्या घावाने मारले जात असताही त्याची त्यांना स्मृतीदेखील नसते. हे सर्व सांगण्याचे कारण इतकेच की, अशा रितीने सर्व लोक माझ्या मायेने ग्रासलेले आहेत.॥ १०७॥ म्हणून ते मला शरण येत नाहीत. बाकी ज्यांनी आपले वाढते कल्याण करून घेतले असे चार प्रकारचे लोक मात्र मला भजतात.॥ १०८॥ पहिला म्हणजे आर्तभक्त, दुसरा जिज्ञासू म्हटला जातो, तिसरा अर्थार्थी होय व चौथा ज्ञानी होय.॥ १०९॥
(श्लोक-१७)
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते।
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रिय:॥ १७॥
अर्थ—त्यामध्ये ज्ञानी भक्त मात्र माझे अखंड भजन करतो. तो माझ्या प्रेमाशिवाय दुसरे काही करीत नाही; म्हणून तो सर्वांत श्रेष्ठ होय. मी ज्ञान्याला अत्यंत प्रिय असतो व तो मला अत्यंत प्रिय असतो.॥ १७॥
तेथ आर्त तो आर्तीचेनि व्याजें। जिज्ञासु तो जाणावयालागीं भजे।
तिजेनि तेणें इच्छिजे। अर्थसिद्धि॥ ११०॥
अर्थ—आर्तभक्त आपले दु:ख नाहीसे होण्याकरिता माझे भजन करतो. जिज्ञासू भक्त मला जाणण्याकरिता मला भजतो आणि तिसरा अर्थार्थी भक्त धनाकरिता माझे भजन करीत असतो.॥ ११०॥
गूढार्थदीपिका—या तिन्ही भक्तांची भक्ती कामनिक असल्यामुळे गौण असली, तरी ती अनन्य असते म्हणजे कामनासिद्धी व्हावी म्हणून जरी ते भक्ती करीत असले, तरी ते आपल्या उपास्याला सोडून दुसऱ्या देवतेंची भक्ती करीत नाहीत—म्हणजे दुसऱ्या देवतेंना शरण जात नाहीत. या एकनिष्ठतेनेच त्यांची कामवासना नाहीशी होऊन त्यांचे वाढते आत्महित होते व शेवटी ते निष्काम ज्ञानी भक्त होतात. “न मय्यावेशितधियां काम: कामाय कल्पते। भर्जिता क्वथिता धाना प्रायो बीजाय नेष्यते॥” (भागवत-१०-२२-२६)
भाजलेले किंवा उकडलेले बीज जसे अंकुरित होत नाही, तशी माझी सकाम भक्ती करणाऱ्याचीही कामवासना क्रमाने नाहीशी होते, ती वाढत नाही.
मग चौथियाच्या ठायीं। कांहींच करणें नाहीं।
म्हणोनि भक्त एक पाहीं। ज्ञानिया जो॥ १११॥
जे तया ज्ञानाचेनि प्रकाशें। फिटलें भेदाचें कडवसें।
मग मीचि जाहला समरसें। आणि भक्तही तेवींचि॥ ११२॥
अर्थ—जो ज्ञानी आहे, तो कोणत्याही कामनेने माझे भजन करीत नाही म्हणून जो ज्ञानीभक्त असतो तोच एक खरा भक्त होय.॥ १११॥ कारण ज्ञानाच्या प्रकाशाने माझ्याहून तो आपल्याला भिन्न समजत नाही. माझ्याशी तो समरस मिळालेला असतो व आणखी भक्तही राहतो.॥ ११२॥
गूढार्थदीपिका—मीचि जाहला समरसें। भक्तही तेवींचि—आत्मज्ञानाने जीवात्मैक्य झाल्यावर सगुणभक्ती राहू शकत नाही, असे जे अननुभवी ज्ञान्यांचे म्हणणे असते, त्याला श्रीज्ञानेश्वरमाउलींनी, भेद नाहीसा होऊन समरस ऐक्य झाल्यावरही भक्ती राहत असते, असे चोख उत्तर दिले आहे.
दृढ आत्मज्ञान झाल्यावर व्युत्थानकाली जो जगताचा मिथ्या प्रत्यय उरतो, तो नाहीसा होऊन, आत आत्मस्वरूपाचा निर्गुण प्रत्यय व बाहेर परब्रह्माचा सगुण प्रत्यय येऊन, परब्रह्माचे पूर्ण अद्वैतत्व अनुभवाला येण्याकरिता ज्ञानानंतर सगुण भगवंताच्या प्रेमभक्तीची आवश्यकता असते.
“विशुद्धज्ञानमुत्पन्नं यस्य तस्य महात्मन:। ................शिवलिंगस्य पूजायां शिवस्थानेषु सुव्रत:। प्रियबुद्धि: प्रजायेत स्वभावादेव सर्वदा॥”
यस्य विज्ञानिनस्तेषु प्रद्वेषोऽपि हि जायते। उपेक्षा वा न स ज्ञानी पशुविज्ञानवंचक:॥ ७२॥ (सू. सं.)
खऱ्या अनुभवी ज्ञान्याला निर्गुणस्वरूपाप्रमाणेच सगुण स्वरूपाचेहि स्वाभाविक प्रेम असते, असे सूतसंहितेत म्हटले आहे.
परी आणिकांचिये दिठी नावेक। जैसा स्फटिकचि भासे उदक।
तैसा ज्ञानी नव्हे कौतुक। सांगतां तो॥ ११३॥
अर्थ—परंतु ज्याप्रमाणे स्फटिकमणी पाण्यात वेगळा असतो पण अज्ञान्याला पाणीरूपच दिसतो तसा ज्ञानी नसतो. त्याची स्थिती आश्चर्यकारक असते.॥ ११३॥
गूढार्थदीपिका—पाण्यात पडलेला स्फटिकमणी पाण्याहून निराळा असतो, पण अज्ञान्याला तो पाणीस्वरूप भासतो. ज्ञानीभक्ताची गोष्ट तशी नाही. म्हणजे पाण्याचे व स्फटिकमण्याचे द्वैत किंवा निराळेपणा सत्य असून अद्वैत किंवा एकरूपता भासमात्र असते आणि ज्ञान्याचे परमेश्वराशी ऐक्य सत्य असून द्वैत किंवा निराळेपणा भासमात्र असतो असा अर्थ.
ज्ञानीभक्त हा परमेश्वराशी समरस ऐक्य पावलेला असतो, पण तो बाहेर भक्तीमुळे अज्ञान्याला परमेश्वराहून निराळा भासतो. भक्तीमुळे भासणारा हा द्वैताचा भास परमेश्वराचे व जीवाचे द्वैत किंवा निराळेपणा वाढविणारा नसून अद्वैत किंवा ऐक्यच वाढविणारा आहे. जसे “द्वैतदशेचें आंगण। अद्वैत ओळगे आपण। भेद तंव तंव दुण। अभेदासी” (अमृ. प्र. ९-२९) असे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी अमृतानुभवात म्हटले आहे.
“भक्त्यर्थं कल्पितं द्वैतं अद्वैतादपि सुंदरम्” असा एका भक्तानेही आपला अनुभव सांगितला आहे.
जैसा वारा कां गगनीं विरे। मग वारेपण वेगळें नुरे।
तेवीं भक्त हे पैज न सरे। जरी ऐक्या आला॥ ११४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे वारा आकाशात विरला म्हणजे मग वेगळा दिसत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानीपुरुषाचे माझ्याशी अत्यंत ऐक्य असते, पण तो ज्ञानीपुरुष आपले भक्तपण सोडत नाही.॥ ११४॥
गूढार्थदीपिका—भक्त हे पैज न सरे। जरी ऐक्या आला—आकाशात विरलेला वायू ज्याप्रमाणे असतो पण वेगळा अनुभवाला येत नाही, त्याप्रमाणे परमेश्वराशी ऐक्य पावलेल्या ज्ञान्याची, ऐक्य न मोडताच, भक्ती होत असते असा अर्थ.
जरी पवन हालवूनि पाहिजे। तरी गगनावेगळा देखिजे।
येऱ्हवीं गगन तों सहजें। असे जैसें॥ ११५॥
तैसें शरीरीं हन कर्में। तो भक्त ऐसा गमे।
परी अंतरप्रतीतिधर्मेें। मीचि जाला॥ ११६॥
आणि ज्ञानाचेनि उजिडलेपणें। मी आत्मा ऐसें तो जाणे।
म्हणऊनि मीही तैसेंचि म्हणें। उचंबळलासांता॥ ११७॥
हां गा जीवापैलीकडिली खुणे। जो पावोनि वावरों जाणे।
तो देहाचेनि वेगळेपणें। काय वेगळा होय॥ ११८॥
अर्थ—जर वायू हालवून पाहिला तर त्याचा आकाशाहून निराळेपणा प्रत्ययाला येतो, नाहीतर जशाच्या तसा आकाशरूपच तो भासतो.॥ ११५॥ त्याप्रमाणे शरीराकडून होणाऱ्या कर्मामुळे तो भक्त असा भासतो, पण अंत:करणातील अनुभवाने तो मीच झालेला असतो॥ ११६॥ आणि त्याच्या ठिकाणी माझ्या स्वरूपाचे ज्ञान प्रकाशित झाल्यामुळे मला तो आपला आत्मा म्हणतो.॥ ११७॥ अर्जुना! जीवदशेच्या पलीकडे जे शुद्ध आत्मस्वरूप, त्याची खूण ओळखून, तोच मी आहे, असे ऐक्य ओळखून, जो शुद्ध आत्मस्वरूप झाला व त्या अनुभवानेच जो व्यवहार करतो, तो नुसत्या देहाच्या वेगळेपणाने वेगळा होईल काय?॥ ११८॥
(श्लोक-१८)
उदारा: सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्।
आस्थित: स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥ १८॥
अर्थ—हे सर्व चार प्रकारचे माझे प्रिय भक्तच आहेत. पण ज्ञानी मात्र माझा आत्माच आहे, (म्हणजे मला अत्यंत प्रिय आहे); कारण माझ्या ठिकाणीच त्याचे चित्त स्थिर झाले असल्यामुळे, अत्युत्तम गती जो मी, त्या मला तो प्राप्त होतो.॥ १८॥
म्हणोनि आपुलाल्या हिताचेनि लोभें। मज आवडे तोही भक्त झोंबे।
परी मीचि करी वालभें। ऐसा ज्ञानिया एक॥ ११९॥
पाहें पां दुभतेयाचिया आशा। जग धेनूसि करीतसे फांसा।
परी दोरेंवीण कैसा। वत्साचा बळी॥ १२०॥
कां जे तनुमनप्राणें। तें आणिक कांहींचि नेणे।
देखतसांतें म्हणे। हे माय माझी॥ १२१॥
तें येणेंमानें अनन्यगती। म्हणऊनि धेनूही तैसीचि प्रीती।
तयालागीं लक्ष्मीपती। बोलिले साचें॥ १२२॥
हें असो मग म्हणितलें। जे कां तुज सांगीतले।
तेही भक्त भले। पढियंते आम्हां॥ १२३॥
परी जाणोनियां मातें। जे पाहों विसरले माघौतें।
जैसें सागरा येऊनि सरते। मुरडावें ठेलें॥ १२४॥
तैसी अंत:करणकुहरीं जन्मली। जयाची प्रतीतिगंगा मज मीनली।
तो मी हे काय बोली। फार करूं॥ १२५॥
येऱ्हवीं ज्ञानिया जो म्हणिजे। तो चैतन्यचि केवळ माझें।
हें न म्हणावें परी काय कीजे। न बोलणें बोलों॥ १२६॥
अर्थ—म्हणून अर्जुना! आपल्या कल्याणाकरिता कोणीही माझी भक्ती करतो, पण माझेच एक प्रेम ज्याला आहे, असा एक ज्ञानी भक्तच असतो.॥ ११९॥ पहा, अर्जुना! दूध मिळावे म्हणून दुधाच्या आशेने लोक गायीला दाव्याने बांधून ठेवतात किंवा आडी घालतात पण ती दोरावाचून वासराच्या स्वाधीन कशी होते, पहा.॥ १२०॥ कारण शरीर, मन, प्राण हे तिन्ही वासराने गायीकडेच लावलेले असते. ते वासरू गायीवाचून दुसरे काही जाणत नाही. गायीला पाहिल्याबरोबर ते वासरू ‘माझी माय’ म्हणून हंबरते.॥ १२१॥ ते वासरू अशा रितीने गायीच्या ठिकाणी अनन्य असते, म्हणूनच गायही त्या वासराच्या ठिकाणी अनन्य प्रेम करते; म्हणूनच लक्ष्मीपती भगवान श्रीकृष्णांनी वर जे सांगितले ते खरे आहे.॥ १२२॥ हे असो. भगवान मग म्हणाले, अर्जुना! जे दुसरे इतर भक्त मी सांगितले, तेही चांगले असून मला प्रिय आहेत.॥ १२३॥ ज्याप्रमाणे समुद्राला येऊन मिळालेले नदीचे पाणी मागे मुरडणे बंद होते, त्याप्रमाणे मला जाणून जे मागे सोडलेल्या संसाराला विसरले॥ १२४॥ व ज्याच्या अंत:करणरूपी गुहेत जन्माला आलेली अनुभवगंगा मला येऊन मिळाली, तो मीच होतो, हे शब्दाने काय विस्तारून सांगू?॥ १२५॥ वास्तविक ज्ञानी पुरुष म्हणजे माझे केवळ चैतन्यस्वरूप होय. असे बोलू नये खरे, पण काय करू? जे बोलू नये ते बोललो.॥ १२६॥
गूढार्थदीपिका—तो चैतन्यचि केवळ माझें—“एकभक्तिर्विशिष्यते” असे जे ज्ञानी भक्ताविषयी भगवंतांनी मागे म्हटले आहे. त्याचेच येथे स्पष्टीकरण केले आहे. या भक्तीत दोन गोष्टी मुख्य असतात. अनन्यता व दीनता. “अन्याश्रयाणां त्यागोऽनन्यता” (ना. भ. सू. १०) एका भगवंतावाचून दुसरे काहीच नाही, हे जाणून, इंद्रादिदेवतेंचा आश्रय सोडणे व एका भगवंतालाच शरण जाणे हीच अनन्यता होय. ही अनन्यता ज्ञान्याच्या ठिकाणी आत्मज्ञानामुळे सहजच येते. “माझ्याकडून भगवंता! तुझ्या प्राप्तीचे साधन काहीच यथायोग्य होत नाही, तूच कृपा करशील, तर माझा उद्धार होईल” अशी मनोवृत्ती ठेवणे याला दीनता म्हणतात. अशा अनन्यदीनतापूर्वक केलेल्या प्रेमभक्तीने ज्ञानी भक्त भगवंताशी जाणीवरहित समरस ऐक्य पावतो, हे “चैतन्यचि केवळ माझें” या पंक्तीने दाखविले आहे.
(श्लोक-१९)
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते।
वासुदेव: सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभ:॥ १९॥
अर्थ—पुष्कळ जन्मांनंतर, माझ्या स्वरूपाचा साक्षात्कार होऊन तो मला प्राप्त होतो. सर्व एक नामरूपासह पूर्ण ब्रह्मच असते, त्यावाचून दुसरे काही नाही, असे जाणणारा महात्मा दुर्लभ आहे.॥ १९॥
गूढार्थदीपिका—येथे पहिल्या चरणात ‘मी ब्रह्मरूप आहे’ अशा व्यतिरेकज्ञानाने होणाऱ्या आत्मप्राप्तीचा उल्लेख असून, दुसऱ्या चरणात अन्वयाने होणाऱ्या “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” या व्यापक ब्रह्मप्राप्तीचा उल्लेख आहे. बहुतेक ज्ञानी पुरुष व्यतिरेकाने येणाऱ्या अनुभवांतच तृप्ती मानून राहतात आणि या व्यतिरेकज्ञानानंतर सगुणस्वरूपाची प्रेमभक्ती करून अन्वयाने सर्व नामरूपासह पूर्ण एक सच्चिदानंद परमात्माच आहे, असा व्यापक अनुभव (सगुणाला तुच्छ समजून) घेण्याच्या भरीस पडत नाहीत. पण नुसत्या व्यतिरेकाने आत्मानुभव घेणाऱ्या ज्ञान्यांपेक्षा, व्यतिरेकानंतर अन्वयाचा नामरूपासह व्यापक अनुभव घेणारा महात्मा श्रेष्ठ होय हेच “वासुदेव: सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभ:” या चरणाने सांगितले आहे.
जे तो विषयाची मोट झाडी। माजि कामक्रोधांचीं सांकडीं।
चुकवूनि आला पाडीं। सद्वासनेचिया॥ १२७॥
अर्थ—शब्दादी पंचविषयांचे दाट अरण्य व त्यातील कामक्रोधादी संकटे किंवा भीती यांना चुकवून सद्वासनेच्या ओसाड जमिनीवर तो पुरुष येतो.॥ १२७॥
गूढार्थदीपिका—संसारात पडलेल्या जीवाला मुक्त होण्यास अनेक जन्म कसे लागतात, याचे माउलींनी या श्लोकावरील ओव्यांत वर्णन केले आहे.
प्रथम शास्त्रानुसार वागत असता, काही कालाने विषयवासना व त्यामुळे उत्पन्न होणाऱ्या कामक्रोधादिकांतून सुटून, परमेश्वरप्राप्ती करून घ्यावी, अशी सद्वासना उत्पन्न होते.
मग साधुसंगें सुभटा। उजू सत्कर्माचिया वाटा।
अप्रवृत्तीचा अव्हांटा। डावलूनी॥ १२८॥
अर्थ—मग अर्जुना! साधूच्या संगतीने शास्त्रविरुद्ध वागण्याची आडवाट सोडून, सरळ सत्कर्माचरणाची वाट धरतो.॥ १२८॥
गूढार्थदीपिका—परमेश्वरकृपेने सद्वासना उत्पन्न झाल्यानंतर परमेश्वरकृपेनेच सत्पुरुषाचा संग घडतो. त्यांच्या उपदेशाने विषयसुखाच्या प्राप्तीकरिता कर्म करणे बंद पडून, भगवत्प्राप्तीकरिताच निष्कामचित्ताने कर्माचरण होऊ लागते, असा अर्थ.
आणि जन्मशतांचा वाहतवणा। तेवीं आस्थेचिया न लेचि वाहणा।
तेथ फळहेतूचा उगाणा। कवण चाळी॥ १२९॥
अर्थ—आणि अशा सन्मार्गाने शेकडो जन्म तो वाट चालत राहतो; पण विषयसुखरूपी आशेच्या वाहणा तो कधी घालत नाही. तेथे फळाची इच्छा धरणे, याचा हिशेब कोण पाहतो?॥ १२९॥
गूढार्थदीपिका—आस्थेचिया न लेचि वाहणा—केल्या जाणाऱ्या निष्काम कर्माच्या योगाने पुढे विषयसुखाकडे ढुंकून न पाहता परमेश्वरप्राप्तीकरिता शेकडो जन्म लागले तरी ते घालविण्याचे त्याला धैर्य येते.
ऐसा शरीरसंयोगाचिये राती। माजि धांवतां सडिया आयती।
तंव कर्मक्षयाची पाहती। पाहांट जाली॥ १३०॥
अर्थ—याप्रमाणे शरीराच्या संयोगरूप रात्रीमध्ये सर्व संग सोडून, एकटाच धावू लागला असता, कर्मक्षयाची उजेडरूप पहाट होते.॥ १३०॥
गूढार्थदीपिका—शरीरसंयोगाचिये राती। माजी धांवतां सडिया आयती—प्रारब्धकर्माने प्राप्त झालेल्या पांचभौतिक देहामुळे आत्मविस्मृती झाली असताही, त्या देह, बुद्धी, मन, इंद्रिये इत्यादिकांहून मी निराळा आहे, असे जाणून त्याचे प्रेम न धरता, चित्तात परमेश्वरप्राप्तीची सारखी तळमळ वागविली असता, सर्व कर्मांचा नाश होतो.
तैसीच गुरुकृपाउखा उजळली। ज्ञानाची वोतपली पडली।
तेथ साम्याची ऋद्धि उघडली। तयाचिये दृष्टी॥ १३१॥
अर्थ—त्याबरोबर गुरुकृपारूप उष:काल होऊन, तिच्या योगाने आत्मैक्यज्ञानदृष्टिरूप तिरीप पडते. ज्ञानाची तिरीप पडल्यामुळे त्याच्या दृष्टीसमोर साम्यतेचे भांडार उघडले जाते.॥ १३१॥
गूढार्थदीपिका—गुरुकृपा उखा उजळली—परमेश्वरप्राप्तीच्या तळमळीने परमेश्वरकृपा होऊन सद्गुरुची प्राप्ती होते व सद्गुरुकृपेने आत्मज्ञान होऊन ज्ञानाच्या दृष्टीला सर्वत्र सम असलेल्या एका ब्रह्माचाच अनुभव येतो.
ते वेळीं जयाकडे वास पाहे। तेउता मीचि तया एक आहें।
अथवा निवांत जरी राहे। तरी मीचि तया॥ १३२॥
हें असो आणिक कांहीं। तया सर्वत्र मीवांचूनि नाहीं।
जैसें सबाह्य जळ डोहीं। बुडालिया घटा॥ १३३॥
तैसा तो मजभीतरी। मी तया आंतबाहेरी।
हें सांगिजेल बोलवरी। तैसें नव्हे॥ १३४॥
म्हणोनि असो हें इयापरी। तो देखे ज्ञानाची वाखारी।
तेणें संसरलेनि करी। आप विश्व॥ १३५॥
हें समस्तही श्रीवासुदेव। ऐसा प्रतीतिरसाचा वोतला भाव।
म्हणोनि भक्तांमाजी राव। आणि ज्ञानिया तोचि॥ १३६॥
अर्थ—तेव्हा जेथे जेथे तो दृष्टी देतो, तेथे तेथे त्याला मीच एक दिसतो किंवा कोणीहिकडे दृष्टी न देता, निवांत राहिला तरी, मीच त्याला दिसतो.॥ १३२॥ हे असो. अर्जुना! ज्याप्रमाणे पाण्यात बुडालेल्या घटाला आतबाहेर पाणीच असते, त्याप्रमाणे त्याला माझ्यावाचून दुसरे काहीच दिसत नाही.॥ १३३॥ तसा तो ज्ञानी भक्त माझ्या आत असतो व त्याच्या आत-बाहेर मी असतो. अर्जुना! ही स्थिती बोलण्याने सांगता येण्याजोगी नाही.॥ १३४॥ म्हणून हे असो. याप्रमाणे तो सर्वत्र ज्ञानाचे कोठारच पाहतो—म्हणजे त्याला सर्वत्र ज्ञानरूप आत्माच दिसतो—व त्या ज्ञानाने सर्व व्यवहार करीत असताना, सर्व विश्वच आपण होऊन जातो.॥ १३५॥ हे सर्व नामरूपात्मक श्रीवासुदेवच आहे, असा त्याच्या अंतकरणात अनुभवाचा ठसा ओतला गेलेला असतो. म्हणूनच तो ज्ञान्यांतही श्रेष्ठ होय व भक्तांतही श्रेष्ठ होय.॥ १३६॥
गूढार्थदीपिका—नामरूपासह सर्व परब्रह्म आहे, दुसरे काही नाही, अशी ज्ञान्याची परानिष्ठा प्राप्त झाली असता सगुणाच्या ठिकाणी आपोआप प्रेम जडून तो ज्ञानी भक्त होतो.
जयाचिये प्रतीतीच्या वाखारां। पवाड होय चराचरा।
तो महात्मा धनुर्धरा। दुर्लभ आथी॥ १३७॥
येर बहुत जोडती किरीटी। जयांचीं भजनें भोगासाठीं।
जे आशातिमिरें दृष्टी-। मंद जाले॥ १३८॥
अर्थ—ज्याच्या अनुभवाच्या कोठारात संपूर्ण विश्वाचा विस्तार झालेला असतो, असा सिद्ध पुरुष, अर्जुना! दुर्लभ असतो.॥ १३७॥ हे अर्जुना! विषयसुखाच्या आशेने ज्यांची दृष्टी मंद होऊन जे विषयांध झाले आहेत व विषयभोगाच्या प्राप्तीसाठीच माझे भजन करतात, असे या महात्म्याहून इतर पुष्कळ सापडतात.॥ १३८॥
(श्लोक-२०)
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञाना: प्रपद्यन्तेऽन्यदेवता:।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियता: स्वया॥ २०॥
अर्थ—पुत्र, धन इत्यादी विषयसुखाच्या वासनेने हे विवेकज्ञान नष्ट झाल्यामुळे आपल्या प्रकृतीच्या सर्वस्वी स्वाधीन होऊन, निरनिराळॺा देवतेंच्या आराधनेचे नियम पाळून, कामनापूर्तीकरिता मला सोडून जे इतर निरनिराळॺा देवतेंना शरण जातात,॥ २०॥
आणि फळाचिया हांवा। हृदयीं कामा जाला रिगावा।
कीं तयाचिये घसणी दिवा। ज्ञानाचा गेला॥ १३९॥
ऐसे उभयतां आंधारीं पडले। म्हणोनि पासींचि मातें चुकले।
मग सर्वभावें अनुसरले। देवतांतरां॥ १४०॥
आधींच प्रकृतीचे पाईक। वरी भोगालागीं तंव रंक।
मग तेणें लोलुपत्वें कौतुक। कैसेनि भजती॥ १४१॥
कवणी तिया नियमबुद्धि। कैसिया हन उपचारसमृद्धि।
कां अर्पण यथाविधि। विहित करणें॥ १४२॥
अर्थ—कर्माचे फळ मिळावे या तीव्र इच्छेने अंत:करणात वासना शिरली व वासनेच्या संघर्षाने ज्ञानाचा दिवा विझला.॥ १३९॥ या रितीने आतबाहेर दोन्हीकडे अज्ञानांधकारात ते पडतात, म्हणून मी जवळ असून त्यांना दिसत नाही. मला चुकल्यामुळे इतर देवतेंचे ते सर्वभावाने भजन करतात.॥ १४०॥ अगोदर प्रकृतीच्या स्वाधीन झालेले असतात व त्यात पुन: विषयसुखाकरता दीन झालेले असतात. मग विषयलंपट होऊन देवतेंची कशी उल्हासाने सेवा करतात; पहा.॥ १४१॥ देवतेंच्या आराधनेकरिता जे नियम सांगितले असतील, ते पाळण्याविषयी, जे उपचार सांगितले असतील, ते मिळविण्याविषयी आणि जे विहित कर्म सांगितले असेल ते यथाविधी करण्याविषयी, कशी काळजी घेतात पहा.॥ १४२॥
(श्लोक-२१)
यो यो यां यां तनुं भक्त: श्रद्धयार्चितुमिच्छति।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥ २१॥
अर्थ—जो जो उपासक श्रद्धेने ज्या ज्या भगवत्तनूचे अर्चन करू इच्छितो, त्या त्या स्वरूपाच्या ठिकाणी त्याची ती श्रद्धाच मी दृढ करतो.॥ २१॥
पैं जो जिये देवतांतरीं। भजावयाची चाड करी।
तयाची ते चाड पुरी। पुरविता मी॥ १४३॥
देवोदेवीं मीचि पाहीं। हाही निश्चय त्यासि नाहीं।
भाव ते ते ठायीं। वेगळाला धरी॥ १४४॥
अर्थ—पण जो ज्या देवतेचे भजन करण्याची इच्छा करतो, त्याची ती इच्छा मीच पूर्ण करतो.॥ १४३॥ वास्तविक देवोदेवी मीच झालो आहे, पण हा निश्चय त्याला नसतो व प्रत्येक देवतेच्या ठिकाणी निरनिराळा भाव धरतो.॥ १४४॥
गूढार्थदीपिका—नित्यशुद्धबुद्धमुक्त, सर्वज्ञ, सर्वशक्ती असा एकच परमात्मा आहे आणि एका परमेश्वराच्या ठिकाणीच निरनिराळे उपासक, आपल्या निरनिराळॺा उपास्यांची भावना करतात. पण पूजनीय ईश्वर एक आहे, अशी एकेश्वर भावना न राहता त्यांच्या अनेकेश्वर भावनेमुळे त्यांच्या अशा आराधनेने परमेश्वरप्राप्ती होत नाही.
(श्लोक-२२)
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते।
लभते च तत: कामान्मयैव विहितान्हि तान्॥ २२॥
अर्थ—तो ती श्रद्धा ठेवून त्या देवाची आराधना करतो आणि त्या देवाकडून मीच निर्माण केलेली इष्ट फळे मिळवतो.॥ २२॥
मग तिया श्रद्धायुक्त। तेथिंचे आराधना जें उचित।
तें सिद्धिवरी समस्त। वर्तों लागे॥ १४५॥
ऐसें जेणें जें भाविजे। तें फळ तेणें पाविजे।
परी तेंही सकळ निपजे। मजचिस्तव॥ १४६॥
अर्थ—मग त्या देवतेचे, श्रद्धेने जे आराधन केले जाते ते सिद्ध होईपर्यंत तसे वागतो.॥ १४५॥ अशा रितीने ज्या इच्छेने ते आराधन केले जाते, तसे फळ त्यांना मिळते, पण जे फळ मिळते ते मात्र माझ्यामुळेच मिळते.॥ १४६॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे राज्यशासनव्यवस्थेत लोकांचा निग्रह व लोकांवर अनुग्रह करणारे मर्यादित सत्तेच्या अधिकाराचे अधिकारी असतात, त्याप्रमाणेच भगवंतांनी निर्माण केलेल्या सृष्टीतील इंद्रादिक देवता ह्या मर्यादित अधिकारयुक्त असे नेमलेले आधिकारिक जीव आहेत, असे शास्त्रांतून सांगितले आहे. लोकशासनाच्या द्वारा राजशासनसत्ताच लोकांचे शासन करीत असते, त्याप्रमाणे इंद्रादिक देवतेंच्या अधिकाराच्या द्वारा जगाची उत्पत्ती, स्थिती, लय करणारा सर्वज्ञ सर्वशक्ती असा परमेश्वरच जगताचे सर्व शासन करीत असतो. जगताच्या शासनात, जीवाच्या कर्माचे फळ देणे, हेही येत असल्यामुळे सर्व जीवांच्या कर्माचे फळ एका सर्वज्ञ, सर्वशक्ती परमात्म्यावाचून दुसरा कोणी देऊ शकत नाही. असा “फलमत उपपत्ते:” या वेदांतसूत्र अधिकरणात भगवान व्यासांनी सिद्धांत केला आहे आणि तोच भगवान श्रीकृष्णांनी व ज्ञानेश्वर माउलींनी येथे मांडला आहे.
(श्लोक-२३)
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥ २३॥
अर्थ—या मंदबुद्धीच्या उपासकांना, त्यांच्या उपासनेचे जे फळ मिळते, ते मात्र नाशिवंत असते. देवाचे यजन करणारे देवाला पावतात व माझे यजन करणारे मलाच मिळतात.॥ २३॥
परी ते भक्त मातें नेणती। जे कल्पनेबाहेरी न निघती।
म्हणोनि कल्पित फळा पावती। अंतवंत॥ १४७॥
किंबहुना ऐसें भजन। तें संसाराचेंचि साधन।
येर फळभोग तो स्वप्न। नावभरी दिसे॥ १४८॥
हें असो परौतें। मग हो कां आवडतें।
परी यजी जो देवतांतें। तो देवत्वासीचि ये॥ १४९॥
येर तनुमनप्राणीं। जे अनुसरले माझेयाचि वाहणीं।
ते देहाच्या निर्वाणीं। मीचि होती॥ १५०॥
अर्थ—असे हे भक्त मला जाणत नाहीत, म्हणून नाशिवंत असे विषयसुखरूप कल्पित फळ त्यांना मिळते.॥ १४७॥ किंबहुना अशा रितीचे आराधन संसारालाच कारणीभूत होते. बाकी कर्माचे फळ जो सुखभोग, तो मात्र स्वप्नाप्रमाणे, क्षणभर भासतो.॥ १४८॥ हे असो. पलीकडे प्रिय दैवत का असेना, पण जो ज्या देवतेचे यजन करतो, तो त्या देवतेला प्राप्त होतो.॥ १४९॥ बाकीचे जे शरीराने, मनाने व प्राणाने अखंड माझ्याकडे लागले, ते देह पडल्यावर मीच होतात.॥ १५०॥
गूढार्थदीपिका—इंद्रादिक देवताच सर्वश्रेष्ठ समजून त्यांच्या प्रीत्यर्थ केलेल्या कर्मानुष्ठानाचे फळ नाशिवंत आहे. तशा कर्मानुष्ठानाने त्या त्या देवतेच्या लोकांची प्राप्ती होऊन, नंतर पुन: मृत्युलोकात यावे लागते. निष्काम चित्ताने परमेश्वराकडे लक्ष ठेवून व परमेश्वराची आज्ञा समजून, देवतेंचे यजन केले असता, त्या कर्मयोगाच्या अनुष्ठानाने ज्ञान प्राप्त होते, हे मागे चौथ्या अध्यायात सांगितलेच आहे. जे सगुण रामकृष्णादी परमेश्वराच्या ठिकाणी चित्त स्थिर करून तत्प्रीत्यर्थ सर्व कर्मांचे अनुष्ठान करतात, ते सगुण रामकृष्णादी परब्रह्माला मिळतात-म्हणजे सगुण परमात्माही क्षेत्रज्ञच असल्यामुळे त्यात मिळणे म्हणजे मुक्त होणेच होय, म्हणून मुक्त होतात-असा अर्थ.
(श्लोक-२४)
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धय:।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥ २४॥
अर्थ—कधीही नष्ट न होणारा व इंद्रियाला गोचर न होणारा व्यापक असा माझा जो सर्वोत्तम परब्रह्मभाव तो न जाणणारे मूर्ख लोक, मला एक मर्यादित व विवक्षित व्यक्तिरूप समजतात.॥ २४॥
परी तैसें न करिती प्राणिये। वांयां आपल्या हितीं वाणिये।
जे पाेंहताति पाणियें। तळहातिंचेनि॥ १५१॥
ना ना अमृताच्या सागरीं बुडिजे। मग तोंडा कां वज्रमिठी पाडिजे।
आणि मनीं तरी आठविजे। थिल्लरोदकातें॥ १५२॥
हें ऐसें कासया करावें। जें अमृतींही रिगोनि मरावें।
तें सुखें अमृत होऊनि कां नसावें। अमृतामाजी॥ १५३॥
तैसा फळहेतूचा पांजरा। सांडूनियां धनुर्धरा।
कां प्रतीतिपाखीं चिदंबरा। गोसाविया नोहावें॥ १५४॥
जेथ उंचावलेनि पवाडें। सुखाचा पैसार जोडे।
आपुलेनि सुरवाडें। उडों ये ऐसा॥ १५५॥
तया उमपा माप कां सुवावें। मज अव्यक्ता व्यक्त कां मानावें।
सिद्ध असतां कां निमावें। साधनवरी॥ १५६॥
परी हा बोल आघवा। जरी विचारिजतसे पांडवा।
तरी विशेषें या जीवा। न चोजवे गा॥ १५७॥
अर्थ—पण जेणेकरून माझी प्राप्ती होईल, अशा रितीने माझ्या ठिकाणी चित्त स्थिर करून, माझ्याकरिता, लोक कर्मानुष्ठान करीत नाहीत व माझी प्राप्ती, हे जे त्यांचे हित, त्या हिताला ते उणेपणा आणतात, कारण ते तळहातातील पाण्यात पोहण्याचा प्रयत्न करतात (म्हणजे तळहातातील पाण्यात पोहण्याचा प्रयत्न करणे व्यर्थ प्रयास होय.) त्याप्रमाणे माझी व्यापकता न जाणता देवतेंना माझ्याहून भिन्न ईश्वर समजून त्यांचे यजन करणे व्यर्थ होय.॥ १५१॥ किंवा अमृताच्या सागरात बुडल्यावर तोंड का पक्के मिटून घ्यावे आणि एखाद्या डबक्यातील पाण्याचे का चिंतन करावे?॥ १५२॥ अमर करणाऱ्या अमृतात शिरूनही, तोंडाला मिठी मारून तोंडात अमृत जाऊ न देता, मरावे असे का करावे? त्यापेक्षा अमृत पिऊन सुखाने अमृत होऊन अमृतामध्ये का राहू नये?॥ १५३॥ त्याप्रमाणे, अर्जुना! विषयसुखाच्या फळाची इच्छा या पिंजऱ्याचा त्याग करून अनुभवाच्या पंखाने अमर्याद सुखस्वरूप चिदाकाशाचे स्वामी का होऊ नये?॥ १५४॥ सर्वांच्या पलीकडे अमर्याद पसरलेल्या ज्या चिदाकाशात आपल्याला, आनंदाने संचार करीत असता, सुखाचा अपार लाभ होतो,॥ १५५॥ त्या मला अपरिमिताला परिमित का करावे? इंद्रियातीत अशा मला इंद्रियगोचर असा भौतिक का मानावे? आणि मी सिद्धवस्तू असताना त्याच्या प्राप्तीकरिता साधने करीत का मरावे?॥ १५६॥ पण जरी हे माझे सर्व बोलणे विचार करण्याजोगे आहे, तरी ते जीवाला विशेषेकरून आवडत नाही.॥ १५७॥
(श्लोक-२५)
नाहं प्रकाश: सर्वस्य योगमायासमावृत:।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥ २५॥
अर्थ—योगमायेने आवृत झाल्यामुळे मी सर्वांनाच प्रकाशित होत नाही. मूर्ख अज्ञानी पुरुष मी जन्मरहित व अविनाशी आहे, असे मला जाणत नाही.॥ २५॥
कां जे योगमायापडळें। हे जाले आहाती आंधळे।
म्हणोनि प्रकाशाचेनि देहबळें। न देखती मातें॥ १५८॥
येऱ्हवीं मी नसें ऐसें। काय वस्तुजात असे।
पाहें पां कवण जळ रसें-। रहित आहे॥ १५९॥
पवन कवणातें न शिवेचि। आकाश कें न समायेचि।
हें असो एक मीचि। विश्वीं आहें॥ १६०॥
अर्थ—कारण हे जीव, त्यांच्या डोळॺात योगमायेचे म्हणजे त्रिगुणात्मक मायेचे पटल असल्यामुळे ते आंधळे झाले आहेत म्हणून ‘प्रकाशाचेनि देहबळें’-म्हणजे ‘मी म्हणजे मर्यादित’ या समजुतीमुळे, ते मला पाहू शकत नाहीत.॥ १५८॥ नाही तर ‘मी नाही’ अशी वस्तूच जगात नाही. अर्जुना! विचार कर. कोणते पाणी रसावाचून असते?॥ १५९॥ वारा कोण्या वस्तूला स्पर्श करीत नाही? आकाश कशात भरून नाही? हे असू दे. मीच एक जगात भरलो आहे.॥ १६०॥
(श्लोक-२६)
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥ २६॥
अर्थ—अर्जुना! मी पूर्वी होऊन गेलेली, सध्या भासत असलेली व पुढे होणारी सर्व भूतसृष्टी जाणतो, पण त्यांपैकी मला मात्र कोणीही जाणत नाही.॥ २६॥
येथें भूतें जियें अतीतलीं। तियें मीचि होऊनि ठेलीं।
आणि वर्तत आहाति जेतुलीं। तींही मीचि॥ १६१॥
कां भविष्यमाणें जियें हीं। तींही मजवेगळीं नाहीं।
हा बोलचि येऱ्हवीं कांहीं। होय ना जाय॥ १६२॥
दोराचिया सापासी। डोंबा बडिया ऐसी।
संख्या न करवे कोण्हासी। तेवीं भूतांसि मिथ्यत्वें॥ १६३॥
ऐसा मी पंडुसुता। अनुस्यूत सदा असतां।
या संसार जो भूतां। तो आनें बोलें॥ १६४॥
अर्थ—या जगात जेवढे प्राणी पूर्वी होऊन गेले, ते सर्व मीच झालो आणि जेवढे सध्या वर्तमानकाळी आहेत, तेही मीच आहे.॥ १६१॥ किंवा पुढे जेवढे उत्पन्न होतील, तेही माझ्याहून निराळे राहू शकत नाहीत. अर्जुना! हे नुसते शब्दच उच्चारिले जातात, वास्तविक काही उत्पन्न होत नाही व काही नाशही पावत नाही.॥ १६२॥ दोरीवर भासणारा सर्प ज्याप्रमाणे कोणाला डोंबा, कोणाला कवडॺा, अशी गणना केली जाणार नाही असा अनेक प्रकारे, मिथ्या भासतो. त्याप्रमाणेच माझ्या ठिकाणी मिथ्या भासणाऱ्या भूतसृष्टीची गणना करता येत नाही. (म्हणजे जीव, जगत व त्यांची संख्या हे सर्व समूळ खोटे आहेत असा अर्थ)॥ १६३॥ याप्रमाणे अर्जुना! या सर्व विश्वात मीच एक घनदाट भरलो असताना, जीवाला हा जो माझ्याहून निराळा संसार भासतो, तो निराळॺा विचाराने भासतो.॥ १६४॥
गूढार्थदीपिका—परमात्मा एक अद्वैतरूप असून, त्यावाचून अन्य वस्तूच नसल्यामुळे, तो अव्यक्त नाही व व्यक्तही नाही—म्हणजे आत्तापर्यंत दिसत नव्हता पण आता दिसतो, असे त्याच्या ठिकाणी म्हणता येत नाही, पण मूर्ख अज्ञानी लोक तसे मानतात. परमात्मा अव्यक्त होता, आता व्यक्त झाला, असे अज्ञानीच म्हणतात. खरोखर जे काही भासते ते तोच भासतो. इतकेच की अज्ञानदृष्टीने पाहिले असता तोच परमात्मा जीवजगत्स्वरूप दिसतो, ज्ञानदृष्टीने पाहिले, तर तोच अव्यक्त म्हणजे इंद्रियातीत भासतो व प्रेमरूप भक्तिदृष्टीने पाहिले असता व्यक्त म्हणजे नामरूपासह सच्चिदानंदस्वरूप अनुभवाला येतो. कारण भगवंताच्या इंद्रियातीत निर्गुणस्वरूपाच्या ठिकाणीच नामरूपात्मक सगुणस्वरूप प्रेमाने भासत असते.
भगवंताच्या मायेने भ्रांत झालेल्या व भगवंताची कृपा नसलेल्या मूर्खांना मात्र, सगुण स्वरूपाच्या पूर्ण ब्रह्मत्वाची ओळख पटत नाही व ते भगवंताचे सगुण स्वरूप आपल्या देहाप्रमाणे स्थूल पांचभौतिक मर्यादित आहे असे समजतात.
हाच सर्व आशय भगवंतांनी २४-२५ व २६ या श्लोकांतून व श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी त्यावरील ओव्यांतून सांगितला आहे.
(श्लोक-२७)
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत।
सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥ २७॥
अर्थ—हे शत्रूला ताप देणाऱ्या अर्जुना! सर्व प्राणी सृष्टिउत्पत्तीच्या वेळी राग-द्वेष यांपासून उत्पन्न झालेल्या शीतउष्ण, सुखदु:ख इत्यादी द्वंद्वाच्या मोहाने अविवेकसंपन्नच असतात.॥ २७॥
तरी तेचि आतां थोडीसी। गोठी सांगिजेल परियेसीं। जेथ अहंकारतनूंसी। वालभ पडिलें॥ १६५॥
अर्थ—ज्या गोष्टीमुळे संसार भासतो, ती गोष्ट कोणती हे थोडेसे सांगतो. अर्जुना! ऐक. जेथे देह व अहंकार यांचे प्रेम जुळले,॥ १६५॥
गूढार्थदीपिका—देहाच्या प्रेमाने ‘मी देह’ असा देहाहंकार जीवाच्या ठिकाणी अनादिकालापासून आहे, हे “जेथ” या शब्दाने दाखविले आहे.
तेथ इच्छा हे कुमारी जाली। मग ते कामाचिया तारुण्या आली। तेथ द्वेषेंसीं मांडिली। वराडिक॥ १६६॥
अर्थ—तेथेच इच्छा ही मुलगी उत्पन्न झाली व ती विषयवासनारूपी तारुण्यदशेला आली. तेव्हा द्वेषाशी तिचा विवाहसंबंध झाला.॥ १६६॥
गूढार्थदीपिका—आपल्या आवडत्या विषयाची भोगवासना उत्पन्न झाली असता, त्याबरोबर नावडत्या विषयाचा द्वेष उत्पन्न होतो, असा अर्थ.
तया दोघांस्तव जन्मला। ऐसा द्वंद्वमोह जाला। मग तो आजेयानें वाढविला। अहंकारें॥ १६७॥
अर्थ—या दोघांपासून द्वंद्वमोह जन्माला आला व मग तो अहंकार या आजाने, त्याचे संगोपन करून मोठा केला.॥ १६७॥
गूढार्थदीपिका—द्वंद्वमोह—म्हणजे सुखदु:खाच्या स्वाधीन झाल्यामुळे विचार नाहीसा होणे.
आजेयानें वाढविला—जसा देहाहंकार बळावतो, तसा तसा अविचार चढत जातो.
तो धृतीसि सदा प्रतिकूळ। नियमाही नागवे स्थूळ।
आशारसें दोंदिल। जालासांता॥ १६८॥
असंतुष्टीचिया मदिरा। मत्त होवोनि धनुर्धरा।
विषयाचे वोवरां। विकृतीसीं असे॥ १६९॥
तेणें भावशुद्धीचिया वाटे। विखुरले विकल्पाचे कांटे।
मग चिरिेले अव्हांटे। अप्रवृत्तीचे॥ १७०॥
तेणें भूतें भांबावलीं। म्हणोनि संसाराचिया आडवामाजि पडिलीं।
मग महादु:खाच्या घेतलीं। वोझेंवरी॥ १७१॥
अर्थ—आशारूपी रसाने पुष्ट झालेला असा तो दांडगा, नियमाच्या आटोक्यात येत नाही व धैर्याला नेहमी प्रतिकूल असतो.॥ १६८॥ असंतोषरूपी मदिरा पिऊन धुंद झालेला तो, अर्जुना! विषयरूपी खोलीमध्ये विकाररूपी स्त्रीसह राहतो.॥ १६९॥ त्यामुळे शुद्धभावाच्या किंवा शुद्ध श्रद्धेच्या वाटेमध्ये नाना विकल्पाचे, अश्रद्धेचे काटे पसरले व त्या विकल्पाच्या तेथून शास्त्रविरुद्ध वर्तनाचे आडमार्ग फुटले.॥ १७०॥ ते फुटलेले आडमार्ग पाहून भुते बुचकळॺात पडली, म्हणून संसाररूपी दाट अरण्यात पडली व परम दु:खाच्या दंडुक्याने बडवली गेली.॥ १७१॥
(श्लोक-२८)
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रता:॥ २८॥
अर्थ—ज्या पुण्यशील लोकांचे पाप नाहीसे झालेले असते, तेच या द्वंद्वमोहापासून मुक्त होतात व माझे भजन करायचे, असे दृढ व्रत धारण करून, माझे भजन करतात.॥ २८॥
ऐसे विकल्पाचे वायाणे। कांटे देखोनि सिसाणे।
जे मतिभ्रमाचें पासावणें। घेतीचिना॥ १७२॥
उजू एकनिष्ठेच्या पाउलीं। रगडूनि विकल्पाचिया भालीं।
महापातकांची सांडिली। अटवी जिहीं॥ १७३॥
मग पुण्याचे धांवा घेतले। आणि माझी जवळीक पावले।
किंबहुना ते चुकले। वाटवधेयां॥ १७४॥
अर्थ—अशा प्रकारच्या विकल्पाचे तीक्ष्ण काटे खोटे आहेत, असे पाहून, बुद्धिभ्रमाचे सान्निध्य जे करीत नाहीत.॥ १७२॥ ‘माझ्या ठिकाणी एकनिष्ठ होणे’ या सरळ पावलाने, विकल्पाची तीक्ष्ण भाल्यासारखी टोके रगडून टाकिली आणि महापातकांचे अरण्य ज्यांनी ओलांडले॥ १७३॥ आणि जे पुण्यमार्गाने धावत सुटले व माझ्या जवळ आले, अर्जुना! ते मात्र वाटमाऱ्यापासून-भगवत्प्राप्तीच्या मार्गावरील मारेकऱ्यापासून-सुटले.॥ १७४॥
(श्लोक-२९)
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये।
ते ब्रह्म तद्विदु: कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥ २९॥
अर्थ—माझ्या सगुण रामकृष्णादी स्वरूपाचा आश्रय करून जे कोणी जन्ममरणापासून मुक्त होण्याचा प्रयत्न करतात, ते संपूर्ण ब्रह्म जाणतात, अध्यात्म जाणतात व संपूर्ण कर्मही जाणतात.॥ २९॥
येऱ्हवीं तरी पार्था। जन्ममरणाची निमे कथा।
ऐसिया प्रयत्नातें आस्था। विये जयांची॥ १७५॥
तयां तो प्रयत्नचि एके वेळे। मग समग्र परब्रह्म फळे।
जया पिकलेया रस गळे। पूर्णतेचा॥ १७६॥
अर्थ—अर्जुना! नाही तरी, ही जन्ममरणाची कथा पुन: ऐकू नये, या सदिच्छेने ज्यांचा प्रयत्न सुरू झाला,॥ १७५॥ मग तो प्रयत्न एकदाचा नामरूपासह सर्वच ब्रह्म आहे अशा अनुभवाने फलद्रूप होतो व ते अनुभवरूप फळ पिकले असता, पूर्णतेचा रस गळायला लागतो.॥ १७६॥
गूढार्थदीपिका—नामरूपासह सर्व पूर्ण परब्रह्मच आहे, असा अनुभव येणे; अशा पूर्णतेचे माउलींनी येथे लक्षण केले आहे.
ते वेळीं कृतकृत्यता जग भरे। तेथ अध्यात्माचें नवलपण पुरे।
कर्माचें काम सरे। विरमे मन॥ १७७॥
ऐसा अध्यात्मलाभ तया। होय गा धनंजया।
भांडवल जया। उद्यमीं मी॥ १७८॥
अर्थ—(ही पूर्णता प्राप्त झाली असता) सर्व जग कृतकृत्यतेने भरून जाते- म्हणजे सर्वत्र पूर्णपरब्रह्माचाच अनुभव येतो- व अध्यात्मप्राप्तीचे कौतुकही संपते. कर्माचा उपयोग राहत नाही व मनही उन्मन होते.॥ १७७॥ अर्जुना! जो कोणी माझ्या सगुण स्वरूपाच्या भांडवलावर एवढा उद्योग करतो, त्याला एवढी अध्यात्मप्राप्ती होते.॥ १७८॥
गूढार्थदीपिका—सगुण भगवंताच्या भक्तीने, निर्गुणस्वरूपाचे ज्ञान होऊन, कर्माचे यथार्थ स्वरूप काय, हेही कळते व मन उन्मन होते.
तयातें साम्याचिये वाढी। ऐक्याची सांदे कुळवाडी।
तेथ भेदाचिया दुबळवाडी। नेणिजे तया॥ १७९॥
अर्थ—त्याच्या साम्यदृष्टिरूप व्याजावर ऐक्याचा सर्व व्यवहार चालतो. मग तेथे द्वैताचे दारिद्रॺ तो कधीच जाणत नाही.॥ १७९॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञानानंतर केलेल्या सगुणभक्तीने व्यवहारकाली भक्ताची अद्वैतब्रह्मस्थिती नाहीशी होत नाही, असा अर्थ.
“ब्रह्मैव सर्वनामानि रूपाणि विविधानि च। कर्माण्यपि समग्राणि बिभर्तीति श्रुतिर्जगौ॥”(अपरोक्षानुभूती)
ज्ञानी भक्ताला परमेश्वरावाचून दुसरे काही दिसतच नाही, असा आचार्यांचाही आशय आहे.
(श्लोक-३०)
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदु:।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतस:॥ ३०॥
॥ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्याय:॥ ७॥
अर्थ—आणि अधिभूत, अधिदैव व अधियज्ञासह मीच आहे, असे जे कोणी मला जाणतात, ते माझ्या ठिकाणी चित्त स्थिर झालेले पुरुष मरणसमयी मलाच जाणतात.॥ ३०॥
जिहीं साधिभूता मातें। प्रतीतीचेनि हातें।
धरूनि अधिदैवातें। शिवतले गा॥ १८०॥
जया जाणिवेचेनि वेगें। मी अधियज्ञ दृष्टी रिगें।
ते तनूचेनि वियोगें। विऱ्हये नव्हती॥ १८१॥
येऱ्हवीं आयुष्याचें सूत्र विघडतां। भूतांची उमटे खडाडता।
काय न मरतयाहि चित्ता। युगांत नोहे॥ १८२॥
परी नेणों कैसें पैं गा। जे जडोनि गेले माझिया आंगा।
ते प्रयाणींचिया लगबगा। न सांडितीच मातें॥ १८३॥
अर्थ—ज्यांनी आपल्या पूर्ण आत्मानुभवाच्या बळाने, अधिभूत मीच आहे, असे जाणून अधिदैवताला (जीवाला) स्पर्श केला म्हणजे जीवस्वरूपही मीच आहे असे जाणले.॥ १८०॥ त्याचप्रमाणे त्या जाणिवेच्या बळाने अधियज्ञही मीच आहे, अशी ज्यांची ज्ञानदृष्टी आहे, ते शरीर सोडते वेळी विव्हळ होत नाहीत.॥ १८१॥ खरोखर पाहिले तर आयुष्याची दोरी तुटली की पंचभूतात एकमेकांना सोडण्याची खळबळ सुरू होते, तेव्हान मरणाऱ्यांच्या (म्हणजे मरण पाहाणाऱ्यांच्या) चित्ताला देखील प्रलयासारखे भयंकर दु:ख होत नाही काय?॥ १८२॥ पण अर्जुना! जे माझ्या सगुण स्वरूपाशी ऐक्य पावले, ते त्या प्रलयकालच्या व्याकुळतेमध्ये देखील मला कसे सोडत नाहीत, हे समजत नाही.॥ १८३॥
गूढार्थदीपिका—सगुण स्वरूपाची प्रेमभक्ती करणाऱ्या पुरुषांना अधिभूत, अधिदैव, अधियज्ञ इत्यादी सर्व सगुणब्रह्मस्वरूपच दिसतात आणि त्याहून भिन्न अशा विनाशी भौतिक वस्तूची कल्पनाच त्यांच्या अंत:करणाला शिवत नसल्यामुळे लवमात्रदेखील मरणाचे दु:ख त्यांना होत नाही.
येऱ्हवीं तरी जाण। ऐसे जे निपुण।
तेचि अंत:करण-। युक्त योगी॥ १८४॥
तंव इये शब्दकुपिकेतळीं। नोडवेचि अवधानाची अंजुळी।
जे नावेक अर्जुन तये वेळीं। मागांचि होता॥ १८५॥
जेथ तद्ब्रह्मवाक्यफळें। जियें नानार्थरसें रसाळें।
बहकतें आहाति परिमळें। भावाचेनि॥ १८६॥
सहज कृपामंदानिळें। श्रीकृष्णद्रुमाचीं वचनफळें।
अर्जुनश्रवणाचिये खोळे। अवचित पडलीं॥ १८७॥
तियें प्रमेयांचीं हो कां वळलीं। कीं ब्रह्मरसाच्या सागरीं चुबुकळिलीं।
मग तैसींच कां घोळिलीं। परमानंदें॥ १८८॥
तेणें बरवेपणें निर्मळें। अर्जुना उन्मेषाचे डोहळे।
घेताति गळाळे। विस्मयामृताचे॥ १८९॥
तिया सुखसंपत्ति जोडलिया। मग स्वर्गा वाये वांकुलिया।
हृदयाच्या जीवीं गुतकुलिया। होत आहाती॥ १९०॥
ऐसें वरचिलीचि बरवा। सुख जावों लागलें फावा।
तंव रसस्वादाचिया हांवा। लाहो केला॥ १९१॥
झडकरी अनुमानाचेनि करतळें। घेऊनि तियें वाक्यफळें।
प्रतीतिमुखीं एके वेळे। घालूं पाहे॥ १९२॥
तंव विचाराचिया रसना न दाटती। परी हेतूच्या दशनीं न फुटती।
ऐसें जाणोनि सुभद्रापती। चुंबीचिना॥ १९३॥
मग चमत्कारला म्हणे। इयें जळींचीं मा तारांगणें।
कैसा झकविलों असलागपणें। अक्षरांचेनि॥ १९४॥
इयें पदें नव्हती फुडिया। गगनाचिया घडिया।
येथ आमुची मती बुडालिया। थाव न निघे॥ १९५॥
वांचूनि जाणावयाची कें गोठी। ऐसें जीवीं कल्पूनि किरीटी।
तिया पुनरपि केली दृष्टी। यादवेंद्रा॥ १९६॥
मग विनविलें सुभटें। हां हो जी ये एकवाटे।
सातही पदें अनुच्छिष्टें। नवलें आहाती॥ १९७॥
येऱ्हवीं अवधानाचेनि वहिलेपणें। नाना प्रमेयांचे उगाणे।
काय श्रवणाचेनि आंगवणें। बोलों राहती॥ १९८॥
परी तैसें हें नोहेचि देवा। देखिला अक्षरांचा मेळावा।
आणि विस्मयाचिया जीवा। विस्मयो जाला॥ १९९॥
कानाचेनि गवाक्षद्वारें। बोलाचे रश्मी अभ्यंतरें।
पाहेना तंव चमत्कारें। अवधान ठाकलें॥ २००॥
तेवींचि अर्थाची चाड मज आहे। ते सांगतांही वेळ न साहे।
म्हणूनि निरूपण लवलाहें। कीजो देवा॥ २०१॥
ऐसा मागील पडताळा घेउनी। पुढां अभिप्राय दृष्टी सूनी।
तेवींचिमाजि शिरउनी। आर्ती आपुली॥ २०२॥
कैसी पुसती पाहें पां जाणिव। भिडेचि तरी लंघों नेदी शींव।
येऱ्हवीं श्रीकृष्णहृदयासि खेंव। देवों सरला॥ २०३॥
अहो श्रीगुरुतें जैं पुसावें। तें येणेंमानें सावध व्हावें।
हें एकचि जाणे आघवें। सव्यसाची॥ २०४॥
आतां तयाचें तें प्रश्न करणें। वरी सर्वज्ञ श्रीहरीचें बोलणें।
हें संजयो आवडलेपणें। सांगेल कैसें॥ २०५॥
तिये अवधान द्यावें गोठी। बोलिजेल नीट मऱ्हाठी।
जैसी कानाचे आधीं दृष्टी। उपेगा जाये॥ २०६॥
बुद्धीचिया जिभा। बोलाचा न चाखतां गाभा।
अक्षरांचिया भांबा। इंद्रियें जिती॥ २०७॥
पाहा पां मालतीचे कळे। घ्राणासि कीर वाटले परिमळें।
परी वरचिया बरवा काई डोळे। सुखिवे नव्हती॥ २०८॥
तैसें देशियेचिया हवावा। इंद्रियें करिती राणिवा।
मग प्रमेयाचिया गांवा। लेसां जाईजे॥ २०९॥
ऐसेनि नागरपणें। बोल निमे तें बोलणें।
ऐका ज्ञानदेव म्हणे। निवृत्तीचा॥ २१०॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां सप्तमोऽध्याय:॥ ७॥
अर्थ—वास्तविक असे जे अनुभवनिपुण पुरुष आहेत तेच युक्त—म्हणजे ज्यांचे अंत:करण अखंड माझ्या ठिकाणी लागले आहे—असे योगी होत असे समज.॥ १८४॥ पण या शब्दरूपी कुपिकेखाली अर्जुन एकाग्रचित्ताची ओंजळ धरू शकला नाही; कारण भगवंताच्या शब्दाच्या तो थोडा मागे होता (म्हणजे भगवंताच्या रसाळ व नानाभावयुक्त शब्दांनी मुग्ध झाल्यामुळे अर्जुनाचे लक्ष अर्थाकडे जाऊ शकले नाही).॥ १८५॥ ज्या भगवंताच्या बोलण्यात, नाना अर्थरूपरसाने रसाळ झालेली आणि भक्तिप्रेमाच्या सुगंधाने दरवळलेली अशी “तद्ब्रह्म” इत्यादी वाक्यरूप फळे होती.॥ १८६॥ अर्जुनाच्या ठिकाणी असलेली भगवंताची स्वाभाविक कृपा हाच मंदवायू होता; त्या मंद वायूने श्रीकृष्णरूप वृक्षाची वचनरूप फळे अर्जुनाच्या श्रवणरूप झोळीत अकस्मात पडली.॥ १८७॥ ती वाक्यरूपी फळे सिद्धांताचीच बनली होती किंवा ब्रह्मरसाच्या समुद्रात बुडविली होती. त्याचप्रमाणे आणखी ती परमानंदात घोळली होती.॥ १८८॥ अशी ती शुद्ध व उत्कृष्ट फळे पाहून अर्जुनाच्या ठिकाणी त्या वाक्यांच्या ज्ञानाचे डोहळे उत्पन्न होऊन, तो चमत्काररूपी अमृताचे घोट घेऊ लागला.॥ १८९॥ अशा त्या रसाळ स्वादाच्या सुखाने तो संपन्न झाला असता, स्वर्गसुखाला वेडावू लागला आणि त्याच्या हृदयात गुदगुल्या होऊ लागल्या.॥ १९०॥ अशा रितीने भगवंताच्या तोंडातून निघालेल्या शब्दांचे वरचे सौंदर्य पाहूनच अर्जुनाच्या मनात सुख उचंबळून आले. तितक्यात त्या शब्दांतील रसाचा स्वाद घेण्याची त्याला उत्कट इच्छा झाली.॥ १९१॥ म्हणून झटकन अनुमानाच्या हाताने भगवन्मुखीची ती वाक्यरूपी फळे अनुभवाच्या मुखात एकदम घालण्याची त्याने इच्छा केली.॥ १९२॥ पण ती वाक्यफळे विचाररूपी जिभेने चघळली जाऊ शकत नव्हती, हेतुरूप (अनुमानांतील एक अवयव) दातांनी ती फुटू शकत नव्हती, हे पाहून अर्जुनाने त्या फळांना स्पर्शच केला नाही.॥ १९३॥ मग आश्चर्याने थक्क होऊन अर्जुन मनात म्हणू लागला, हे भगवन्मुखीचे शब्द म्हणजे ताऱ्यांचे पाण्यात पडलेले प्रतिबिंब होय. अक्षरांचा परस्पर संबंध न घेता आल्यामुळे, मी कसा फसलो गेलो, पहा.॥ १९४॥ खरोखर ही पदे नव्हेत. आकाशाच्या एकावर एक रचलेल्या घडॺा वाटतात. येथे माझ्या बुद्धीने बुडी मारली तरी अर्थाचा थांग लागणार नाही.॥ १९५॥ अर्थाचा थांग लागल्यावाचून जाणण्याची गोष्टच नको. अशा रितीने मनात विचार करून, पुन: एकदा भगवंताकडे दृष्टी केली.॥ १९६॥ मग त्या श्रेष्ठ योद्धॺाने भगवंताला प्रार्थना केली, भगवंता! तुम्ही जी ब्रह्मादी सात पदे उच्चारिली, ती सातही पदे सारखी अनुच्छिष्ट राहिली (म्हणजे त्यातील कोणाचाही अर्थ ग्रहण करता आला नाही) अशी आश्चर्यकारक आहेत.॥ १९७॥ अत्यंत अवधानामुळेच होणारे, नानाप्रकारच्या सिद्धांतांचे उलगडे, नुसत्या श्रवणाच्या बळावर बोलता येतील काय?॥ १९८॥ पण हे आपण उच्चारिलेले तसे दिसत नाहीत. तुमच्या मुखातून शब्दांचा समुदाय निघताना पाहिला व विस्मयालाही विस्मय वाटला.॥ १९९॥ मी कानाच्या झरोक्यातून आपल्या शब्दाचे किरण हृदयाच्या आंत आलेले पाहतो, तोच मन आश्चर्यचकित झाले व अर्थानुसंधान सुटले.॥ २००॥ त्याचप्रमाणे मला अर्थ जाणण्याची इच्छा आहे, हे तुम्हांला सांगण्याचाही विलंब मला सहन होत नाही. म्हणून, भगवंता! त्या सात पदांचे लवकर निरूपण करा.॥ २०१॥ अशा रितीने मागील विषयसंबंध घेऊन व पुढे अभिप्रायाकडे दृष्टी ठेवून व त्याचप्रमाणे त्यात आपली उत्कट इच्छा प्रगट करून (अर्जुनाने देवाची प्रार्थना केली).॥ २०२॥ श्रीगुरुला प्रश्न करण्याचे अर्जुनाचे शहाणपण पहा कसे आहे? गुरुशिष्यसंबंधाची मर्यादा सांभाळून, श्रीकृष्णाच्या अंत:करणाला आलिंगन द्यावयास तो पुढे सरसावला.॥ २०३॥ खरोखर श्रीगुरुला जर प्रश्न करायचा असला, तर अशा सावधानतेने विचारला पाहिजे, पण ही कला एका अर्जुनालाच ठाऊक आहे.॥ २०४॥ आता अर्जुनाचे प्रश्न करणे व भगवंताचे उत्तर देणे हे दोन्ही, संजय राजा धृतराष्ट्राला आवडीप्रमाणे कसे सांगणार आहे,॥ २०५॥ त्या गोष्टीकडे श्रोत्यांनी कृपा करून लक्ष द्यावे. कानात शब्द पडण्यापूर्वीच दृष्टीचा उपयोग होईल, अशा सुंदर मराठी भाषेने मी ते सर्व सांगणार आहे.॥ २०६॥ बोलाचा गाभा जो अर्थ तो बुद्धीने चाखण्यापूर्वीच शब्दांच्या शोभेने इंद्रियांचे पोषण होईल.॥ २०७॥ हे पहा, मालतीच्या फुलांच्या कळॺा सुगंधामुळे घ्राणेंद्रियाला सुखावह असतात, पण वरच्या त्यांच्या सौंदर्याने डोळे सुखी होत नाहीत काय?॥ २०८॥ त्याप्रमाणे मराठी भाषेच्या शोभेने इंद्रियेही सुखाचे राज्य करतील, मग त्यातून मांडलेल्या सिद्धांतांच्या गावाला उत्तम रितीने जाता येईल,॥ २०९॥ अशा सुंदर भाषेने जेथे बोलच खुंटतो, ते सांगितले जाणार आहे, म्हणून श्रीनिवृत्तिनाथांचे शिष्य श्रीज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना म्हणतात, तुम्ही ऐका.॥ २१०॥
श्रीगुरुकृपेने श्रीज्ञानेश्वरी अध्याय सातव्याचा अनुवाद संपला, तो श्रीगुरुचरणी समर्पण असो!
समारोप
मागील सहाव्या अध्यायात योगाने परमेश्वराचा साक्षात अनुभव आत कसा घेता येतो, याचे वर्णन करून या अध्यायात तोच अनुभव बाहेरही कसा व्यापक करावयाचा, हे भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत.
परमेश्वर व्यापक आहे. तो जसा आत आहे तसा बाहेरही आहे, त्याच्या ठिकाणी खऱ्या खोटॺा जगताचे अस्तित्व सिद्ध होत नाही, पण जीव जगत पाहतो व ते खरे समजतो. जगताचा जड-विनाशी प्रत्यय नाहीसा व्हावा व केवळ अद्वैत सच्चिदानंद ब्रह्मस्वरूपाचा प्रत्यय जीवाला यावा, याकरिता विज्ञानरूप प्रपंचासहित ज्ञानरूप परमेश्वराचे निरूपण भगवंतांनी अर्जुनाला सांगितले.
मी देह आहे, मी ब्रह्म आहे ही जाणीव न स्फुरणे, याला ज्ञान म्हणतात, विज्ञान म्हणजे नामरूपात्मक प्रपंच व नामरूपात्मक प्रपंच सत्य आहे असे समजणे हे अज्ञान होय.
आत्मविचाराने अज्ञान नि:शेष नाहीसे झाले म्हणजे विज्ञान म्हणजे नामरूपाचा भिन्न भिन्न रूपाने दिसणाऱ्या प्रपंचाचा विशेष भाव नाहीसा होतो व एक सच्चिदानंद परब्रह्मच सृष्टीत भरले आहे असा अनुभव येतो.
हे ज्ञान-रहस्य अत्यंत गुप्त आहे. हजारो लोकात एखाद्यासच याची प्राप्ती होते.
जीवाचे परब्रह्माविषयीचे अज्ञान हीच माया किंवा प्रकृती होय, ही परा व अपरा अशी दोन प्रकारची आहे. अपरा म्हणजे कार्यरूप व परा म्हणजे कारणरूप. पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश, मन, बुद्धी, अहंकार ही अपरा प्रकृती असून जीवाचे परब्रह्माविषयी जे मूळ अज्ञान ही परा प्रकृती होय.
सर्व जड-विनाशी जगत-प्रतीतीला हे अज्ञानच मूळ कारण आहे. वास्तविक एक परमेश्वरच सत्य आहे, त्यावाचून दुसरी वस्तूच नाही; पण या त्रिगुणात्मक मायेने अज्ञानी लोक मोहित झाले आहेत. ते भगवंताचे खरे स्वरूप जाणत नाहीत. जे भगवंताला शरण येऊन त्याचे भजन करतात ते मात्र ही माया सहज तरून जातात, किंबहुना त्यांना तरून जाण्याकरिता मायाच शिल्लक उरत नाही. आर्त, जिज्ञासू, अर्थार्थी व ज्ञानी असे चार प्रकारचे भक्त आहेत. त्यांत आर्त, जिज्ञासू व अर्थार्थी यांची भक्ती सकाम असते व ज्ञानी भक्त हाच खरा निष्काम भक्त होय. संसार खरा वाटतो, तोपर्यंत निष्काम भक्ती होऊ शकत नाही.
विषयकामनेच्या मागे लागून जीव परमेश्वराला विसरतो व नाना देवतेंची उपासना करतो व त्यांना त्या उपासनेचे संसाररूप विनाशी फळ मिळते. सगुण परमेश्वराची भक्ती करणाऱ्यांना अविनाशी सगुण परमेश्वराचीच प्राप्ती होते. परमेश्वर सगुण झाला तरी त्याचे मूळचे पूर्णत्व नष्ट होत नाही. पण मूर्खांना हे समजत नाही. परमेश्वराची भक्ती करता करता ज्यांचे पाप क्षीण झाले, अशा पुरुषांना परमेश्वराच्या सगुण स्वरूपाचे पूर्ण ब्रह्मत्व अनुभवाला येते व तो सर्व नामरूपात्मक स्थूल सूक्ष्म पसारा किंवा आधिभौतिक, आधिदैविक, आध्यात्मिक पसारा पूर्ण ब्रह्मस्वरूपच आहे असा अनुभव घेतो. सच्चिदानंद परब्रह्मावाचून दुसरे काही नाही हे जे श्रुतीचे म्हणणे आहे, त्याचा ज्ञानी भक्तच खरोखर अनुभव घेतो.
अधिभूत, अधिदैव, अधियज्ञ, इत्यादी सर्व सगुण परमात्माच आहे, असे ज्यांनी जाणले, त्यांचे मरणसमयी देखील भगवंताच्या ठिकाणी चित्त स्थिर राहते.
॥ श्रीमत्सद्गुरु श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु॥
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय आठवा
अवतरणिका—मागे सातव्या अध्यायात जन्ममरणरूपी संसारातून सुटण्याकरिता भगवंताच्या श्रीकृष्णस्वरूपाचा जे आश्रय करतात, त्यांना ब्रह्म, कर्म, अध्यात्म, अधिभूत, अधिदैव इत्यादी परस्परांहून भिन्न दिसणारे पदार्थ एकमेकांपासून भिन्न नसून, ते सर्व म्हणजे एक श्रीकृष्ण परमात्मा आहे, असा अनुभव येतो, असे भगवंतांनी सांगितले, या निरूपणाचे नीट आकलन अर्जुनाला होऊ शकले नाही, म्हणून त्याच्या स्पष्टीकरणार्थ या अध्यायात अर्जुनाने प्रश्न केला व त्याचे भगवंतांनी सविस्तर निरूपण केले.
(श्लोक-१-२)
अर्जुन उवाच
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम।
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥ १॥
अधियज्ञ: कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन।
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभि:॥ २॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो, भगवंता! ते ब्रह्म काय आहे? ते अध्यात्म काय आहे? कर्म म्हणजे काय? अधिभूत ते काय? व अधिदैव कशाला म्हणतात?॥ १॥ हे मधुसूदना! अधियज्ञ म्हणजे काय? व या देहामध्ये तो कोण आहे आणि मरणसमयी जितेंद्रिय पुरुषाकडून तू कसा जाणला जाऊ शकतोस?॥ २॥
मग अर्जुनें म्हणितलें। हां हो जी अवधारिलें।
जें म्यां पुसिलें। तें निरूपिजे॥ १॥
सांगा कवण तें ब्रह्म। कायसया नाम कर्म।
अथवा अध्यात्म। काय म्हणिपे॥ २॥
अधिभूत तें कैसें। एथ अधिदैवत तें कवण असे।
हें उघड मी परियेसें। ऐसें बोला॥ ३॥
देवा अधियज्ञ तो काई। कवण पां इये देहीं।
हें अनुमानासी कांहीं। दिठी न भरे॥ ४॥
आणि नियता अंत:करणीं। तूं जाणिजसी देहप्रयाणीं।
तें कैसेनि हें शार्ङ्गपाणी। परिसवा मातें॥ ५॥
देखा धवळारीं चिंतामणींचा। जरी पहुडला होय दैवाचा।
तरी वोसणतांही बोल तयाचा। सोप न वचे॥ ६॥
तैसें अर्जुनाचिया बोलासवें। आलें तेंचि म्हणितलें देवें।
परियेसें गा बरवें। जें पुसिलें तुवां॥ ७॥
किरीटी कामधेनूचा पाडा। वरी कल्पतरूचा आहे मांदोडा।
म्हणोनि मनोरथसिद्धीचिया चाडा। तो नवल नोहे॥ ८॥
श्रीकृष्ण कोपोनि ज्यासि मारी। तो पावे परब्रह्मसाक्षात्कारीं।
मा कृपेनें उपदेश करी। तो कैशापरी न पवेल॥ ९॥
अर्थ—मग अर्जुन म्हणाला, देवा! तुमचे म्हणणे मी ऐकले. आता मी विचारले त्याचे निरूपण करा.॥ १॥ ब्रह्म म्हणजे काय? कर्म कशाला नाव आहे? आणि अध्यात्म कशाला म्हणतात?॥ २॥ अधिभूत कोणते होय व अधिदैवत ते काय आहे? हे सर्व मी समजेन, अशा रितीने बोला.॥ ३॥ देवा! त्याचप्रमाणे अधियज्ञ म्हणजे काय? व या देहामध्ये कोण अधियज्ञ आहे, हे मला विचार करूनही काही लक्षात येत नाही.॥ ४॥ ज्यांनी आपले अंत:करण तुझ्या ठिकाणी स्थिर केले, त्यांच्याकडून तू मरणसमयीही जाणला जातोस, ते कशा रितीने, ते सर्व मला सांगा.॥ ५॥ पहा, चिंतामणीच्या केलेल्या मंदिरात जर एखादा भाग्यवान पुरुष निजला, तर झोपेत केलेली त्याची बडबड देखील निष्फळ होत नाही.॥ ६॥ त्याप्रमाणे अर्जुनाच्या बोलण्याबरोबर जे देवांच्या मनात आले, तेच देव म्हणाले. अर्जुना! तू विचारलेस तेच सांगतो, लक्ष देऊन ऐक.॥ ७॥ अर्जुन हा कामधेनूचे वासरू होय. त्याच्यावर कल्पतरूचा मांडव आहे, म्हणून त्याने मनोरथसिद्धीची इच्छा करावी, हे आश्चर्य नाही.॥ ८॥ भगवान श्रीकृष्ण रागावून ज्याला मारतो, तो जर परब्रह्माला प्राप्त होतो, तर ज्याला कृपेने उपदेश करतो, तो कसा परब्रह्माला प्राप्त होणार नाही?॥ ९॥
गूढार्थदीपिका—या ओवीत सगुण श्रीकृष्णस्वरूपाचे पूर्णब्रह्मत्व माउलींनी दाखविले आहे.
जैं कृष्णचि होईजे आपण। तैं कृष्ण होय आपुलें अंत:करण।
तेधवां संकल्पाचे आंगण। वोळगती सिद्धी॥ १०॥
अर्थ—जेव्हा आपण श्रीकृष्णरूप होतो, तेव्हा आपले अंत:करणच श्रीकृष्णरूप होते व तेव्हा कोणताही केलेला संकल्प सिद्धीला जातो.॥ १०॥
गूढार्थदीपिका—जेव्हा श्रीकृष्णस्वरूपाचे नि:सीम प्रेम लागून पुरुष श्रीकृष्णस्वरूप होतो, तेव्हा त्याचे अंत:करणच श्रीकृष्णस्वरूप होते किंवा अंत:करणात श्रीकृष्णस्वरूपाचे ध्यान प्रेमाने दृढ झाले म्हणजे पुरुष श्रीकृष्णस्वरूप झाला असे समजावे. तेव्हा तो सत्यसंकल्प होतो. म्हणजे तो जो जो संकल्प करतो, तो पूर्ण होतो व हे जग संकल्पमात्र कसे आहे, याचा त्याला अनुभव येतो.
परी ऐसें जें प्रेम। तें अर्जुनींचि आथि नि:स्सीम।
म्हणऊनि तयाचें काम। सदा सफळ॥ ११॥
याकारणें श्रीअनंतें। तें मनोगत तयाचें पुसतें।
होईल जाणूनि आईतें। वोगरूनि ठेविलें॥ १२॥
जें अपत्य थानीं निगे। तयाची भूक ते मातेसीचि लागे।
येऱ्हवीं तें शब्दें काय सांगे। मग स्तन्य दे येरी॥ १३॥
म्हणवोनि कृपाळुवा गुरुचिया ठायीं। हें नवल नोहे कांहीं।
परी तें असो आईका काई। जें देव बोलते जाहाले॥ १४॥
अर्थ—अंत:करण श्रीकृष्णस्वरूप करून सोडणारे असे जे भगवंताचे नि:सीम प्रेम ते अर्जुनाच्याच ठिकाणी होते; म्हणूनच त्याची कोणतीही इच्छा सदा सफळ होत असे.॥ ११॥ त्यामुळेच श्रीभगवंतांनी अर्जुन जे काय विचारणार, ते त्याच्या मनातील ओळखून अगोदरच त्याच्यापुढे वाढून ठेवले.॥ १२॥ जे मूल स्तनपान करणारे असते त्याची भूक ती आईलाच लागते. नाहीतर ते मूल शब्दाने सांगते व मग आई स्तनपान करविते काय?॥ १३॥ म्हणून अत्यंत कृपाळू अशा गुरुच्या ठिकाणी हे काही आश्चर्य नव्हे. पण हे असो. देव पुढे काय बोलले, ते ऐका.॥ १४॥
गूढार्थदीपिका—भगवान आपल्या प्रेमळ भक्तावर व श्रीगुरु आपल्या प्रेमळ शिष्यावर इतके लुब्ध होतात की त्यांना ब्रह्मसाक्षात्कार लीलेने होतो. भगवान पूर्ण ब्रह्मस्वरूपच असतो. तसेच श्रीगुरुही पूर्ण ब्रह्मरूपच असतात. त्यांचे लुब्ध होणे म्हणजे ब्रह्माचेच लुब्ध होणे होय व ब्रह्मच प्रेमाला भाळल्यावर साक्षात्काराला काय वेळ लागणार? लोहचुंबक जसा लोखंडाला ओढतो, त्याप्रमाणे प्रेम प्रिय वस्तूचे आपल्याशी ऐक्य करून घेते.
(श्लोक-३)
श्रीभगवानुवाच
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते।
भूतभावोद्भवकरो विसर्ग: कर्मसंज्ञित:॥ ३॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, अर्जुना! अविनाशी ते परब्रह्म होय. त्याच परब्रह्माचे, प्रत्येक देहाच्या ठिकाणी, देहाने मर्यादित केलेले शुद्ध अस्तित्व, त्याला अध्यात्म म्हणतात. सर्व भूतांचे अस्तित्वात येणे, ज्या उत्पत्तिरूप व्यापारामुळे भासते त्या उत्पत्तिरूप व्यापाराला कर्म म्हणतात.॥ ३॥
मग म्हणितलें सर्वेश्वरें। आकारीं इये खोंकरें।
कोंदलें असत न खिरे। कवणे काळीं॥ १५॥
येऱ्हवीं सपुरपण तयाचें पाहावें। तरी शून्यचि नव्हे स्वभावें।
वरि गगनाचेनि पालवें। गाळूनि घेतलें॥ १६॥
जें ऐसेंही परी विरुळें। इये विज्ञानाचिये खोळें।
हालवलेंही न गळे। तें परब्रह्म॥ १७॥
अर्थ—तेव्हा सर्वांचे स्वामी भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले, अर्जुना! जे या छिद्रमय शरीरात कोंडले असून केव्हाही गळून पडत नाही,॥ १५॥ एरवी अणुरेणूतून घनदाट भरून असलेली त्याची व्याप्ती पाहावी तर आपल्या सत्तेमुळे ते शून्य आहे, असे म्हणता येत नाही. (स्थूल म्हणावे तर) जे आकाशातूनही गाळले जाते-म्हणजे आकाशापेक्षाही सूक्ष्म आहे.॥ १६॥ असे सूक्ष्म आहे, तरी या नामरूपात्मक प्रपंचाच्या झोळीतून हालवूनही जे गळत नाही, त्याला परब्रह्म म्हणतात.॥ १७॥
गूढार्थदीपिका—या ओव्यांतून माउलींनी परब्रह्माचे लक्षण केले आहे. हे परब्रह्म म्हणजे निर्गुण स्वरूप होय. नामरूपरहित स्वरूपाला निर्गुण स्वरूप म्हणतात आणि ते निर्गुण स्वरूप म्हणजे केवळ सत्तारूप घेतले जाते किंवा परब्रह्माचा केवळ अविनाशी सत्तारूपाने अनुभव येणे, यालाच निर्गुण परब्रह्माचा अनुभव म्हणतात. माउलींनी पुढे तेराव्या अध्यायातहि “तरि केवळ जे सत्ता। तो पुरुष गा पांडुसुता” (ज्ञा. अ. १३-९६६) या निर्गुण परब्रह्मस्वरूपाची ओळख सांगितली असून नाथांनीही “सत्पद तें ब्रह्म” (हरिपाठ अभंग ११) “सत्पद तें निर्गुण” या वचनपंक्तींनी सत् , चित् , आनंद या तीन अंशांपैकी केवळ सद्अंशाचा अनुभव हाच निर्गुण परब्रह्माचा अनुभव होय, असे म्हटले आहे.
आणि आकाराचेनि जालेपणें। जन्मधर्मातें नेणे।
आकारलोपीं निमणें। नाहीं कंहीं॥ १८॥
ऐसिया आपलियाचि सहजस्थिती। जया ब्रह्माची नित्यता असती।
तया नाम सुभद्रापती। अध्यात्मगा॥ १९॥
अर्थ—आणि आकार उत्पन्न झाला, तरी आकाराबरोबर जे उत्पन्न होत नाही आणि आकार नाहीसा झाला, तरी जे कधी नाश पावत नाही.॥ १८॥ अशी या परब्रह्माचीच जी आपल्या ठिकाणी म्हणजे जीवाच्या ठिकाणी अविनाशी सत्ता व्यापून आहे, तिलाच अर्जुना! अध्यात्म म्हणतात.॥ १९॥
गूढार्थदीपिका—जीवाला आपल्या निर्गुण आत्मस्वरूपाचा जो अनुभव येतो, तो देखील केवळ अविनाशी सत्तारूपानेच येतो, असा अर्थ.
मग गगनीं जेवीं निर्मळें। नेणों कैंचीं एक वेळे।
उठती घनपटळें। नानावर्णें॥ २०॥
तैसे अमूर्तीं तिये विशुद्धें। महदादि भूतभेदें।
ब्रह्मांडाचे बांधे। होंचि लागती॥ २१॥
अर्थ—मग निर्मळ अशा आकाशात, ज्याप्रमाणे एकाएकी नाना रंगांच्या मेघांचे समुदाय कोठून उठतात हे समजत नाही.॥ २०॥ त्याप्रमाणे शुद्ध निराकार परब्रह्माच्या ठिकाणी बुद्धॺादिक नाना प्रकारची भिन्न भिन्न भूते उत्पन्न होऊन नाना ब्रह्मांडाचे आकार निर्माण होतात.॥ २१॥
गूढार्थदीपिका—निरुपाधिक निराकार परब्रह्माच्या ठिकाणी जगत-ब्रह्मांडाची प्रतीती कल्पनामात्र आहे, असा अर्थ.
पैं निर्विकल्पाचिये बरडीं। फुटे आदिसंकल्पाची विरूढी।
आणि ते सवेंचि मोडोनि ये ढोंढी। ब्रह्मगोळकांच्या॥ २२॥
अर्थ—निर्विकल्प अशा माळ जमिनीत आदिसंकल्पाचा अंकुर उत्पन्न होतो आणि लगेच त्याबरोबर तो अंकुर ब्रह्मांडरूप आकारांनी भरून (लदबदून) येतो.॥ २२॥
गूढार्थदीपिका—निर्विकल्पाचिये बरडीं—येथे ज्या निर्गुण निराकार परब्रह्माच्या ठिकाणी जगताचा प्र्रत्यय येतो, त्या परब्रह्माला माउलींनी निर्विकल्प म्हटले असून; त्याला माळ जमिनीची उपमा दिली आहे. ज्याप्रमाणे माळ जमिनीत अंकुर फुटणे शक्य नाही, पण तेथे जर अंकुराचा प्रत्यय आला तर तो भ्रमरूपच म्हणावा लागेल. त्याप्रमाणे जे परब्रह्म निर्विकल्प आहे—म्हणजे ज्या परब्रह्माच्या ठिकाणी परब्रह्माहून भिन्न वस्तूच्या विकल्पाचा प्रत्ययच येऊ शकत नाही, त्या परब्रह्माच्या ठिकाणी जड, विनाशी ब्रह्मगोलकाचा प्रत्यय भ्रांतच असणार, असा अर्थ.
आदिसंकल्पाची विरूढी—“सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय” मी बहुरूप व्हावे, अशी प्रारंभी परमात्मा कामना करतो, असे तैत्तिरीय उपनिषदात सांगितले आहे. हाच आदिसंकल्प होय. पण नित्यमुक्त भगवंताला, आपल्या अखंडानंद स्वरूपावाचून दुसरा प्रत्ययच नसल्यामुळे, त्याचा तो ‘आदिसंकल्प’ सच्चिदानंदस्वरूपच असतो—म्हणजे मीच सच्चिदानंदस्वरूपाने बहुरूप व्हावे, असाच त्या संकल्पाचा अर्थ असतो—असा त्या श्रुतीवर आचार्यांनी केलेल्या भाष्याचा अभिप्राय आहे.
जीव अनादी अविद्याभ्रमाने युक्त असल्यामुळे तो भगवंताचा विशुद्ध संकल्प सृष्टिविषयक समजतो व तसा त्याला सृष्टीचा प्रत्यय येतो. वास्तविक पाहता हा सृष्टिविषयक संकल्प खोटा आहे. “हरिसंकल्प तोही। समूळ मिथ्या”॥ २४॥ (अन्वय-व्यतिरेक स. १०-समर्थ-दासबोध)
तया एकैकाचे भीतरीं पाहिजे। तंव बीजाचाचि भरिला देखिजे।
माजि होतियां जातियां नेणिजे। लेख जीवां॥ २३॥
अर्थ—त्या एकेकाच्या आत पाहिल्यास तो बीजानेच भरलेला दिसतो. त्यात उत्पन्न होणाऱ्या व नाश पावणाऱ्या जीवांची तर संख्याच करता येत नाही.॥ २३॥
गूढार्थदीपिका—जड विनाशी सृष्टीचे उत्पत्तिस्थान कल्पना हेच असून, सर्व सृष्टी कल्पनामय असल्यामुळे, प्रत्येक ब्रह्मगोळकाच्या आत बीजच भरले आहे असे म्हटले आहे.
मग तया ब्रह्मगोळकांचे अंशांश। प्रसवती आदिसंकल्प असमास।
हें असो ऐसी बहुवस। सृष्टीवाढे॥ २४॥
अर्थ—मग त्या ब्रह्मांडाच्या अंशाच्या अंशापासून असंख्य आदिसंकल्प उठतात व अशी असंख्य सृष्टींची उत्पत्ती होते.॥ २४॥
गूढार्थदीपिका—निर्विकल्प परब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी भासलेल्या ब्रह्मांडरूप सृष्टीतील जीवही नाना प्रकारचे संकल्प करून बहुरूप होत जातात, असा अर्थ.
परी दुजेनवीण एकला। परब्रह्मचि संचला।
अनेकत्वाचा आला। पूर जैसा॥ २५॥
अर्थ—पण एवढीही असंख्य सृष्टी झाली, तरी एका परब्रह्मावाचून दुसरी यत्किंचित वस्तू अस्तित्वात येत नाही. एक परब्रह्मच सर्वत्र भरलेले असते व अनेकत्वाचा नुसता पूर येतो.॥ २५॥
गूढार्थदीपिका—सर्व सृष्टी काल्पनिक असल्यामुळे मुळच्या परब्रह्माच्या अद्वैत सच्चिदानंद अवस्थेत काही एक फरक होत नाही, असा अर्थ. हाच आशय आचार्यांनीही वेदांतसूत्रावरील अध्यासभाष्यात “तत्रैवं सति यत्र यदध्यासस्तकृतेन दोषेण गुणेन वाऽणुमात्रेणापि स न संबध्यते” या पंक्तीने दाखविला आहे.
तैसें समविषमत्व नेणों कैंचें। वायांचि चराचर रचे।
पाहतां प्रसवतिया योनीचे। लक्ष दिसती॥ २६॥
येरी जीवभावाचिये पालविये। कांहीं मर्यादा करूं न ये।
पाहिजे कवण हें आघवें विये। तंव मूळ तें शून्य॥ २७॥
अर्थ—त्याप्रमाणे ही समविषम सृष्टी कशी काय भासते, हे समजत देखील नाही, पण व्यर्थ सजीव निर्जीव सृष्टीचा भास होतो व लक्षावधी जीवयोनी निर्माण झालेल्या दिसतात.॥ २६॥ एरव्ही जीवभावरूपी अंकुराची मर्यादा करता येत नाही आणि हे सर्व कोणापासून उत्पन्न होते, याचा विचार केला, तर कारणच सापडत नाही.॥ २७॥
गूढार्थदीपिका—तंव मूळ तें शून्य—येथील २०-२९ पर्यंतच्या ओव्यांमध्ये श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी कर्माचे स्वरूप सांगितले आहे. कर्म म्हणजे व्यापार. हा व्यापार कर्त्यावाचून होत नाही आणि काही तरी कार्य घडून आणण्याकरिता, हा व्यापार होत असतो. म्हणून कार्याची उत्पत्ती होताना कर्मरूप व्यापाराचा प्रत्यय येत असतो. परब्रह्म अद्वैतरूप आहे. त्यावाचून दुसरी वस्तूच नाही, म्हणून जीवाला ज्या जडविनाशी जगताचा प्रत्यय आहे, त्या जगताचे परब्रह्माव्यतिरिक्त दुसरे मूळ कारण सापडत नाही.
म्हणूनि कर्ता मुदल न दिसे। आणि सेखीं कारणही कांहीं नसे।
माजि कार्यचि आपैसें। वाढोंचि लागे॥ २८॥
अर्थ—म्हणून सृष्टीचा मुळात कोणी कर्ता दिसत नाही व तसेच त्या सृष्टीचे कारणही काही सापडत नाही. पण हे नुसते सृष्टिरूप कार्यच वाढलेले दिसते.॥ २८॥
गूढार्थदीपिका—कर्ता मुदल न दिसे। आणि सेखीं कारणही कांहीं नसे—परब्रह्म अकर्तृ आहे म्हणून ते जगताच्या उत्पत्तिरूप कर्माचे निमित्तकारण होऊ शकत नाही आणि परब्रह्म अविकारी असल्यामुळे ते स्वत: जगताचे उपादानकारणही होऊ शकत नाही. याप्रमाणे जीवाला प्रतीत होणाऱ्या जगताचे कोणतेही कारण सापडत नाही.
माजि कार्यचि आपैसें। वाढोंचि लागे—असे जगद्रूप कार्य कारणावाचून मध्येच भासणारे आहे, म्हणजे भ्रमरूप आहे; असा अर्थ.
ऐसा करितेनवीण गोचर। अव्यक्तीं हा आकार।
निपजे जो व्यापार। तया नाम कर्म॥ २९॥
अर्थ—याप्रमाणे अव्यक्त ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी व्यापार करणाऱ्या कर्त्यावाचून आकार उत्पन्न करणारा जो व्यापार दिसतो, त्याला कर्म म्हणतात.॥ २९॥
गूढार्थदीपिका—अर्थात, जडविनाशी सृष्टीचे कारणच सापडत नसल्यामुळे, ती जशी खोटी भ्रमरूप आहे, त्याप्रमाणेच अव्यक्त ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी सृष्टीचा आकार निर्माण करणारा व्यापार, कर्त्यावाचून दिसत असल्यामुळे, तोही अर्थात खोटा किंवा भ्रमरूप आहे, असा अर्थ.
ज्याप्रमाणे पाणीच तरंगाकार झाले असता, मूर्खाला तरंगाच्या उत्पत्तीच्या क्रियेचा भास होतो, त्याप्रमाणे परब्रह्माच्या ठिकाणी होणाऱ्या नामरूपाचा, स्वाभाविक शक्तिस्फुरणाच्या ठिकाणी जीवाला उत्पत्तिव्यापाररूप कर्माचा, भ्रमाने भास होतो. याचे मागे चौथ्या अध्यायात स्पष्टीकरण केलेच आहे. (किं कर्म किमकर्मेति.......... .अ. ४-१६)
(श्लोक-४)
अधिभूतं क्षरो भाव: पुरुषश्चाधिदैवतम्।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४॥
अर्थ—विनाशी भावाला अधिभूत म्हणतात. जीवाला अधिदैवत म्हणतात आणि देहधारी जीवांमध्ये श्रेष्ठ अशा अर्जुना! या देहामध्ये राहणारा अधियज्ञ तो मीच आहे.॥ ४॥
आतां अधिभूत जें म्हणिपे। तेंही सांगों संक्षेपें।
तरी होय आणि हारपे। अभ्र जैसें॥ ३०॥
तैसें असतेपण आहाच। नाहीं होईजे हें साच।
जयातें रूपा आणिती पांचपांच। मिळोनियां॥ ३१॥
भूतांतें अधिकरूनि असे। आणि भूतसंयोगें तरी दिसे।
जें वियोगवेळे भ्रंशे। नामरूपादिक॥ ३२॥
तयातें अधिभूत म्हणिजे। मग अधिदैवत पुरुष जाणिजे।
जेणें प्रकृतीचें भोगिजे। उपार्जिलें॥ ३३॥
जो चेतनेचा चक्षु। जो इंद्रियदेशींचा अध्यक्षु।
जो देहास्तमानीं वृक्षू। संकल्पविहंगमाचा॥ ३४॥
जो परमात्माचि परि दुसरा। जे अहंकारनिद्रा निदसुरा।
म्हणोनि स्वप्नाचिया वोरबारा। संतोषें शिणे॥ ३५॥
अर्थ—आता अधिभूत जे म्हटले जाते ते काय, हेही संक्षेपाने सांगतो. ज्याप्रमाणे अभ्र येते व नाहीसे होते,॥ ३०॥ त्याप्रमाणे ज्याचे अस्तित्व भासमात्र आहे, ‘नसणे’ हेच त्याचे खरे स्वरूप आहे, पाच भूते परस्परांत मिळून ज्याला रूपाला आणतात,॥ ३१॥ जे नामरूपात्मक शरीर पंचभूतांना धरून असते, पंचभूतांचा संयोग झाला असता दिसते आणि भूतांचा वियोग झाला असता नाहीसे होते,॥ ३२॥ त्या शरीराला अधिभूत म्हणतात; आणि जो प्रकृतीने केलेले कर्म मी केले म्हणतो, म्हणून त्याचे फळ आपण भोगतो, तो जीवपुरुष अधिदैवत होय.॥ ३३॥ जो जीव जाणीवरहित चैतन्याची जाणणारी दृष्टी होय किंवा जो प्रमाणाने जाणणारा प्रमाता होय; जो इंद्रियांचा प्रवर्तक आहे म्हणजे जो इंद्रियांवर आरूढ होऊनच व्यवहार करतो व जो स्थूल देहाचा संबंध सुटला असता संकल्परूपी पक्ष्यांचा आश्रय करून राहण्याचा वृक्ष होय,॥ ३४॥ जो खरोखर परमात्माच आहे, पण आपल्या निराळेपणाच्या अहंकारनिद्रेने झोपला असल्यामुळे जो परमात्म्याहून वेगळा झाला आहे. जो स्वप्नातील व्यवहाराने संतोष पावतो व कष्टी होतो.॥ ३५॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे घटातील आकाश घटामुळे मर्यादित दिसले तरी बाहेरच्या आकाशाप्रमाणे ते शुद्धच असते व बाहेरच्या आकाशी मिळालेलेच असते, त्याप्रमाणे वृत्त्यवच्छिन्न चैतन्यस्वरूप जीवही वृत्तीमुळे मर्यादित दिसत असला, तरी शुद्ध चैतन्यस्वरूपच असतो व शुद्ध ब्रह्मचैतन्याशी मिळालेलाच असतो. पण तो वृत्तिमर्यादेचा अहंकार धारण करून आपल्या शुद्ध सच्चिदानंदस्वरूपाला व शुद्ध चैतन्यस्वरूपाशी असलेल्या ऐक्याला विसरल्यामुळे परमेश्वराहून वेगळा झाला आहे. त्याचा जागृतीतील सर्व व्यवहार स्वप्नाप्रमाणे काल्पनिक असून त्याचे सुखदु:खाचे भोगही काल्पनिक असतात.
स्वप्नाचिया वोरबारा। संतोषें शिणे—ज्ञानदृष्टीने पाहता जागृतीदेखील स्वप्नच होय, असे माउलींनी येथे सुचविले आहे. आचार्यांनीही ऐतरेयोपनिषदावरील भाष्यात “त्रय: स्वप्ना जागृत् स्वप्नसुषुप्त्याख्या:” जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती हे तिन्हीही स्वप्नच आहेत, असे म्हटले आहे.
जीव येणें नांवें। जयातें आळविजे स्वभावें।
तें अधिदैवत जाणावें। पंचायतनींचें॥ ३६॥
आतां इयेचि शरीरग्रामीं। जो शरीरभावातें उपशमी।
तो अधियज्ञ एथ गा मी। पंडुकुमरा॥ ३७॥
अर्थ—ज्याला आपण जीव या नावाने संबोधतो, तो जीवच पंचभूतांपासून बनलेल्या शरीरातील अधिदैवत होय.॥ ३६॥ आता याच शरीरात असून ज्याच्या ठिकाणी हा पांचभौतिक शरीरभाव मुळीच नाही किंवा ज्याच्या योगाने जीवाचा पांचभौतिक शरीरभाव नाहीसा होतो, असा जो अधियज्ञ, तो मीच आहे.॥ ३७॥
गूढार्थदीपिका—येथे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी या शरीरातच, जीव व परमात्मा यांचा अनुभव घेता येतो, असे सांगून दोघांचे स्वरूप दाखविले आहे.
देहाहंकाराने देहाशी आपल्या ऐक्याची कल्पना करणारा जीव असून, देहात राहून देहाशी ऐक्य न करणारा, तो परमात्मा होय, असे माउलीचे म्हणणे आहे.
आचार्यांनीही वेदांतसूत्राच्या पहिल्या अध्यायाच्या द्वितीय पादातील तिसऱ्या सूत्रावर भाष्य करताना “सत्यं (ईश्वर:) शरीरे भवति न तु शरीर एव भवति.......जीवस्तु शरीर एव भवति” असा जीव व ईश्वर यांचा वेगळेपणा दाखविला आहे.
येर अधिदैवाधिभूत। तेही मीचि कीर समस्त।
परी पंधरें किडाळा मिळत। तें काय सांकें नोहे॥ ३८॥
तरि तें पंधरेपण न मैळे। आणि किडाळाचियाही अंशा न मिळे। परी जंव असे तयाचेनि मेळें। तंव सांकेंचि म्हणिजे॥ ३९॥
तैसें अधिभूतादि आघवें। हें अविद्येचेनि पालवें। झांकलें तंव मानावें। वेगळें ऐसें॥ ४०॥
अर्थ—बाकीचे जे अधिदैव व अधिभूत ते देखील सर्व मीच—म्हणजे ते सर्व खरोखर सच्चिदानंद ब्रह्मरूपच आहेत, पण शुद्ध सोने हीणकसात मिळविले असता ते हीणकस होत नाही काय?॥ ३८॥ वास्तविक शुद्ध सोने काही अशुद्ध होत नाही व हीणकसपणालाही येत नाही (कारण शुद्ध सोने हीणकसाहून निराळे करता येते), पण जोपर्यंत, ते शुद्ध सोने हीणकसाबरोबर आहे, तोपर्यंत ते हीणकसच म्हटले जाते.॥ ३९॥ त्याप्रमाणे अधिभूत, अधिदैव हे जोपर्यंत अविद्यारूप वस्त्राने झाकले आहेत, तोपर्यंत ते माझ्याहून निराळे मानले जातात.॥ ४०॥
गूढार्थदीपिका—अविद्येचेनि पालवें। झांकलें तंव—अधिभूतादिक हे पूर्णब्रह्मस्वरूपच आहेत, असे त्याचे जोपर्यंत यथार्थ ज्ञान होत नाही व ते जडविनाशी पांचभौतिक पदार्थ आहेत, अशी जोपर्यंत जीव कल्पना करतो, तोपर्यंतच भेदाचा भास आहे.
तेचि अविद्येची जवनिक फिटे। आणि भेदभावाची अवधी तुटे।
मग म्हणों एक होऊनि जरी आटे। तरी दोनी काय होती॥ ४१॥
अर्थ—अविद्यारूपी विपरीत कल्पनेचा पडदा बाजूला सारला गेला की अधिदैव व अधिभूत यांचा निराळेपणा संपतो—म्हणजे माझ्याशी ते ऐक्य पावतात—मग ते ऐक्य पावले, त्यांचा भेद आटला, असे म्हणावे, तर खरोखरच ते निराळे झाले होते काय?॥ ४१॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्म हीच एक अफूट निरवयव वस्तू असल्यामुळे जीवजगत तिच्याहून मुळीच निराळे झाले नाहीत, म्हणून ते निराळे आहेत, असे वाटणे जसे अज्ञानमूलकच आहे, तसेच ज्ञानाने त्यांचे परब्रह्माशी ऐक्य होते, असे वाटणेही अज्ञानमूलकच आहे असा भाव. “न हि वस्तुतो मुक्तामुक्तत्वविशेषोऽस्ति आत्मनो नित्यैकरूपत्वात्”, “तस्मान्न आत्मन: स्वतो बद्धमुक्तज्ञानाज्ञानकृतो विशेषोऽस्ति सर्वदा समयैकरस-स्वाभाव्यादभ्युपगमात्” (बृ. ४-४-६) या बृहदारण्यक भाष्यपंक्तीत आचार्यांनी असेच सांगितले आहे.
पैं केशांचा गुंडाळा। वरी ठेविली स्फटिकशिळा।
ते जंव पाहिजे डोळां। तंव भेदली गमती॥ ४२॥
पाठीं केश परौते नेले। आणि भेदलेपण काय नेणों जाहालें।
तरी डांक देऊनि सांदिलें। शिळेतें काई॥ ४३॥
ना ते अखंडचि आयती। परी संगें भिन्न गमली होती।
ते सारिलिया मागौती। जैसी कां तैसी॥ ४४॥
तेवींचि अहंभावो जाये। तरी ऐक्य तें आधींचि आहे।
हेंचि साचें जेथ होये। तो अधियज्ञ मी॥ ४५॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे केसाच्या गुंडाळॺावर स्फटिकाचा दगड ठेवला व आपण पाहू लागलो, तर तो दगड फुटलासा दिसतो.॥ ४२॥ नंतर केसांचा गुंडाळा बाजूला केल्याबरोबर स्फटिकाचे फुटणे कोठे गेले, समजत नाही. खरोखर स्फटिक फुटला होता व नंतर तो जोडला गेला काय?॥ ४३॥ किंवा तो स्फटिक जसाचा तसा अखंडच होता, पण केसाच्या संबंधामुळे फुटला, असे वाटत होते आणि केसाचा गुंडाळा बाजूला केल्याबरोबर पुन: तो जसाचा तसा अभंग दिसू लागला.॥ ४४॥ त्याप्रमाणे आपल्या निराळेपणाचा अहंकार नाहीसा झाला की, जीव मुळचाच ब्रह्माशी एकरूप आहे, असा सत्य अनुभव जेथे येतो तो, अर्जुना! अधियज्ञ मीच होय.॥ ४५॥
गूढार्थदीपिका—“तस्मात्सर्वशरीरेष्वहमहमित्येव भासते स्पष्ट:। य: प्रत्ययो विशुद्धस्तस्य ब्रह्मैव भवति मुख्योऽर्थ:॥ ८८॥” (स्वात्मनिरूपण)
शरीरामध्ये जे ‘अहं’ म्हणजे ‘मी स्फुरण’ ते खरोखर ब्रह्मस्फुरणच होय, असे आचार्यांनी म्हटले आहे. हाच ‘अहं’ देहावर बसला की तो जीव होतो. श्रीज्ञानेश्वर माउलींनीही ‘अर्जुनपण न घेतां। मी ऐसें जें पंडुसुता। उठतसे तें तत्त्वतां। तयाचें रूप’॥ १३१५॥ (ज्ञा. अ. १८) देहाहंकार हा जीव असून नुसता अहं किंवा मी स्फुरण परमात्मा आहे, असे या ओवीत सांगितले आहे.
याप्रमाणे अहं हे वृत्तिस्फुरण परब्रह्माचेच असल्यामुळे त्यात सत्, चित्, आनंद हे तिन्ही अंश एकत्र भरलेले असतात आणि आहेपणा, जाणणेपणा व आनंद या धर्मांचे द्वारा त्याचा आपण अनुभवही घेतोच. अर्थात हे सच्चिदानंदाचे वृत्तिस्फुरण मर्यादित असल्यामुळे सच्चिदानंदधर्माने युक्त म्हणून सगुण व वृत्तीने मर्यादित म्हणून साकार असते. म्हणून केवळ अहंवृत्तीने स्फुरण परमात्मा व देहाहंकाराने स्फुरणारा जीव, हे दोघेही सगुण साकारच आहेत. फरक इतकाच की परमात्मा आपल्या स्वरूपाला विसरत नाही व देहाची अहंता वागवीत नाही, म्हणून परमेश्वराचा सगुण साकार पांचभौतिक होत नाही व देहावर अहंभाव धरणारा जीव आपली मूळ परब्रह्मस्थिती विसरून, पांचभौतिक देहावर अज्ञानाने अहंभाव ठेवतो, म्हणून त्याचा सगुण साकार पांचभौतिक असतो.
जीवाच्या हृदयात केवळ अहंरूपाने स्फुरणाऱ्या या सगुण साकार परमेश्वराला येथे माउलींनी अधियज्ञ म्हटले आहे.
या सगुण साकार अधियज्ञ परमेश्वराला जाणल्यानेच जीव कल्पित अज्ञानादी उपाधीपासून मुक्त होऊन, आपली अभंग असलेली ब्रह्मस्थिती अनुभवतो, असा अर्थ.
पैं गा आम्ही तुज। सकळ यज्ञ कर्मज।
सांगीतलें जें काज। मनीं धरूनि॥ ४६॥
अर्थ—अर्जुना! ज्याच्या प्राप्तीचा हेतू मनात धरून आम्ही तुला कर्माने सिद्ध होणारे जेवढे यज्ञ आहेत, ते सर्व सांगितले.॥ ४६॥
गूढार्थदीपिका—सांडोनि देहींची अहंता। सकळ भोग ईश्वरु भोक्ता। ऐशी दृढ भावना भावितां। पाविजे परमार्था अपरोक्षसिद्धी॥ ८६०॥ (ए. भा. अ. ३)
कायिक, वाचिक, मानसिक जेवढे कर्मसाध्य यज्ञ आहेत, ते सर्व सगुण भगवंताच्या प्राप्तीकरिता, त्याची आज्ञा म्हणून, निष्काम चित्ताने केले असता हृदयस्थ अशा सगुण परमेश्वराची प्राप्ती होते.
निर्गुण परमेश्वरप्राप्तीकरिता संन्यासयोग आहे. परमेश्वराची सगुण निर्गुण दोन्ही रूपे पूर्ण निरुपाधिक-म्हणजे त्रिगुणात्मक मायारहित-असल्यामुळे सगुण परमेश्वराची प्राप्ती व निर्गुण परमेश्वराची प्राप्ती सारखीच आहे. त्यात श्रेष्ठ-कनिष्ठ भाव नाहीत. किंबहुना परमेश्वराचे सगुण स्वरूप, बर्फ पाण्याला सोडून नसतो, त्याप्रमाणे निर्गुणस्वरूपाला मुळीच सोडून नसते. म्हणून निर्गुणस्वरूपात सगुणाची प्राप्ती नाही, पण सगुणस्वरूपात मात्र निर्गुणाची प्राप्ती होतेच, असे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “म्हणोनि नाम वज्रकवच। तोचि निर्गुणाचा अभ्यास” या अभंगचरणात सांगितले आहे.
तो हा सकळ जीवांचा विसावा। नैष्कर्म्यसुखाचा ठेवा।
परि उघड करूनि पांडवा। दाविजत असे॥ ४७॥
पहिलें वैराग्यइंधनपरिपूर्तीं। इंद्रियानळीं प्रदीप्तीं।
विषयद्रव्यांचिया आहुती। देऊनियां॥ ४८॥
मग वज्रासन तेचि उर्वी। शोधूनि आधारमुद्रा बरवी।
वेदिका रचे मांडवीं। शरीराच्या॥ ४९॥
तेथ संयमाग्नीचीं कुंडें। इंद्रियद्रव्याचेनि पवाडें।
पूजिजती उदंडें। युक्तिघोषें॥ ५०॥
मग मनप्राणसंयम। हाचि हवनसंपदेचा संभ्रम।
येणें संतोषविजे निर्धूम। ज्ञानानळ॥ ५१॥
ऐसेनि हें सकळ ज्ञानीं समर्पे। मग ज्ञान तें ज्ञेयीं हारपे।
पाठीं ज्ञेयचि स्वरूपें। निखिल उरे॥ ५२॥
तया नांव गा अधियज्ञ। ऐसें बोलला जंव सर्वज्ञ।
तंव अर्जुन अतिप्राज्ञ। तया पातलें तें॥ ५३॥
हें जाणोनि म्हणितलें देवें। पार्था परिसत आहासि बरवें।
या कृष्णाचिया बोलासवें। येरु सुखाचा जाहाला॥ ५४॥
देखा बाळकाचिया धणी धाईजे। कां शिष्याचेनि जाहालेपणें होईजे।
हें सद्गुरुचि एकलेनि जाणिजे। कां प्रसवतिया॥ ५५॥
अर्थ—तो हा अधियज्ञ सर्व जीवांचा विसावा होय-म्हणजे ज्याची प्राप्ती झाली असता जीवांना संसारदु:खांचा विसर पडतो—व हाच नैष्कर्म्यसुखाचा-म्हणजे कर्मरहित असा ब्रह्मसुखाचा-ठेवा होय. पण अर्जुना! मी तुला स्पष्ट करून दाखवीत आहे.॥ ४७॥ प्रथम वैराग्यरूपी लाकडांचा पूर्ण पुरवठा करून इंद्रियरूपी अग्नी प्रज्वलित करावा व मग त्यात विषयरूपी द्रव्याच्या आहुती द्याव्या. (प्रथम तीव्र विषयवैराग्य संपादन करावे असा अर्थ).॥ ४८॥ मग वज्रासन हीच पृथ्वी, ती शुद्ध करून घेऊन, तेथे शरीररूपी मंडपांत मूळबंधरूपी उत्तम स्थंडिल किंवा ओटा रचावा.॥ ४९॥ तेथे इंद्रियरूप पुष्कळ द्रव्याच्या साहाय्याने संयमाग्नीची (संयम म्हणजे धारणा, ध्यान, समाधी हे तिन्ही एका ठिकाणी करणे) कुंडे युक्तिरूप-म्हणजे नियमित आहारविहाररूप-मंत्राच्या घोषाने दीर्घकाल पूजावी.॥ ५०॥ मग मन व प्राण यांचा निग्रह हा त्या हवनसंपत्तीचा समारंभ होय. त्याने धूररहित स्वच्छ ज्ञानाग्नी संतुष्ट करावा.॥ ५१॥ अशा रितीने द्रव्य, कर्म वगैरे सर्व ज्ञानाच्या ठिकाणी समर्पण केले जातात व मग ज्ञानही ज्ञेयपरब्रह्मात नाहीसे होऊन, केवळ ज्ञेयस्वरूप उर्वरित राहते.॥ ५२॥ त्या ज्ञेयाला अधियज्ञ म्हणतात, असे भगवान श्रीकृष्ण बोलत आहेत, तोच अर्जुन अती बुद्धिमान असल्यामुळे, त्याला ती स्थिती प्राप्त झाली.॥ ५३॥ हे देवाला समजले, म्हणूनच भगवान म्हणाले, अर्जुना! नीट लक्ष देऊन ऐकतोस ना! हे श्रीकृष्णाचे बोलणे ऐकून अर्जुन साहाजिकच अती समाधान पावला.॥ ५४॥ पहा, आपल्या मुलाला सुखसंपन्न पाहून आपल्याला कसे सुख वाटते, हे त्याच्या आईलाच माहीत किंवा शिष्य कृतार्थ झाला असता श्रीगुरुला कसा आनंद होतो, हे एका सद्गुरुलाच माहीत.॥ ५५॥
गूढार्थदीपिका—आपल्या सुखाने सुखी होणे व दुसऱ्याच्या सुखाने सुखी होणे अशा दोन प्रकारांनी व्यवहारात सुखभोग घेता येतो. आपल्या सुखाने सुखी होणे, हा सुखभोग ‘रजो रागात्मकं विद्धि’ या भगवद्वचनाप्रमाणे रजोगुणात्मक आहे आणि दुसऱ्याच्या सुखाने सुखी होणे, हा सुखभोग अर्थातच सत्त्वगुणात्मक आहे. ज्याप्रमाणे गढूळ पाण्यापेक्षा स्वच्छ पाण्यात प्रतिबिंब अधिक स्पष्ट दिसते, त्याप्रमाणे रजोगुणापेक्षा सत्त्वगुणात आत्म्याचे सुख अधिक प्रतिबिंबित होत असल्यामुळे, आपल्या सुखाने सुखी होणे, या रजोगुणात्मक सुखभोगापेक्षा दुसऱ्याच्या सुखाने सुखी होणे, हा सुखभोग अर्थातच अधिक सुखकारक असतो. पण व्यवहारात सर्व पुरुष “आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति” या श्रुतिप्रमाणे आपले सुख पाहत असतात. म्हणून त्यांना दुसऱ्याच्या सुखाने सुखी होण्यात काय अधिक लाभ आहे, याचा अनुभव येत नाही. आपल्याला सुख व्हावे अशी काही एक इच्छा न करता केवळ आपल्यासारखेच शिष्याला सुख प्राप्त व्हावे, असा शिष्याच्या कृतार्थतेने कृतार्थ होऊ पाहणाऱ्या श्रीगुरुलाच किंवा मुलाच्या सुखाने सुखी होऊ इच्छिणाऱ्या आईलाच, हा सुखाचा अनुभव घेतायेतो.
म्हणोनि सात्त्विक भावांची मांदी। कृष्णाआंगीं अर्जुनाआधीं।
न समातसे परी बुद्धी। सांवरूनि देवें॥ ५६॥
मग पिकलिया सुखाचा परिमळ। कां निवालिया अमृताचा कल्लोळ।
तैसा कोंवळा आणि रसाळ। बोल बोलिला॥ ५७॥
म्हणे परिसणेयांच्या राया। आईकें बापा धनंजया।
ऐसी जळों सरलिया माया। तेथ जाळितें तेंही जळे॥ ५८॥
अर्थ—म्हणूनच अर्जुनाच्या अगोदर भगवान श्रीकृष्णाच्या ठिकाणी अष्टसात्त्विकभाव दाटून आले व मावेनासे झाले. पण भगवंताने अष्टसात्त्विकभावात बुद्धी विरू न देता सावरून धरली.॥ ५६॥ मग जणू काय पिकलेल्या सुखाचा सुगंधच किंवा थंड केलेल्या अमृताची लहरीच, अशा मृदू आणि रसाळ शब्दाने, भगवंत अर्जुनाला बोलू लागले.॥ ५७॥ भगवंत म्हणतात, श्रवण करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा बापा अर्जुना! असा ज्ञानाने मायेचा नाश झाला की, मायेचा नाश करणारे ज्ञानही नाश पावते.॥ ५८॥
गूढार्थदीपिका—“मी ब्रह्म आहे या जाणीवरूप ज्ञानाने, अविद्येचा नाश झाला असता, ते ज्ञानही आपोआप नाहीसे होते.” असा या ओवीचा अर्थ केला जाण्याचा संभव आहे; पण येथे नि:शेष अविद्येचा नाश झाल्यावर, अविद्येचा नाश करणारे ज्ञानही नाहीसे होते, एवढेच सांगितले आहे. आत्मज्ञानानेच नि:शेष अविद्येचा नाश होऊन, अविद्यालेशही उरत नाही किंवा ज्ञानाची जाणीवही उरत नाही, असे येथे सांगितले नाही.
(श्लोक-५)
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम्।
य: प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशय:॥ ५॥
अर्थ—मरणसमयी माझे स्मरण करून जो देह सोडतो व जातो तो माझ्या स्वरूपाशी ऐक्य पावतो यात मुळीच संशय नाही.॥ ५॥
जें आतांचि सांगितलें होतें। अगा अधियज्ञ म्हणितला जयातें।
जे आदींचि तया मातें। जाणोनि अंतीं॥ ५९॥
अर्थ—अर्जुना! ज्याला अधियज्ञ म्हणतात तो मीच आहे, हे तुला आत्ताच सांगितले होते, त्या मला प्रथमपासून जाणून ते मरणसमयीही माझ्या ठिकाणी चित्त ठेवतात.॥ ५९॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञानाने अविद्या मिथ्या ठरल्यानंतर प्रारब्ध आहे, तोपर्यंत अविद्येचे लेश म्हणजे पूर्वीच्या बद्धस्थितीचे स्मरण व मिथ्या जगताचा भास हे कायम राहतात व प्रारब्ध संपल्यानंतरच ते विदेहमुक्तीने नाहीसे होतात, असे ज्ञानमार्गात सर्वत्र मानलेले आहे, हे सूतसंहितेत ज्ञान्याच्या जीवन्मुक्तीचे वर्णन करताना विद्यारण्यांनी जे स्पष्टीकरण केले आहे, त्यावरून कळून येते.
“तिस्रो हि मायावस्था:। दृश्यस्य वास्तवत्वाभिमानात्मिका प्रथमा। प्रथमा सा युक्तिशास्त्रजनितविवेकज्ञानान्निवर्तते। तन्निवृत्तावपि प्रागेव साभिनिवेशव्यवहारहेतु: द्वितीया। सा तत्त्वसाक्षात्कारान्निवर्तते। तन्निवृत्तावपि देहाभासजगदादिभासहेतुरूपा तृतीया। सा प्रारब्धकर्मावसाने निवर्तते” (सू. सं. मु. खं. अ २-५४)
विद्यारण्य म्हणतात, मायेच्या तीन अवस्था आहेत. दृश्य प्रपंच सत्य आहे, असा अभिमान ज्यात असतो. ती पहिली बद्ध अवस्था होय. ही शास्त्र, युक्ती यांनी उत्पन्न झालेल्या विवेकज्ञानाने (परोक्षज्ञानाने) नाहीशी होते. ती नाहीशी झाली तरी, पूर्वीप्रमाणेच जीमध्ये अभिमानपूर्वक व्यवहार होतो, ती दुसरी अवस्था होय. ही अवस्था आत्म्याचा दृढ अपरोक्ष साक्षात्कार झाला असता नाहीशी होते; आणि अपरोक्ष साक्षात्काराने ही दुसरी अवस्था नाहीशी झाल्यावरही देहाभास व जगदाभास कायम राहतो ही तिसरी अवस्था होय. ही प्रारब्धकर्म संपल्यानंतर नाहीशी होते.
पण हे आत्मैक्यजाणीवरूप ज्ञान व त्यामुळे भासणारा अविद्येचा लेश, मेल्यानेही नाहीसा होत नाही. तो अविद्यालेश मी “तैसें ग्रासूनि दुसरें। स्वरूपीं स्वरूपाकारें। आपुलेपणें उरे। बोधु जो कां॥ ३१॥ तें ऋणशेष वाचा इया। न फेडवेचि मरौनियां। तें पायां पडौनि मियां। सोडवलें॥ ३२॥” (अमृ. प्र. ३) श्रीगुरुपरमेश्वराच्या पाया पडून म्हणजे श्रीगुरुचरणी भक्तिप्रेमाने लीन होऊन जिवंतपणीच नाहीसा केला, असा स्वानुभव श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी सांगून, ज्ञानानंतर केलेल्या सगुण भक्तीने ज्ञानाची जाणीव व अविद्यालेश नाहीसे होतात, असे अमृतानुभवात प्रतिपादिले आहे व तेच येथेही सांगतात.
अधियज्ञ जो श्रीकृष्ण सगुण परमात्मा, त्याच्या ठिकाणी कर्मरूप यज्ञ समर्पण करता करता, सगुण ध्यानाने व प्रेमाने जीवाचा, पृथक्पणाचा अहंकार जाऊन, सगुणाशी ऐक्य झाले की, हेच ऐक्यज्ञानही सगुणाच्या प्रेमाने पुढे राहत नाही. यालाच ज्ञानोत्तरभक्ती म्हणतात.
ते देह झोळ ऐसें मानुनी। ठेले आपणपें आपण होउनी।
जैसा मठ गगना भरूनी। गगनींचि असे॥ ६०॥
ये प्रतीतीचिया माजघरीं। तया निश्चयाची वोवरी।
आली म्हणोनि बाहेरी। नव्हेचि से॥ ६१॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे घर आतबाहेर आकाशाने भरले असल्यामुळे ते आकाशातच असते, त्याप्रमाणे ते पुरुष देहादिक केवळ काल्पनिक आहेत, असे समजून व देहबुद्धी विसरून आपल्या सच्चिदानंद आत्मस्वरूपाशी ऐक्य पावून राहतात.॥ ६०॥ या आत्मानुभवाच्या माजघरातच त्या दृढनिश्चयाची खोली असल्यामुळे, त्यांना बाहेरच्या देहादिकांचे स्मरणच होत नाही.॥ ६१॥
गूढार्थदीपिका—“विस्मरत्येव सा ध्यानाद्विस्मृतिर्न तु वेदनात्॥ ९६॥” (पंचदशी ध्यानदीप) ब्रह्मज्ञानाने द्वैताची विस्मृती होत नसते; ती ध्यानाने होते, असे विद्यारण्य म्हणतात.
अधियज्ञ जो श्रीकृष्ण परमात्मा, त्याच्या भक्तीने देहादी मिथ्या ठरून व त्याच्याशी ऐक्य होऊन, त्या ऐक्यानुभवाने व अधियज्ञ परमात्मा भगवान श्रीकृष्णच आहे, या निश्चयाने, जे भगवान श्रीकृष्णाचे ध्यान होते, त्या ध्यानाने भक्ताला द्वैताभासाचा संपूर्ण विसर पडतो, असा अर्थ.
ऐसें सबाह्य ऐक्य संचलें। मीचि होऊनि असतां रचिलें।
बाहेरी भूतांचीं पांचही खवळें। नेणतांचि पडिलीं॥ ६२॥
आता उभेया उभेपण नाहीं जयाचें। मा पडिलिया गहन कवण तयाचें।
म्हणोनि प्रतीतीचिये पोटींचें। पाणी न हाले॥ ६३॥
ते ऐक्याची आहे वोतिली। कीं नित्यतेचिया हृदयीं घातली।
जैसी समरससमुद्रीं धुतली। रुळेचिना॥ ६४॥
पैं अथावीं घट बुडाला। तो आंतबाहेरी उदकें भरला।
पाठीं दैवगत्या जरी फुटला। तरी उदक कायफुटे॥ ६५॥
ना तरी सर्पें कवच सांडिलें। कां उबारेनें वस्त्र फेडिलें।
तरी सांग पां काय मोडलें। अवेवामाजी॥ ६६॥
तैसा आकार हा आहाच भ्रंशे। वांचूनि वस्तु ते सांचलीचि असे।
तेचि बुद्धि जालिया विसुकुसे। कैसेनि आतां॥ ६७॥
अर्थ—अशा रितीने आतबाहेर आत्मस्वरूपाशी ऐक्य होऊन ते मीच होऊन राहिले असता, बाहेर देहरूपाने रचलेल्या पंचभूतांच्या खपल्या, त्यांना न समजताच पडतात.॥ ६२॥ आता ज्यांना, देह उभा असता, त्यांचे उभेपण समजत नव्हते, मग तो पडला असता त्यांना त्याचे काय दु:ख वाटणार आहे? म्हणून त्यांच्या अद्वैत अनुभवात यत्किंचित देखील केव्हाही बिघाड होत नाही.॥ ६३॥ त्यांची ती प्रतीती जणू काय ऐक्याच्या रसाची ओतलेली असते किंवा नित्यतेच्या हृदयात ती घातलेली असते किंवा जशी काही समरसरूपी समुद्रात धुतलेली असते म्हणून ती कधी मळत नाही.॥ ६४॥ अथांग पाण्यात घट बुडला असता तो आतबाहेर पाण्यानेच भरलेला असतो, नंतर जरी तो दैववशात फुटला म्हणून पाणी फुटते काय?॥ ६५॥ किंवा सर्पाने जरी आपली कात टाकली, किंवा उकडते म्हणून अंगावरील वस्त्र काढून टाकले, तरी त्यांच्या अवयवांमध्ये काही बिघाड होतो काय?॥ ६६॥ त्याप्रमाणे वरवर नुसता दिसणारा जो आकार तोच नाहीसा होतो. बाकी आत्मवस्तू तशीच राहते. बुद्धी आत्मवस्त्वाकार झाल्यावर तिची आत्माकारता कशी भंग पावेल?॥ ६७॥
गूढार्थदीपिका—सगुण परमेश्वराच्या ठिकाणी ज्याचे चित्त आसक्त झाले, त्याचे चित्त अखंड भगवदाकारच असते. कारण भगवंतावाचून सर्वांचाच त्याला विसर पडतो. भगवद्भक्त दु:ख करताना दिसतो, तो आपले भक्तिप्रेम लोकांना दिसू नये, म्हणून करतो.
विषयाचे दु:ख झाले असता, ज्या विषयाचे दु:ख असते त्या विषयाच्या आकाराचे मन होऊन राहते; पण दु:खाच्या वेळी भगवद्भक्ताचे तसे होत नाही. ज्याप्रमाणे आईपासून जबरदस्तीने ओढले जाणारे मूल जेव्हा रडते, तेव्हा ते आईकरिताच रडते व त्याच्या चित्तात आईचेच ध्यान असते, त्याप्रमाणे प्रारब्धाने प्राप्त झालेल्या दु:खाच्या वेळी, दु:खाने भगवंतापासून चित्त निघून विषयाकडे धावू नये, म्हणूनच भक्त रडतो व ईश्वराचा धावा करून भगवदाकार चित्त करीत राहतो.
ज्याप्रमाणे पक्व झालेल्या नारळातील डोल, बाहेरच्या कवटीपासून अलग होतो, पुन: कवटीशी युक्त होत नाही व कवटीवर मारलेला घाव त्याला लागत नाही, त्याप्रमाणे भक्ताची भगवदाकार झालेली बुद्धी पुन: अहंकाराशी कधी युक्त होत नाही. हा अनुभव नसणाऱ्या जनांना, भक्तही सुखदु:ख भोगतो, असे वाटते. वास्तविक “कर्ता भोक्ता भवत्यहंकार:” तो सर्व भोग अहंकाराला होतो व भक्ताला ते माहीतही नसते.
म्हणोनि यापरी मातें। अंतकाळीं जाणतसाते।
जे मोकलिती देहातें। ते मीचि होती॥ ६८॥
अर्थ—म्हणून याप्रमाणे मरणसमयी मला जाणून, जे माझे स्मरण ठेवतात व देह सोडतात, ते मद्रूप होतात.॥ ६८॥
गूढार्थदीपिका—तुकाराम महाराजही म्हणतात. “ज्याचें जया ध्यान। तेचि होय त्याचें मन॥ म्हणोनि अवघे दूर सारा। पांडुरंग दृढ धरा॥”
(श्लोक-६-७)
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावित:॥ ६॥
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम्॥ ७॥
अर्थ—अर्जुना! जो मनुष्य ज्या वस्तूचे अखंड चिंतन करतो व ज्या वस्तूच्या अखंड चिंतनाने ध्यान घडल्यामुळे मरणसमयीही ज्या वस्तूचे चिंतन करीतच देह सोडतो, तो त्या वस्तूला प्राप्त होतो.॥ ६॥ म्हणून, सदा सर्वदा माझे स्मरण असू दे व युद्ध कर. अशा रितीने तुझी मनबुद्धी माझ्या ठिकाणी अर्पण झाली म्हणजे तू मला खात्रीने प्राप्त होशील.॥ ७॥
येऱ्हवीं तरी साधारण। उरीं आदळलिया मरण।
जो आठव धरी अंत:करण। तेंचि होईजे॥ ६९॥
जैसा कवण एक काकुळती। पळतां पवनगती।
दुपावलीं अवचितीं। कुहामाजीं पडियेला॥ ७०॥
आतां तया पडणयाआरौतें। पडण चुकवावया परौतें।
नाहीं म्हणोनि तेथें। पडावेंचि पडे॥ ७१॥
तेविं मृत्यूचेनि अवसरें एकें। जें येऊनि जीवासमोर ठाके।
तें होणें मग न चुके। भलतयापरी॥ ७२॥
आणि जागता जंव असिजे। तंव जेणें ध्यानें भावना भाविजे।
डोळां लागतखेंवो देखिजे। तेंचि स्वप्नीं॥ ७३॥
तेवीं जितेनि अवसरें। जें आवडोनि जीवीं उरे।
तेंचि मरणाचिये मेरे। फार हों लागे॥ ७४॥
आणि मरणीं जया जें आठवे। तो तेचि गतीतें पावे।
म्हणोनि सदा स्मरावें। मातेंचि तुवां॥ ७५॥
डोळां जें देखावें। कां कानीं हन ऐकावें।
मनीं जें भावावें। बोलावें वाचे॥ ७६॥
तें आंतबाहेरी आघवें। मीचि करूनि घालावें।
मग सर्वीं काळीं स्वभावें। मीचि आहें॥ ७७॥
अर्जुना ऐसें जाहालिया। मग न मरिजे देह गेलिया।
मा संग्राम केलिया। भय काय तुज॥ ७८॥
तूं मन बुद्धि साचेंसीं। जरी माझिया स्वरूपीं अर्पिसी।
तरी मातेंचि गा पावसी। हे माझी भाक॥ ७९॥
हेंच कायिसयावरी होये। ऐसा जरी संदेह वर्तत आहे।
तरी अभ्यासून आदीं पाहें। मग नव्हे तरी कोपें॥ ८०॥
अर्थ—एरवी साधारणपणे पाहता, असे दिसते की, मरणकाल प्राप्त झाला असता, मनुष्याच्या मनात ज्या वस्तूचे स्मरण असते, त्या वस्तूला तो प्राप्त होतो.॥ ६९॥ ज्याप्रमाणे एखादा पुरुष अत्यंत भयभीत होऊन प्राण वाचविण्याकरिता वायूच्या वेगाने पळू लागला असता, दोन पावलांवरच अकस्मात विहिरीत पडला.॥ ७०॥ आता त्याला विहिरीत पडण्यापूर्वी, पुढील विहिरीत पडणे चुकविण्याकरिता अवसरच नसल्यामुळे पडणे भागच होते,॥ ७१॥ त्याप्रमाणे मरणाच्या वेळी जे काही आपल्या मनात येते ते होणे, काही केले तरी चुकत नाही॥ ७२॥ आणि मनुष्य जोपर्यंत जागा आहे, तोपर्यंत ज्या वस्तूचे ध्यान करीत असतो तीच वस्तू डोळा लागल्याबरोबर स्वप्नात तो पाहतो.॥ ७३॥ त्याप्रमाणे जोपर्यंत आपण जिवंत आहो, तोपर्यंत ज्या आवडत्या वस्तूचे मनात ध्यान असते, त्याच वस्तूचे मरणाच्या वेळी जास्त ध्यान लागते॥ ७४॥ आणि मरणाच्या वेळी ज्याला जे आठवते, त्याच वस्तूला तो प्राप्त होतो, म्हणून अर्जुना! सदा सर्वदा तू माझेच स्मरण कर.॥ ७५॥ डोळॺाने जे पाहायचे किंवा कानाने जे ऐकायचे अथवा मनाने ज्याचे चिंतन करायचे किंवा वाणीने जे बोलायचे,॥ ७६॥ ते सर्व आतबाहेर (देहाच्या आत व देहाच्या बाहेर) मलाच करून ठेव. असे झाले असता, अर्जुना! सदा सर्वदा मीच स्वाभाविकपणे अनुभविला जाईन.॥ ७७॥ अर्जुना, असे झाले असता देह गेला तरी तू मरणार नाहीस. मग तुला युद्धाचे भय काय राहणार?॥ ७८॥ तू जर मन व बुद्धी खरोखरच माझ्या सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी लावशील, तर मलाच प्राप्त होशील, असे तुला मी वचन देतो.॥ ७९॥ अशी प्राप्ती कशी होईल, अशी जर तुला शंका येत असेल, तर आधी तसा अभ्यास करून पाहा. जर तसे झाले नाही, तर मग रागावे.॥ ८०॥
(श्लोक-८)
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना।
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥ ८॥
अर्थ—अभ्यासयोगाने युक्त झालेल्या व दुसऱ्या कोठेही (विषयाकडे) न जाणाऱ्या चित्ताने दिव्य परम पुरुषाचे चिंतन करीत राहिले असता, असा पुरुष परमपुरुषाला प्राप्त होतो.॥ ८॥
येणेंचि अभ्यासेंसीं योगू। चित्तासि करी पां चांगू।
अगा उपायबळें पंगू। पहाड ठाकी॥ ८१॥
तेवीं सदभ्यासें निरंतर। चित्तासि परमपुरुषाची मोहर।
लावीं मग शरीर। राहो अथवा जावो॥ ८२॥
जें नाना गतीतें पाववितें। तें चित्त वरील आत्मयातें।
मग कवण आठवी देहातें। गेलें कीं आहे॥ ८३॥
पैं सरितेचेनि ओघें। सिंधुजळा मीनलें घोंघें।
तें काय वर्तत आहे मागें। म्हणोनि पाहों येती॥ ८४॥
ना ते समुद्रचि होऊन ठेले। तेवीं चित्ताचें चैतन्य जाहालें।
जेथ यातायात निमालें। घनानंद जें॥ ८५॥
अर्थ—याच अभ्यासाचा आपल्या चित्ताशी चांगला योग होऊ दे. अर्जुना! अभ्यासाने पांगळा मनुष्यदेखील डोंगर चढून जाऊ शकतो.॥ ८१॥ त्याप्रमाणे नीट शास्त्रानुसार अभ्यास करून आपल्या चित्ताला अखंड परमपुरुषाचे ध्यान लाव. मग शरीर राहो की जावो, याचा विचार करू नकोस.॥ ८२॥ ज्या मनानेच नाना गतीरूप योनी प्राप्त होतात, त्या मनानेच आत्मस्वरूपाला वरले. म्हणजे ते मन आत्माकार झाले असता, शरीर आहे की पडले अशी देहाची चिंता करणारा कोण उरतो?॥ ८३॥ नदीच्या रूपाने समुद्राच्या जळात घो घो करीत प्रवाह मिळालेले असतात, ते मागे काय चालले आहे म्हणून पाहायला येतात॥ ८४॥ की समुद्रच होऊन राहतात? त्याप्रमाणे चित्त परमपुरुषाकडे लावण्याच्या अभ्यासाने, चित्ताचे चैतन्य होते. जे चैतन्य घनानंदस्वरूप असून जेथे प्राप्त झाले असता जन्ममरणाची यातायात मुळीच राहत नाही.॥ ८५॥
(श्लोक-९)
कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्य:।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमस: परस्तात्॥ ९॥
अर्थ—जो सर्वज्ञ आहे, सूक्ष्माहून सूक्ष्म आहे, जो सर्व प्राण्याच्या कर्माप्रमाणे फळ देणारा आहे, ज्याचे स्वरूप कल्पनातीत आहे, ज्याचा सूर्याप्रमाणे नित्यचैतन्यप्रकाश हाच वर्ण आहे व जो प्रकृतिरूप अंधाराच्या पलीकडे आहे, अशा परमेश्वराचे जो चिंतन करतो,॥ ९॥
जयाचें आकारावीण असणें। जया जन्म ना निमणें।
जें आघवेंचि आघवेपणें। देखत असे॥ ८६॥
जें गगनाहूनि जुनें। जें परमाणूहूनि सानें।
जयाचेनि सन्निधानें। विश्व चळे॥ ८७॥
जें सर्वांतें यया विये। विश्व सर्व जेणें जिये।
हेतु जया बिहे। अचिंत्य जें॥ ८८॥
देखें वोळंबा इंगळ न चरे। तेजीं तिमिर न शिरे।
जें दिहाचि आंधारें। चर्मचक्षूसीं॥ ८९॥
सुसडा सूर्यकिरणांच्या राशी। जो नित्य उदो ज्ञानियांसी।
अस्तमानाचें जयासी। आडनांव नाहीं॥ ९०॥
अर्थ—जो आकारावाचून राहतो, ज्याला जन्ममृत्यू नाहीत, जो सर्वव्यापक असल्यामुळे सर्व जाणतो,॥ ८६॥ जो आकाशाहून पुरातन आहे, जो परमाणूहूनही सूक्ष्म आहे व ज्याच्या सान्निध्यामुळे जगाचे व्यापार होतात,॥ ८७॥ ज्यापासून सर्व जग उत्पन्न होते, ज्याच्या योगाने विश्व भासते, किंवा ज्याच्या योगाने जगाचे अस्तित्व भासते, जे मनाच्या कल्पनेत येत नसून अनुमानादी तर्क ज्याला जाणू शकत नाहीत,॥ ८८॥ ज्याप्रमाणे वाळवी विस्तवाला लागत नाही किंवा प्रकाशात अंधार राहू शकत नाही, त्याप्रमाणे जे चर्मचक्षूला दिवसादेखील अंधाररूप आहे—म्हणजे दिसत नाही,॥ ८९॥ जे परब्रह्म, ज्ञानी पुरुषाला, स्वच्छ प्रकाशरूप सूर्यकिरणाच्या राशीरूपाने कधी न मावळणारे व नित्य उदय पावलेले, असे अनुभवाला येते.॥ ९०॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानी पुरुषांना आपल्या आत्मरूप ज्ञानसूर्याचा अपरोक्ष साक्षात्कार हजारो चिद्वृत्तिरूप किरणांनी होतो, असे माउलींनी अठराव्या अध्यायात “चिद्वृत्तीच्या सहस्रकरीं” या ओवीने सांगितले आहे.
(श्लोक-१०)
प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम्।
अर्थ—मरणसमयी स्थिरचित्ताने भक्तियुक्त होऊन व योगबलाने दोन भुवयांमध्ये प्राण स्थिर करून, जो त्या परमेश्वराचे चिंतन करतो, तो त्या दिव्य परमेश्वराला प्राप्त होतो.॥ १०॥
तया अव्यंगवाणेया ब्रह्मातें। प्रयाणकाले प्राप्ते।
जो स्थिरावलेनि चित्तें। जाणोनि स्मरे॥ ९१॥
बाहेरी पद्मासन रचुनी। उत्तराभिमुख बैसोनी।
जीवीं सुख सूनी। कर्मयोगाचें॥ ९२॥
आंतु मिनलेनि मनोधर्में। स्वरूपप्राप्तीचेनि प्रेमें।
आपेंआप संभ्रमें। मिळावया॥ ९३॥
आकळलेनि योगें। मध्यमा मध्यमार्गें।
अग्निस्थानौनि निगे। ब्रह्मरंध्रा॥ ९४॥
तेथ अचेत चित्ताचा सांगात। आहाचवाणा दिसे मांडत।
जेथ प्राण गगनाआंत। संचरे कां॥ ९५॥
परी मनाचेनि स्थैर्यें धरिला। भक्तीचिया भावना भरला।
योगबळें आवरला। सज्ज होउनी॥ ९६॥
तो जडाजडातें विरवितू। भ्रूलतामाजी संचरतु।
जैसा घंटानाद लयस्तु। घंटेसींच होय॥ ९७॥
कां झांकलिये घटींचा दिवा। नेणिजे काय जाहला केव्हां।
या रीती जो पांडवा। देह ठेवी॥ ९८॥
तो केवळ परब्रह्म। जया परमपुरुष ऐसें नाम।
तें माझें निजधाम। होऊनि ठाके॥ ९९॥
अर्थ—मरणकाळ प्राप्त झाला असता, परिपूर्ण अशा त्या परब्रह्माच्या ठिकाणी स्थिर चित्ताने, जो जाणून ध्यान करतो,॥ ९१॥ बाहेर पद्मासन घालून उत्तरेकडे तोंड करून आणि अंत:करणात कर्मयोगाचा-म्हणजे क्रियायोगाने परमेश्वरप्राप्ती होते हा-आनंद मानून॥ ९२॥ व सर्व व्यापार एकवटलेल्या मनोधर्माने व स्वरूपप्राप्ती व्हावी या प्रेमाने आपोआप मिळण्याच्या लगबगीने,॥ ९३॥ प्राप्त करून घेलेल्या योगाभ्यासाच्या साहाय्याने सुषुम्ना नाडीद्वारे ब्रह्मरंध्राला जाण्याकरिता आधारचक्रापासून निघतो.॥ ९४॥ जेथे मग प्राणवायू आकाशात प्रवेश करतो, तेथे जडचेतनाचा संबंध वरवरच म्हणजे कल्पनामात्र आहे, असे कळून येते.॥ ९५॥ पण तो प्राण मनाच्या धैर्याने धरला असल्यामुळे, भक्तीच्या भावनेने भरला असल्यामुळे व योगबलाने आवरला जाऊन पुढे जाण्याला सज्ज असल्यामुळे,॥ ९६॥ तो प्राण, जड व चेतन यांची जाणीव नाहीशी करतो व भ्रुकुटीच्या ठिकाणी प्रवेश करून, ज्याप्रमाणे घंटेचा नाद घंटेच्या ठिकाणीच लय पावतो.॥ ९७॥ किंवा मडक्यात ठेवून झाकलेला दिवा केव्हा नाहीसा झाला समजत नाही, त्याप्रमाणे न समजता त्याचा प्राण लय पावतो व त्याचा देह सुटतो.॥ ९८॥ ज्याला परमपुरुष म्हणतात व जे माझे स्वरूप होय, ते तो केवळ परब्रह्म होऊन राहतो.॥ ९९॥
(श्लोक-११)
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागा:।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेणप्रवक्ष्ये॥
अर्थ—ज्याला वेदवेत्ते पुरुष अक्षर म्हणतात, वैराग्यशील यती ज्याला प्राप्त होतात व ज्याची इच्छा करीत ब्रह्मचारी पुरुष ब्रह्मचर्य पाळतात, ते पद तुला संक्षेपाने पुन: सांगतो.॥ ११॥
सकळां जाणणेयां जे लाणी। तिये जाणिवेची जे खाणी।
तयां ज्ञानियांचिये आयणी। जयातें अक्षर म्हणिपे॥ १००॥
चंडवातेंही न मोडे। तें गगनचि कीं फुडें।
वांचूनि जरी होईल मेहुडें। तरी उरेल कैंचें॥ १०१॥
तेवीं जाणणेया जें आकळलें। तें जाणिवलेपणेंचि उमाणलें।
मग नेणवेचि तया म्हणितलें। अक्षर सहजें॥ १०२॥
अर्थ—सर्व ज्ञानाचा शेवट असणाऱ्या आत्मज्ञानाची जे ब्रह्मज्ञानी खाणी आहेत, त्या ब्रह्मज्ञान्यांची बुद्धी ज्याला अक्षर म्हणते,॥ १००॥ जे भयंकर झंझावातानेही नाहीसे होत नाही, जे खरोखर आकाशच होय; जर ते आकाश नसते व अभ्र असते तर त्या झंझावातापुढे कसे टिकले असते?॥ १०१॥ त्याप्रमाणे ज्ञानाने जे जाणले गेले, ते ज्ञानाच्या आटोक्यात आले-म्हणजे ज्ञानकालापुरतेच त्याचे अस्तित्व सिद्ध झाले; म्हणून जे ज्ञानाने जाणले जात नाही, त्याला अक्षर म्हटले जाते.॥ १०२॥
गूढार्थदीपिका—वेदांतात पदार्थाच्या ज्ञातसत्ता व अज्ञातसत्ता अशा दोन सत्ता मानल्या आहेत.
पदार्थ जाणला जातो तेव्हाच त्याचे अस्तित्व असते व जेव्हा तो जाणला जात नाही तेव्हा त्याचे अस्तित्व नसते, असे ज्या पदार्थाविषयी मानले जाते, तो पदार्थ ज्ञातसत्ताक म्हटला जातो आणि पदार्थ जाणला जातो, तेव्हा त्याचे अस्तित्व असतेच, पण तो जेव्हा जाणला जात नाही, तेव्हाही त्याचे अस्तित्व असतेच, असे ज्या पदार्थाविषयी मानले जाते, तो पदार्थ ‘अज्ञातसत्ताक’ म्हटला जातो.
ज्ञातसत्तेचा पदार्थ ‘काल्पनिक’ असतो व अज्ञातसत्तेचा पदार्थ ‘अकल्पित’ असतो.
वेदांताने सर्व कार्यरूप सृष्टीची ज्ञातसत्ता मानली असून त्या अधिष्ठानरूप ब्रह्मचैतन्याची अज्ञातसत्ता मानली आहे. जाणले जाणारे संपूर्ण जगत ज्ञातसत्ताक असून, अज्ञात असलेले परब्रह्म अक्षर म्हणजे सदा सर्वदा राहणारे अविनाशी असे अज्ञातसत्ताक आहे, हेच श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी या ओवीत दाखविले आहे.
म्हणोनि वेदविद नर। म्हणती जयातें अक्षर।
जें प्रकृतीसीं पर। परमात्मरूप॥ १०३॥
आणि विषयांचें विष उलंडूनि। जे सर्वेंद्रियां प्रायश्चित्त देऊनि।
आहाति देहाचिया बैसोनि। झाडातळीं॥ १०४॥
ते यापरी विरक्त। जयाची निरंतर वाट पहात।
निष्कामासि अभिप्रेत। सर्वदा जें॥ १०५॥
जयाचिया आवडी। न गणिती ब्रह्मचर्याचीं सांकडीं।
निष्ठुर होऊनि बापुडीं। इंद्रियें करिती॥ १०६॥
ऐसें जें पद। दुर्लभ आणि अगाध।
जयाचिये थडिये वेद। चुबुकळिले ठेले॥ १०७॥
तें ते पुरुष होती। जे यापरी लया जाती।
तरी पार्था हेचि स्थिती। एक वेळ सांगों॥ १०८॥
तेथ अर्जुनें म्हणितलें स्वामी। हेंचि म्हणावया होतों पां मी।
तंव सहजें कृपां केली तुम्हीं। तरी बोलिजो कां॥ १०९॥
परी बोलावें तें अति सोहोपें। तेथें म्हणितलें त्रिभुवनदीपें।
तुज काय नेणों संक्षेपें। सांगेन ऐक॥ ११०॥
अर्थ—म्हणून वेदवेत्ते पुरुष ज्याला अक्षर म्हणतात, जे प्रकृतीच्या पलीकडे असून परमात्मस्वरूप आहे॥ १०३॥ आणि विषयाचे विष (विषय हे विषासारखे मारक म्हणजे आत्मघात करणारे आहेत, म्हणून विषयाला विष म्हटले आहे) फेकून देऊन व सर्व इंद्रियांना प्रायश्चित्त देऊन—म्हणजे सर्व इंद्रियांचे विषयभोग तोडून, केवळ देहरूपी झाडाखाली बसून राहतात—म्हणजे प्रारब्धभोगापुरता देहाचा संबंध वागवितात,॥ १०४॥ असे जे विरक्त झाले ते ज्या वस्तूच्या प्राप्तीची सारखी इच्छा करीत राहतात आणि निष्काम पुरुषांना जे नेहमी प्रिय असते,॥ १०५॥ ज्याच्या प्राप्तीच्या आवडीने ब्रह्मचारी पुरुष ब्रह्मचर्याश्रमातील खडतर व्रताचे कष्ट जुमानीत नाहीत आणि इंद्रियांविषयी कठोर होऊन त्यांना (इंद्रियांना) दीन करून आपल्या स्वाधीन ठेवतात,॥ १०६॥ अर्जुना! ज्याच्या काठावरच वेद बुडून गेलेत, असे जे दुर्लभ व अत्यंत थोर पद आहे,॥ १०७॥ वर सांगितल्याप्रमाणे ज्यांनी आपल्या प्राणाचा परब्रह्मात लय केला, ते या पदाशी ऐक्य पावतात. तरी पण अर्जुना! हीच स्थिती तुला पुन: एक वेळ सांगतो.॥ १०८॥ तेव्हा अर्जुन म्हणतो, देवा! ही स्थिती पुन: एक वेळ सांगा, असे मीच म्हणणार होतो, पण आपणच, देवा! कृपा केली तर ते पुन: एक वेळ सांगाच.॥ १०९॥ पण, देवा! अती सोपे करून सांगा. तेव्हा त्रैलोक्याचे प्रकाशक भगवान म्हणतात, अर्जुना! तुझा अधिकार मी ओळखत नाही काय? मी संक्षेपानेच सांगतो, ऐक.॥ ११०॥
(श्लोक-१२)
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च।
मूर्ध्न्याधायात्मन: प्राणमास्थितो योगधारणाम्॥ १२॥
अर्थ—सर्व इंद्रियांचा निग्रह करून, मनाचा हृदयकमलाच्या ठिकाणी निरोध करून, मग आपला प्राण सुषुम्ना नाडीच्या द्वारा मूर्धास्थानी स्थापन करून, योगधारणा करण्यास प्रवृत्त झालेला योगी,॥ १२॥
तरी मना या बाहेरिलीकडे। ययाची साविया सवे मोडे।
हें हृदयाचिया डोहीं बुडे। तैसें कीजे॥ १११॥
परी हें तरीच घडे। जरी संयमाचीं अखंडें।
सर्वद्वारीं कवाडें। कळासती॥ ११२॥
तरी सहजें मन कोंडलें। हृदयींचि असेल उगलें।
जैसें करचरणीं मोडलें। परिवर न संडी॥ ११३॥
तैसें चित्त राहिल्या पांडवा। प्राणांचा प्रणवचि करावा।
मग अनुवृत्तिपंथें आणावा। मूर्ध्निवरी॥ ११४॥
तेथ आकाशीं मिळे न मिळे। तैसा धरावा धारणाबळें।
जंव मात्रात्रय मावळे। अर्धबिंबीं॥ ११५॥
तंववरी तो समीरु। निराळीं कीजे स्थिरु।
मग लग्नीं जेवीं ॐकारु। बिंबींचि विलसे॥ ११६॥
अर्थ—तरी मनाची बाहेर विषयांकडे धावण्याची सवय सर्वथा नाहीशी होईल व ते हृदयाच्या डोहातच बुडून जाईल, असे केले पाहिजे.॥ १११॥ पण जर सर्व इंद्रियांच्या द्वाराला निग्रहाची अखंड मजबूत कवाडे लावलेली राहतील, तरच हे घडणे शक्य आहे.॥ ११२॥ तर, ज्याप्रमाणे हातपाय मोडलेला मनुष्य आपल्या कुटुंबाच्या माणसाला सोडून जात नाही, त्याप्रमाणे आत कोंडले गेलेले मन, सहजच हृदयाच्या ठिकाणी अगदी स्वस्थ राहते.॥ ११३॥ अर्जुना! असे चित्त स्थिर झाले असता, प्राणाचा प्रणव करावा-म्हणजे प्राणातील ‘हंस:’ असा जो अज्ञातजप होतो, त्याच्याशी ॐकार या ज्ञातजपाचा समन्वय करावा व पुढे त्या समन्वित जपाला, आधारचक्राच्या क्रमाने, ब्रह्मरंध्रापर्यंत आणावे.॥ ११४॥ मग अ, उ, म् या प्रणवाच्या मात्रा अर्धबिंबात मिळे तोपर्यंत धारणेच्या बळाने आकाशात मिळतो न मिळतो असा प्रणव धरून ठेवावा.॥ ११५॥ तो प्राण आकाशात स्थिर करावा व मग ऐक्य झाल्यावर, तो ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणीच भासतो.॥ ११६॥
(श्लोक-१३)
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन्।
य: प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्॥ १३॥
अर्थ—ॐ ह्या एकाक्षरी ब्रह्माचा उच्चार करून, त्याचा वाच्य जो मी, त्या माझे नंतर स्मरण करून जो देह सोडतो, तो परम गतीला प्राप्त होतो.॥ १३॥
तैसें ॐ हें स्मरों सरे। आणि तेथेंचि प्राण पुरे।
मग प्रणवातीत उरे। पूर्णघन जें॥ ११७॥
म्हणोनि प्रणवैकनाम। हें एकाक्षर ब्रह्म।
जो माझें स्वरूप परम। स्मरतसाता॥ ११८॥
यापरी त्यजी देहातें। तो त्रिशुद्धी पावे मातें।
जया पावणयापरौतें। आणिक पावणें नाहीं॥ ११९॥
अर्थ—तसे झाले म्हणजे प्रणव अनुच्चार्य होतो व तेथेच प्राणही लीन होतो. मग प्रणववाच्य, प्रणवातीत, असे जे पूर्ण ब्रह्म ते, तो योगी होऊन राहतो.॥ ११७॥ म्हणून प्रणव म्हणजे ॐ हे एक नाव एकाक्षर ब्रह्मच आहे. जो कोणी माझ्या परम स्वरूपाचे स्मरण करीत,॥ ११८॥ वर सांगितल्याप्रमाणे देह सोडतो, तो मला पावतो, हे त्रिवार सत्य आहे. या प्राप्तीपेक्षा दुसरी श्रेष्ठ प्राप्ती नाही.॥ ११९॥
गूढार्थदीपिका—येथे ॐ हे एकाक्षरी ब्रह्मच आहे, असे सांगितले आहे, असे कित्येक समजतात, पण तो समज चुकीचा आहे, कारण ब्रह्म एकच असून ते उत्पत्तिनाशरहित आहे आणि ॐकाराची उत्पत्ती सांगितली आहे, म्हणून ॐ हे प्रत्यक्ष ब्रह्म होऊ शकत नाही. येथे ॐ ह्या एकाक्षराच्या ठिकाणी “इति” या शब्दाने परब्रह्माची भावना करण्यास सांगितली आहे आणि “ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात्” (ब्र. सू. ४-१-५) या वेदांतसूत्रावर भाष्य करताना “ब्रह्मेत्यादेश:” “ब्रह्मेत्युपासीत” इत्यादी श्रुतीतील “इति” शब्दाचा अर्थ “ब्रह्माची भावना करावी”, असा केला आहे. तोच अर्थ येथेही घेतला पाहिजे. ॐकार हा कार्यरूप व कारणरूप अशा दोन्ही प्रकारच्या ब्रह्माचे आलंबन होतो व त्याची ब्रह्मभावनेने उपासना केली जाते, असे कठोपनिषदात (२-१६) भगवान आचार्यांनी सांगितले आहे.
तेथ अर्जुना जरी विपायें। तुझ्या जीवीं हन ऐसें जाये।
ना हें स्मरण मग होये। कायसयावरी अंतीं॥ १२०॥
इंद्रियां अनघड पडिलिया। जीविताचें सुख बुडालिया।
आंतबाहेरि उघडलिया। मृत्युचिन्हें॥ १२१॥
ते वेळीं बैसावेंचि कवणें। मग कवण निरोधी करणें।
तेथ काह्याचेनि अंत:करणें। प्रणव स्मरावा॥ १२२॥
तरी गा ऐशिया हो ध्वनी। झणें थारा देशी गा मनीं।
पैं नित्य सेविला मी निदानीं। सेवक होय॥ १२३॥
अर्थ—हे ऐकून, अर्जुना! जर कदाचित तुझ्या मनात असे येईल की अंतकाळी हे तुझे स्मरण कसे होणे शक्य आहे?॥ १२०॥ इंद्रियांचे व्यापार बंद पडले व जिवंतपणाचे सुख नाहीसे झाले आणि आतबाहेर मरणाची लक्षणे दिसू लागली.॥ १२१॥ तेव्हा कोणी बसायचे? कोण इंद्रियांचा निरोध करील? व कोणत्या अंत:करणाने प्रणवाचे चिंतन करायचे?॥ १२२॥ अर्जुना! कदाचित अशा संशयाला तू अंत:करणात अवसर देशील, पण हे एक लक्षात ठेव की, माझे नित्य सेवन करणारा जो आहे, त्याचा मी मरणसमयी सेवक होतो.॥ १२३॥
गूढार्थदीपिका—सगुण भगवंताची भक्ती न करता, नुसता योगाचा अभ्यास करणाऱ्या योग्यांना योग साधणे व मरणाच्या वेळी योगाभ्यास करून प्रणवोच्चारपूर्वक देहत्याग करणे, अत्यंत कठीण आहे. पण सगुणाची भक्ती करणाऱ्या योग्यांना मात्र ते सर्व भगवत्कृपेने सहज साधते. कारण प्रेमळ भक्त ज्या नि:सीम प्रेमाने आपल्या भगवंताची स्मरणादिद्वारा निष्काम सेवा करतो, त्या प्रेमाच्या मोबदल्याची तो भक्त कधी चुकूनदेखील इच्छा करीत नाही. म्हणूनच भगवानही आपले भगवंतपण विसरून त्याच्या सेवेची संधी पाहत असतात. मरणसमयी भगवान भक्ताची इंद्रिये, अंत:करण, इत्यादिकांना, इतर जीवांप्रमाणे वैकल्य प्राप्त होऊ देत नाही व देह सोडण्याच्या क्षणापर्यंत भक्ताला आपली स्मृती ठेवतो. भगवान आपल्या प्रेमळ भक्तांच्या अंतकाळी त्यांचा सेवक कसा होतो, हेच पुढे माउली सांगत आहे.
(श्लोक-१४)
अनन्यचेता: सततं यो मां स्मरति नित्यश:।
तस्याहं सुलभ: पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिन:॥ १४॥
अर्थ—एक माझ्याच ठिकाणी सतत चित्त ठेवून, माझे अखंड स्मरण जो करतो, त्या माझ्याशी नित्य ऐक्य पावलेल्या योग्याला, अर्जुना! मी अत्यंत सुलभ प्राप्त होतो.॥ १४॥
जे विषयांसि तिळांजळी देउनी। प्रवृत्तीवरी निगड वाउनी।
मातें हृदयीं सूनी। भोगिताती॥ १२४॥
परी भोगितया नाराणुका। भेटणें नाहीं क्षुधादिकां।
तेथ चक्षुरादि रंकां। कवण पाड॥ १२५॥
ऐसे निरंतर एकवटले। जे अंत:करणीं मजशीं लिगटले।
मीचि होऊनि आंतले। उपासिती॥ १२६॥
तयां देहावसान जैं पावे। तैं तिहीं मातें स्मरावें।
मग म्यां जरी पावावें। तरी उपास्ति ते कायसी॥ १२७॥
पैं रंक एक आडलेपणें। काकुळती धांव गा धांव म्हणे।
तरी तयाचिये ग्लानी धांवणें। काय न घडे मज॥ १२८॥
आणि भक्तांही तेचि दशा। तरी भक्तीचा सोस कायसा।
म्हणऊनि हा ध्वनी ऐसा। न वाखाणावा॥ १२९॥
तिहीं जे वेळीं मी स्मरावा। ते वेळीं स्मरिला कीं पावावा।
तो आभारही जीवा। साहवेचि ना॥ १३०॥
तें ऋणवैपण देखोनि आंगीं। मी आपुलियाचि उत्तीर्णत्वालागीं।
भक्तांचिया तनुत्यागीं। परिचर्या करीं॥ १३१॥
देहवैकल्याचा वारा। झणें लागेल या सकुमारा।
म्हणोनि आत्मबोधाचे पांजिरां। सुयें तयातें॥ १३२॥
वरी आपुलिया स्मरणाची उवाईली। हींव ऐसी करीं साउली।
ऐसेनि नित्य बुद्धि संचली। मी आणीं तयातें॥ १३३॥
अर्थ—ज्यांनी विषयसुखावर पाणी सोडले, विषयसुखाच्या होणाऱ्या प्रयत्नांना बेडी घातली व हृदयामध्ये मला एकटॺालाच साठवून जे माझे सुख भोगतात,॥ १२४॥ पण माझे सुख भोगताना, ज्यांना कधी तृप्तीच होत नाही व त्या सुखातून ते निघत नाहीत, म्हणून त्यांना क्षुधातृषेची आठवण होत नाही, तेथे भिकारडॺा चक्षुरादी इंद्रियांवर येण्याची गोष्ट दूर राहिली.॥ १२५॥ जे अखंड मत्परायण झाले, अंत:करणात माझ्या ठिकाणी जडले व ज्यांनी आपला निराळेपणा नि:शेष नाहीसा केला, अशा रितीने पूर्ण मद्रूप होऊन जे माझी भक्ती करतात,॥ १२६॥ त्यांना मरणकाळ प्राप्त झाला असता, त्यांनी माझे स्मरण करावे, आणि तेव्हा जर मी धावून यावे तर मग त्यांच्या भक्तीची किंमत काय?॥ १२७॥ एखादा भिकारी संकटात सापडला व त्याने जर ‘भगवंता धाव’ म्हणून अत्यंत कळवळून धावा केला, तर त्याची दीन वाणी ऐकून, मी धावून जात नाही काय?॥ १२८॥ आणि प्रेमळ भक्तही जेव्हा माझा धावा करतील तेव्हाच मी जर धावून जाऊ लागलो, तर मग माझ्या भक्तीच्या हव्यासाला काय किंमत? म्हणून अशा शंकेला तू आपल्या चित्तात थारा देऊ नकोस.॥ १२९॥ भक्तांनी माझा जेव्हा धावा करावा, तेव्हा मी धावून जावे, हे धावा करण्याचे ओझे देखील मला सहन होत नाही.॥ १३०॥ भक्ताच्या निष्काम प्रेमभक्तीचे माझ्यावर जे ऋण होते, ते थोडे तरी फेडावे, म्हणून प्रेमळ भक्ताच्या मरणाच्या वेळी मी स्वत: आपण होऊनच त्याची सेवा करतो.॥ १३१॥ देह सोडतेवेळी जीवाला जी विकलता उत्पन्न होत असते, तिचा माझ्या सुकुमार प्र्रेमळ भक्ताला कदाचित स्पर्श होईल, म्हणून मी त्याला अगोदरच, आत्मज्ञानाच्या पिंजऱ्यात घालून ठेवतो.॥ १३२॥ आणखी वर आपल्या सगुण स्वरूपाच्या स्मरणाची थंडगार सावली करतो. अशा रितीने मी त्याला नित्य संचली बुद्धी प्राप्त करून देतो.॥ १३३॥
गूढार्थदीपिका—देहामुळे प्राप्त झालेल्या मरणाच्या भीतीने मरणसमयी जीव अत्यंत व्याकूळ होतो. हे मरणाचे भय मी देहरूप नसून अविनाशी सच्चिदानंदस्वरूप आहे, असे दृढ आत्मज्ञान झाले असता नाहीसे होते. भगवान आपल्या प्रेमळ भक्ताला, या आत्मज्ञानाची बुद्धी मरणापूर्वीच देऊन व मरणकालीही ती कायम ठेवून मरणाची भीती नाहीशी करतो आणि आपल्या सगुण स्वरूपाच्या अखंड स्मरणाने, आपल्या सगुण स्वरूपाचे ध्यान दृढ करून देहादिकांचा विसर पाडतो.
म्हणोनि देहांतींचें सांकडें। माझिया कहींचि न पडे।
मी आपुलियांतें आपुलीकडे। सुखेंचि आणीं॥ १३४॥
वरचील देहाची गवसणी फेडुनी। आहाच अहंकाराचे रज झाडुनी।
शुद्ध वासना निवडुनी। आपणपां मेळवीं॥ १३५॥
आणि भक्तां तरी देहीं। विशेष एकवंकीचा ठाव नाहीं।
म्हणऊनि अव्हेर करितां कांहीं। वियोग ऐसा न वाटे॥ १३६॥
ना तरी देहांतींचि मियां यावें। मग आपणपें यातें न्यावें।
हेंही नाहीं जें स्वभावें। जे आधींचि मज मिनले॥ १३७॥
येरी शरीराचिया सलिलीं। असतेपण हेचि साउली।
वांचूनि चंद्रिका ते ठेली। चंद्रींच आहे॥ १३८॥
ऐसे जे नित्ययुक्त। तयांसि सुलभ मी सतत।
म्हणऊनि देहांतीं निश्चित। मीचि होती॥ १३९॥
अर्थ—म्हणून मरणाच्या वेळेचे संकट माझ्या भक्ताला कधीच पडत नाही. मी आपल्या भक्ताला आपल्याकडे सुखाने सहज आणतो.॥ १३४॥ वरची देहाची खोळ बाजूला सारून, व्यर्थच दिसणारी अहंकाराची धूळ झाडून टाकून, त्याची वासना शुद्ध करून, आपल्यात त्याला मिळवितो॥ १३५॥ आणि माझा भक्त तरी आपल्या देहाशी ‘मी देह आहे’ असे तादात्म्य किंवा ऐक्य वागवीत नाही; म्हणून देह सोडताना त्याला देहाच्या वियोगाचे दु:ख होत नाही.॥ १३६॥ किंवा भक्ताच्या मरणाच्या वेळीच मी यावे व मग मी भक्ताला आपल्यात मिळवावे, असेही काही नाही, कारण तो मरणाच्या अगोदरच, ज्ञानभक्तीच्या योगाने, माझ्याशी सहजच मिळालेला असतो.॥ १३७॥ बाकी पाण्यात चंद्राचा प्रकाश पडलेला दिसत असला, तरी तो पाण्यात नसून, जसा चंद्राच्या ठिकाणीच असतो, त्याप्रमाणे जीवचैतन्य, शरीररूपी पाण्यात जरी दिसत असले, तरी त्याचे देहाचे ठिकाणी असणे, ही नुसती सावलीच असते. (वास्तविक जीवचेतन परमेश्वरचेतनाच्या ठिकाणीच असतो. जीवचेतन व परमेश्वरचेतन यांचा कधी वियोग नाही.)॥ १३८॥ असे ज्ञानभक्तीने माझ्याशी अखंड एकरूप झालेले जे आहेत, त्यांना मी सदासर्वदा सुलभ रितीने प्राप्त आहे. म्हणून मरणाच्या वेळी निश्चितपणे ते मलाच प्राप्त होतात.॥ १३९॥
(श्लोक-१५)
मामुपेत्य पुनर्जन्म दु:खालयमशाश्वतम्।
नाप्नुवन्ति महात्मान: संसिद्धिं परमां गता:॥ १५॥
अर्थ—मला प्राप्त झालेले व परमगतीला गेलेले महात्मे, सर्व आध्यात्मिकादी त्रिविध दु:खांचे माहेरघर असलेल्या व विनाशी अशा क्षणभंगुर पुनर्जन्माला प्राप्त होत नाहीत.॥ १५॥
मग क्लेशतरूची वाडी। जे तापत्रयाग्नीची सगडी।
जे मृत्युकाकासि कुरोंडी। सांडिली आहे॥ १४०॥
जें दैन्याचें दुभतें। जें महाभयातें वाढवितें।
जें सकळ दु:खाचें पुरतें। भांडवल॥ १४१॥
जें दुर्मतीचें मूळ। जें कुकर्माचें फळ।
जें व्यामोहाचें केवळ। स्वरूपचि॥ १४२॥
जें संसाराचें बैसणें। जें विकाराचें उद्यानें।
जें सकळ रोगांचें भाणें। वाढिलें आहे॥ १४३॥
जें काळाचा खिच उशिटा। जें आशेचा आंगवठा।
जन्ममरणाचा वोलिंवटा। स्वभावें जें॥ १४४॥
जें भुलीचें भरींव। जें विकल्पाचें वोतींव।
किंबहुना पेंव। विंचुवांचें॥ १४५॥
जें व्याघ्राचें क्षेत्र। जें पण्यांगनांचें मित्र।
जें विषयविज्ञानयंत्र। सुपूजित॥ १४६॥
जें लावेचा कळवळा। निवालिया विषोदकाचा गळाळा।
जें विश्वासु आंगवळा। संवचोराचा॥ १४७॥
जें कोढियाचें खेंव। जें काळसर्पाचें मार्दव।
गोरियाचें स्वभाव। गायन जें॥ १४८॥
जें वैरियाचा पाहुणेर। जें दुर्जनाचा आदर।
हें असो जें सागर। अनर्थाचा॥ १४९॥
जें स्वप्नीं देखिलें स्वप्न। जें मृगजळें सासिन्नलें वन।
जें धूम्ररजाचें गगन। ओतलें आहे॥ १५०॥
ऐसें जें हें शरीर। तें ते न पवतीचि पुढती नर।
जे होऊनि ठेले अपार। स्वरूप माझें॥ १५१॥
अर्थ—मग कष्टरूपी वृक्षांची बाग, जे तिन्ही प्रकारच्या दु:खाची शेगडी, जे मृत्युरूपी कावळॺाला उतरून टाकलेला बळी आहे,॥ १४०॥ जे अखंड दैन्याला उत्पन्न करते, जे महाभयाला म्हणजे मृत्यूच्या भयाला वाढविणारे आहे, जे उत्पन्न होणाऱ्या सर्व दु:खाचे पूर्ण भांडवल आहे,॥ १४१॥ जे दुर्बुद्धीचे उगमस्थान होय, जे पापकर्माचे फळ होय, जे अविवेकाचे केवळ स्वरूपच होय,॥ १४२॥ जे संसाराचे वसतिस्थान होय, जे कामक्रोधादी विकारांचे विहारस्थान होय व जे रोगांचे वाढलेले ताट होय,॥ १४३॥ जे काळाची उष्टी खिचडी आहे, जे आशेचे घर होय आणि स्वभावत:च जे जन्ममरणाची वाहती वाट आहे,॥ १४४॥ ज्यांत भ्रमच भरला आहे, जे विपरीत समजुतीचे ओतलेले आहे, किंबहुना जे विंचवांचे पेवच आहे.॥ १४५॥ जे व्याघ्राचे वसतिस्थान आहे, जे वेश्यांचा मित्र आहे, (वेश्येप्रमाणे मोह उत्पन्न करणारे आहे) जे विषयांचा अनुभव देणारे चांगले पुजलेले यंत्र होय,॥ १४६॥ जे जखिणीची मारक ममता होय, जे निवलेल्या विषमिश्रित पाण्याचा घोट होय, वरून सावासारख्या दिसणाऱ्या ठकाप्रमाणे विश्वास उत्पन्न करून बनलेला सांगाती आहे,॥ १४७॥ (मेद, मांस, रक्त यांनी भरले असल्यामुळे) जे कुष्टी माणसाचे आलिंगन होय, जे काळरूपी सर्पाचा नरमपणा होय, जे चित्तास मोहून घेणारे पारध्याचे स्वाभाविक गायन होय,॥ १४८॥ जे शत्रूला पाहुणचार होय, जे दुर्जनांचा सत्कार होय. अर्जुना! हे वर्णन असो, जे सर्व अनर्थांचा समुद्र होय,॥ १४९॥ जे स्वप्नामध्ये स्वप्न पाहणे होय, जे मृगजळाने टवटवीत दिसणारे अरण्य होय, जे धुराच्या कणांचे ओतीव आकाश आहे,॥ १५०॥ असे जे वर वर्णिलेले शरीर आहे, ते माझ्या अमर्याद स्वरूपाशी जे ऐक्य पावले, त्यांना पुन: प्राप्त होत नाही.॥ १५१॥
गूढार्थदीपिका—जीवाचे मूळ आत्मस्वरूप अखंड सुखरूप आहे, तेथे दु:खाचा लेश नाही किंवा सर्व दु:खांची निवृत्ती आहे, अशा जीवाला सर्व दु:खांची प्राप्ती देहासक्तीमुळेच आहे. या देहासक्तीमुळे आत्मस्वरूपाचा विसर पडतो. मृत्यूची भीती वाटते, विषयसुखाकरिता दीन होतो. स्वैर वर्तनाची दुर्बुद्धी या देहासक्तीनेच वाढून बुद्धी अत्यंत अविवेकी होते. अशा रितीने पांचभौतिक शरीराची प्राप्ती, ही मुळात सुखस्वरूप असलेल्या आत्म्याला स्वप्नाप्रमाणे “सुख पाहतां जवापाडें। दु:ख पर्वताएवढें” सर्वस्वी निरर्थक, कल्पित व दु:खात लोटणारी आहे. अशा शरीराची प्राप्ती कधी न होण्याकरिता, सगुण परमेश्वराच्या भजनाने सगुण परमेश्वरस्वरूपच झाले पाहिजे, असा या वरील सर्व ओव्यांचा आशय आहे.
(श्लोक-१६)
आब्रह्मभुवनाल्लोका: पुनरावर्तिनोऽर्जुन।
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥ १६॥
अर्थ—ब्रह्मलोकापर्यंत किंवा सत्यलोकापर्यंत जितके लोक आहेत, त्या सर्व लोकांतून पुन: पुन: जन्म घ्यावा लागतो; परंतु कुंतिपुत्रा अर्जुना! मला प्राप्त झाल्यानंतर पुनर्जन्म प्राप्त होत नाही.॥ १६॥
येऱ्हवीं ब्रह्मपणाचिये भडसे। न चुकतीचि पुनरावृत्तीचे वळसे।
परी निवटलियाचें जैसें। पोट न दुखे॥ १५२॥
अर्थ—एरवी, अर्जुना! ब्रह्मलोकासारख्या थोर लोकांची प्राप्ती झाली, तरी पुनर्जन्माचे फेरे चुकत नाहीत; पण मेलेल्या माणसाचे पोट दुखणे जसे बंद पडते,॥ १५२॥
गूढार्थदीपिका—येथे ब्रह्मलोकापर्यंत पुनरावृत्ती आहे, असे जे सांगितले आहे, ते सकाम उपासकाविषयी सांगितले आहे, असे समजावयाचे. कारण निष्काम चित्ताने अक्षिपुरुषासारख्या कार्यब्रह्माची उपासना करून अर्चिरादी मार्गाने ब्रह्मलोकाला गेलेले उपासक, पुन: जन्माला येत नाहीत, असा ब्रह्मसूत्रांत सिद्धांत केला आहे. (ब्र. सू. ४-४-२२). ते प्रलयकाल प्राप्त झाला असता, ब्रह्मज्ञानाने संपन्न होऊन, ब्रह्मदेवाबरोबर मुक्त होतात, असा वेदांतसिद्धांत आहे (ब्र. सू. ४-३-१०). हे मागे सांगितलेच आहे.
ना तरी चेईलियानंतरें। न बुडिजे स्वप्नींचेनि महापूरें।
तेवीं मातें पावले ते संसारें। लिंपतीचि ना॥ १५३॥
येरवीं जगदाकाराचें सिरें। जें चिरस्थाईयांचे धुरे।
ब्रह्मभुवन गा चवरें। लोकाचळाचें॥ १५४॥
जिये गांवींचा पहार दिवोवरी। एका अमरेंद्राचें आयुष्य न धरी।
विळोनि पांती उठी एकसरीं। चवदा जणांचीं॥ १५५॥
अर्थ—किंवा जागे झाल्यावर स्वप्नातील महापुरात मनुष्य बुडत नाही, त्याप्रमाणे जे मला प्राप्त झाले, ते मग संसाराने लिप्त होत नाहीत.॥ १५३॥ एरवी सर्व ब्रह्मांडाचा शिरोभाग व बहुत काळपर्यंत नाश न पावणारे जे लोक आहेत, त्या लोकांमध्ये अग्रस्थान असलेला व त्रैलोक्यरूप पर्वताचे शिखर, असा जो ब्रह्मलोक,॥ १५४॥ ज्या ब्रह्मलोकातील दिवसाच्या प्रहरभर देखील एका एका देवाधिपती इंद्राचे आयुष्य नसते; तर एका दिवसात एकामागून एक चौदा इंद्र होऊन जातात.॥ १५५॥
(श्लोक-१७)
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदु:।
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जना:॥ १७॥
अर्थ—रात्र व दिवस जाणणारे पुरुष, ब्रह्मदेवाचा दिवस एक हजार युगच असून, एक हजार युगच त्याची रात्रही आहे, असे जाणतात.॥ १७॥
जैं चौकडिया सहस्र जाये। तैं ठायेठावो विळचि होये।
आणि तैसेंचि सहस्रवरिये पाहें। रात्री जेथ॥ १५६॥
येवढें अहोरात्र जेथींचें। तेणें न लोटती जे भाग्याचे।
देखती ते स्वर्गींचे। चिरंजीव॥ १५७॥
येरां सुरगणांची नवाई। विशेष सांगावी तेथ काई।
मुदल इंद्राचीचि दशा पाहीं। जे दिहाचे चौदा॥ १५८॥
परी ब्रह्मयाचियाही आठां प्रहरांतें। आपुलिया डोळां देखते।
जे आहाति गा तयांतें। अहोरात्रविद म्हणिजे॥ १५९॥
अर्थ—कृत, त्रेता, द्वापार, कली या चार युगांची एक चौकडी होते. अशा हजार चौकडॺा झाल्या असता, वास्तविक ब्रह्मदेवाचा दिवस होतो. तशाचप्रमाणे हजार चौकडॺांची ब्रह्मदेवाची रात्र होते.॥ १५६॥ एवढे मोठे दिवस व रात्र जेथे आहेत, त्या दिवसरात्रीत न मरता, जे भाग्याचे पुरुष ब्रह्मदेवाचा दिवसरात्र पाहतात, ते स्वर्गातील चिरंजीव होत.॥ १५७॥ बाकीच्या देवांचे विशेष नवल काय सांगायचे! त्यांत मुख्य जो इंद्र त्याचीच दशा अशी आहे की, ब्रह्मदेवाच्या दिवसात ते चौदा होतात.॥ १५८॥ पण ब्रह्मदेवाच्या आठही प्रहराला—म्हणजे पूर्ण दिवसरात्रीला-आपल्या डोळॺांनी जे पाहणारे आहेत, त्यांना अहोरात्र जाणणारे असे म्हणतात.॥ १५९॥
(श्लोक-१८)
अव्यक्ताद्व्यक्तय: सर्वा: प्रभवन्त्यहरागमे।
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके॥ १८॥
अर्थ—ब्रह्मदेवाचा दिवस उगवला असता, ब्रह्मदेवाच्या सुषुप्ती अवस्थेत लीन असलेली सर्व व्यक्त सृष्टी प्रगट होते व ब्रह्मदेवाची रात्र झाली म्हणजे पुन: त्याच अव्यक्तरूप सुषुप्तावस्थेत सर्व सृष्टी लीन होते.॥ १८॥
तये ब्रह्मभुवनीं दिवसें पाहे। ते वेळीं गणना केंही न समाये।
ऐसें अव्यक्ताचें होये। व्यक्त विश्व॥ १६०॥
पुढती देहाची चौपाहारी फिटे। आणि हा आकारसमुद्र आटे।
पाठीं तैसाचि मग पाहांटे। भरों लागे॥ १६१॥
शारदीयेचिये प्रवेशीं। अभ्रें जिरती आकाशीं।
मग ग्रीष्मांतीं जैसीं। निगती पुढती॥ १६२॥
तैसी ब्रह्मदिनाचिये आदी। हे भूतसृष्टीची मांदी।
मिळे जंव सहस्रावधी। निमित्त पुरे॥ १६३॥
पाठीं रात्रीचा अवसर होये। आणि विश्व अव्यक्तीं लया जाये।
तोही युगसहस्र मोटका पाहे। आणि तैसेंचि रचे॥ १६४॥
हें सांगावया काय उपपत्ती। जे जगाचा प्रळयो आणि संभूती।
इये ब्रह्मभुवनींचिया होती। अहोरात्रामाजी॥ १६५॥
कैसें थोरियेचें मान पाहें पां। तो सृष्टिबीजाचा सांटोपा।
परी पुनरावृत्तीचिया मापा। शीग जाहाला॥ १६६॥
अर्थ—त्या ब्रह्मलोकात जेव्हा दिवस उगवतो, तेव्हा ब्रह्मदेवाच्या सुषुप्तीत अव्यक्त असलेले विश्व, संख्या करवत नाही असे, असंख्य व्यक्त होते.॥ १६०॥ पुढे पुन: दिवसाचे चार प्रहर लोटले की हा सृष्टीचा व्यक्त आकारसमुद्र नाहीसा होतो. नंतर पुन: पहाट झाली की पुन: तसाच पूर्वीप्रमाणे तो आकारसमुद्र भरू लागतो.॥ १६१॥ शरद्ऋतूचा प्रवेश झाल्याबरोबर, ज्याप्रमाणे अभ्रे आकाशात जिरतात व मग ग्रीष्मऋतू संपला की पुन: अभ्रे उत्पन्न होतात.॥ १६२॥ त्याप्रमाणे ब्रह्मदेवाच्या दिवसाचा आरंभ हा भूतसृष्टीचा पसारा, हजार चौकडॺांचा काल हे निमित्त पूर्ण होईपर्यंत दिसू लागतो.॥ १६३॥ नंतर ब्रह्मदेवाच्या रात्रीचा समय आला, की सर्व सृष्टी अव्यक्तात लीन होते, तोही रात्रीचा काल हजार चौकडॺांचा आहे आणि दिवस उजाडला, की तसेच विश्व रचले जाते.॥ १६४॥ ही उपपत्ती सांगण्याचे कारण असे की, ब्रह्मदेवाच्या अहोरात्रीमध्ये जगाची उत्पत्ती व लय होतात हे समजावे.॥ १६५॥ अर्जुना! या ब्रह्मलोकाची थोरवी केवढी आहे पाहा, की जो सर्व बीजाची साठवण, पण तोही पुनरावृत्तीच्या मापाचा शीग झाला आहे—म्हणजे ब्रह्मलोकापर्यंत पुनरावृत्ती आहे, असा अर्थ.॥ १६६॥
(श्लोक-१९)
भूतग्राम: स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते।
रात्र्यागमेऽवश: पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥ १९॥
अर्थ—अर्जुना! हा स्थावरजंगमात्मक भूतसमुदाय कालवश होऊन ब्रह्मदेवाच्या रात्रीत लय पावत जातो व ब्रह्मदेवाचा दिवस उगवला असता उत्पन्न होत जातो.॥ १९॥
येऱ्हवीं त्रैलोक्य हें धनुर्धरा। तिये गांवींचा गा पसारा।
तो हा दिनोदयीं एकसरां। मांडत असे॥ १६७॥
पाठीं रात्रीचा समो पावे। आणि आपैसाचि सांठवे।
म्हणिये जेथींचें तेथ स्वभावें। साम्यासि ये॥ १६८॥
जैसें वृक्षपण बीजासि आलें। कीं मेघ हें गगन जाहालें।
तैसें अनेकत्व जेथ सामावलें। तें साम्य म्हणिपे॥ १६९॥
अर्थ—एरवी अर्जुना! हे त्रैलोक्य म्हणजे ब्रह्मलोकाचा पसारा आहे. तो दिवसा एकसारखा मांडला जातो.॥ १६७॥ नंतर रात्रीचा समय प्राप्त झाला, की आपोआप जेथल्या तेथे साठवला जाऊन, साम्यावस्थेला जातो.॥ १६८॥ ज्याप्रमाणे वृक्षपण बीजावस्थेला येते अथवा अभ्रे आकाशरूप होऊन राहतात, त्याप्रमाणे हा सृष्टीचा अनेकत्वाचा पसारा जेथे साठविला जातो, त्याला साम्यावस्था किंवा अव्यक्त म्हणतात.॥ १६९॥
गूढार्थदीपिका—बीजांकुरन्यायाने ही सर्व सृष्टी अनादी असून जीवाच्या ठिकाणी मायाभ्रांती आहे, तोपर्यंत तिचे आविर्भाव म्हणजे उत्पत्ती व तिरोभाव म्हणजे लय किंवा व्यक्ताव्यक्त भाव भासत असतात (ब्र. सू. २-१-३६).
(श्लोक-२०)
परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातन:।
य: स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥ २०॥
अर्थ—त्या साम्यावस्थारूप अव्यक्ताहून भिन्न असा जो दुसरा सनातन अव्यक्तभाव आहे, तो मात्र सर्व भूते नष्ट झाली तरी नष्ट होत नाही.॥ २०॥
तेथ समविषम न दिसे कांहीं। म्हणोनि भूतें ही भाष नाहीं।
जेवीं दूधचि जाहालिया दहीं। नामरूपजाय॥ १७०॥
तेवीं आकारलोपासरिसें। जगाचें जगपण भ्रंशे।
परी जेथें जाहालें तें जैसें। तैसेंचि असे॥ १७१॥
अर्थ—जगाच्या त्या साम्यावस्थारूप अव्यक्त दशेत सारखे किंवा भिन्न भाव दिसत नाहीत, म्हणून तेथे भूतसृष्टी हा शब्दही लागत नाही. ज्याप्रमाणे दूधच दही झाल्यावर दुधाचे नामरूप नाहीसे होते.॥ १७०॥ त्याप्रमाणे आकार दिसेनासा झाला की जगाचे जगपणच राहत नाही. पण ज्या वस्तूच्या ठिकाणी हे जग असते, ती वस्तू मात्र जशीच्या तशीच म्हणजे अविकारी असते.॥ १७१॥
गूढार्थदीपिका—जेथें जाहालें तें जैसें। तैसेंचि असे—जेव्हा जगताची नामरूपे दिसतात, तेव्हा ती जगताची व्यक्त दशा म्हटली जाते. जेव्हा जगताची नामरूपे दिसत नाहीत, तेव्हा ती जगताची अव्यक्त दशा म्हटली जाते. जगताच्या ह्या दोन्ही दशा सत्तारूप परब्रह्माच्या ठिकाणी भासतात. असे “जेथें जाहालें” या पदाने सुचविले असून, ती सत्तारूप परब्रह्मावर भासतात, तरी ते परब्रह्म मात्र अविकारीच असते. जगताच्या व्यक्ताव्यक्त या दशेच्या रूपाने परिणाम पावत नाही. म्हणजे जगत व जगताच्या व्यक्ताव्यक्त दशा परब्रह्माच्या ठिकाणी कल्पित आहेत, हा “जैसें। तैसेंचि असे” या शब्दसमूहाचा भाव आहे.
तैं तया नांव सहज अव्यक्त। आणि आकारा ये तेंचि व्यक्त।
हें एकास्तव एक सूचित। येऱ्हवीं दोनी नाहीं॥ १७२॥
अर्थ—त्या वस्तूला स्वाभाविकच अव्यक्त म्हणतात आणि आकाराला जे आले त्याला व्यक्त म्हणतात, पण ही व्यक्त अव्यक्त भाषा एकमेकांच्या अपेक्षेने आहे. वास्तविक तेथे दोन्ही अवस्था नाहीत.॥ १७२॥
गूढार्थदीपिका—तया नांव सहज अव्यक्त—जगद्भ्रमाला आधार असणारे परब्रह्माचे सत्तारूप निर्गुण स्वरूप नामरूपरहित असल्यामुळे ते अव्यक्त होत नाही, तर ते मुळचेच अव्यक्त आहे व त्यावरच जगताच्या साम्यरूप अव्यक्तदशेचा भ्रम होतो असे “सहज अव्यक्त” या शब्दांनी सांगितले आहे.
आकारा ये तेंचि व्यक्त—त्या सत्तारूप अव्यक्त स्वरूपाच्या ठिकाणी नामरूपे व्यक्त झाली असता, ते नामरूपाच्या सत्तारूपानेच नामरूपाशी ऐक्य पावते असे “आकारा ये तेंचि व्यक्त” या वचनाने माउलींनी सांगितले आहे.
जैसें आटलिया रूपें। आटलेपण ते खोटी म्हणिपे।
पुढती तो घनाकार हारपे। जे वेळीं अळंकार होती॥ १७३॥
हीं दोन्ही जैसीं होणीं। एकीं साक्षीभूत सुवर्णीं।
तैसी व्यक्ताव्यक्ताची कडसणी। वस्तूच्या ठायीं॥ १७४॥
तें तरी व्यक्त ना अव्यक्त। नित्य ना नाशवंत।
या दोहीं भावांअतीत। अनादिसिद्ध॥ १७५॥
जें हें विश्वचि होऊनि असे। परी विश्वपण नासिलेनि न नासे।
अक्षरें पुसिल्या न पुसे। अर्थ जैसा॥ १७६॥
पाहें पां तरंग तरी होत जात। परी तेथ उदक तें अखंड असत।
तेवीं भूताभावीं न नाशत। अविनाश जें॥ १७७॥
नातरी आटतिये अळंकारीं। नाटतें कनक असे जयापरी।
तेवीं मरतिये जीवाकारीं। अमर जें आहे॥ १७८॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे अलंकारांची रूपे आटली गेली असता त्या सर्वांच्या आटणेपणाला खोटी म्हणतात आणि नंतर जेव्हा तिचे अलंकार केले जातात तेव्हा, त्या खोटीचा आकार नाहीसा होऊन अनेक अलंकार उत्पन्न होतात.॥ १७३॥ पण लगड किंवा अलंकार हे दोन्ही भाव ज्याप्रमाणे केवळ आधारभूत सोन्याच्या ठिकाणी भासतात, त्याप्रमाणे जगताच्या व्यक्ताव्यक्तत्वाचा विचार, आधार असलेल्या सत्तारूप परब्रह्मवस्तूच्या ठिकाणी होतो.॥ १७४॥ वास्तविक ती सनातन ब्रह्मवस्तू व्यक्त होत नाही किंवा अव्यक्त होत नाही, नित्य नाही किंवा नाशिवंत नाही; या दोन्ही भावांहून निराळी, अशी ती अनादी व सिद्ध वस्तू आहे.॥ १७५॥ ज्याप्रमाणे शब्दाचा अर्थ समजल्यावर शब्द पुसून टाकला तरी, अर्थ पुसला जात नाही, त्याप्रमाणे जगत नाहीसे झाले असता म्हणजे अव्यक्त झाले असता—ते नाश पावत नाही—म्हणजे त्या जगताच्या अव्यक्त दशेलाही परब्रह्म सत्तारूपाने आधार असते.॥ १७६॥ हे पहा, अर्जुना! पाण्यावर तरंग उत्पन्न होतात, पण पाणी मात्र उत्पन्न होत नाही किंवा नाश पावत नाही. ते अखंड असते. तसेच भूतसृष्टी नाहीशी झाली, तरी जे नाश पावत नाही, अखंड असते,॥ १७७॥ किंवा आटल्या जाणाऱ्या अलंकारांत जसे न आटले जाणारे सोने असते, त्याप्रमाणे जीवाच्या नाशिवंत आकारात जे अविनाशी राहते.॥ १७८॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्मवस्तू अखंड अनादिसिद्ध असल्यामुळे तिचे व्यक्त किंवा अव्यक्तभाव किंवा उत्पत्ती-नाश सिद्ध होत नाहीत. पण त्याचे ठिकाणी भासणाऱ्या जगताचे व्यक्त किंवा अव्यक्त भाव किंवा उत्पत्ती-नाश हे प्रत्ययाला येतात. याचे कारण असे आहे की ज्याप्रमाणे तरंग ही पाणीवस्तू आहे हे विसरून, तरंग ही पाण्याहून निराळी वस्तू आहे, अशी समजूत असली तरच, तरंगाचे व्यक्ताव्यक्त भाव किंवा उत्पत्ती-नाश दिसत असतात; त्याप्रमाणे परब्रह्माच्या ठिकाणी भासणारे जगत परब्रह्माहून निराळी वस्तू आहे, अशी अज्ञानाने जीवाची भ्रांत समजूत झाली असल्यामुळे, जीवाला जगताचे व्यक्ताव्यक्तभाव किंवा उत्पत्ती-नाश प्रत्ययाला येतात.
(श्लोक-२१-२२)
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहु: परमां गतिम्।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥ २१॥
पुरुष: स पर: पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया।
यस्यान्त:स्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥ २२॥
अर्थ—ज्याला अव्यक्त अक्षर असे म्हटले आहे, तीच माझी परमगती होय. तीच माझी स्वरूपस्थिती असून तिला प्राप्त झाले असता, पुरुष पुन: संसारात येत नाहीत.॥ २१॥ अर्जुना! ज्या ह्या प्रकृतीच्या पलीकडे असणाऱ्या अक्षर पुरुषाच्या ठिकाणी ही सर्व भूते भासतात व जो ह्या सर्व भूतसृष्टीत भरून आहे, तो परम पुरुष, माझ्या अनन्य भक्तीनेच प्राप्त होऊ शकतो.॥ २२॥
जयातें अव्यक्त म्हणों ये कोडें। म्हणतां स्तुति हे ऐसें नावडे।
जें मन बुद्धी न सांपडे। म्हणऊनियां॥ १७९॥
आणि आकारा आलिया जयाचें। निराकारपण न वचे।
आकारलोपें न विसंचे। नित्यता गा॥ १८०॥
म्हणोनि अक्षर जें म्हणिजे। तेवींचि म्हणतां बोध ही उपजे।
जयापरौता पैस न देखिजे। या नाम परमगती॥ १८१॥
परी आघवा इहीं देहपुरीं॥ आहे निजेलियाचे परी।
जे व्यापार करवी ना करी। म्हणऊनियां॥ १८२॥
येऱ्हवीं जे शारीरचेष्टा। त्यामाजीं एकिही न ठके गा सुभटा।
दाही इंद्रियांचिया वाटा। वाहतचि आहाती॥ १८३॥
उकलूनि विषयांचा पेंटा। होत मनाचा चोहटा।
तो सुखदु:खांचा राजवांटा। भितराही पावे॥ १८४॥
परी रावो पहुडलिया सुखें। जैसा देशींचा व्यापार न ठके।
प्रजा आपुलालेनि अभिलाखें। करितीच असती॥ १८५॥
तैसें बुद्धीचें हन जाणणें। कां मनाचें घेणें देणें।
इंद्रियांचें करणें। स्फुरण वायूचें॥ १८६॥
हे देहक्रिया आघवी। न करितां होय बरवी।
जैसा न चालवितेनि रवी। लोक चाले॥ १८७॥
अर्थ—अक्षर परब्रह्म मनबुद्धीने जाणले जाऊ शकत नाही, म्हणूनच त्याला कौतुकाने जे अव्यक्त म्हटले जाते, ती त्याची स्तुती नव्हे॥ १७९॥ आणि जे साकार स्वरूप झाले तरी त्याचे निराकारपण यत्किंचितही कमी होत नाही. तसेच आकार नाहीसा झाला तरी ज्याची नित्यता कधी जात नाही.॥ १८०॥ म्हणूनच त्याला अक्षर म्हणतात व तसेच त्याने त्याचे ज्ञानही होते. ज्याच्या पलीकडे काहीच नाही, म्हणूनच त्याला परमगती म्हणतात.॥ १८१॥ या सर्व शरीरामध्ये जे व्यापार करीत नाही किंवा करवीत नाही, म्हणून निजल्यासारखे आहे॥ १८२॥ आणि पाहू गेले तर देहाच्या जेवढॺा क्रिया होतात, त्यांपैकी एकही त्याच्या सान्निध्यामुळे बंद पडत नाही. दहाही इंद्रियांचे व्यापाररूपी मार्ग सारखे वाहतच असतात.॥ १८३॥ विषयांचा बाजार मांडला जाऊन, मन त्या बाजारांतील चावडी होते. त्यामुळे राजाचा हिस्सा राजाला मिळावा, त्याप्रमाणे तेथील सुखदु:खाचा वाटा आत मनाला मिळतो.॥ १८४॥ पण राजा सुखाने झोपला असताही, ज्याप्रमाणे शहरांतील व्यापार बंद पडत नाहीत, प्रजा आपआपल्या इच्छेप्रमाणे व्यापार करीतच असतात.॥ १८५॥ त्याप्रमाणे बुद्धीचा जाणणे हा व्यापार, किंवा मनाचे त्याग-स्वीकार हे व्यापार, इंद्रियांचा क्रिया हा व्यापार, स्फुरणे हा वायूचा व्यापार॥ १८६॥ ह्या संपूर्ण क्रिया देहाच्या ठिकाणी, ज्याप्रमाणे सूर्य लोकांना चालवीत नाही पण लोक चालतात, त्याप्रमाणे पुरुषाकडून न करविल्या जाता, होत असतात.॥ १८७॥
गूढार्थदीपिका—अद्वैत परब्रह्माच्या ठिकाणी त्याहून दुसरे काहीच नाही व ते केवळ चैतन्यस्वरूप असल्यामुळे काही व्यापार करीत नाही व करवीत नाही. आपल्या आत्मस्वरूपाचे ज्ञान नसल्यामुळे जीवाला शरीरादिकांचा व त्यांच्या व्यापारांचा व त्यापासून होणाऱ्या सुखदु:खभोगांचा, जो अनुभव येतो तो सर्व भ्रांतीने येतो, असे वरील ओव्यांचे तात्पर्य आहे व श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी पाचव्या अध्यायातील श्लोक १४ व १५ यावर टीका करताना हे स्पष्टही केले आहे.
अर्जुना तयापरी। सुतला ऐसा आहे शरीरीं।
म्हणोनि पुरुष गा अवधारीं। म्हणिपे जयातें॥ १८८॥
आणि प्रकृति पतिव्रते। पडिला एकपत्नीव्रतें।
येणेंही कारणें जयातें। पुरुष म्हणों ये॥ १८९॥
पैं वेदांचें बहुवसपण। देखेचिना जयाचें आंगण।
हें गगनाचें पांघुरण। होय देखा॥ १९०॥
ऐसें जाणूनि योगीश्वर। जयातें म्हणती परात्पर।
जें अनन्यगतीचें घर। गिंवसीत ये॥ १९१॥
जे तनू वाचा चित्तें। नाईकती दुजिये गोष्टीतें।
तयां एकनिष्ठांचें पिकतें। सुक्षेत्र जें॥ १९२॥
अर्थ—अर्जुना! याप्रमाणे हा अक्षर पुरुष या देहाच्या ठिकाणी निजल्यासारखा आहे; म्हणून याला पुरुष असे म्हणतात. (पुरि शयनात् पुरुष:)॥ १८८॥ आणखी याला पुरुष म्हणण्याचे दुसरे कारण असेही आहे की, प्रकृती अत्यंत पतिव्रता आहे. ती या अक्षर स्वरूपाला सोडून क्षणभरही स्वतंत्र राहत नाही, म्हणून त्या प्रकृतिपतिव्रतेशी हाही एकपत्नीव्रताने राहतो. म्हणूनही त्याला पुरुष म्हणतात (उत्तम पुरुष एकपत्नीव्रतच असतो.)॥ १८९॥ हा अक्षर पुरुष गगनाचे पांघरूण-म्हणजे आकाशापेक्षाही सूक्ष्म व व्यापक-असल्यामुळे वेदाने प्रतिपादिलेल्या कर्म, देवता, कर्मांची फळे म्हणून सांगितलेले लोकालोक इत्यादी विषयांचे अनेकत्व त्याच्या अद्वितीय व्यापकतेत राहू शकत नाही.॥ १९०॥ असे जाणून, श्रेष्ठ योगीजन, ज्या अक्षर पुरुषाला परात्पर म्हणतात आणि जो आपल्या अनन्य भक्ताच्या घराचा शोध करीत येतो.॥ १९१॥ जे कोणी कायावाचामनाने एका अक्षर पुरुषावाचून दुसरी गोष्टच ऐकत नाहीत, अशा एकनिष्ठ पुरुषाच्या एकनिष्ठेचे उत्तम पीक देणारे, हा अक्षर पुरुष शेतच होय.॥ १९२॥
गूढार्थदीपिका—जो अक्षर पुरुष एकनिष्ठ भक्तालाच प्राप्त होतो, असा अर्थ.
हें त्रैलोक्यचि पुरुषोत्तम। ऐसा साच जयांचा मनोधर्म।
तया आस्तिकाचा आश्रम। पांडवा गा॥ १९३॥
अर्थ—हे संपूर्ण त्रैलोक्य सच्चिदानंद भगवद्रूपच आहे, असा ज्याच्या मनाचा पक्का निश्चय झाला, त्या आस्तिक पुरुषाचा, अर्जुना! हा अक्षर पुरुष म्हणजे राहण्याचा आश्रय आहे.॥ १९३॥
गूढार्थदीपिका—संपूर्ण त्रैलोक्य भगवंताहून निराळे नाही, भगवद्रूपच आहे, असा आस्तिकांचा अनुभव असतो असा अर्थ.
जें निगर्वाचें गौरव। जें निर्गुणाची जाणिव।
जें सुखाची राणिव। निराशांसी॥ १९४॥
अर्थ—जो निरभिमान्यांचे थोरपण आहे, जो निर्गुणस्वरूप झालेल्या पुरुषाची केवळ जाणीव आहे व जो अक्षर पुरुष, विषयसुखाविषयी निरिच्छ झालेल्या पुरुषाचे, परमसुखाचे राज्य होय.॥ १९४॥
गूढार्थदीपिका—निगर्वाचें गौरव—म्हणजे अत्यंत निरभिमानी पुरुषालाच जो अत्यंत श्रेष्ठ पुरुष वाटतो.
जे निर्गुणाची जाणिव—त्रिगुणातीत झाल्यावरच ज्याचा अनुभव येतो.
सुखाची राणिव। निराशांसी—विषयवासनारहित झालेल्या पुरुषांनाच, हा अक्षर पुरुष अपरिमित सुखाचे स्थान आहे, असा अनुभव येतो.
जें संतोषिया वाढिलें ताट। जें अचिंता अनाथाचें मायपोट।
भक्तीसी उजू वाट। जया गांवा॥ १९५॥
अर्थ—जे अखंड संतुष्ट राहणाऱ्या पुरुषापुढे वाढलेले ताट आहे, संसाराची चिंता सोडून निश्चिंत झालेल्यांना व परमेश्वरावाचून ज्यांना दुसरा स्वामी नाही अशांना, जो अक्षर पुरुष आईप्रमाणे पोटाशी घेणारा आहे आणि ज्या अक्षर पुरुषरूप गावाला जाण्याकरिता भक्ती हाच सरळ मार्ग आहे.॥ १९५॥
गूढार्थदीपिका—संतोषिया वाढिलें ताट—म्हणजे प्रारब्धाने प्राप्त होणाऱ्या सुखदु:खाचा हर्षविषादन मानता चित्तात अखंड समाधान ठेवणाऱ्या पुरुषानांच, समोर वाढलेल्या ताटाप्रमाणेच, ज्याची सुलभप्राप्ती होते.
हें एकैक सांगोनि वायां। काय फार करूं धनंजया।
पैं गेलिया जया ठाया। तो ठावोचि होईजे॥ १९६॥
हिंवाचिया झुळुका। जैसें हिंवचि पडे उष्णोदका।
कां सामोरा जालिया अर्का। तमचि प्रकाश होये॥ १९७॥
तैसा संसार जया गांवा। गेलासांता पांडवा।
होऊनि ठाके आघवा। मोक्षाचाचि॥ १९८॥
अर्थ—हे याप्रमाणे एक एक गुणाचे वर्णन करून, अर्जुना! किती विस्तार करायचा? ज्या ठिकाणाला गेले असता, जाणाराच ठिकाण होऊन जातो.॥ १९६॥ ज्याप्रमाणे थंड वाऱ्याच्या झुळुकांनी ऊन पाणी थंड होते किंवा अंधार सूर्याच्या समोर आला की ज्याप्रमाणे तोही प्रकाश होऊन जातो.॥ १९७॥ त्याप्रमाणे ज्या गावाला गेले असता अर्जुना! संपूर्ण संसारच मोक्षरूप होऊन जातो॥ १९८॥
गूढार्थदीपिका—ज्याला आपण संसार, जीव, सुख, दु:ख, इत्यादी म्हणतो, तो सर्व मुळात सच्चिदानंद परब्रह्म आहे. त्याच्या ठिकाणी अज्ञानाने सच्चिदानंद परब्रह्माहून भिन्न वस्तुत्वाची व भिन्न धर्माची कल्पना केली जाते व ती कल्पना आहे तोपर्यंत त्यांचा तसा अनुभव येतो. सच्चिदानंद ब्रह्मस्वरूपाच्या विचाराने भिन्न वस्तुत्वाची व भिन्न धर्माची कल्पना नाहीशी झाल्यावर, सर्व नामरूपात्मक संसार पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहे, असा अनुभव येतो. हेच संसाराचे मोक्षरूप होणे होय.
तरी अग्नीमाजी आलें। जैसें इंधनचि अग्नि जाहालें।
पाठीं न निवडेचि कांहीं केलें। काष्ठपण॥ १९९॥
ना तरी साखरेचा माघौता। बुद्धिमंतपणेंही करितां।
परी ऊंस नव्हे पंडुसुता। जियापरी॥ २००॥
लोहाचें कनक जाहालें। हें एके परिसेंचि केलें।
आतां आणिक कैंचें तें गेलें। लोहत्व आणी॥ २०१॥
म्हणोनि तूप होऊनि माघौतें। जेवीं दूधपणा न येचि निरुतें।
तेवीं पावोनियां जयातें। पुनरावृत्ति नाहीं॥ २०२॥
तें माझें परम। साचोकारें निजधाम।
हें आंतुवट तुज वर्म। दाविजत असे॥ २०३॥
अर्थ—जशी लाकडे अग्नीत घातली की अग्निस्वरूप होऊन जातात; नंतर अग्नीपासून त्यांचे लाकूडपण अलग राहत नाही.॥ १९९॥ किंवा मोठाही बुद्धिमान झाला, तरी ज्याप्रमाणे एकदा उसाची साखर झाल्यानंतर पुन: त्या साखरेचा ऊस तो करू शकत नाही.॥ २००॥ एका परिसाच्या योगानेच लोखंडाचे सोने झाले. आता ते गेलेले लोखंडपण, आणिक म्हणजे पुन: परत कसे आणणार?॥ २०१॥ म्हणून ज्याप्रमाणे दुधाचे तूप होऊन गेल्यावर त्या तुपाला पुन: दूध निश्चयाने करता येत नाही. त्याप्रमाणे, ज्या अक्षर पुरुषाला प्राप्त झाले असता, पुन: जन्ममरणरूपी संसार प्राप्त होत नाही.॥ २०२॥ अर्जुना! हेच माझे खरोखर अविनाशी प्राप्तव्य स्वरूप होय. हे मी माझ्या अंत:करणांतील गुह्य तुला दाखवीत आहे.॥ २०३॥
गूढार्थदीपिका—धर्माधर्माचे फळ जे सुखदु:ख ते ज्या शरीराच्या ठिकाणी भोगले जाते, त्या शरीराची प्राप्ती न होणे याला मोक्ष म्हणतात. हा मोक्ष अविद्यादोषरहित सच्चिदानंद परमेश्वराच्या प्राप्तीने होतो आणि सच्चिदानंद परब्रह्म नित्यसिद्ध व जीवाचे मूळ स्वरूपच असल्यामुळे ‘तस्य स्वाभाविकत्वात्’ ज्याला ब्रह्मप्राप्तिरूप मोक्ष स्वाभाविक आहे, म्हणून नित्य आहे. “नित्यश्च मोक्ष: सर्वैर्मोक्षवादिभिरभ्युपगम्यते।” (ब्रह्मसूत्र १-१-४), सर्व दर्शनकारांनी मुक्ती नित्य मानली आहे, असे ब्रह्मसूत्रभाष्यांत आचार्य म्हणतात व माउलींनी हेच येथे सांगितले आहे. मोक्ष किंवा परमेश्वरप्राप्ती नित्य आहे, त्या म्हणण्याचा अर्थ असा आहे का, सर्व कर्माचे फळ नाशिवंत आहे, असे सांगितले असल्यामुळे, मोक्ष हा कर्माचे फळ नव्हे आणि मोक्ष किंवा परमेश्वरप्राप्ती एकदा झाली म्हणजे पुन: ती नाहीशी होते, त्याची (परमेश्वराची) विस्मृती होते व हा संसार प्राप्त होतो किंवा जीवदशा उत्पन्न होते, असे नाही. कारण जीवदशेचा आरंभ होतो, हे सिद्ध करता येत नाही; पण ती परमेश्वरप्राप्तीने नाहीशी होणारी व पुन: उत्पन्न न होणारी आहे, असा वेदांताचा सिद्धांत आहे.
(श्लोक-२३)
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिन:।
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥ २३॥
अर्थ—अर्जुना! ज्याकाळी योगी लोक देह सोडून गेले असता पुन: संसारात जन्म घेत नाहीत व ज्या काळी देह सोडून गेले असता पुन: जन्म घेतात तो काळ मी तुला सांगतो, ऐक.॥ २३॥
तेवींचि आणिकेंही एके प्रकारें। हें जाणतां आहे सोपारें।
तरी देह सांडितेनि अवसरें। जेथें मिळतीयोगी॥ २०४॥
अथवा अवचटें ऐसें घडे। जे अनवसरें देह सांडे।
तरी माघौतें येणें घडे। देहासीचि॥ २०५॥
म्हणोनि काळशुद्धी जरी देह ठेविती। तरी ठेवितखेंवीं ब्रह्मचि होती।
एरवीं अकाळीं तरी येती। संसारा पुढती॥ २०६॥
तैसें सायुज्य आणि पुनरावृत्ती। या दोन्ही अवसरा आहाती।
तो अवसर तुजप्रती। प्रसंगें सांगों॥ २०७॥
तरी ऐकें गा सुभटा। पातलिया मरणाचा माजिवटा।
पांचै आपुलिया वाटा। निघती अंतीं॥ २०८॥
ऐसा वरि वरिपडिला प्रयाणकाळीं। बुद्धीतें भ्रम न गिळी।
स्मृति नव्हे आंधळी। न मरे मन॥ २०९॥
हा चेतनावर्ग आघवा। मरणीं दिसे टवटवा।
परि अनुभवलिया ब्रह्मभावा। गंवसणी होउनि॥ २१०॥
ऐसा सावध हा समभावो। आणि निर्वाणवेऱ्हीं निर्वाहो।
हें तरीच घडे सावावो। अग्नीचा आथी॥ २११॥
पाहा पां वारेनें कां उदकें। जैं दिवियाचें दिवेपण झांके।
तैं असतीच काय देखे। दिठी आपुली॥ २१२॥
तैसें देहांतींचेनि विषमवातें। देह आंत बाहेरि श्लेष्माआते।
तैं विझोनि जाय उजितें। अग्नीचें जेव्हां॥ २१३॥
ते वेळीं प्राणासि प्राण नाहीं। तेथ बुद्धि असोनि करील काई।
म्हणोनि अग्निवीण देहीं। चेतना न थारे॥ २१४॥
अगा देहींचा अग्नि जरी गेला। तरी देह नव्हे चिखल वोला।
वायां आयुष्यवेळ आपुला। आंधारेंगिंवसी॥ २१५॥
आणि मागील स्मरण आघवें। तें तेणें अवसरें सांभाळावें।
मग देह त्यजूनि मिळावें। स्वरूपीं कीं॥ २१६॥
तंव तया देहश्लेष्माचे चिखलीं। चेतनाचि बुडोनि गेली।
तेथ मागिली पुढिलीही ठेली। आठवण॥ २१७॥
म्हणोनि आधीं अभ्यास जो केला। तो मरण न येतां निमोनि गेला।
जैसें ठेवणें न दिसतां मालवला। दीप हातींचा॥ २१८॥
आतां असो हें सकळ। जाण पां ज्ञानासि अग्नि मूळ।
तया अग्नीचें प्रयाणीं बळ। संपूर्ण आथी॥ २१९॥
अर्थ—त्याचप्रमाणे माझे परमधाम कोणते, हे आणिक एका प्रकाराने जाणता येणे सोपे आहे. मरणसमयी देह सोडल्यावर शेवटी जेथे योगी मिळतात, ते माझे परमधाम होय.॥ २०४॥ किंवा अकस्मात असेही घडून येते, की अकाळीच देह सोडला जातो व मग पुन: त्याला पुनर्जन्म घ्यावा लागतो.॥ २०५॥ म्हणून शास्त्राने माझा प्राप्तिकाल जो सांगितला आहे, तो काळ पाहून योगी देहाचा त्याग करतील, तर देह सुटल्याबरोबर ते ब्रह्मरूपच होतात. नाही तर अकाळी देह सोडला असता, पुन: त्यांना संसारात यावे लागते.॥ २०६॥ त्याप्रमाणे ब्रह्मस्वरूप होणे व संसारात येणे, अशा या दोन्हीही गती कालाच्या स्वाधीन आहेत. तोच प्रत्येक गतीचा काल कोणता, हे तुला या प्रसंगाने सांगतो.॥ २०७॥ हे थोर योद्धॺा, अर्जुना! इकडे लक्ष दे. मरणकाळाची मूर्च्छा प्राप्त झाली असता देहात असलेली ही पंचमहाभूते शेवटी आपल्या वाटेने-म्हणजे बाहेरच्या आपआपल्या भूतात मिळण्याकरिता-निघतात.॥ २०८॥ अशा रितीने मरणकाळ येऊन पडला असता, बुद्धी भ्रमाने गिळली गेली नाही—म्हणजे बुद्धीला भ्रम झाला नाही, स्मरणशक्ती ही आंधळी झाली नाही—म्हणजे स्मरणशक्ती उत्तम राहिली-व मन मेले नाही—म्हणजे मन सावध आहे.॥ २०९॥ याप्रमाणे सर्व चेतनतत्त्वे मरणाच्या वेळी टवटवीत-म्हणजे आपआपली कार्यें करण्यास समर्थ असतात, पण जर आपले अंत:करण ब्रह्मभावाला गवसणी होऊन ब्रह्मभावाचा अनुभव आला असेल, तरच हे घडणे शक्य आहे.॥ २१०॥ असा हा तत्त्वांचा समुदाय सावध असणे व मरेपर्यंत त्यांचा सावधपणा टिकून राहणे, हे अग्नीचे साह्य असले तरच घडणे शक्य आहे.॥ २११॥ अर्जुना! पहा, वाऱ्याने किंवा पाण्याने दिव्याचा प्रकाश विझला असता, आपली दृष्टी जरी असली तरी दृष्टीला दिसते का?॥ २१२॥ त्याप्रमाणे मरणाच्या वेळी त्रिदोषांच्या प्रकोपाने, देहाच्या आत व बाहेर, कफ व्यापतो, तेव्हा अग्नीचे तेज नाहीसे होते.॥ २१३॥ तेव्हा प्राणाच्या ठिकाणी जेथे प्राणशक्ती राहत नाही, तेथे बुद्धी असून ती काय करणार आहे? म्हणून अग्नीच्या बळावाचून—म्हणजे उष्णतेवाचून, देहामध्ये चैतन्यशक्ती राहू शकत नाही.॥ २१४॥ अर्जुना! देहांतील अग्नी म्हणजे उष्णता एकदा नाहीशी झाली की, मग तो देह राहत नाही. तो देह म्हणजे ओला चिखल होय. त्या अंधारांत आयुष्य आपली संपायची वेळ पाहत राहते॥ २१५॥ आणि मागे प्राप्त करून घेतलेले ब्रह्मभावाचे स्मरण, त्यावेळी सांभाळले गेले, तरच देह टाकल्याबरोबर योगी ब्रह्मस्वरूपात मिळतो.॥ २१६॥ पण त्यावेळी तर, देहाच्या आतबाहेर व्यापलेल्या कफाच्या चिखलामध्ये चेतनाच बुडून गेली असल्यामुळे, मागील पुढील काहीच आठवण राहत नाही.॥ २१७॥ ज्याप्रमाणे ठेवलेली वस्तू दिव्याने शोधत असता, ती सांपडण्यापूर्वीच हातातील दिवा विझावा, त्याप्रमाणे अगोदर जो अभ्यास केलेला असतो, तो देह पडण्यापूर्वीच विसरला जातो.॥ २१८॥ अर्जुना! हे निरूपण असू दे. एवढे लक्षात ठेवकी, मरतेवेळी ब्रह्मज्ञानाचे स्मरण राहण्याकरिता, मुख्य अग्नी किंवा उष्णता कारण आहे. शरीरात अग्नीची उष्णता असली तर मरतेवेळी त्या अग्नीचे संपूर्ण शरीराला किंवा शरीरातील बुद्धॺादी तत्त्वांना सामर्थ्य मिळते.॥ २१९॥
(श्लोक-२४)
अग्निर्ज्योतिरह: शुक्ल: षण्मासा उत्तरायणम्।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना:॥ २४॥
अर्थ—आत अग्नी व ज्योतीचा प्रकाश, बाहेर दिवस, शुक्लपक्ष, उत्तरायणातील कोणता तरी महिना, असा उत्तरायण असताना, ब्रह्माचा अनुभव घेतलेला योगी मरण पावला असता, ब्रह्मस्वरूपाला प्राप्त होतो.॥ २४॥
आंत अग्निज्योतीचा प्रकाश। बाहेरी शुक्लपक्ष आणि दिवस।
आणि सामासांमाजि मास। उत्तरायण॥ २२०॥
ऐसिया समयोगाची निरुती। लाहोनि जे देह ठेविती।
ते ब्रह्मचि होती। ब्रह्मविद॥ २२१॥
अवधारीं गा धनुर्धरा। येथवरी सामर्थ्य यया अवसरा।
तेवींचि हा उजू मार्ग स्वपुरा। यावया पैं॥ २२२॥
एथ अग्नी हें पहिलें पायतरें। ज्योतिर्मय हें दुसरें।
दिवस जाणें तिसरें। चौथें शुक्लपक्ष॥ २२३॥
आणि सामास उत्तरायण। तें वरचील गा सोपान।
येणें सायुज्यसिद्धिसदन। पावती योगी॥ २२४॥
हा उत्तम काळ जाणिजे। यातें अर्चिरादि मार्ग म्हणिजे।
आतां अकाळ तोही सहजें। सांगेन आईक॥ २२५॥
अर्थ—देहाच्या आत-अग्नी व जीवज्योतीचा प्रकाश असून; बाहेर-शुक्लपक्ष, दिवस व उत्तरायणातील एखादा महिना,॥ २२०॥ अशा सर्व योगांची प्राप्ती असून जे ब्रह्मोपासक देह ठेवतात, ते शेवटी ब्रह्मच होतात.॥ २२१॥ अर्जुना! वर सांगितलेल्या गोष्टी एकत्र प्राप्त झाल्या आहेत, अशा या काळाला एवढे सामर्थ्य आहे हे लक्षात ठेव. त्याचप्रमाणे आपल्या शुद्ध आत्मस्वरूपाला प्राप्त होण्याकरिता हा मार्गही सरळ आहे.॥ २२२॥ या मार्गात अग्नी ही पहिली पायरी होय. तेज किंवा प्रकाश ही दुसरी पायरी आहे. दिवस ही तिसरी आणि शुक्लपक्ष ही चौथी पायरी होय॥ २२३॥ आणि उत्तरायणाचे सहा महिने ही वरची पायरी होय, असे समज. या मार्गाने योगी मोक्ष-सिद्धिरूप घराला प्राप्त करून घेतात.॥ २२४॥ अर्जुना! हा काळ प्रयाणाला उत्तम असून याला अर्चिरादी मार्ग म्हणतात. आता, अयोग्य काळ कोणता तो सांगतो, ऐक.॥ २२५॥
(श्लोक-२५)
धूमो रात्रिस्तथा कृष्ण: षण्मासा दक्षिणायनम्।
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥ २५॥
अर्थ—ज्या मार्गात धूर, रात्र, कृष्णपक्ष, दक्षिणायनातील सहा महिन्यातील एखादा महिना आहे, अशा मार्गाने गेलेला कर्मयोगी चंद्रलोकाला प्राप्त होऊन, पुन: संसारात येतो.॥ २५॥
तरी प्रयाणाचिया अवसरें। वातश्लेष्मां सुभरें।
तेणें अंत:करणीं आंधारें। कोंदलें ठाके॥ २२६॥
सर्वेंद्रियां लांकुड पडे। स्मृति भ्रमामाजि बुडे।
मन होय वेडें। कोंडे प्राण॥ २२७॥
अग्नीचें अग्निपण जाये। मग तो धूमचि अवघा होये।
तेणें चेतता गिंवसिली ठाये। शरीरींची॥ २२८॥
जैसें चंद्राआड आभाळ। सदट दाटे सजळ।
मग गडद ना उजाळ। ऐसें झांबळें होय॥ २२९॥
कां मरे ना सावध। ऐसें जीवितासि पडे स्तब्ध।
आयुष्य मरणाची मर्याद। वेळ ठाकी॥ २३०॥
ऐसी मनबुद्धिकरणीं। सभोंवतीं धूमकुळाची कोंडणी।
तेथ जन्में जोडलिये वाहणी। युगचि बुडे॥ २३१॥
हां गा हातींचें जे वेळीं जाये। ते वेळीं आणिका लाभाची गोठी कें आहे।
म्हणऊनि प्रयाणीं तंव होये। येतुली दशा॥ २३२॥
ऐसी देहाआंत स्थिती। बाहेरि कृष्णपक्ष वरि राती।
आणि सामासही वोडवती। दक्षिणायन॥ २३३॥
इये पुनरावृत्तीचीं घराणीं। आघवीं एकवटती जयाचिया प्रयाणीं।
तो स्वरूपसिद्धीची कहाणी। कैसेनि आईके॥ २३४॥
ऐसा जयाचा देह पडे। तया योगी म्हणोनि चंद्रवेरी जाणें घडे।
मग तेथूनि मागुता बहुडे। संसारा ये॥ २३५॥
आम्हीं अकाळ जो पांडवा। म्हणितला तो हा जाणावा।
आणि हाचि धूम्रमार्ग गांवा। पुनरावृत्तीचिया॥ २३६॥
येर तो अर्चिरादि मार्ग। तो वसता आणि असलग।
साविया स्वस्त चांग। निवृत्तीवेरी॥ २३७॥
अर्थ—मरणसमयी वातकफाच्या वृद्धीमुळे अंत:करणात अंधारच अंधार होऊन राहतो.॥ २२६॥ सर्व इंद्रिये लाकडासारखी व्यापाररहित होतात, स्मृती भ्रमांत बुडून जाते, मनाला काही कळेनासे होते व प्राण कोंडला जातो.॥ २२७॥ अग्नी विझून जातो, मग सर्व धूरच होतो. त्यामुळे त्या धुरात शरीरातील चेतना सापडली जाते.॥ २२८॥ ज्याप्रमाणे चंद्राच्या आड भरगच्च व पाण्याने भरलेली अभ्रे आली असता, अगदी अंधार नाही तर उजेडही नाही, असे झुंजुक होऊन जाते.॥ २२९॥ त्याप्रमाणे मेला नाही किंवा सावधही नाही, अशी जीविताची स्तब्ध दशा होते आणि आयुष्य मरणाच्या मर्यादारूप वेळेवर येऊन राहते.॥ २३०॥ अशी मन, बुद्धी, इंद्रिये यांची स्थिती असते. सभोवार संपूर्ण धूर कोंडलेला असतो. अशा स्थितीत, जन्मभर जो अभ्यास केला, तो सर्वस्वी वाया जातो.॥ २३१॥ अर्जुना! ज्यावेळी हाती आलेले नाहीसे होते, त्यावेळी अधिक लाभ होणे दूरच राहिले; म्हणून मरणाच्या वेळी अशी स्थिती होते.॥ २३२॥ अशी देहाच्या आत स्थिती होते व बाहेर कृष्णपक्ष असून, त्यातही रात्र आहे आणि सहा महिन्यांचे दक्षिणायन आहे.॥ २३३॥ ही सर्व पुन्हा जन्माला घालणारी कुळे, ज्याच्या मरणकाळी एकत्र होतात, तो आत्मस्वरूपाच्या प्राप्तीची वार्ता कशी ऐकणार?॥ २३४॥ अशा समयी ज्याचा देह पडतो, तो योगी म्हणून चंद्रलोकापर्यंत जातो, पण मग तेथून पुन: माघारा फिरून संसारात येतो.॥ २३५॥ अर्जुना! मरण्याला अकाल किंवा अयोग्य काल म्हणून जो मी तुला सांगितला, तो हा होय आणि पुन: संसारात टाकणारा हाच धूम्रमार्ग म्हटला जातो.॥ २३६॥ बाकीचा अर्चिरादी मार्ग जो आहे, तो ‘वसता’ म्हणजे ज्या मार्गाने लोक जातात असा (किंवा अर्चिरादी मार्गाने ब्रह्मलोकात जाऊन तेथे पुष्कळ काळ राहण्याजोगा म्हणून तो वसता मार्ग होय) व पुनरावृत्तीच्या मार्गाहून स्वतंत्र आहे. तो स्वस्थ अंत:करणाने जाण्याजोगा असा खरोखर चांगला आहे.॥ २३७॥
गूढार्थदीपिका—प्रथम सूर्यादिलोकात भोग भोगून, नंतर ब्रह्मलोकात जाणे, ह्याला अर्चिरादी मार्ग म्हणतात आणि अशा रितीने ब्रह्मलोकात गेल्यावर शुद्ध ब्रह्माचे ज्ञान होऊन महाप्रलयात ब्रह्मदेवाबरोबर मुक्त होणे, याला क्रममुक्ती म्हणतात.
येथे अर्चिरादी मार्गाने जाणारा व धूम्रमार्गाने चंद्रलोकाला जाऊन परत पुनर्जन्माला येणारा, अशा दोघांनाही ‘योगी’ म्हणून म्हटले आहे.
‘योग’ या शब्दाचा अर्थ भगवंताच्या ठिकाणी चित्त स्थिर करणे असा आहे, हे मागे आम्ही सांगितलेच आहे. हा योग निरनिराळॺा साधनांनी साधू शकतो.
निर्गुण व सम अशा पूर्णब्रह्माचा, ज्ञानाने विचार करून, जे त्याचे अखंड अनुसंधान करतात, ते ज्ञानयोगी होत.
सगुण साकार रामकृष्णादी पूर्ण परब्रह्मस्वरूप भगवंताच्या ठिकाणी सर्वकर्मसमर्पणद्वारा व नामस्मरणादिद्वारा प्रेमाने चित्तवृत्ती स्थिर करून, जे भगवंताचे अखंड ध्यान करतात, ते भक्तियोगी होत. हे दोन प्रकारचे योगी (ज्ञानयोगी व भक्तियोगी) ज्ञानयोगी ज्ञानमार्गाने व भक्तियोगी भक्तिप्रेमाने-येथेच पूर्णब्रह्मस्वरूपाशी ऐक्य पावतात व तद्रूप होतात. त्यांना अर्चिरादी मार्गाने जावे लागत नाही किंवा त्यांना काळाची मुळीच अपेक्षा नाही; म्हणून या ठिकाणी हे योगी अभिप्रेत नाहीत.
भक्तियोगी हे एकांतभक्तीने कसे भगवत्स्वरूप होतात, याचे सविस्तर वर्णन पुढील नवव्या अध्यायात करण्यात देईल.
उपनिषदातून कारणब्रह्म व कार्यब्रह्म असे ब्रह्माचे दोन प्रकार सांगितले आहेत. ज्या स्वरूपाला नित्यमुक्त, अमर्याद, सर्वज्ञ, सर्वशक्ती म्हटले जाते ते कारणब्रह्म किंवा पूर्णब्रह्म होय.
जे हृदयदेशादिकांच्या उपाधीमुळे मर्यादित सगुण झाले आहे व ज्याचे सर्वज्ञत्वादी ऐश्वर्य मर्यादित सांगितले आहे, अशा प्रादेशिक सगुण ब्रह्माला कार्यब्रह्म म्हणतात. अशी कार्यब्रह्माची उपासना श्रुतीत सांगितली आहे. ही श्रौत उपासना करणारे जे योगी आहेत, त्यांनाही काळाची अपेक्षा नाही. त्यांच्या उपासनाबलाने अर्चिरादी मार्गावरील अग्न्यादी अभिमानी देवता त्यांना ब्रह्मलोकात नेतात, असा ब्रह्मसूत्रात सिद्धांत केला आहे. (ब्र. सू. ४-३-४).
ज्यांना ब्रह्मलोकात जाण्याकरिता काळाची अपेक्षा आहे, म्हणून वरील श्लोकात सांगितले आहे, ते योगी म्हणजे सगुणाच्या भक्तीवाचून पातंजलक्रियायोग करणारे व तसेच सांख्यशास्त्राप्रमाणे केवळ प्रकृतिपुरुषविवेक किंवा व्यतिरेक करणारे, असे स्मार्तयोगी होत (ब्र. सू. ४-२-२१).
खरोखर केवळ परमेश्वराची प्राप्ती व्हावी म्हणून निष्काम चित्ताने परमेश्वरप्रीत्यर्थ धर्माचरण करणाऱ्यांनाच कर्मयोगी ही संज्ञा दिली जाते; पण येथे चंद्रलोकात जाऊन परत मृत्युलोकात येणारे जे लोक आहेत, त्यांनाही योगी म्हटले आहे. याचे कारण हे आहे की, ते परमेश्वरैक्यरूप मुक्तीला प्राप्त करून घेण्याकरिता, विषयसुखाची आशा सोडून, निष्काम चित्ताने, परमेश्वरप्रीत्यर्थ धर्मानुष्ठान करणाऱ्या कर्मयोग्याप्रमाणे, या लोकांचे आचरण नसून, ते इहपरलोकांत विषयसुख प्राप्त होण्याकरिता तेवढॺापुरते परमेश्वराच्या आज्ञेप्रमाणे धर्माचरण करतात, म्हणून या सामान्य अर्थाने यांना योगी म्हटले आहे.
जे केवळ परमेश्वरप्रीत्यर्थ किंवा इहपरलोकात विषयसुखभोगाकरिता परमेश्वराच्या आज्ञेप्रमाणे धर्माचरण करीत नाहीत व इंद्रियांना वाटेल तसे स्वैर वागू देतात; असे लोक सामान्य योगी यांच्या वर्गांतही येत नाहीत आणि ते चंद्रलोकात जात नसून यमलोकात जातात व तेथेच यमयातना भोगतात असा ब्रह्मसूत्रांत सिद्धांत आहे (ब्र. सू. ३-१-१३). म्हणजे त्यांना सुखच मिळत नाही, असा अर्थ.
(श्लोक-२६)
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगत: शाश्वते मते।
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुन:॥ २६॥
अर्थ—शुक्ल म्हणजे ज्ञानप्रकाशरूप व कृष्ण म्हणजे अज्ञानअंधकाररूप, अशा ह्या दोन जगाच्या शाश्वत गती आहेत. पहिल्या गतीने पुरुष पुन: संसारात येत नाही व दुसऱ्या गतीने मनुष्य संसारात येतो.॥ २६॥
ऐसिया अनादिया दोनी वाटा। एकी उजू एकी अव्हांटा।
म्हणवूनि बुद्धिपूर्वक सुभटा। दाविलिया तुज॥ २३८॥
कां जे मार्गामार्ग देखावे। साच लटिकें वोळखावें।
हिताहित जाणावें। हिताचिलागीं॥ २३९॥
पाहें पां नाव देखतां बरवी। कोणी आड घाली काय अथावीं।
कां सुपंथ जाणोनि अडवीं। रिगवत असे॥ २४०॥
जो विष अमृत वोळखे। तो अमृत काय सांडूं शके।
तेविं जो उजू वाट देखे। तो अव्हांटा न वचे॥ २४१॥
म्हणोनि पुढें। पारखावें खरें कुडें।
पारखिलें तरी न पडे। अनवसरें कांहीं॥ २४२॥
एऱ्हवीं देहांतीं थोर विषम। या मार्गांचें आहे संभ्रम।
जन्में अभ्यासिलियाचें हन काम। जाईल वांयां॥ २४३॥
जरी अर्चिरादि मार्ग चुकलिया। अवचटें धूम्रपंथीं पडिलिया।
तरी संसारपांथी जुंतलियां। भंवतचि असावें॥ २४४॥
हे सायास देखोनि मोठे। आतां कैसेनि पां एक वेळ फिटे।
म्हणोनि योगमार्ग गोमटे। शोधिले दोन्ही॥ २४५॥
तंव एकें ब्रह्मत्वा जाईजे। आणि एकें पुनरावृत्ती येईजे।
परी दैवगत्या जो लाहिजे। देहांतीं जेणें॥ २४६॥
अर्थ—अशा दोन अनादी वाटा आहेत. एक ब्रह्माकडे जाणारी सरळ वाट आहे व दुसरी ब्रह्माला सोडून संसाराकडे जाणारी आडवाट आहे. म्हणून अर्जुना! मुद्दाम तुला त्या सांगितल्या आहेत.॥ २३८॥ कारण आपल्या हिताकरिताच परमेश्वरप्राप्तीचा मार्ग कोणता व संसारप्राप्तीचा मार्ग कोणता हे पाहिले पाहिजे. खरे काय? खोटे काय? हे ओळखले पाहिजे व आपले हित कशात आहे व अहित कशात आहे, हे जाणले पाहिजे.॥ २३९॥ हे पहा अर्जुना! चांगली नाव आहे, असे कळल्यावर कोणीही, बाजूला असलेल्या अथांग पाण्यात, उडी टाकील काय? किंवा राजमार्ग सोडून कोणी आडरानाने जाईल काय?॥ २४०॥ जो हे विष होय व हे अमृत होय, असे ओळखतो, तो अमृत टाकून देईल काय? याप्रमाणे जो, सरळ मार्ग कोणता हे जाणतो, तो आडमार्गाने जात नाही.॥ २४१॥ म्हणून खरे काय व खोटे काय, ते स्पष्ट जाणून घ्यावे. असे जो स्पष्ट पाहून घेतो, त्याला अकालाचा प्रश्नच राहत नाही.॥ २४२॥ नाही तर मरणाच्या वेळी, या धूम्रमार्गातील भ्रांतीचे मोठे संकट असते आणि जन्मभर केलेला अभ्यास वाया जातो.॥ २४३॥ जर अर्चिरादी मार्ग चुकला व अकस्मात धूम्रमार्गाची वाट लागली, तर संसारमार्गात पुरुष जुंपला जाऊन, त्याला सारखे जन्ममरणाचे फेर भोगावे लागतात.॥ २४४॥ त्याप्रमाणे धूम्रमार्गाने मोठे कष्ट आहेत व ते एकदाचे कसे चुकतील म्हणून या दोन्ही मार्गांचा विचार केला आहे.॥ २४५॥ त्यात एका मार्गाने जाणारा पुरुष ब्रह्मस्वरूपाला मिळतो आणि दुसऱ्या मार्गाने जाणारा पुरुष संसारात येतो. पण हे ब्रह्मस्वरूपाला येणे किंवा संसारात येणे, मरणाच्या वेळी दैवाने जो मार्ग मिळेल, त्यावर अवलंबून आहे.॥ २४६॥
(श्लोक-२७)
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन॥ २७॥
अर्थ—हे दोन मार्ग अशा प्रकारे अनिश्चित आहेत असे जाणून विचार करणारा योगी, मोह पावत नाही. म्हणून अर्जुना! आत्मस्वरूपाचा विचार करून सदा सर्वदा तेथे चित्तवृत्ती स्थिर कर.॥ २७॥
ते वेळीं म्हणितलें हें नव्हे। वायां अवचटें काय पावे।
देह त्यजूनि वस्तु होआवें। मार्गेंच कीं॥ २४७॥
तरी आतां देह असो अथवा जावो। आम्ही तों केवळ वस्तूचि आहों।
कां जें दोरीं सर्पत्व वावो। दोराचिकडूनी॥ २४८॥
अर्थ—तेव्हा देव म्हणतात, अर्जुना! यात अर्थ नाही. व्यर्थ अनिश्चितपणाने काय प्राप्ती होणार? देह सोडून या अर्चिरादी मार्गाने ब्रह्मस्वरूपच व्हायचे ना!॥ २४७॥ ज्याप्रमाणे दोरी कळून आली असता, दोरीवरील सर्प मिथ्या ठरतो. (त्याप्रमाणे आपण केवळ ब्रह्मस्वरूपच आहो असे ज्ञान झाल्यानंतर देहाचे मिथ्यात्व अनुभवाला येते). देह असो की जावो, आम्ही केवळ ब्रह्मस्वरूपच आहो.॥ २४८॥
गूढार्थदीपिका—सगुण भगवंताची भक्ती करणाऱ्या योग्याला मी सच्चिदानंदरूप आहे व देहादिक पदार्थ खोटे आहेत, असे व्यतिरेकपूर्वक जेव्हा आत्मज्ञान होते, तेव्हाच त्याचे देहावरील प्रेम नाहीसे होऊन, तो देहाची काळजी करीत नाही.
मज तरंगपण असे कीं नसे। ऐसें हें उदकाप्रति कंहीं भासे।
तें भलतेव्हां जैसें तैसें। उदकचि कीं॥ २४९॥
तरंगाकारें न जन्मेचि। ना तरंगलोपें निमेचि।
तेवीं देही जे देहेंचि। वस्तु जाहाले॥ २५०॥
अर्थ—मी आता तरंगरूप झालो किंवा मी आता तरंगरूप नाही, असे पाण्याला कधी ज्ञान होते काय? कारण ते केव्हाही जसेच्या तसे पाणीच असते.॥ २४९॥ पाणी तरंगाकार झाले तरी (तरंग पाणीच असल्यामुळे व ते तरंगाकार होण्यापूर्वीही असते म्हणून) तरंगरूपानेही पाण्याचा जन्म मानता येत नाही. किंवा (तरंग नाहीसा झाला असता पाणी असतेच म्हणून) तरंगाच्या लोपाने पाण्याचा नाश मानता येत नाही. त्याप्रमाणे दुसऱ्याला देहधारी दिसत असले, तरी स्वत: अनुभवाने जे देहासह ब्रह्मस्वरूप झाले,॥ २५०॥
गूढार्थदीपिका—पुढे एक अखंड अद्वैत परब्रह्मच आहे. त्यावाचून सत्य किंवा मिथ्या, किंवा उत्पन्न होणारे व नाश पावणारे, असे दुसरे काहीच नाही; अशा उपपत्तीने देहादिक दृश्य देखील परब्रह्माहून वेगळे नसून, परब्रह्मस्वरूप आहेत, असा अन्वय ज्ञानाचा अनुभव येतो.
आतां शरीरांचें तयांचिया ठाईं। आडनांवही उरलें नाहीं।
तरी कोणें काळें काई। निमे तें पाहें पां॥ २५१॥
अर्थ—आता त्याच्या ठिकाणी देहाचे आडनांवही उरत नाही; तर मग केव्हा काय नाहीसे होते, याचा, अर्जुना! विचार कर.॥ २५१॥
गूढार्थदीपिका—ब्रह्मवस्तू अविनाशी असल्यामुळे ती जन्मत नाही व नाश पावत नाही. अशी ब्रह्मवस्तूच देहासह आपण आहो, असा अनुभव आल्यानंतर नाशाची कल्पनाच नाहीशी होते.
मग मार्गातें कासया शोधावें। कोणें कोठूनि कें जावें।
जरी देशकाळादि आघवें। आपणचि असे॥ २५२॥
अर्थ—आपण ब्रह्मस्वरूप असून, देह, देश, काल, इत्यादी सर्व जर ब्रह्मस्वरूप आहेत, तर मग ब्रह्मप्राप्तीच्या मार्गाचा विचार कशाला करायला पाहिजे आणि त्या मार्गाने कोण, कोठून व कोठे जाणार?॥ २५२॥
आणि हां गा घट जे वेळीं फुटे। ते वेळीं तेथिंचें आकाश लागे नीट वाटे।
वाटा लागलें तरी गगना भेटे। येरवीं चुके॥ २५३॥
पाहें पां ऐसें हन आहे। कीं तो आकारुचि जाये।
येर गगन तें गगनींचि आहे। घटत्वाही आधीं॥ २५४॥
ऐसिया बोधाचेनि सुरवाडें। मार्गामार्गांचें सांकडें।
तया सोहंसिद्धां न पडे। योगियांसी॥ २५५॥
अर्थ—बा अर्जुना! जेव्हा घट फुटतो तेव्हाच, त्यातील आकाश बाहेरच्या आकाशाशी मिळण्याच्या नीट वाटेला लागते; नाही तर ते बाहेरच्या आकाशात मिळत नाही. असे आहे की, घट फुटला असता, घटाचा नुसता आकारच नाहीसा होतो, बाकी घटातील आकाश, बाहेरच्या आकाशाशी, घट फुटण्यापूर्वीच मिळालेले असते. याचा विचार कर.॥ २५३-२५४॥ एक सच्चिदानंद परब्रह्मच आहे, त्यावाचून दुसरे काहीच नाही, म्हणून माझे त्या परब्रह्माशी मुळचेच ऐक्य आहे, म्हणजे मीच परब्रह्म आहे. असा उत्तम बोध ज्याला झाला आहे, अशा ज्ञानयोग्याला अर्चिरादी मार्गाचे संकट पडत नाही.॥ २५५॥
गूढार्थदीपिका—एकदेशीय परब्रह्माचे ज्ञान ज्या योग्यांना आहे, तेच अर्चिरादी मार्गाने जाणारे असल्यामुळे, त्यांना मार्गामार्गाची काळजी घ्यावी लागते. पण सर्वव्यापक अद्वैत परब्रह्माचे ज्यांना ज्ञान झाले आहे, अशा व्यापक ब्रह्मज्ञान्याला “न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति। ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति” (बृ. उ. ४-४-६) त्यांचे प्राण कोठे जात नाहीत, येथेच लीन होतात व ते मुळचे ब्रह्मस्वरूप असलेले ब्रह्मस्वरूपच होऊन राहतात, असे श्रुतीने सांगितले आहे.
याकारणें पंडुसुता। तुवां होआवें योगयुक्ता।
तेतुलेनि सर्वकाळीं साम्यता। आपैसया होईल॥ २५६॥
मग भलतेथ भलतेव्हां। देह असो अथवा जावा।
परी अबंधा नित्य ब्रह्मभावा। विघड नाहीं॥ २५७॥
तो कल्पादि जन्मां नागवे। कल्पांतीं मरणें नाप्लवे।
माजि स्वर्गसंसाराचेनि लाघवें। झकवेना॥ २५८॥
येणें बोधें जो योगी होये। तयासीचि या बोधाचें नीटपण आहे।
कां जे भोगांतें पेलून पायें। निजरूपा ये॥ २५९॥
पैं गा इंद्रादिकां देवां। जयां सर्वस्वें स्वर्गीं गाजती राणिवा।
तें सांडणें मानूनि पांडवा। डावली जो॥ २६०॥
अर्थ—म्हणून अर्जुना! तू योगयुक्त व्हावे. योगयुक्त झालास की सदासर्वदा तुझे समब्रह्माशी आपोआप ऐक्य होऊन राहील.॥ २५६॥ मग कोठेही व केव्हाही, देह जावो की राहो, तुझ्या देहादी उपाधिरहित अखंड अविनाशी ब्रह्मस्थितीचा कधी भंग होणार नाही.॥ २५७॥ हा अखंड ब्रह्मभाव कल्पाधी जन्मत नाही, कल्पाच्या नाशाने नाश पावत नाही आणि मध्ये स्वर्गसंसाराच्या भासाने फसत नाही.॥ २५८॥ अशा ज्ञानाने जो ज्ञानयोगी झाला, त्यालाच या ज्ञानाचा उत्तम उपयोग होतो. कारण तो विषयभोगाला पायाने लोटून देऊन आपल्या मूळच्या ब्रह्मस्वरूपाला प्राप्त होतो.॥ २५९॥ जे इंद्रादिक देवांचे सर्वस्वी राज्य म्हणून प्रसिद्ध आहे ते त्याज्य समजून जो दूर लोटतो,॥ २६०॥
(श्लोक-२८)
वेदेषु यज्ञेषु तप:सु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम्।
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैतिचाद्यम्॥ २८॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेअक्षरब्रह्मयोगो नामाष्टमोऽध्याय:॥ ८॥
अर्थ—ज्याचे चित्त भगवंताच्या ठिकाणी स्थिर झाले आहे तो योगी, हे वर सांगितलेले सर्व जाणून वेदाध्ययनाने, यज्ञाने, तपाने, दानाने जे पुण्यफळ मिळते म्हणून शास्त्रांत सांगितले आहे, ते सर्व मार्ग टाकून जातो आणि श्रेष्ठ व मूळ कारणरूप असे जे ब्रह्मपद, त्याला प्राप्त होतो.॥ २८॥
जरी वेदाध्ययनाचें जालें। अथवा यज्ञाचें शेत पिकलें।
कीं तपदानांचें जोडलें। सर्वस्व हन जें॥ २६१॥
तया अघवां पुण्याचा मेळा। भार आंतौनि जया ये फळा।
तें परब्रह्मा निर्मळा। सांटी न सरे॥ २६२॥
जें नित्यानंदाचेनि मानें। उपमेचा कांटाळां न दिसे सानें।
पाहा पां वेदयज्ञादिसाधनें। जया सुखा॥ २६३॥
जें विटे ना सरे। भोगितयाचेनि पवाडें पुरे।
पुढती महासुखाचें सोयरें। भावंडचि॥ २६४॥
ऐसें दृष्टीचेनि सुखपणें। जयासी अदृष्टाचें बैसणें।
जें शतमखाही आंगवणें। नोहेचि एका॥ २६५॥
तयांतें योगीश्वर अलौकिकें। दिठीचेनि हाततुकें।
अनुमानती कौतुकें। तंव हळुवार आवडे॥ २६६॥
मग तया सुखाची किरीटी। करूनियां गा पाउठी।
परब्रह्माचिये पाठीं। आरूढती॥ २६७॥
अर्थ—जरी वेदाध्ययनाचे पुण्य प्राप्त झाले किंवा यज्ञानुष्ठानरूप पुण्याचे शेतच पिकले अथवा तप, दान यांच्यापासून उत्पन्न होणारे सर्व पुण्य प्राप्त झाले,॥ २६१॥ या सर्व पुण्याचा मेळ होऊन, त्या पुण्याच्या मेळाव्याच्या आतून भरभराटून, जे फळ येईल, ते शुद्ध अशा परब्रह्माच्या प्राप्तीच्या लाभाची बरोबरी करू शकत नाही.॥ २६२॥ जे परब्रह्माच्या नित्यानंदाच्या मानाने पाहता, उपमेच्या तराजूत कमी भरणार नाही आणि ज्या सुखाच्या प्राप्तीकरिता वेदयज्ञादी साधने सांगितली आहेत,॥ २६३॥ ज्या सुखाचा वीट येत नाही किंवा जे संपत नाही, भोगणाऱ्याची जितकी इच्छा असेल तितके ते भोगता येते. पुढती म्हणजे आणखी परब्रह्माचे जे महासुख, त्याचे हे सुख सोयरे किंवा भावंड म्हणता येईल.॥ २६४॥ जे सुख दृष्टविषयसुखाच्या अपेक्षेने अदृष्ट किंवा मेल्यावर मिळणारे सुख, अशा संज्ञेस प्राप्त झाले व जे सुख एखाद्या शंभर यज्ञ करून झालेल्या इंद्रालाही प्राप्त होत नाही,॥ २६५॥ जे सुख योगेश्वरांनी अलौकिक ज्ञानदृष्टिरूप हाताने सहज तोलून पाहिले, तेव्हा त्यांना ते कमी प्रतीचे वाटले.॥ २६६॥ अर्जुना! म्हणून मग त्या अशा ब्रह्मलोकातील सुखाची पायरी करून योगी परब्रह्मस्थितीवर आरूढ होतात.॥ २६७॥
गूढार्थदीपिका—येथे महासुखाचे म्हणजे ब्रह्मसुखाचे भावंड म्हणून ज्या सुखाचे माउलींनी वर्णन केले आहे, ते स्वर्गसुख नसून ब्रह्मलोकातील सुख होय. ब्रह्मलोक व ब्रह्मलोकातील सुख यापेक्षा स्वर्गलोकातील सुख कितीतरी अनित्य आहे, हे मागे सांगितलेच आहे.
ब्रह्मलोकातील सुखच महाकल्पपर्यंत विटत नाही. शंभर यज्ञ करणारा स्वर्गाधिपती इंद्र, पण अशा इंद्रालाही ब्रह्मलोकातील सुख प्राप्त होत नाही, आणि हेच ब्रह्मलोकातील सुख भोगून आणि अर्चिरादी मार्गाने ब्रह्मलोकात गेलेले योगी, तेथूनच ब्रह्मदेवाबरोबर मुक्त होतात, असे सांगितले असल्यामुळे ब्रह्मलोकातील सुखच परब्रह्मरूप मोक्षसुखाची पायरी होऊ शकते.
स्वर्गलोकातून कोणी मुक्त होऊ शकत नाही. स्वर्गलोकात गेलेले योगी पुन: परत येतात, हे मागे सांगितलेच आहे व पुढेही “त्रैविद्या मां सोमपा: पूतपापा” या श्लोकाने सांगितले आहे.
पुण्यकर्माने प्राप्त होणारे श्रेष्ठात श्रेष्ठ फळ स्वर्ग नसून, ब्रह्मलोक आहे, असे श्रुतीत सांगितले आहे.
त्याचप्रमाणे तैत्तिरीय उपनिषदातील ब्रह्मानंदवल्लीत (तै. उ. २-८) आनंदाची मीमांसा केली आहे, तीत ब्रह्मानंदाला लागून ब्रह्मानंदाच्या पूर्वी ब्रह्मदेवाचा म्हणजे ब्रह्मलोकाचा आनंद सांगून, तोच ब्रह्मानंदाची पायरी किंवा भावंड होण्यास योग्य आहे.
इंद्राच्या स्वर्गलोकातील आनंद त्यापेक्षा कितीतरी पटीने कमी दाखविला आहे.
ऐसें चराचरैकभाग्य। जें ब्रह्मेशां आराधने योग्य।
योगियांचें भोग्य। भोगधन जें॥ २६८॥
जो सकळ कळांची कळा। जो परमानंद पुतळा।
जो जीवाचा जिव्हाळा। विश्वाचिया॥ २६९॥
जो सर्वज्ञतेचा वोलावा। जो यादवकुळींचा कुळदिवा।
तो श्रीकृष्णजी पांडवा-। प्रती बोलिला॥ २७०॥
अर्थ—याप्रमाणे (पूर्ण ब्रह्म असल्यामुळे) जे स्थावरजंगम ब्रह्मांडाचे एक थोर भाग्यच होय, जे ब्रह्मा व शंकर यांनाही उपास्य आहे आणि जे योग्यांना भोगण्याजोगे योगरूप धन होय,॥ २६८॥ जो सर्व कळांचीही कळा आहे, जो परमानंदाची मूर्ती आहे व या विश्वातील सर्व जीवांचा जो जिव्हाळा आहे,॥ २६९॥ जो सर्वज्ञतेचे जीवन आहे, जो यादवकुळाचा कुलदीपक आहे, तो भगवान श्रीकृष्ण, अर्जुनाशी याप्रमाणे बोलला.॥ २७०॥
गूढार्थदीपिका—येथे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी परब्रह्माचे, चराचरैकभाग्य, ब्रह्माशंकर यांना सेव्य, सर्व कळांची कळा व परमानंदमूर्ती असे वर्णन करून, तोच भगवान श्रीकृष्ण होय, असे म्हणून भगवान श्रीकृष्णाचे पूर्णब्रह्मत्व पुन: प्रतिपादिले आहे.
ऐसा कुरुक्षेत्रींचा वृत्तांत। संजयो रायासि असे सांगत।
तेचि परियेसा पुढारी मात। ज्ञानदेव म्हणे॥ २७१॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां अष्टमोऽध्याय:॥ ८॥
अर्थ—श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, असा कुरुक्षेत्रात झालेला सर्व वृत्तांत संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे. तोच पुढील वृत्तांत तुम्ही ऐका.॥ २७१॥
याप्रमाणे श्रीसद्गुरुकृपेने श्रीज्ञानेश्वरीच्या आठव्या अध्यायाचा अनुवाद पूर्ण झाला. तो त्यांच्या चरणी समर्पण असो.
समारोप
ब्रह्म म्हणजे काय, अध्यात्म म्हणजे काय, कर्म कशाला म्हणतात, अधिभूत म्हणजे काय, अधिदैवत ते कोणते, अधियज्ञ कोण आहे व मरणाच्या वेळी भगवंताची आठवण कशी राहील, असे सात प्रश्न, अर्जुनाने भगवंताला विचारले. त्या प्रश्नांचे या अध्यायात भगवंतांनी उत्तर दिले आहे. आपल्या प्रियभक्त अर्जुनाचे भगवंताला अत्यंत प्रेम असल्यामुळे अर्जुनाची कोणतीही इच्छा सफल व्हावयाला वेळच लागत नसे. किंबहुना अर्जुनाच्या अंत:करणांतील इच्छा जाणून भगवान आपणच त्याच्या शंकांचे उत्तर देऊन त्याचे समाधान करीत.
सर्व नामरूपात्मक प्रपंच कार्यरूप म्हणजे उत्पन्न होणारा व नाश पावणारा आहे म्हणून तो अनित्य व खोटा आहे. अनित्यता ही नित्यतेच्या अपेक्षेनेच राहत असते. नित्यता म्हणजे सदा सर्वदा कोठेही व केव्हाही असणे होय. किंवा ज्या अस्तित्वाला अमुक काळी आहे, अमुक ठिकाणी आहे व ही अमुक आहे अशी मर्यादा नसते, त्यालाच नित्य अस्तित्व म्हणता येते. अशा व्यापक अस्तित्वाच्या ठिकाणीच नित्यता असते. हे नित्य अस्तित्व स्वत:सिद्ध अविनाशीच असू शकते. ते शून्यरूप किंवा अभावरूप असू शकत नाही. किंबहुना शून्यभाव किंवा अभाव देखील त्या अस्तित्वाच्या आश्रयानेच भासतो. ही जी नित्य अस्तित्व किंवा सत्ता आहे, तिच्यावरच सर्व नामरूपाचा भास व त्याचा उत्पत्ति-नाश किंवा बदल भासत असतो. या नित्यसत्तेवरच सर्व जगत साठविणारी आकाशरूप पोकळीची कल्पना झाली आहे; म्हणून ती आकाशाच्या पूर्वी आहे. या नित्यसत्तेला परब्रह्म म्हणतात. या नित्यसत्तारूप परब्रह्मात नित्य अस्तित्व, नित्य ज्ञान व नित्य आनंद हे तिन्ही धर्म राहतात. कारण ते एकमेकांना सोडून बुद्धीला ग्रहण करता येत नाहीत, म्हणून सत्तामात्र सच्चिदानंद स्थितीला परब्रह्म म्हणतात.
उत्पत्तिरहित व नाशरहित अशा या सत्तामात्र सच्चिदानंद परब्रह्माचा प्रत्येक नामरूपाने किंवा शरीराने मर्यादित केलेला प्रत्येक शरीरात जो स्वाभाविक भाव आहे, ज्याला प्रत्यगात्मा म्हणतात—त्याला अध्यात्म म्हणतात.
निर्मल आकाशात ज्याप्रमाणे अभ्रे उत्पन्न होतात, त्याप्रमाणे उत्पत्तिनाशरहित अशा निर्विकल्प सच्चिदानंद परबह्माच्या ठिकाणी महदादी कार्यसृष्टीची जी उत्पत्ती दिसते, त्या उत्पत्तीला कर्म म्हणतात. अशी अनंत सृष्टी उत्पन्न झालेली भासत असली तरी परब्रह्माच्या अमर्याद अफूट अद्वैतसत्तेच्या दृष्टीने पाहता एका परब्रह्मावाचून जडविनाशी सृष्टीचे अस्तित्वच मानता येत नाही; म्हणून ती सर्व काल्पनिक आहे, सृष्टीची काल्पनिक उत्पत्तीही जीवाला काल्पनिक न वाटता खरी वाटते, म्हणूनच त्याला उत्पत्तिरूप कर्माचा भास होतो.
ज्या नामरूपाच्या ठिकाणी उत्पत्तिनाश दिसतात त्या नामरूपाला जीव भूतसृष्टी समजतो. वास्तविक ही नामरूपे परब्रह्माच्या सत्तेवरच भासत असल्यामुळे व त्यांना परब्रह्माचीच सत्ता असल्यामुळे ते परब्रह्माहून निराळे नसून ब्रह्मस्वरूपच आहेत; पण जीव मात्र त्यांना परब्रह्माहून निराळे समजतो व त्यांच्या ठिकाणी भूतसृष्टीची कल्पना करतो, म्हणून त्यांना अधिभूत संज्ञा प्राप्त झाली आहे.
देहामध्ये सुखदु:खाचा भोग घेणारा जो जीव त्याला अधिदैव ही संज्ञा आहे. खऱ्या दृष्टीने पाहता जीव पूर्ण ब्रह्मरूपच आहे, पण आपल्या विवक्षित नामरूपाचा अभिमान धरून आत्मस्वरूपाला तो विसरला आहे.
आत्मस्वरूपाला विसरून मी म्हणजे देह असा देहाशी ऐक्य करून ऐक्याहंकार वागविणाऱ्या जीवाचा देहभाव, ज्या भगवंताच्या सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी चित्तवृत्ती स्थिर झाली असता, नि:शेष नाहीसा होतो, तो मी सगुण परमात्मा या शरीरात अधियज्ञ आहे असे भगवान म्हणतात.
सारांश, कर्म, अधिभूत, अधिदैव, हे भाव सच्चिदानंद परब्रह्माच्या ठिकाणी जीवाने भ्रांतीनेच कल्पिले आहेत, बाकी राहिलेले ब्रह्मभाव, अध्यात्मभाव व अधियज्ञ हे तीन भाव स्वत: उत्पत्तिनाशरहित असून त्यांचे उत्पत्तिनाश सांगितले नाहीत, म्हणून ते नित्य आहेत हे सिद्ध होते. त्यांच्या ठिकाणी अहंकार नाही व अहंकाराने होणारी आत्मविस्मृतिरूप अविद्याही नाही. ते केवळ सच्चिदानंदरूपच आहेत; म्हणूनच ब्रह्म, अध्यात्म म्हणजे आत्मस्वरूप किंवा अधियज्ञ म्हणजे सगुण रामकृष्णादिस्वरूप या तीनपैकी कोठेही चित्तवृत्ती स्थिर झाली असता, जीव आत्मविस्मृतिरूप अविद्या व देहभाव याविरहित होऊन, मुक्त होतो-म्हणजे ब्रह्मरूपात मिळतो. त्यातल्यात्यात अधियज्ञाच्या ठिकाणी चित्तवृत्ती स्थिर करून ब्रह्मरूप होणे सुलभ व निश्चित आहे.
श्रीज्ञानेश्वर माउली म्हणतात हा अधियज्ञ भगवान श्रीकृष्ण सर्व जीवाचे विश्रांतिस्थान असून पूर्ण नैष्कर्म्यसुखाचा म्हणजे ब्रह्मसुखाचा साठा आहे, म्हणून जेवढे काही जीवाकडून कर्मरूप यज्ञ होतात, ते त्यांनी त्याच्या ठिकाणी चित्तवृत्ती स्थिर करून केले असता, त्याच्या ध्यानाने त्याला समर्पण होऊन, समर्पण करणारा जीव नैष्कर्म होतो—म्हणजे केवळ ज्ञानरूप ब्रह्म होऊन राहतो—व तेथे ते ज्ञान, मायेचा नि:शेष नाश करून, तेही नाहीसे होते.
भगवान श्रीकृष्ण शुद्ध निरुपाधिक ब्रह्मस्वरूप असल्यामुळेच मरणाच्या वेळी त्याचे स्मरण जर केले, तर त्या स्मरणाने त्याचे जे ध्यान घडते त्या ध्यानाने तो जीव श्रीकृष्णस्वरूपात मिळतो. प्रथमपासून कर्मयोगीभक्त भगवंताच्या ठिकाणी चित्त ठेवूनच भगवंताला सर्व कर्मे समर्पण करीत असल्यामुळे मरणकाळपर्यंत त्याला भगवंताचे ध्यान दृढ होते व मरणसमयी पूर्व अभ्यासामुळे भगवंताचे त्याला स्मरण व ध्यान कायम राहते; म्हणून तो देह सोडल्याबरोबर भगवंतात मिळतो. ज्या वस्तूचे सदा समर्पण व ध्यान घडते त्या वस्तूला जीव प्राप्त होतो हा नियम आहे, म्हणून भगवान म्हणतात, माझे सदा स्मरण करावे. त्या स्मरणाने मन व बुद्धी सहज भगवंताला अर्पण होतात, म्हणजे मनाने भगवंताचे स्मरण व बुद्धीने भगवंताचे ध्यान घडत जाते. मनात भगवंताचे ध्यान अखंड राहण्याकरिता बाहेर इंद्रियांद्वारा राहाटणाऱ्या मनाचे सर्व इंद्रियव्यापार भगवत्परायण झाले पाहिजेत.
मरणाच्या अत्यंत विकल स्थितीतही भगवान आपल्या भक्ताला सांभाळतो व आपली प्राप्ती करून देतो. पण अभक्तयोग्याला मात्र काळशुद्धी पाहून प्राण सोडला असताच ब्रह्मलोक मिळतो, नाही तर परत संसारात येतो. तसेच परब्रह्मावाचून दुसरे काहीच नसल्यामुळे मीही सच्चिदानंद परब्रह्मस्वरूपच आहे, त्याहून निराळा नाही असे ज्याचे ज्ञान अत्यंत दृढ आहे, त्याचे प्राणही ब्रह्मलोकास न जाता परब्रह्मात लीन होतात.
ज्ञानी पुरुषाला निर्गुण परब्रह्माची प्राप्ती होते, हे येथे सांगून, पुढील अध्यायात भक्तांना परब्रह्माची प्राप्ती कशी सुलभ होते, हे भगवान व माउली सांगतील.
॥ श्रीमत्सद्गुरु श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु॥
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय नववा
अवतरणिका—सगुणस्वरूपाची भक्ती न केल्यास सांख्ययोगी व पातंजलयोगी यांना मार्गामार्गाचे साकडे पडते, पण माझे सगुणस्वरूपही पूर्ण ब्रह्म आहे, हे जाणून त्याची भक्ती करणाऱ्यांना मार्गामार्गाचे साकडे पडत नाही व ते देह सोडण्यापूर्वीच परब्रह्मस्वरूप होतात; म्हणून माझ्या सगुणस्वरूपाची भक्ती करणे चांगले, असा आशय, मागील आठव्या अध्यायात भगवंतांनी व्यक्त केला आणि या भक्तिधर्माची सर्वश्रेष्ठता अर्जुनाला पटवून देऊन, अर्जुनाने त्या मार्गाचाच अवलंब करावा, म्हणून भगवंतांनी या नवव्या अध्यायात भक्तिमार्गाचे किंवा एकांतधर्माचे विवेचन केले आहे.
महाभारतातील शांतिपर्वात एक नारदनारायण संवाद आला आहे. त्यात भगवंतांनी नारदाला तीन प्रकारचे धर्म सांगितले आहेत.
(१) संन्यासियांचा यतिधर्म (२) परमेश्वराची आज्ञा समजून परमेश्वरप्रीत्यर्थ निष्कामचित्ताने यज्ञादिक दैव व पितृ कर्म करणे व (३) एकांतधर्म; असे हे तीन धर्म होत. हेच धर्म भगवद्गीतेत, भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले आहेत असेही त्यात म्हटले आहे. पण “यतीनां चापि यो धर्म: स ते पूर्वं नृपोत्तम। कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पित:” (शां. प. अ. ३४८-५३) “एवमेष महान् धर्म:स ते पूर्वं नृपोत्तम। कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पित:” (शां. प. अ. ३४६-११) या श्लोकांनी संन्यासियांचा यतिधर्म व मर्यादित कर्मयोग, हे दोन्ही संक्षेपाने सांगितले आहेत, असे म्हटले आहे.
तिसरा जो एकांतधर्म, तो सांगताना “समुपोढेष्वनीकेषु कुरुपांडवयोर्युधे। अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता स्वयम्” (शां. प. अ. ३४८-८) कौरव पांडवांच्या युद्धाचा उल्लेख करून त्या प्रसंगी विमनस्क व युद्धापासून पराङ्मुख झालेल्या अर्जुनाला, भगवान श्रीकृष्णांनी हा एकांतधर्म सांगितला असे म्हटले आहे. संक्षेपाने तो सांगितला, असे म्हटले नाही.
वक्त्याला ज्या विषयाचा ठसा श्रोत्यांच्या मनावर बिंबवावयाचा असतो, त्या विषयाचे निरूपण तो वक्ता सविस्तरपणे करीत असतो व ज्या विषयाचा ठसा श्रोत्यांच्या मनात उमटवायचा नसतो त्या प्रासंगिक विषयाचे तो ओझरते किंवा संक्षिप्त निरूपण करीत असतो, हा सर्वांचा अनुभव आहे. या अनुभवानुसार भगवंतांनी अर्जुनाला मुख्यत: एकांत अशा भक्तिधर्माचाच उपदेश केला, असे म्हणावे लागते.
हा एकांतधर्म, सृष्टीच्या आरंभी जे कृतयुग असते त्या कृतयुगातच प्रवृत्त होतो व त्याचेच त्या युगात सर्व लोक अनुष्ठान करीत असतात. “तत: प्रावर्तत तदा आदौ कृतयुगं शुभम्। ततो हि सात्वतो धर्मो व्याप्य लोकानवस्थित:” (शां. प. अ. ३४८-३४) असे या श्लोकात महाभारतकारांनी म्हटले आहे.
एकांतधर्म ज्या विशेषामुळे कर्मयोगाहून व यतिधर्माहून निराळा व श्रेष्ठ मानला जातो ते विशेष या अध्यायात योग्य प्रसंगी दाखविले जातील.
तत्पूर्वी “माझी भक्ति आणि नामकीर्ती। यांची जननी सत्संगती। तो सत्संग जोडल्या हातीं। विघ्नें न बाधिती साधकां”॥ ६३६॥ (ए. भा. अ. २८) हा एकांतधर्म किंवा भक्ती “मुख्यतस्तु महत्कृपयैव” ॥ ३८॥ (नारदभक्तिसूत्र) संतांच्या कृपेशिवाय प्राप्त होऊ शकत नाही, हे श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी संतांची स्तुती करून दाखविले आहे.
तरी अवधान येकलें दीजे। मग सर्वसुखासि पात्र होईजे।
हें प्रतिज्ञोत्तर माझें। उघड आईका॥ १॥
अर्थ—(श्रीज्ञानेश्वर माउली सर्व श्रोते मंडळींना उद्देशून म्हणतात की, महाराज!) आपण माझे म्हणणे नुसते अत्यंत लक्ष देऊन ऐकले की पुरे. तेवढॺानेच आपल्याला सर्व सुखाची प्राप्ती होईल, असे मी उघड प्रतिज्ञा करून सांगतो.॥ १॥
गूढार्थदीपिका— परब्रह्माची प्राप्ती होण्याकरिता ब्रह्मसूत्रभाष्यांत “आवृत्तिरसकृदुपदेशात्” (ब्र. सू. ४-१-१) या सूत्राने परब्रह्मस्वरूपाचे वारंवार श्रवण, मनन, निदिध्यासन करावे असे सांगितले आहे. श्रवण, मनन, निदिध्यासनात श्रवणच मुख्य आहे. जितक्या आवडीने व एकाग्रतेने श्रवण होईल, तितकेच श्रवणाबरोबर मनन, निदिध्यासन दृढ होत जाते; म्हणून श्रीज्ञानेश्वर महाराज येथे “येकलें अवधान” द्या असे म्हणत आहेत.
येकलें अवधान—अत्यंत आवडीने श्रवण करण्याकरिता एकाग्र केलेले चित्त “येकलें अवधान” होय. चुकल्या पुत्राची शुद्धिवार्ता। जेणें सादरें ऐके माता। तेणें सादरें हरिकथा। सार्थकता परिसावी॥ ५॥ (ए. भा. अ.२६-२) या ओवीत एकाग्र श्रवणाचे लक्षण केले आहे. हेच “येकलें अवधान” होय. किंवा श्रवण करताना लय, विक्षेप, कषाय, रसास्वाद ही विघ्ने उत्पन्न होत असतात. लय म्हणजे चित्त झोपेत जाणे. विक्षेप म्हणजे चित्त दुसरीकडे ओढले जाणे, कषाय म्हणजे श्रवणाचा विषय चित्तांत शिरणार नाही असे चित्त अभिमानादिकांनी ताठ किंवा स्तब्ध होणे व रसास्वाद म्हणजे आपल्याला समजते, आपण धन्य आहो, असे वाटणे. या विघ्नांनी श्रवणाची एकतानता नाहीशी होते. म्हणून ही विघ्ने उत्पन्न होणार नाहीत, अशा रितीने अवधान देणे याला “येकलें अवधान” म्हणतात.
असे अवधान प्रेमपूर्वक श्रवणातच राहू शकते; म्हणून “येकलें अवधान दीजे” याचा अर्थ अत्यंत प्रेमाने श्रवण करा असा होतो. अशा प्रकारच्या श्रवणात तत्काळ मनन - निदिध्यासनही होते. “कानां वचनाचिये भेटी-। सरिसाचि पैं किरीटी। वस्तु होऊनि उठी। कवणि एक जो”॥ ९९१॥ (ज्ञा. अ. १८) माउलींनी या ओवीतही असे म्हटले आहे. म्हणजे प्रेमाने श्रवण करणाऱ्याला स्वतंत्र मनन-निदिध्यासन करावे लागत नाही.
सर्वसुखासि—परब्रह्म सुखस्वरूप असून त्यावाचून दुसरी वस्तूच नाही, म्हणून आपण जेवढे सुख भोगतो, ते सर्व परब्रह्माचेच सुख होय. “यस्य कस्यापि योगेन यत्र कुत्रापि दृश्यते। आनंद: स परस्यैव ब्रह्मण: स्फूर्तिलक्षण:” (स. वे. सि. सा. सं. ६७१) भोगकाली भोग्यविषयाच्या ठिकाणी चित्तवृत्ती एकाग्र होते व त्या एकाग्रतेमुळे सत्त्वगुणाचा उत्कर्ष होतो. ज्याप्रमाणे निर्मळ पाण्यात सूर्याचे प्रतिबिंब दिसते, त्याप्रमाणे विषयाच्या ठिकाणी एकाग्र होऊन सात्त्विक झालेल्या चित्तात, आधार असलेल्या सुखरूप परब्रह्माचे सुख प्रतिबिंबित होते व ते आपण भोगतो. “सत्त्वप्रधाने चित्तेऽस्मिंस्त्वात्मैव प्रतिबिंबति। आनंदलक्षण: स्वच्छे पयसीव सुधाकर:” (स. वे. सि. सा. सं. ६४०) पण हे ज्ञान नसल्यामुळे आपण भ्रांतीने विषयसुख भोगले, असे समजतो. याप्रमाणे संसारात भोगले जाणारे सर्व सुख ब्रह्मसुखच असून, ब्रह्मानुभवात ते एकवटलेले अनुभवले जाते, म्हणून ‘सर्वसुख’ म्हणजे ब्रह्मसुख असा अर्थ आहे.
किंवा कोणत्याही प्रकारचा दु:खाचा अनुभव न येता सर्व संसारच सुखमय होणे असाही सर्वसुखाचा अर्थ करता येतो. “अवघाचि संसार सुखाचा करीन। आनंदें भरीन तिन्ही लोक” (ज्ञा. गा. अभंग ८१) अशा या सुखाची प्राप्ती अत्यंत आवडीने व एकाग्रतेने केलेल्या एकटॺा श्रवणानेच होईल, असे श्रीज्ञानेश्वर महाराज प्रतिज्ञेने सांगतात.
परी प्रौढी न बोलें हो जी। तुम्हां सर्वज्ञांच्या समाजीं।
देयावें अवधान हे माझी। विनवणी सलगीची॥ २॥
अर्थ—परंतु महाराज! तुम्हा सर्वज्ञ संतांच्या समाजापुढे मी आढॺतेने बोलत नाही. आपण अवधान द्यावे अशी माझी लडिवाळपणाची विनंती आहे (हे आपण जाणता).॥ २॥
गूढार्थदीपिका—“आतां नमूं संतजन। जे सर्वांगीं चैतन्यघन। जयां सगुण निर्गुण समसमान। जे निजजीवन सद्भावा॥ ७॥” (ए. भा.) ज्यांना परब्रह्माच्या सगुण निर्गुण दोन्ही स्वरूपाचा, ज्ञान व भक्ती यांच्या योगाने पूर्ण अनुभव आला व जे नामरूपासहित सर्व सच्चिदानंदघनच पाहतात, त्यांनाच नाथांनी ‘संत’ संज्ञा दिली आहे. सच्चिदानंदघन निर्गुण परमात्माच, आपल्या सच्चिदानंदघन स्वरूपाला धरून असलेल्या सर्वज्ञ सर्वशक्तिमत्वादी षड्गुणैश्वर्याने सगुण होतो. असा परमात्मा, ज्ञानभक्तीच्या बळाने ज्यांच्या हृदयात शिरून राहिला व त्या परमात्म्याशी ज्यांचे ऐक्य झाले “तैसें मी होऊनि माझे भक्त। अनन्यभावें मजचि भजत। तैं माझें ऐश्वर्य समस्त। प्रतिबिंबत तयांमाजी”॥ ११३४॥ (ए. भा. अ. ११) असे संतही सगुण परमेश्वराप्रमाणे सर्वज्ञत्वादी षड्गुणैश्वर्यसंपन्न होतात. म्हणून येथे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “तुम्हां सर्वज्ञांच्या समाजीं” असे संबोधिले आहे. एवढेच नव्हे तर “मुक्तीवरील मागतां भक्ति। श्रीकृष्णाची अवतारशक्ति। मायानियंतृत्वाची पूर्ण स्थिति। उद्धवाचे हातीं स्वयें आली”॥ ७७०॥ (ए. भा. अ. २९) ज्ञानानंतर होणाऱ्या भक्तीच्या योगाने संत, परमेश्वराप्रमाणे मायानियंते होतात, असे नाथांनी म्हटले आहे.
श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, अशा संतांना माहीत नाही असे सांगण्याजोगे काही राहणे शक्य नाही, म्हणून अवधान द्या, हे माझे बोलणे आढॺतेचे नव्हे, केवळ लडिवाळपणाची विनंती आहे, हे तुम्ही सर्वज्ञ असल्यामुळे जाणता. “न करितां व्युत्पत्तींचा श्रम। सकळ शास्त्रार्थ होय सुगम। सत्समागमाचें वर्म। तें हें ऐसें असे॥ ३८॥ जें व्युत्पत्तीनें न कळे। तें सत्समागमें कळे। सकळ शास्त्रार्थ आकळे। स्वानुभवेंसी”॥ ३९॥ (दासबोध द. ७ स. १) असा तुम्हा संतांच्या सलगीचा महिमा असल्यामुळे मला गीतार्थाचे यथार्थ आकलन व्हावे याकरिता मी आपल्याशी सलगी करीत आहे.
मग येथे अशी शंका येते की, श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी श्रोत्यांपुढे निरूपण कशाकरिता केले?
त्याचे उत्तर असे आहे की, “पढियंतें सदा तेंचि। परी भोगी नवी नवी रुची। म्हणोनि हा उचितचि। अनुवादु सिद्धु”॥ १३॥ (अमृ. प्र. १०) सत्पुरुषांना परमप्रेमरूप असलेले परब्रह्मच सदा आवडत असते. सदा आवडणे यालाच परमप्रेम किंवा अवीट प्रेम म्हणतात. ज्याप्रमाणे विषयासक्तजनांना विषयाचे सामान्यत: अवीट किंवा सदा प्रेम असते, म्हणून ते भोगलेलेच विषय वारंवार भोगत असतात, त्याप्रमाणे भगवंताचे अवीट किंवा सदा प्रेम असलेल्या संतांनाही वारंवार, भगवंताच्या स्वरूपाची चर्चा करून व भगवंताचे गुणानुवाद गाऊन किंवा श्रवण करून अखंड भगवत्प्रेमात मग्न असावे असे वाटत असते.
त्याचप्रमाणे जीवाची अहंकार ही मोठी दृढ उपाधी आहे. त्यामुळे तो आपलेपणा वागवून परमेश्वरापासून भिन्न राहत असतो. अहंकार आहे, तोपर्यंत आपलेपणा जात नाही व आपलेपणा आहे तोपर्यंत अहंकार जात नाही. “तैसा देहाहंकार नाथिला। हा समूळ जयाचा नाशिला। तोचि परमात्मा संचला। आधींचि आहे”॥ ८४॥ (ज्ञाने. अ. ६) अहंकार नाहीसा झाला की जीव परमेश्वरस्वरूप होतो. म्हणून श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी “म्हणोनि थोरपण पऱ्हां सांडिजे। एथ व्युत्पत्ति आघवी विसरिजे। जैं जगा धाकुटें होइजे। तैं जवळीक माझी”॥ ३७८॥ (ज्ञा. अ. ९) असे सांगितले आहे.
ही शिकवण प्राप्तपुरुषांच्या ठिकाणी स्वाभाविक झालेली असते किंवा अंगवळणी पडलेली असते. त्या स्वाभाविक धर्माने संतांची प्रार्थना करून इतर जीवांनी संतांची कृपा कशी संपादन करावी याचा श्रीज्ञानेश्वर महाराज धडा घालून देत आहेत.
लीनपणाच्या भाषणाने प्रेम उत्पन्न होते व साहंकार भाषेने असलेले प्रेम नाहीसे होते, असा सर्वांचा अनुभवही आहे.
कां जे लळेयांचे लळे सरती। मनोरथांचे मनोरथ पुरती।
जरी माहेरें श्रीमंतें होती। तुम्हांऐसीं॥ ३॥
अर्थ—महाराज! तुमच्यासारखे प्रेमळ व श्रीमंत आईबाप ज्या लाडक्यांना प्राप्त होतात, त्यांनी जी जी आळी घ्यावी किंवा जे जे मनोरथ करावे, ती ती आळी व ते ते त्यांचे मनोरथ सहज पूर्ण होतात.॥ ३॥
गूढार्थदीपिका—येथे आळी घेणाऱ्या व मनोरथ करणाऱ्या मुलांचा व ते पूर्ण करणाऱ्या मायबापांचा जो उल्लेख केला आहे, तो विषयाविषयींची आळी घेणारा किंवा विषयाच्या प्राप्तीचे मनोरथ करणाऱ्या मुलाचा व ते पूर्ण करणाऱ्या आईबापांचा उल्लेख नाही. कारण “जो अमृतातें ठी ठेवी। तो जैसा कांजी न सेवी” (ज्ञा. अ. २-३६४) अमृताकडे दृष्टी ठेवणारा जशी कांजीची इच्छा करीत नाही, त्याप्रमाणे अखंड ब्रह्मरस- गोडी चाखणारा विषयसुखाकडे कधी ढुंकूनही पाहत नाही व त्याची इच्छा करणाऱ्याचे तो लाडही करीत नाही. त्याच्या दृष्टीने लौकिक, नाशिवंत अशी विषयसमृद्धी म्हणजे श्रीमंती नव्हे, तर “तुका म्हणे धन। ज्याचे निज नारायण” (तु. गा. १९३०) “परमार्थ महाधन। जोडी देवाचे चरण” (तु. गा. ३०६४) अनंत ब्रह्मांडाचा स्वामी जो परमात्मा त्याची प्राप्ती हीच संतांना अविनाशी म्हणून खरी श्रीमंती वाटत असते.
संत हे अशा श्रीमंतीनेच संपन्न असतात आणि परमेश्वर-प्राप्तीकरिता तळमळणारे व संतांच्या वचनावर विश्वास ठेवणारे जीव हे त्यांना लाडके वाटतात. अशा लाडक्या जीवांनी परमेश्वरप्राप्ती व्हावी म्हणून ज्ञानाची किंवा भक्तीची आळी घेतली असता किंवा मनोरथ केले असता, ते सहज केवळ कृपादृष्टीने पुरवू शकतात, इतके ते समर्थ असतात. “मोक्षाची सोडी बांधी करी”॥ २२०॥ (ज्ञाने. अ. १२), “तो म्हणे तेथ राहे। महाबोध”॥ ७४॥ (ज्ञाने. अ. ५)
तुमचे या दिठिवेयाचिये वोलें। सासिन्नले प्रसन्नतेचे मळे।
ते साउली देखोनी लोळें। श्रांत जी मी॥ ४॥
अर्थ—तुमच्या कृपादृष्टीचा ओलावा, माझ्या अंत:करणात प्राप्त झाल्यामुळे जिकडे तिकडे प्रसन्नतेचे हिरवेगार मळे भरास आले. ती सावली पाहून संसारतापाने तापलेला जो मी, त्या सावलीत आनंदाने लोळत आहे. (म्हणजे तुमच्या कृपादृष्टीमुळे जिकडे तिकडे चित्ताची प्रसन्नताच झाली व त्यामुळे माझा त्रिविधताप नाहीसा झाला असा भाव).॥ ४॥
गूढार्थदीपिका—श्रीगुरुच्या किंवा संतांच्या कृपादृष्टीचे अगाध सामर्थ्य असते. “जयाचेनि अपांगपातें। बंध मोक्षपणीं आते॥ ४॥”, “जयाचेनि कृपातुषारें। परतले अविद्येचे मोहिरें॥ १४॥” (अमृ. प्र. २), “तो जयाकडे वास पाहे। तेउति सुखाची सृष्टि होये”॥ ७४॥ (ज्ञाने. अ. ५) ती कृपादृष्टी झाली असता त्रिविध तापाला कारणीभूत असलेला संसार मुळीच अस्तित्वात नाही व एक परमसुखरूप भगवंतच सर्वत्र आहे असा प्रत्यय येऊन, भगवंताचे प्रेम लागते व दु:खाची नि:शेष निवृत्ती होते “त्रिविधतापाची जाहाली बोळवण। देखिल्या चरण वैष्णवांचे” (एक. अभंगगाथा—११७४).
आध्यात्मिकादी त्रिविधतापाने जो पोळलेला आहे, तोच येथे “श्रांत” या शब्दाने घेतला आहे. त्याच्यावरच संत कृपा करून त्याला ते अखंड ब्रह्मसुखाचा लाभ करून देतात. “तैसें अध्यात्मशास्त्रीं यिये। अंतरंगचि अधिकारियें”॥ १७५०॥ (ज्ञाने. अ. १८)
प्रभू तुम्ही सुखामृताचे डोहो। म्हणोनि आपुलिया स्वेच्छा वोलावो लाहों।
तेथही जरी सलगी करूं बिहों। तरी निवों कें पां॥ ५॥
अर्थ—महाराज! तुम्ही संत त्या सुखरूप अमृताचे अथांग खोल डोह आहात, म्हणून आपल्या इच्छेनुसार मला त्यात मनसोक्त स्नान करता येते. अशा तुमच्या ठिकाणीही जर आम्ही सलगी करायला भ्यालो, तर आमचा ताप कोठे शांत होईल?॥ ५॥
गूढार्थदीपिका—“आनंदपदी जया म्हणती हरी”। (एक. गाथा हरिपाठ अभंग ११) सगुण परमात्मा हा परब्रह्माचा साकारलेला आनंदांश होय, असे नाथादिक संत म्हणतात. त्या सगुणाच्या प्रेमभक्तीने संतही परमानंदाचे डोह होतात. आनंदरूप परब्रह्म अखंड निरवयव व अखंड पूर्ण असल्यामुळे, ते केव्हाही कोठेही अपूर्ण होत नाही. म्हणून असीम ब्रह्मानंदरूप सगुण स्वरूपाशी मिळालेले किंवा ऐक्य पावलेले संतही असीम ब्रह्मानंदरूपच असतात, म्हणून त्यांना “सुखामृताचे डोहो” म्हटले आहे. “अर्जुना अनंतसुखाच्या डोहीं। एकसरां तळचि घेतला जिहीं। मग स्थिरावूनि तेही। तेंचि जाहले”॥ १४४॥ (ज्ञा. अ. ५). सुखामृताचे डोहो असलेल्या संतांचे ठिकाणी आत्मप्रेमाप्रमाणे जो संकोचरहित प्रेम करतो, तोच सर्व संसारदु:खापासून सुटतो.
संसारदु:खापासून सुटण्याकरिता नि:शेष अहंकार सोडून संतांचे प्रेम करणे याशिवाय दुसरा उपाय नाही. आसक्ती किंवा मोह याची वेदांतशास्त्रात निंदा केली आहे खरी, पण परमप्रेमरूप आत्म्याला न जाणता जडविनाशी अशा देहालाच आत्मा समजून त्या देहाच्या ठिकाणी जी आसक्ती असते त्या आसक्तीचीच ती निंदा आहे. परमप्रेमरूप आत्म्याच्या आसक्तीची ती निंदा नव्हे. त्याचप्रमाणे “प्रसंगमजरं पाशमात्मन: कवयो विदु:। स एव साधुषु कृतो मोक्षद्वारमपावृतम्” (भाग. स्कं. ३, अ. २५ श्लोक २०) विषयाची आसक्ती ही संसारात गुंतविणारे एक जाळेच आहे, पण तीच संतजनांच्या ठिकाणी ठेविली असता मोक्षाचे द्वार खुले होते—म्हणजे विषयाची आसक्ती सोडून संतांच्या ठिकाणी आसक्ती ठेविली असता पुरुष मुक्त होतो—असे भागवतात स्पष्ट विधान आहे.
ना तरी बाळक बोबडां बोलीं। वांकुडां विचुकां पाउलीं।
ते चोज करूनि माउली। रिझे जेवीं॥ ६॥
तेवीं तुम्हां संतांचा पढियावो। कैसेनि तरी आम्हावरी हो।
या बहुवा आळुकिया जी आहों। सलगी करीत॥ ७॥
अर्थ—किंवा लहान मूल जरी बोबडे बोलते व वांकडे तिकडे पाऊल टाकून चालू लागते, तरी आई त्याचे कौतुक करून आनंद मानते.॥ ६॥ त्याप्रमाणेच तुम्हा संतांचे मजवर कोणत्या तरी निमित्ताने प्रेम बसावे, म्हणून मी मोठॺा आवडीने आपल्याशी सलगी करीत आहे.॥ ७॥
गूढार्थदीपिका—पूर्णब्रह्मस्वरूप झालेले संत हे “अमूर्तचि परि मूर्तु। कारुण्याचा” (अमृ. प्र. २ ओ.१) संसाररूपी दु:खसागरात बुडणाऱ्या जीवाच्या कळवळॺाने त्याचा उद्धार करण्याकरिता गुरुरूपाने अवतरलेले परब्रह्मच होय. “ब्रह्म एव गुरुरूपेण अवतिष्ठते” अशी श्रुती असून “म्हणूनियां तुका येतो काकुळती” असे तुकाराम महाराजही म्हणतात.
या जीवाच्या प्रेमामुळे, ज्याप्रमाणे आईला आपल्या अपत्याचे बोलणे कौतुकाचे वाटते, त्याप्रमाणे परमेश्वरप्राप्तीच्या तळमळीने संतांना शरण गेलेल्या जीवाचेही संत कौतुक करतात व त्याच्यावर प्रेम करतात, असा हा संतांचा स्वभाव आहे. म्हणून अपत्याच्या लडिवाळपणाने आईचे प्रेम जसे दुणावते, त्याप्रमाणे परमार्थ साधू पाहणारा पुरुष आपला सर्व अहंकार सोडून लडिवाळपणाने संतांना शरण गेला असता संत त्याच्यावर कृपा करतात.
भगवंताच्या ठिकाणी व संतांच्या ठिकाणी आत्मवत प्रेम असणे याला भक्ती म्हणतात. हे भक्तिप्रेम प्राप्त होण्याकरिता सर्व भक्त भगवंताच्या व श्रीगुरुच्या ठिकाणी व्यवहारातील प्रेमाचे नातेसंबंध ठेवीत असतात. श्रीज्ञानेश्वर महाराज, येथे गुरुस्वरूप संतांशी आईचे प्रेमळ नाते लावून, त्यांच्याशी प्रेमसलगीने बोलत आहेत. “दोषाननवलोकनं प्रेम” (प्रेम रसायन) हे प्रेमाचे लक्षण घेऊन श्रीज्ञानेश्वर महाराज संतांची प्रार्थना करतात की, ज्याप्रमाणे प्रेमळ आई अपत्याच्या बोबडे बोलण्याकडे व वाकडे तिकडे पाऊल टाकण्याकडे दोषदृष्टी करीत नाही, उलट त्याचे कौतुक करून ती आनंद मानते, त्याप्रमाणेच माझ्या निरूपणातील दोषाकडे आपले मुळीच लक्ष जाणार नाही व त्याचेच आपण मोठॺा प्रेमाने कौतुक कराल, असे मातृप्रेम माझ्यावर तुमचे असावे, म्हणून मोठॺा आवडीने मी आपल्याशी सलगी करीत आहे.
“वेदस्येश्वरवाक्यत्वाद्यथार्थत्वे न संशय:।”
“मुक्तस्येश्वररूपत्वाद्गुरोर्वागपि तादृशी॥”
(सर्व वेदांत सि. सा. सं. २१६-२१७)
परमात्मा नित्य मुक्त असल्यामुळे त्याचे ज्ञान भ्रमरहित आहे. म्हणूनच त्याच्यापासून निर्माण झालेल्या वेदोपनिषदादिकांचे परम प्रामाण्य मानले जाते. तसेच ज्ञानभक्तीच्या योगाने नि:शेष अहंकाररहित होऊन परमेश्वराशी समरस झालेल्या संतांच्या हृदयात स्वत: परमात्मा बसून त्यांच्या मुखाने बोलत असल्यामुळे संतांचे वचन देखील भगवंताच्या वेदवचनाप्रमाणे प्रमाण मानावे लागते, असे आचार्य म्हणतात. असे संत ज्याच्यावर कृपा करतील, त्यांच्या मुखाने ते स्वत:च बोलत असल्यामुळे, त्यांच्या मुखांतूनही अपसिद्धांत निघणे शक्य नसते, असा भाव.
वांचूनि माझिये बोलतिये योग्यते। सर्वज्ञ भवादृश श्रोते।
काय धडॺावरी सारस्वतें। पढों सिकिजे॥ ८॥
अर्थ—(मी तुमचे प्रेम संपादन करण्याकरिता सलगी करीत आहे). त्यावाचून माझ्या गीतार्थ निरूपण करण्याच्या योग्यतेच्या दृष्टीने आपल्यासारख्या सर्वज्ञांना श्रोते होण्यासारखे-म्हणजे श्रवण करण्यासारखे-काही नाही. कारण सरस्वतीच्या मुलाला धडे घेऊन शिकायला पाहिजे काय?॥ ८॥
गूढार्थदीपिका—वक्त्याने श्रोत्याचा गौरव करून आपल्या ठिकाणी लहानपणा घेतला असता, श्रोत्याच्या ठिकाणी, साहजिकच वक्त्याविषयी प्रेम उत्पन्न होते असा सामान्य नियम आहे, मग खरोखरच संतांच्या श्रेष्ठत्वाचा योग्य गौरव करून संतांपुढे असे आपले लहानपण व्यक्त केले असता त्यांना प्रेम उत्पन्न होईल, हे काय सांगायचे? म्हणून येथे श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी संतांचे प्रेम उत्पन्न होण्याकरिता वरील गौरवाचे उद्गार काढले आहेत व आपला लहानपणा दाखविला आहे. अहंकार हा अविद्यारूप भ्रमाचे कार्य असल्यामुळे, जाणिवेचा अहंकार उत्पन्न झाला की तो बुद्धीत अर्थाचा भ्रम उत्पन्न करतो, पण नि:शेष अहंकाररहित बोलणे हे परमेश्वराचेच होत असल्यामुळे, ते भ्रमरहित राहते असा भाव.
अवधारा आवडे तेसणां धुंधुरु। परी महातेजीं न मिरवे काय करूं।
अमृताचिया ताटीं वोगरूं। ऐसी रससोय कैंची॥ ९॥
हां हो हिमकरासी विंजणें। कीं नादापुढें आईकवणें।
लेणियासी लेणें। हें कंहीं आथी॥ १०॥
सांगा परिमळें काय तुरंबावें। सागरें कवणे ठायीं नाहावें।
हें गगनचि आडे आघवें। ऐसा पवाडु कैंचा॥ ११॥
तैसें तुमचें अवधान धाये। आणि तुम्ही म्हणा हें होये।
ऐसें वक्तृत्व कवणा आहे। जेणें रिझा तुम्ही॥ १२॥
अर्थ—महाराज! पहा. केवढॺाही मोठॺा काजव्याचा किंवा टेंभ्याचा प्रकाश असला, तरी तो महातेजरूपी सूर्यप्रकाशापुढे आपले तेज मिरवू शकत नाही. काय करणार? अमृत वाढलेल्या ताटात त्याच्या बरोबरीने वाढता येईल, असे योग्य पक्वान्न कोणते असणार?॥ ९॥ अहो! हे पहा. चंद्राला वारा घालणे किंवा सुस्वरालाच सुस्वर ऐकविणे अथवा अलंकाराला अलंकार घालणे, हे कधी कोठे दिसते काय?॥ १०॥ सांगा बरे! सुवासाने कशाचा वास घ्यावयाचा? किंवा समुद्राने कोठे जाऊन आंघोळ करावी? अथवा आकाशाचा जीमध्ये समावेश होईल, अशी जगात (आकाशापेक्षा) मोठी वस्तू कोठून असणार?॥ ११॥ त्याप्रमाणे महाराज! तुम्हा सर्वज्ञ संतांच्या, एकाग्र करून श्रवण करणाऱ्या चित्ताची तृप्ती होईल व तुम्हांला संतोष होऊन “हें होये वक्तृत्व” असे तुम्ही म्हणाल, असे वक्तृत्व कोणापाशी असणे शक्य आहे?॥ १२॥
गूढार्थदीपिका—संत परिपूर्र्ण होऊनही त्यांना पूर्णत्वाचा यत्किंचितही अभिमान नसतो. ते आपल्याकडे अत्यंत लहानपणा घेऊनच राहतात. कारण “गुरुत्वें जेवढा चांगु। तेवढाचि तारूनि लघु। गुरुलघु जाणे जो पांगु। तुझा करी”॥ ६९॥ (अमृ. प्र. ९) श्रेष्ठपणा व लहानपणा हे विरुद्ध धर्म आहेत हे खरे आणि ते जगात कोण्या वस्तूच्या ठिकाणी राहू शकत नाहीत, पण ते परमेश्वराच्या ठिकाणी व संतांच्या ठिकाणी अविरोधाने राहतात. म्हणजे जो अत्यंत थोर, तोच अत्यंत लघू असतो. जो आपल्याला अत्यंत लघू समजतो, तोच अत्यंत श्रेष्ठ असतो. अत्यंत श्रेष्ठपणा व अत्यंत लहानपणा यांना आधार असलेले संत, यांच्या सर्वस्वी जे स्वाधीन होतात, त्यांनाच या लहानपणाचा व श्रेष्ठपणाचा अनुभव येतो.
तरी विश्वप्रगटितिया गभस्ती। काय हातिवेन न कीजे आरती।
कां चुळोदकें अपांपती। अर्घ्य नेदिजे॥ १३॥
प्रभु तुम्ही महेशाचिया मूर्ती। आणि मी दुबळा अर्चितसें भक्ती।
म्हणोनि बोल जऱ्ही गंगावती। तऱ्ही स्वीकाराल कीं॥ १४॥
बाळक बापाचिये ताटीं रिगे। आणि बापातेंच जेववूं लागे।
कीं तो संतोषलेनि वेगें। मुखचि वोढवी॥ १५॥
तैसा मी जरी तुम्हांप्रती। चावटी करीतसें बाळमती।
तरी तुम्ही संतोषिजे ऐसी जाती। प्रेमाची असे॥ १६॥
आणि तेणें आपुलेपणाचेनि मोहें। तुम्ही संत घेतले असा बौहें।
म्हणोनि केलिये सलगीचा नोहे। आभार तुम्हां॥ १७॥
अहो तान्हयाचें लागतां झटें। तेणें अधिकचि पान्हा फुटे।
रोषें प्रेम दुणवटे। पढियंतयाचेनि॥ १८॥
अर्थ—तरी पण सर्व जगताला प्रकाशित करणाऱ्या तेजस्वी सूर्याला प्रेमाने काडवातीने ओवाळीत नसतात काय? किंवा समुद्राला समुद्राचे पाणी घेऊन आदरपूर्वक अर्घ्य देत नसतात काय?॥ १३॥ महाराज! आपण शंकराच्या मूर्ती आहात व मी अत्यंत दरिद्री, प्रेमभक्तीने माझ्या निर्गुडीच्या पानाप्रमाणे असलेल्या बोलाने तुमचे अर्चन करीत आहे, ते तुम्ही स्वीकारालच.॥ १४॥ लहान मुलगा आपल्या बापाच्या ताटात जेवायला बसतो व बापाला जेवू घालतो. ते पाहून बापाला अत्यंत आनंद होतो व आनंदाने मुलाच्या हातचा घास घेण्याकरिता आपले तोंड पुढे करतो,॥ १५॥ त्याप्रमाणे मी जरी तुमच्यापुढे नेणतेपणाने गीतार्थ निरूपणाचा चावटपणा केला तरी तुम्ही संतुष्ट व्हावे असा प्रेमाचा स्वभावच आहे॥ १६॥ आणि तुम्हा संतांच्या ठिकाणी शरण आलेल्याविषयी आपलेपणाचा मोह फारच असतो, म्हणून मी आपल्याशी केलेल्या सलगीचा किंवा लडिवाळपणाचा आपल्याला भार वाटणार नाही.॥ १७॥ महाराज! तान्ह्या वासराने गाईच्या स्तनास जसजशा ढुसण्या द्याव्या, तसतसा गाईला जास्त पान्हा फुटतो, तसेच लाडक्याच्या रागावण्याने त्याच्याविषयीचे प्रेम दुप्पट वाढते.॥ १८॥
गूढार्थदीपिका—भक्तिप्रेमाची वृद्धी होण्याकरता “कामक्रोधाभिमानादिकं तस्मिन्नेव करणीयम्” (ना. भ. सू.) भगवंताच्या ठिकाणी आपले कामक्रोधादिक विकार समर्पण करावे, असे नारदभक्तिसूत्रात प्रतिपादिले आहे.
म्हणऊनि मज लेंकुरवाचेनि बोलें। तुमचें कृपाळुपण निदैलें।
तें चेईलें ऐसें जी जाणवलें। यालागीं बोलिलों मी॥ १९॥
अर्थ—म्हणून मज लेकराच्या बोलण्याने तुमचे निजलेले किंवा सुप्त असलेले कृपाळुपण जागे झाले, असे कळून आले. म्हणून “अवधान द्या” असे मी बोललो॥ १९॥
गूढार्थदीपिका—अविद्यावर्ती जीवाचे प्रेम करणे म्हणजे आपणही अविद्येत पडणे आहे. कारण एक जीव दुसऱ्या जीवाचे प्रेम करताना त्याच्या शुद्ध आत्मस्वरूपावर प्रेम करीत नसतो, तर त्याच्या नाशिवंत अज्ञानजन्य देहावर करीत असतो. प्रेम करणारा व ज्यावर प्रेम करावयाचे ते दोघेही “आपण कोण” हे जाणत नसतात. मी म्हणजे देह हीच दोघांची समजूत असते. ते प्रेम विचारपूर्वक किंवा विवेकपूर्वक नसते, त्या प्रेमाला मोह म्हणतात. तसा तो मोह घातक आहे, पण संतजन हे ज्ञानभक्तीने पूर्ण ब्रह्मस्वरूप झालेले असतात. त्यांच्या ठिकाणी चित्त आसक्त झाले असता त्यांचे जे ध्यान घडते ते ब्रह्माचे ध्यान होते व त्या ध्यानाने, भगवंताच्या ध्यानाप्रमाणे जीव मुक्त होतो, म्हणजे ब्रह्मात मिळतो.
अशा प्रेमळ लाडक्याच्या ठिकाणी संतांचेही चित्त आसक्त होते; पण “शिष्याची जो नेघे सेवा। मानी देवासारिखें” या तुकाराम महाराजांच्या उक्तीप्रमाणे ते शिष्यालाही ब्रह्मस्वरूपच पाहत असल्यामुळे, त्यांना ती आसक्ती बाधत नाही.
येऱ्हवीं चांदिणें पिकविजत आहे चेपणीं। कीं वारया घापत आहे वाहणीं।
हां हो गगनासि गवसणी। घालिजे केवीं॥ २०॥
आईका पाणी वोथिजावें न लगे। नवनीतीं माथुला न रिगे।
तेवीं लाजिलें व्याख्यान निगे। देखोनि जयातें॥ २१॥
हें असो शब्दब्रह्म जिये बाजे। शब्द मावळलेया निवांत निजे।
तो गीतार्थ मऱ्हाठिया बोलिजे। हा पाड काई॥ २२॥
अर्थ—आढीमध्ये घालून चांदणे पिकवितात काय? वाऱ्याला लोटून वाहावे लागते काय? अहो महाराज! तसेच आकाशाला गवसणी कशी घातली जाईल?॥ २०॥ महाराज! ऐका. पाणी पातळ करावे लागत नाही, लोण्यात रवी शिरू शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्या वस्तूला पाहताच तिचे वर्णन करणारे शब्द लाजून मागे फिरतात.॥ २१॥ हे असो. ज्या ब्रह्मवस्तूच्या ठिकाणी शब्दाची प्रवृत्ती नाही, असे जाणून वेद देखील मौन धारण करतो व परब्रह्मरूप होऊन राहतो, ती गीतेची अर्थरूप ब्रह्मवस्तू मराठी भाषेत सांगता येईल, अशी योग्यता कोठली?॥ २२॥
गूढार्थदीपिका—बोलणारा, शब्दाने ज्या वस्तूचा उल्लेख करीत असतो, तो ती वस्तू आपल्याहून निराळी मानीत असतो. पण परब्रह्म किंवा आत्मा, बोलणाऱ्याचे केवळ स्वरूपच असल्यामुळे तो ते आपल्याहून निराळे करू शकत नाही, म्हणून शब्दाने बोलू शकत नाही, असे “जें जें बोलिजें तें तें नव्हे। होय तें तंव न बोलवे” (अमृ. प्र. ५-२६) या वचनाने माउलींनी सांगितले आहे.
आचार्यांनीही “तस्मादेव च न ज्ञानशब्दवाच्यमपि तद् ब्रह्म”, “सत्यशब्देनापि न तु सत्यशब्दवाच्यमेव ब्रह्म” (तै. उ. २-१) या पंक्तींनी तैत्तिरीयोपनिषदातील भाष्यात असेच सांगितले आहे. “वेद वानूनि तंवचि चांग। जंव न दिसे तुझें आंग। मग आम्हां तया मुग। एके पांती” (ज्ञा. अ. १४-११), “वेदु काय काय न बोले। परि नांवचि नाहीं घेतलें। ऐसें कांहीं जोडलें। नाहीं जेणें” (अमृ. प्र. ७-१०७).
परी ऐसियाही मज धिंवसा। तो पुढतीं याचि येकि आशा।
जे धिटींवा करून भवादृशां। पढियंतया होआवें॥ २३॥
अर्थ—गीतार्थ निरूपण करण्यास मी असा अयोग्य असूनही निरूपण करण्यास धजलो, ते एकाच आशेने की धिटाई करून तुमच्यासारख्या संतांचे आवडते किंवा लाडके व्हावे.॥ २३॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्माचे ज्ञान नसल्यामुळे जोपर्यंत नामरूपे परब्रह्माहून निराळी वस्तू वाटते वत्यामुळे परब्रह्म झाकले जाते, तोपर्यंत त्या नामरूपाचा परब्रह्माशी संबंध नसतो; म्हणून नामरूपे निराळीकरून परब्रह्माचे ज्ञान करून घ्यावे लागते. पण परब्रह्माहून निराळी केलेली नामरूपे मिथ्या-म्हणजे त्यांना स्वतंत्र अस्तित्व व वस्तुत्व नाही असे ठरल्यावर अन्वयाने परब्रह्माशी ऐक्य होऊन “सदात्मना सत्यत्वाभ्युपगमात् सर्वं च नामरूपादि सदात्मनैव सत्यं विकारजातम्” (छां. उ. ६-३-२ आचार्यभाष्य) नामरूपे परब्रह्मस्वरूपच होतात.
असे हे नामरूपाने भासणारे परब्रह्म सगुणच राहणार यात शंका नाही; पण ते सगुण असले तरी निर्गुण म्हणजे मायागुणरहित असते. मायारहित म्हणून निर्गुण व सर्वज्ञ सर्वशक्ती व षड्गुणैश्वर्याने संपन्न असते म्हणून सगुण, अशा नामरूपाने सगुण झालेल्या भगवद्रूपाच्या ठिकाणी संतांच्या कृपेने प्राप्त झालेल्या आत्मप्रेमाने भक्ती करून ज्याची ब्रह्मैक्याची जाणीव नाहीशी झाली, अशा पूर्ण ब्रह्मस्वरूप झालेल्या प्रेमळ भक्ताच्या मुखातून निघणाऱ्या शब्दाने परब्रह्म वर्णिले जाऊ शकते असा भाव.
अशा भक्तांनी परब्रह्माचे वर्णन करणे म्हणजे परब्रह्मानेच परब्रह्माचे वर्णन करणे होय.
दशमस्कंधांतर्गत वेदस्तुतीतील “ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तय:” या श्लोकावर टीका करताना श्रीधराचार्यांनी “सगुणमेव गुणैरनभिभूत...........सच्चिदानंदं भगवंतं श्रुतय: प्रतिपादयन्ति” या वचनाने हाच भाव दाखविला आहे.
म्हणून मी लाडका झालो, तर भगवंताचे प्रेम प्राप्त होऊन माझी ब्रह्मैक्य जाणीव नाहीशी होईल व मग गीतार्थाचे वर्णन माझ्याकडून होऊ शकेल, असे श्रीज्ञानेश्वर महाराज सुचवीत आहेत.
तरी परी आतां चंद्रापासोनि निववितें। जें अमृताहूनि जीववितें।
तेणें अवधानें कीजे वाढतें। मनोरथां माझिया॥ २४॥
अर्थ—तरी चंद्रापेक्षाही प्रसन्नता उत्पन्न करणाऱ्या किंवा अमृताहूनही जीवित अमर करणाऱ्या एकाग्रचित्ताने श्रवण करून, गीतार्थ निरूपण करण्याचा माझा मनोरथ उत्तेजित करा.॥ २४॥
गूढार्थदीपिका—श्रोते वक्त्याचे निरूपण जर निर्मत्सर दृष्टीने व प्रेमाने ऐकत असले, तर वक्त्यालाही प्रेम उत्पन्न होऊन तोही अधिक उल्हासाने निरूपण करतो.
कां जैं दिठिवा तुमचा वरुषे। तैं सकळार्थसिद्धि मती पिके।
येऱ्हवीं कोंभेला उन्मेष सुके। जरी उदास तुम्ही॥ २५॥
अर्थ—कारण तुमच्या कृपादृष्टीचा वर्षाव झाला असता, बुद्धीच्या ठिकाणी सर्व अर्थसिद्धीचे पीक येते- म्हणजे बुद्धीत सर्व शब्दार्थ बरोबर स्फुरतात आणि जर तुम्ही उदासीन राहिला, तर ज्ञानाचा फुटलेला अंकुरही सुकून जातो.॥ २५॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानभक्तीने कृतार्थ झालेल्या संतरूपी सद्गुरुंच्या कृपादृष्टीचा वर्षाव अत्यंत निरहंकार पुरुषावरच होतो व तो इतका समर्थ असतो की, त्याच्या बुद्धीत यथार्थाचे ज्ञान होऊन तो कृतार्थ होतो “जी आपुलिया स्नेहाची वागीश्वरी। जरी मुकेयातें अंगीकारी। तो वाचस्पतीसीं करी। प्रबंधहोडा” (ज्ञा. अ. १०-८) आणि त्याच्या जाणिवेचा अहंकार पाहून ते संत उदास राहिले असता, प्राप्त झालेले ज्ञानही मावळते, हाच सिद्धांत श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “जयाचेनि सावायें। जीव ब्रह्म उपर लाहे। ब्रह्म तृणातळीं जाये। उदासें जेणें” (अमृ. प्र. २-१६) या अमृतानुभवांतील ओवीतही मांडला आहे.
सहजें तरी अवधारा। वक्तृत्वा अवधानाचा होय चारा।
तरी दोंदें पेलती अक्षरां। प्रमेयाचीं॥ २६॥
अर्थ बोलाची वाट पाहे। तेथ अभिप्रावो अभिप्रायातें विये।
भावाचा फुलौरा होत जाये। मतिवरी॥ २७॥
म्हणूनि संवादाचा सुवावो ढळे। तऱ्ही हृदयाकाशा सारस्वत वोळे।
आणि श्रोता दुश्चित तरी वितुळे। मांडला रस॥ २८॥
अर्थ—महाराज! हे स्वाभाविकच आहे पहा, जर वक्त्याच्या वक्तृत्वाला श्रोत्याच्या एकाग्रतेने व प्रेमाने श्रवण करण्याचे खाद्य मिळाले, तर वक्त्याच्या मुखातून जी अक्षरे निघतात, ती सिद्धांताने भरलेली असतात.॥ २६॥ अर्थ बोलण्याचीच वाट पाहत असतो (म्हणजे तोंडातून अक्षरे निघण्याचीच वाट, की लगेच अर्थ शब्दात शिरतो.) तेथे मग अभिप्रायातून अभिप्राय उत्पन्न होऊ लागतात व बुद्धीवर सद्भावाची किंवा तद्रूपतेची पुष्पवृष्टी होते किंवा त्याच्या बुद्धीवर सद्भावाचा फुलवरा बांधला जातो, म्हणजे बुद्धी यथार्थाकार होत जाते.॥ २७॥ म्हणून संवादाचा अनुकूल वायू वाहिला तर वक्त्याच्या अंत:करणांत ब्रह्मविद्येचे मेघ वळून येतात, आणि श्रोता दुश्चित्ताने ऐकत असला तर मांडलेला रसही नाहीसा होतो.॥ २८॥
गूढार्थदीपिका—संवादाचा सुवावो ढळे—संवाद म्हणजे श्रोत्याची वक्त्याच्या विचाराशी अनुकूलता. या संवादाला श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी सुवायूची उपमा दिली आहे. सुवायू म्हणजे जलवर्षाव करणाऱ्या मेघांना एकत्र करणारा वायू होय. ज्याप्रमाणे सुवायूच्या योगाने मेघ एकत्र होऊन जलवर्षाव करतात, त्याप्रमाणे संवादरूपी सुवायूच्या योगाने भक्ताच्या हृदयात ब्रह्मविद्येचे मेघ वळून येतात.
श्रोता दुश्चित तरी वितुळे। मांडला रस—आणि श्रोता दुश्चित म्हणजे लयविक्षेपादी विघ्नांनी युक्त किंवा आढॺतादी विकाराने युक्त असला, तर वक्त्याचे रसाळ निरूपणही वक्त्याला किंवा श्रोत्याला दोघांनाही आनंद उत्पन्न करू शकत नाही.
अहो चंद्रकांत द्रवता कीर होये। परि ते हातवटी चंद्रीं कीं आहे।
म्हणऊनि वक्ता तो वक्ता नोहे। श्रोतेनिविण॥ २९॥
अर्थ—अहो महाराज! चंद्रकांतमणी पाझरतो यात शंकाच नाही, पण त्याला पाझर फोडण्याची कला मात्र चंद्राच्या ठिकाणीच असते. म्हणून प्रेमपूर्वक एकाग्रतेने श्रवण करणाऱ्या श्रोत्यावाचून वक्त्याचेही वक्तृत्व उचंबळून येत नाही.॥ २९॥
गूढार्थदीपिका—या ओवीत श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी श्रोता व वक्ता यांच्या संवादात श्रोता व वक्ता या दोघांनाही त्या संवादापासून आनंद प्राप्त होण्याची जबाबदारी सर्वस्वी श्रोत्यावरच टाकली आहे. वक्त्याविषयी प्रेम बाळगून एकाग्र अंत:करणाने श्रवण करणारा श्रोता, वक्त्याच्या वक्तृत्वाला पुष्टी देणारा होतो व दोषैकदृष्टी ठेवून श्रवण करणारा श्रोता स्वत:ही आनंद भोगत नाही व वक्त्याला आनंद भोगू देत नाही. तो आपलाच मोठा गौरव करून, अहंकाराच्या ताठरवृत्तीत मग्न असतो.
परी आतां आमुतें गोड करावें। ऐसें हे तांदुळीं कासया विनवावें।
साईखडियानें काई प्रार्थावें। सूत्रधारातें॥ ३०॥
तो काय बाहुलियांचिया काजा नाचवी। कीं आपुलिये जाणिवेची कळा वाढवी।
म्हणऊनि आम्हां या ठेवाठेवी। काय काज॥ ३१॥
अर्थ—पण आम्हांला गोड करून घ्या, अशी तांदुळाने जेवणारांना प्रार्थना कशाला करायला पाहिजे? किंवा आम्हांला चांगले नाचवा अशी कळसूत्री बाहुल्यांनी सूत्रधाराला प्रार्थना करायची असते काय?॥ ३०॥ सूत्रधार कळीच्या बाहुल्या बाहुल्यांकरिता नाचवितो काय? की आपल्या ठिकाणचे कलाकौशल्य दाखविण्याकरिता नाचवितो? म्हणून मला या प्रार्थना वगैरेची उठाठेव करण्याची आवश्यकता नाही.॥ ३१॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानभक्तीने पूर्ण अद्वैतरूप झालेल्या संतांच्या अद्वैतज्ञानाची बैठक केव्हाही भंग पावत नाही. “म्हणोनि शिष्य आणि गुरुनाथु। या दोहों शब्दांचा अर्थु। श्रीगुरुचि परी होतु। दोहों ठायीं”॥ ६१॥ (अमृ. प्र., २) शिष्य व गुरु, भक्त व भगवान, वक्ता व श्रोता इत्यादी सर्व भावाने एक भगवान किंवा श्रीगुरुच अखंड लीलानाटॺ दाखवीत आहेत, असेच संत समजत असतात.
आपल्या भक्तिप्रेमाने त्यांचा व्यष्टॺहंकार संपूर्ण नाहीसा झालेला असतो व सर्व भगवंताची लीला आहे, असेच ते दृढ समजत असल्यामुळे त्यांच्या ठिकाणी व्यष्टॺहंकार पुन: कधी उत्पन्न होत नाही.
हाच भाव वरील ३०-३१ या ओव्यांत श्रीमाउलींनी सुचविला आहे.
तंव श्रीगुरु म्हणती काई जाहालें। हें समस्तही आम्हां पावलें।
आतां सांगें जें निरोपिलें। श्रीकृष्णदेवें॥ ३२॥
तेथ संतोषोनि निवृत्तिदासें। जी जी म्हणऊनि उल्हासें।
अवधारा श्रीकृष्ण ऐसें। बोलते जाहाले॥ ३३॥
अर्थ—तेव्हा श्रीगुरु निवृत्तिनाथ म्हणतात, अरे बाबा! का चिंता करतोस? तुझे सर्व म्हणणे आम्ही मान्य केले आहे. आता तू श्रीकृष्णाने अर्जुनाला जे काही सांगितले, ते आम्हांला सांग म्हणजे झाले.॥ ३२॥ निवृत्तिदास श्रीज्ञानेश्वर महाराजांना श्रीगुरुंचे भाषण ऐकून संतोष झाला व ते उल्हासाने म्हणाले की, अहो जी सद्गुरुनाथ! भगवान श्रीकृष्ण काय बोलले, ते ऐका.॥ ३३॥
अवतरणिका—एकांतभक्ती म्हणजे सगुण परमेश्वराचे नि:सीम प्रेम होय. असे नि:सीम प्रेम, आपल्या आत्म्याच्या ठिकाणीच असते. ते नि:सीम प्रेम सगुण परमेश्वराच्या ठिकाणी होण्याकरिता आत्मा व सगुणपरमात्मा एकच आहे—म्हणजे परमेश्वराचे निर्गुणस्वरूप जसे शुद्ध निरुपाधिक आहे, तसेच परमेश्वराचे सगुण स्वरूपही शुद्ध निरुपाधिक आहे—हे ज्ञान आवश्यक आहे. म्हणून आता भगवानविज्ञानासह ज्ञानाचे म्हणजे ज्ञानदृष्टीने पाहता, विज्ञान म्हणजे प्रपंचही ज्ञानस्वरूपच आहे, असे निरूपण करतात.
(श्लोक-१)
श्रीभगवानुवाच
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे।
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥ १॥
अर्थ—श्रीभगवान म्हणतात—अर्जुना! जे जाणून तू सर्व धर्माधर्मरूप पापापासून मुक्त होशील असे हे अत्यंत गूढ जे विज्ञानासह ज्ञान ते आता मी, निर्मत्सर अशा तुला सांगतो.॥ १॥
ना तरी अर्जुना हें बीज। पुढती सांगिजेल तुज।
जें हें अंत:करणींचें गुज। जिवाचिये॥ ३४॥
अर्थ—किंवा अर्जुना! जे सर्वांचे मूळ कारण आणि सर्व जीवांच्या अंत:करणात गुप्त असलेली अशी जी वस्तू ती, मी आता तुला पुढे सांगत आहे.॥ ३४॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे झाडाच्या बीजापासून झाडाचा विस्तार होतो, त्याप्रमाणे ज्ञानविज्ञान समजल्याने, ज्ञान हेच विज्ञानाचे बीज असून, विज्ञान हा ज्ञानाचा विस्तार होय, असा अनुभव येतो. म्हणून येथे भगवंतांनी ज्ञानाला विज्ञानाचे बीज म्हटले आहे आणि ही ज्ञानविज्ञान स्थिती जीवाला न कळलेली व जीवाच्या अंत:करणात गुप्त असलेली गोष्टही होय; म्हणून याला गूजही म्हटले आहे.
कृतार्थ झालेल्या ज्ञानी पुरुषांना हे ज्ञानविज्ञान अत्यंत गुह्य म्हणूनच गुरुपरंपरेने प्राप्त झालेले असते आणि ते ज्ञानी पुरुष कोणालाही सहजासहजी न सांगण्याजोगे असे गुह्य म्हणूनच वागवितात.
येणें मानें जिवाचें हियें फोडावें। मग गुज कां पां मज सांगावें।
ऐसें कांहीं स्वभावें। कल्पिशी जरी॥ ३५॥
तरी परियेसीं गा प्राज्ञा। तूं आस्थेचीच संज्ञा।
बोलिलिये गोष्टीची अवज्ञा। नेणसी करूं॥ ३६॥
अर्थ—अशा प्रकारे जीवाचे अंत:करण उघडे करावे व त्यातील गुप्त गोष्ट मला का सांगावी, असे कदाचित मनुष्यस्वभावानुसार तू कल्पना करशील.॥ ३५॥ तर, सुबुद्धी अर्जुना! सांगतो ऐक. तुझे अर्जुन हे नाव म्हणजे आस्थेचेच किंवा श्रद्धेचेच दुसरे नाव आहे आणि तू सांगितलेल्या गोष्टीचा कधीही अनादर करीत नाहीस.॥ ३६॥
गूढार्थदीपिका—प्राज्ञ—प्रज्ञा म्हणजे बुद्धी. ती ज्यांना प्राप्त झाली, त्यांना ‘प्राज्ञ’ म्हणतात. व्यवसायात्मिका व अव्यवसायात्मिका अशी दोन प्रकारची बुद्धी आहे. व्यवसायात्मिका म्हणजे अत्यंत सत्याचा निश्चय करणारी व अव्यवसायात्मिका म्हणजे वाटेल त्याला सत्य समजणारी बुद्धी.
मुळात बुद्धी ही सत्त्वगुणाचे कार्य असल्यामुळे, ती शुद्धच आहे, पण जीवाच्या पापकर्माने ती अशुद्ध होते व तीत काम म्हणजे विषयवासना, बुद्धिमांद्य इत्यादी दोष उत्पन्न होतात. हे दोष नाहीसे झाले की, ती आपल्या मुळच्या स्वरूपाला प्राप्त होते. आपल्या मुळच्या स्वरूपाला प्राप्त झालेल्या शुद्धबुद्धीला किंवा सात्त्विकबुद्धीला चरमबुद्धी किंवा अग्रबुद्धी किंवा सूक्ष्मबुद्धी म्हणतात. “दृश्यते त्वग्ऱ्यया बुद्धॺा” ही सूक्ष्म बुद्धीच आत्मज्ञानाला उपयोगी असते. हीच खरी प्रज्ञा होय. ही ज्यांना प्राप्त झाली तेच खरे प्राज्ञ होत.
भगवद्भक्तीने बुद्धीतील दोष नाहीसे होऊन, ती शुद्ध होते. अर्जुन भक्त असल्यामुळे त्याची बुद्धी सूक्ष्म झाली होती, म्हणूनच ज्ञानेश्वर महाराजांनी त्याला ‘प्राज्ञ’ असे म्हटले आहे. अशा प्राज्ञपुरुषाच्या ठिकाणी ज्ञानाची आस्था किंवा अत्यंत आवड असते आणि ते ज्ञानाचा अनादर कधी करीत नाहीत.
अर्जुन माझा भक्त आहे, “तैसे स्वामीचिया मनोभावा। न चुके हेचि परमसेवा” तो सांगितलेले ज्ञान, अनादर न करता अत्यंत आस्थेने घेईल असा भगवंतांनी येथे आत्मविश्वास व्यक्त केला आहे आणि त्याचप्रमाणे “आस्थेचीच संज्ञा” या पदाने जो श्रद्धास्वरूप होऊन जातो, त्यालाच ज्ञान प्राप्त होते, असे सुचविले आहे.
म्हणोनि गूढपण आपुलें मोडो। वरी न बोलणेंही बोलावें घडो।
परी आमुचिये जीवींचें पडो। तुझ्या जीवीं॥ ३७॥
अगा थानीं कीर दूध गूढ। परि थानासींचि नव्हे कीं गोड।
म्हणोनि सरो कां सेवितयाची चाड। जरी अनन्य मिळे॥ ३८॥
मुडांहूनि बीज काढिलें। मग निर्वाळलिये भूमीं पेरिलें।
तरी तें सांडिविखुरीं गेलें। म्हणों ये काय॥ ३९॥
यालागीं सुमन आणि शुद्धमती। जो अनिंदक अनन्यगती।
पैं गा गौप्यही परी तयाप्रती। चावळिजे सुखें॥ ४०॥
अर्थ—म्हणून ते ज्ञानाचे गुप्तपण नाहीसे होवो व बोलण्याजोगे नाही ते बोलावे लागो, पण माझ्या अंत:करणात जी गुप्त गोष्ट आहे, ती तुझ्या अंत:करणात प्राप्त होवो.॥ ३७॥ बा अर्जुना! दूध स्तनातच असते पण स्तनाला त्याची गोडी मिळत नाही; म्हणून दुधासाठी तळमळणाऱ्या व आईवर विसंबून असणाऱ्या लेकराची इच्छा पूर्ण होवो, असे आईला वाटते.॥ ३८॥ कणगीतून बीजाचे धान्य काढून जर उत्तम मशागत केलेल्या जमिनीत ते पेरले तर ते व्यर्थ सांडले गेले, असे म्हणता येईल काय?॥ ३९॥ म्हणून जो शुद्ध मनाचा, शुद्ध बुद्धीचा, निंदा न करणारा आणि अनन्य आहे, अशालाच जिव्हाळॺाची गोष्ट खुशाल सांगावी.॥ ४०॥
गूढार्थदीपिका—सुमन म्हणजे ज्याचे मन संकल्पविकल्प सोडून श्रुतिसंतांच्या वचनावर दृढ विश्वास ठेवणारे असे श्रद्धाळू आहे.
शुद्धमती—म्हणजे दृढ वैराग्याने ज्याच्या बुद्धीतील विषयवासनारूपी मल व साधनाची चंचलता म्हणजे विक्षेप नाहीसे होऊन, ज्याची बुद्धी सूक्ष्म आत्मज्ञान समजून घेण्याला पात्र झाली.
अनिंदक—म्हणजे जो परमार्थ साधनाकडे किंवा परमार्थ साधन सांगणाऱ्याकडे दोषदृष्टीने पाहत नाही.
अनन्य—म्हणजे जो एकनिष्ठ आहे “और तु सन्त सवै सिर ऊपर। सुंदर के उर है गुरु दादू॥ ५॥”
(सुंदर विलास) सर्व संतांना पूज्य मानणारा पण आपल्या गुरुला श्रेष्ठ समजून अखंड शरण असणारा.
आत्मज्ञान हे जीवाला कृतार्थ म्हणजे संपूर्ण दु:खरहित करणारे आहे. ते गुरुपरंपरेनेच प्राप्त होते व सुमन, शुद्धमती, अनिंदक, अनन्यगती इत्यादी गुणांनी युक्त होऊन ते घेतले असता टिकते व कृतार्थ करणारे होते; म्हणून तशा गुणांनी युक्त असलेल्या शिष्यालाच श्रीगुरु ते देतात. “ब्रूयु: स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत” (भाग. स्कं. १०) श्रीगुरुंनी आपल्या प्रेमळ शिष्यालाच आत्मज्ञानासारखे गुह्यज्ञान द्यावे, असे भागवतात सांगितले आहे.
तरी प्रस्तुत आतां गुणीं इंहीं। तूंवांचून आणिक नाहीं।
म्हणोनि गुज तरी तुझ्या ठायीं। लपवूं न ये॥ ४१॥
आतां किती नावानावा गुज। म्हणतां कानडें वाटेल तुज।
तरी सांगेन ज्ञान सहज। विज्ञानेसीं॥ ४२॥
परी तेंचि ऐसेनि निवाडें। जैसें भेसळलें खरें कुडें।
मग काढिजे फाडोवाडें। पारखूनियां॥ ४३॥
कां चांचूचेनि सांडसें। सांडिजे पय पाणी राजहंसें।
तुज ज्ञान विज्ञान तैसें। वांटूनि देऊं॥ ४४॥
मम वारयाचियां धारसां। पडिन्नला कोंडा कां नुरेचि जैसा।
आणि कणाचा आपैसा। राशिवा जोडे॥ ४५॥
तैसें जें जाणितलेयासाठीं। संसार संसाराचिये गांठीं।
लाऊनि बैसवी पाटीं। मोक्षश्रियेच्या॥ ४६॥
अर्थ—माझ्या अंत:करणात असलेली गुप्त गोष्ट सांगण्याकरिता जसा सद्गुणी पुरुष आवश्यक आहे, तसा सद्गुणी सध्या तरी तुझ्यावाचून कोणी नाही; म्हणूनच अंत:करणातील गुप्त गोष्ट आहे, तरी मला तुझ्यापासून लपवून ठेवता येत नाही.॥ ४१॥ आता अर्जुना! मी तुला वारंवार गुज सांगतो, गुज सांगतो म्हणताना कंटाळा वाटेल; तेव्हा विज्ञानासह ज्ञान मी तुला सांगणार आहे.॥ ४२॥ खरी व खोटी वस्तू परस्परात मिसळल्या असता, ज्याप्रमाणे त्यांना पारखून वेगळे केले जाते, त्याप्रमाणे ज्ञान-विज्ञान पारखून वेगळे करून सांगणार आहे.॥ ४३॥ किंवा ज्याप्रमाणे राजहंसाने आपल्या चोचरूपी चिमटॺाने, मिसळलेले दूधपाणी वेगळे करावे त्याप्रमाणे मी हे तुला मिसळलेले ज्ञानविज्ञान अलग करून सांगतो.॥ ४४॥ किंवा मळलेले धान्य, भूस व बी मिळून असते आणि ते वाऱ्याच्या प्रवाहात धरल्यावर कोंडा उडून जातो आणि खाली सहजच धान्याचा ढीग पडतो.॥ ४५॥ त्याप्रमाणे जे विज्ञानासहित ज्ञान जाणले असता विज्ञानरूप सर्व संसार संसाराच्या गाठी लावला जातो व पुरुषाला मोक्षलक्ष्मीच्या सिंहासनावर बसविते.॥ ४६॥
गूढार्थदीपिका—तैसें जें जाणितलेयासाठीं—एका सच्चिदानंद अद्वैत परब्रह्मावाचून दुसरी वस्तूच नाही, असे जाणणे याला ज्ञान म्हणतात. हे ज्ञान बुद्धीत दृढ ठसवावयाचे असते आणि ते बुद्धीत दृढ ठसले गेले की सर्व संसाराचा निरास होतो. आता ज्ञानाने संसाराचा नाश कसा होतो, हे सांगतात.
संसार संसाराचिये गांठीं। लाऊनि—ज्ञानाने संसाराची संसाराशी गांठ लाविली जाते. परब्रह्माला विसरून भासणारी नामरूपे ही एक स्वतंत्र वस्तू आहे, असे जे जीव मानतो, हाच संसार होय.
मुळात जी परब्रह्म वस्तू आहे, ती विसरून, तिच्या ठिकाणी भासणाऱ्या नामरूपाला जगद्वस्तू समजून, जीव ब्रह्मवस्तूशी व संसारवस्तूशी गाठ बांधतो—म्हणजे संबंध लावतो व त्याच्या समजुतीप्रमाणेच शास्त्रानेही संसार किंवा जगत व परब्रह्म यांचा कार्यकारणसंबंध लावला आहे; पण आत्मज्ञान झाल्यावर ते ज्ञान, नामरूपात्मक संसाराची परब्रह्माशी लावलेली गाठ तोडून, संसाराची संसाराशी गाठ बांधते—म्हणजे नामरूपात्मक मानलेली संसारवस्तू परब्रह्माच्या ठिकाणी मुळीच नाही, संसाराच्या ठिकाणी आहे—म्हणजे संसारवस्तू केवळ नाममात्र आहे असा अनुभव आणून देते.
“वाचारंभणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्” (छां. उ. ६-१-४) या श्रुतीने हाच सिद्धांतसांगितला असून श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “संसार संसाराचिये गांठीं। लाऊनि” या पदांनी तोच सिद्धांत मांडला आहे.
मोक्षश्रियेच्या पाटीं बैसवी—मोक्ष म्हणजे ब्रह्मस्थिती, ही एकच आहे, पण सर्वदु:खनिवृत्ती व परमानंदप्राप्ती अशी तिची दोन अंगे आहेत.
मोक्षाचे, सर्वदु:खनिवृत्तिरूप अंग, आत्मज्ञानाने सर्व संसार केवळ शब्दमात्र आहे, वस्तुत: नाही, असे कळल्याने साध्य होते, पण परमानंदप्राप्तिरूप अंग साधत नाही. समाधिव्युत्थानी अखंड आनंद असणे याला परमानंदप्राप्ती म्हणतात.
नामरूपाच्या आविष्काराला जो आपण संसार म्हणून म्हणत होतो तो वस्तुत: नाही, असे ज्ञानाने कळले तरी पूर्वसंस्काराने आविष्काराच्या ठिकाणी जगताची स्मृती होते व त्या ठिकाणी उपेक्षाबुद्धी होते. ही उपेक्षावृत्ती अखंड ब्रह्मानंदाला विरोधी होते; म्हणून उपेक्षावृत्ती जोपर्यंत आहे, तोपर्यंत परमानंद मिळत नाही.
चैतन्यवत् सुखं चास्य स्वभावश्चेत् चिदात्मन:। धीवृत्तिष्वनुवर्तेत सर्वास्वपि चितिर्यथा॥ ७३॥ (पं. द. प्र. १२)
चैतन्याप्रमाणेच सुखही परब्रह्माचा स्वभावच असल्यामुळे, ज्ञान झाल्याबरोबर, ज्याप्रमाणे सर्व वृत्तीत चैतन्यच भरले असा अनुभव येतो, त्याप्रमाणे तेथे सुखाचीही अनुवृत्ती राहिलीच पाहिजे, असे जे भक्तिरहित ज्ञानी प्रतिपादन करतात, त्यांना विद्यारण्यस्वामींनी चोख उत्तर दिले आहे. स्वामी म्हणतात—
मैवमुष्णप्रकाशात्मा दीपस्तस्य प्रभा गृहे। व्याप्नोति नोष्णता तद्वच्चितेरेवानुवर्तनम्॥ ७४॥ (पं. द. प्र. १२)
प्रकाश व उष्णता असा दिव्याचा दोन प्रकारचा स्वभाव आहे, परंतु घरात दिवा लावला असता, प्रकाशाचा जसा विशेष अनुभव येतो, तसा त्याच्या उष्णतेचा येत नाही. त्याप्रमाणेच जीव हा वृत्तिस्वरूप आहे, म्हणूनच त्याच्या वृत्तिरूपतेमुळे त्याला परब्रह्माचा अनुभव घेताना प्रथम परोक्षज्ञानाने सदंशाचा अनुभव येतो व नंतर अपरोक्षज्ञानाने चिदंशाचा अनुभव येतो व प्रेमवृत्तीने परमानंदाचा अनुभव येतो.
ज्ञाननिष्ठेच्या परिपाकाने, नंतर एकजिनसी अद्वैत असा परब्रह्माच्या ठिकाणी॥ “ग्राह्यं वा शंकरादन्यत् त्याज्यं वा यदि विद्यते”॥ ५९॥ (सू. सं. य. वै. खं.) ग्राह्य किंवा त्याज्य अशी परब्रह्माहून दुसरी कोणतीच वस्तू अनुभवाला येणे शक्य नाही. म्हणून परब्रह्माच्या सत्तेवर भासणारी नामरूपे परब्रह्माच्या स्वाभाविक चैतन्यशक्तीचाच आविर्भाव असून ती परब्रह्मस्वरूपच आहेत, असा अन्वयरूप अनुभव येतो.
मग परब्रह्म परमप्रेमस्वरूप असल्यामुळे, परब्रह्मस्वरूप झालेल्या नामरूपावरही प्रेम बसते. अशा रितीने नामरूपासह परब्रह्माचे जे परमप्रेम लागते त्यालाच भक्ती म्हणतात.
ही भक्ती पूर्ण ज्ञाननिष्ठा बाणल्यावर प्रगट होते “ते ज्ञाननिष्ठा जेथ हातवसे। तेथ भक्ति माझी उल्लासे”॥ १२४८॥ (ज्ञा. अ. १८) असे माउलींनी म्हटले आहे. या भक्तीनेच मोक्षाचे जे परमानंदरूप दुसरे अंग ते साध्य होते. अशा रितीने साधक दु:खरहित परमानंदप्राप्तिरूप मोक्षलक्ष्मीच्या सिंहासनावर आरूढ होतो.
(श्लोक-१)
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम्।
प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥ २॥
अर्थ—हे ज्ञान म्हणजे सर्व विद्येत म्हणजे सर्व ज्ञानात श्रेष्ठ होय व सर्व गुह्यातही गुह्य होय. हे अत्यंत पवित्र म्हणजे सर्व पवित्रात पवित्र आहे. त्याचा साक्षात अनुभव येतो. हे ज्ञान धर्माला धरून आहे. ते प्राप्त करून घ्यायला अत्यंत सोपे आहे व प्राप्त झाल्यावर अक्षय टिकणारे आहे.॥ २॥
जें जाणणेयां सुविद्येच्या गांवीं। गुरुत्वाची आचार्यपदवी। जें सकळ गुह्यांचा गोसावी। पवित्रां रावो॥ ४७॥
अर्थ—जाणण्याला योग्य अशा जितक्या उत्तम विद्या आहेत त्या सर्व विद्यांमध्ये या ब्रह्मविद्येला सर्वश्रेष्ठ अशी थोरपणाची आचार्य ही पदवी मिळाली आहे आणि सर्व गुह्यात गुह्य अशी ही ब्रह्मविद्या गुह्यांचा राजा आहे व सर्व पावन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे.॥ ४७॥
गूढार्थदीपिका—जाणणेयां सुविद्येच्या गांवीं। गुरुत्वाची आचार्यपदवी—“द्वे विद्ये वेदितव्ये............परा चैवापरा च” (मुं. उ. १-१-४) जाणण्याजोग्या अशा दोन विद्या आहेत. एक परा व दुसरी अपरा. पराविद्या ही ब्रह्मविद्या होय. अपरा ही अविद्या होय. अविद्यारूप सर्व अपराविद्या संसारदायक म्हणून दु:खदायक आहे आणि पराविद्या ही, सर्व अविद्याजन्य दु:खाचे निर्मूलन करून सच्चिदानंद परब्रह्माची प्राप्ती करून देणारी आहे. दु:ख मुळीच नको व अखंड सुख असावे अशी प्रत्येक जीवाची जी इच्छा ती पूर्ण करणारी हीच एक विद्या आहे; म्हणून ब्रह्मविद्या सर्व विद्येत श्रेष्ठ म्हणून गणली गेली आहे. अर्थात तिला ‘आचार्य’ अशी जी पदवी श्रीमाउलींनी येथे दिली आहे, ती सार्थच आहे.
सकळ गुह्यांचा गोसावी—व्यवहारामध्ये पुष्कळ गुह्य गोष्टी असतात. त्या व्यवहारातील तज्ज्ञापासून जाणल्या जातात, पण आत्मज्ञानरूपी गुह्य गोष्ट ही कोणत्याही व्यावहारिक पुरुषांकडून कळू शकत नाही. तिचा बोध करून देणारा पुरुष दुर्मिळ असतो आणि ती कळली असता सर्व गुह्य गोष्टींचा गुह्यपणा तुच्छ ठरतो; पण आत्मज्ञानरूपी गुह्य गोष्टीचा गुह्यपणा कायमच राहतो, म्हणून ब्रह्मविद्या ही सर्व विद्यांतील गुह्यांमध्ये गुह्य आहे.
पवित्रां रावो—जो पदार्थ अशुद्धी नाहीशी करतो, त्याला पवित्र म्हणतात. परब्रह्म अत्यंत शुद्ध असून, जीवही पूर्ण ब्रह्म आहे, म्हणून शुद्ध आहे. पण अविद्यारूप अशुद्धीने तो अशुद्ध झाला आहे. त्याच्या ठिकाणची ही अविद्यारूप अशुद्धी, सत्कर्म, प्रायश्चित्त, तीर्थ इत्यादी जेवढॺा अशुद्धी नाहीशी करणाऱ्या म्हणून पवित्र वस्तू सांगितल्या आहेत, त्यांच्या संगतीत कितीही काळ राहिले तरी ती अशुद्धी जात नाही. कारण त्या सर्वांचे अस्तित्व मुळी अविद्यारूप अशुद्धीवरच अवलंबून असते. अशी अविद्यारूप अशुद्धी नाहीशी करून, जीवाला मुळचे अविनाशी शुद्धस्वरूप प्राप्त करून देण्याकरिता, एक अध्यात्मज्ञानच समर्थ आहे. हे अध्यात्मज्ञान प्राप्त झाले असता अशुद्धीचे नावच राहत नाही. त्याच्या पवित्रपणाला उपमा देण्यासारखा दुसरा पदार्थ नाही; म्हणून अध्यात्मज्ञान सर्व पवित्रांत पवित्र आहे.
आणि धर्माचें निजधाम। तेवींचि उत्तमाचें उत्तम।
पैं जया येतां नाहीं काम। जन्मांतराचें॥ ४८॥
अर्थ—त्याचप्रमाणे ही ब्रह्मविद्या, सर्व धर्माचे नित्य राहण्याचे ठिकाण आहे व उत्तमाचे उत्तम-म्हणजे हिच्यापेक्षा उत्तम दुसरी कोणतीच विद्या नाही. ही विद्या प्राप्त झाली असता पुन: जन्ममरणाचे दु:ख भोगावे लागत नाही.॥ ४८॥
गूढार्थदीपिका—धर्माचें निजधाम—प्रत्येक मनुष्याला अखंड सुख असावेसे वाटते. अखंड सुखप्राप्तीलाच मोक्ष म्हणतात; म्हणून प्रत्येक मनुष्याचे मोक्षप्राप्ती हे ध्येय आहे, असे म्हणता येते. “धर्मस्य ह्यापवर्ग्यस्य” (भाग. स्कं. १-२-९) धर्म हा मुख्यत: मोक्षसुखाच्या प्राप्तीकरिताच आहे, असे भागवतादिकातून सांगितले आहे. पण परमार्थपराङ्मुख अशा विषयासक्त पुरुषांनाही त्यांच्या इच्छेप्रमाणे सुख मिळावे, म्हणून भगवदाज्ञेने धर्मशास्त्र निर्माण करणाऱ्या पुरुषांनी, विषयासक्त पुरुषाची दया येऊन त्याच धर्माचरणाने विषयसुखही मिळेल अशी व्यवस्था करून ठेविली आहे. पण “भवत्यधर्मो धर्मो हि धर्माधर्मावुभावपि। कारणात् देशकालस्य” (महाभारत) देशकालानुसार धर्मच अधर्म होतो व अधर्म धर्म होतो, असे भारतात सांगितले आहे.
कोणत्या वेळी कोणता धर्म आपल्याला कल्याणकारक होईल, हे विषयासक्त पुरुषाला समजणे अत्यंत कठीण असते. “सर्वमात्मनि संपश्यन् नाधर्मे कुरुते मन:” (मनुस्मृ. १२-११८) “नाकृतात्मा वेदयते धर्माधर्म विनिश्चयम्” “महाजनो येन गत: स पंथा:” रजस्तमोगुणी विषयसुखाची वासना नि:शेष नाहीशी झाल्यामुळे, ज्यांच्या ठिकाणी सत्त्वगुणाचा उत्कर्ष झाला व ज्यांनी पूर्ण आत्मज्ञान संपादन केले, अशा पुरुषांच्या मनात अधर्म येतच नाही—म्हणजे अशा पुरुषांनाच धर्माधर्मनिर्णय कळतो, असे मनुस्मृतीत व भारतात सांगितले आहे व “वेदांचा तो अर्थ आम्हांसीच ठावा। येरांनीं वहावा भार माथां” (तु. गा. १८८८) असे तुकाराम महाराजांनीही म्हटले आहे. सारांश, आत्मज्ञान हे धर्माचे निजधाम आहे, हे सिद्ध आहे.
उत्तमाचें उत्तम। पैं जया येतां नाहीं काम। जन्मांतराचें—“तैसें येणें पाहलेया। ज्ञानजात जाय लया। म्हणोनियां धनंजया। उत्तम हें” (ज्ञा. अ. १४-४८) आत्मज्ञानाच्या दृष्टीने बाकीची सर्व ज्ञाने विपरीत आहेत. आत्मज्ञान झाल्यावर ती सर्व ज्ञाने नाहीशी होतात, म्हणून आत्मज्ञान हे जन्मांतराचे खंडण करून पुनर्जन्मच न देणारे आहे.
“जैसी अमृताची चवी निवडिजे। तरी अमृताचि सारखी म्हणिजे। तैसें ज्ञान हें उपमिजे। ज्ञानेसींचि” (ज्ञा. अ. ४-१८३) आत्मज्ञान हे सर्व ज्ञानापेक्षा उत्तम का आहे, हे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनीच आपल्या मुखाने सांगितले आहे.
मोटकें गुरुमुखें उदैजत दिसे। आणि हृदयीं स्वयंभचि असे।
प्रत्यक्ष फावों लागे तैसें। अपैसयाचि॥ ४९॥
अर्थ—श्रीगुरुमुखाने आत्मज्ञानाचा थोडा उदय झाला की, ते आपल्या हृदयात मुळचेच आहे, असा आपोआप प्रत्यक्ष अनुभव येतो.॥ ४९॥
गूढार्थदीपिका—जाणिवेने जाणली जाणारी वस्तू जाणिवेहून निराळी असल्यामुळे जाणली जाते; पण “एवं वस्तूसी जाणो जातां। जाणणेंचि वस्तु तत्त्वतां। मग जाणणें आणि जाणता। कैंचा उरे”॥ १८॥ (अमृ. प्र. ५) “तैसें आपणया आपण। जाणतें नव्हे जाण। म्हणोनि ज्ञानपणेंविण। ज्ञानमात्र जें”॥ २२॥ (अमृ. प्र. ४) ज्या जाणिवेने वस्तू जाणली जाते, त्या जाणिवेच्या ठिकाणी जाणणे आणि जाणता हे राहत नाहीत—म्हणजे ती जाणीव जाणली जात नाही—ती जाणीवच ब्रह्मरूप असून जीवाचे तेच स्वरूप आहे. परंतु जीव भ्रमाने मी ब्रह्मस्वरूप जाणत नाही, असे जे म्हणतो, ती त्याची भ्रांती नाहीशी करण्याकरिता गुरुपदेशाची आवश्यकता आहे.
गुरुही, उपनिषदादी ग्रंथांतून जी आत्मस्वरूपाची चर्चा केली गेली आहे, तदनुसार आत्मस्वरूपाचा बोध करून देतात आणि मी आत्मस्वरूप जाणत नाही, असे आत्मस्वरूपाविषयी प्रगट केलेले अज्ञान जाणणारा तू, त्या अज्ञान भ्रांतीहून निराळा, केवळ ज्ञानस्वरूप आहेस. इतक्याच बोधाने, मी मुळचाच “सर्वदु:खविनिर्मुक्तैकचैतन्यात्मकोऽहमित्येष आत्मानुभव:” (ब्र. सू. ४-१-२) सर्व दु:खरहित केवल ज्ञानमात्र चैतन्यस्वरूप आहे “कोणाचें कांहीं न घेसी। आपुलेंही तैसेंचि न देसी”॥ ६८॥ (अ. प्र. ९) गुरुने माझे काही घेतले नाही किंवा आपले काही दिलेही नाही, असा प्रत्यक्ष आपोआप अनुभव येतो.
तेवींचि गा सुखाच्या पाउटीं। चढतां येईजे जयाच्या भेटी।
मग भेटल्या कीर मिठी। भोगणेयाहि पडे॥ ५०॥
अर्थ—ज्या ब्रह्मवस्तूच्या भेटीला, सुखाच्या पायरी-पायरीने चढता येते आणि मग ब्रह्मवस्तू भेटल्यावर भोक्तेपणालाही मिठी पडते.॥ ५०॥
गूढार्थदीपिका—तेवींचि गा सुखाच्या पाउटीं। चढतां येईजे जयाच्या भेटी—परब्रह्म हे जीवाचे मूळ स्वरूपच आहे, तरी जोपर्यंत परब्रह्माशी त्याचे ऐक्य होत नाही, तोपर्यंत तो ते, आपल्याहून निराळे समजतो आणि म्हणूनच त्याला परब्रह्माशी ऐक्य पावण्याकरिता पायरी-पायरीने चढावे लागते. ह्या पायऱ्या, शुभेच्छा, सुविचारणा, तनुमानसा, सत्त्वापत्ती, असंसक्ती, पदार्थाभाविनी व तूर्यगा अशा सात, योगवासिष्ठात सांगितल्या आहेत.
(१) गुरुमुखाने वेदांताचे श्रवण व शास्त्रसज्जनांच्या साहाय्याने आत्मप्राप्ती करून घेतली पाहिजे अशी जी इच्छा, तिला शुभेच्छा म्हणतात. या पायरीवर चढल्यानंतर संसारदु:खाची उपेक्षा झाल्यामुळे थोडे समाधान प्राप्त होते.
(२) पुढे संत व सच्छास्त्र यांच्या सहवासात वैराग्यपूर्वक आत्मस्वरूपाचा विचार करणे याला सुविचारणाभूमिका म्हणतात.
(३) आत्मस्वरूपाच्या विचाराने विषयाविषयी दृढ वैराग्य उत्पन्न होऊन आत्मस्वरूपाकडेच चित्त लागणे, याला तनुमानसा भूमिका म्हणतात.
विषय हे स्थूल आहेत, म्हणून विषयाकार चित्त स्थूल म्हटले जाते. वैराग्याने चित्ताचे विषयाकार होणे बंद पडले आणि ते सूक्ष्म आत्माकार होऊ लागले म्हणजे त्या चित्ताला तनुमानस म्हणतात. (तनुमानस म्हणजे मनाचा सूक्ष्मपणा).
(४) या तीन भूमिकेंच्या दृढ अभ्यासाने चित्त आत्म्याच्या ठिकाणी स्थिर झाले असता त्याला सत्त्वापत्ती म्हणतात. या भूमिकेवर सत्त्व म्हणजे ब्रह्म, त्याची आपत्ती म्हणजे प्राप्ती होते—म्हणजे या भूमिकेवर ब्रह्मसाक्षात्कार किंवा आत्मसाक्षात्कार होतो.
(५) या चार भूमिकेंच्या अभ्यासाने चित्त विषयांशी संसर्ग न ठेवता आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर होते, याला असंसक्ती भूमिका म्हणतात.
(६) कोणत्याही बाह्य किंवा आंतर पदार्थाच्या आकाराचे चित्त न होता केवळ ते आत्माकार होऊन राहते, तेव्हा ती चित्ताची पदार्थाभाविनी भूमिका होय.
(७) प्रयत्नाने आत्मस्वरूपाकडे चित्त लावले न जाता, जेव्हा ते प्रयत्नावाचून आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर राहते तेव्हा त्या चित्ताची ती तूर्यगा भूमिका होय. तूर्यगाभूमिकेवरच वृत्ती, आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी निश्चळ होते.
या सात भूमिकांवरून चित्त, वरच्या वरच्या भूमिकेवर जाताना, जसे जसे चढते, तसा तसा सत्त्वगुणाचा उत्कर्ष होतो आणि सुखरूप आत्मा त्यात प्रतिबिंबित होत असल्यामुळे सुख वाढत जाते, म्हणून या सात भूमिकांना, सुखाच्या पायऱ्या म्हटले आहे.
मग भेटल्या कीर मिठी। भोगणेयाहि पडे—या सात भूमिकांवर आत्मैक्याची व आत्मसुखाची जाणीव राहते. जाणीव नाहीशी झाली असता निर्विकल्प समाधी साधली जाती.
निर्विकल्प ब्रह्मस्थितीचा अनुभव जीवाला व्यवहारात क्षणोक्षणी जो येत असतो, तो आता श्रीज्ञानेश्वर माउली येथे दाखवीत आहेत.
परी भोगाचिये ऐलीकडलिये मेरे। चित्त उभें ठेलें सुखभरें।
ऐसें सुलभ आणि सोपारें। वरि परब्रह्म॥ ५१॥
अर्थ—पण भोगाच्या अलीकडील काठावरच चित्त केवळ सुखाने भरून राहते, असे ते सुलभ आणि सोपे असून शिवाय तेच परब्रह्मही आहे.॥ ५१॥
गूढार्थदीपिका—‘भोग’ म्हणजे मी सुखी झालो व मला सुख झाले अशी जाणीव. “ऐलीकडलिये मेरे” म्हणजे सुखाच्या भोक्तॄत्वाची जाणीव होण्यापूर्वी, “सुखभरें उभें ठेलें” म्हणजे चित्त केवळ सुखरूप होऊन राहते.
सुखाची जाणीव किंवा मी सुखी झालो, अशी जी वृत्ती, तिचे स्फुरण होण्यापूर्वी चित्त केवळ सुखरूप होऊन राहते. हीच समाधीची स्थिती होय.
कोणताही विषय जाणताना किंवा कोणताही विषय भोगताना मला विषय कळला, ही जाणीव उत्पन्न होते, त्याचप्रमाणे विषय भोगल्यावर मी सुखी झालो किंवा मला सुख झाले, अशी भोगाची जाणीव उत्पन्न होण्यापूर्वीचा क्षण असा असतो की तेव्हा चित्त जाणीवरहित ब्रह्मस्वरूप होऊन राहते. चित्ताच्या या स्थितीला निर्विकल्पसमाधी किंवा ब्रह्मस्थिती म्हणतात, हे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “भोगाचिये ऐलीकडलिये मेरे। चित्त उभें ठेलें सुखभरें” व “वरि परब्रह्म” ह्या चरणांनी दाखविले आहे.
सुलभ आणि सोपारें—ही ब्रह्मस्थिती केवळ संतांच्या कृपेने प्राप्त होते. म्हणून सुलभ आणि कष्टाशिवाय प्राप्त होते, म्हणून सोपी आहे.
परब्रह्मस्थितीची जाणीव व ब्रह्मसुखाचे भोक्तृत्व उठू दिले नाही, म्हणजे जीव निर्विकल्प ब्रह्मस्थितीतच राहतो, असे माउलींनी येथे सुचविले आहे.
पैं गा आणिकही एक याचें। जें हाता आलिया तरी न वचे।
आणि अनुभवितां कांहीं न वेचे। वरी विटेहि ना॥ ५२॥
अर्थ—परंतु, अर्जुना! आणखीही एक या ब्रह्मज्ञानप्राप्तीचा विशेष असा आहे की ही प्राप्ती झाली असता कधी नाहीशी होत नाही, तिचा अनुभव घेत असताना काही कमी होत नाही, शिवाय कधी तिचा वीट येत नाही.॥ ५२॥
गूढार्थदीपिका—जी सावयव वस्तू असते ती नाश पावते, कमी होते व स्वत: विकृत होते पण परब्रह्म हे निरवयव व अविनाशी असल्यामुळे, ते नाश पावणे, कमी होणे किंवा विकृत होणे शक्य नाही, उलट “इयं ज्ञानकला राजन् सकृज्जाताभिवर्धते” ती वाढते म्हणजे व्यापक होते, असे योगवासिष्ठात म्हटले असून “तैसा आत्मत्वें वेष्टिला होये। तो जया तया दृश्यातें पाहे। तें दृश्य द्रष्टेपणेंसीं होत जाये। तयाचेंचि रूप”॥ ४१०॥ (ज्ञा. अ. १८) असे श्रीज्ञानेश्वरमाउलींनीही पुढे अठराव्या अध्यायात सांगितले आहे.
“विटेहि ना” या पदाचा वीट येत नाही असाही अर्थ करता येईल. आत्मा परमप्रेमरूप असल्यामुळे त्याचा वीट येणे शक्य नाही.
येथ जरी तूं तार्किका। ऐसी हन घेसी शंका।
ना येवढी वस्तु हे लोकां। उरली केवीं पां॥ ५३॥
अर्थ—हे तर्क करणाऱ्या अर्जुना! या माझ्या म्हणण्यावर तू कदाचित अशी शंका घेशील की एवढी ही थोर लाभाची वस्तू लोकांपासून वाचली कशी? (म्हणजे लोक तिच्या प्राप्तीची इच्छा का करीत नाहीत?)॥ ५३॥
जे एकोत्तरेयाचिया वाढी। जळतिये आगीं घालिती उडी।
ते अनायासें स्वगोडी। सांडिती केवीं॥ ५४॥
अर्थ—(आपल्यापाशी असलेल्या रकमेत) एक रुपयाने जरी अधिक भर पडत असली तरी जळत्या आगीत देखील उडी घेण्याचे साहस करणारे अनायासे आत्मगोडी कशी सोडतील?॥ ५४॥
गूढार्थदीपिका—येथे “एकोत्तरेयाचिया” या शब्दाचा एक आणि अधिक असा अर्थ आहे. “सहस्रवरी बाहिया। आहाति सहस्रार्जुना राया। तरी तो काय तिया। एकोत्तरावा”॥ १४०॥ (अमृ. प्र. ७) अमृतानुभवातील या ओवीत हा अर्थ आला आहे.
तरी पवित्र आणि रम्य। तेवींचि सुखोपाय सुगम्य।
आणि सुसुख परम धर्म्य। वरि आपणपां जोडे॥ ५५॥
ऐसा आघवाचि हा सुरवाड आहे। तरी जनाहातीं केवीं उरों लाहे।
हा शंकेचा ठाव कीर होये। परी न धरावी तुवां॥ ५६॥
अर्थ—पुन:, हे ज्ञान अत्यंत पवित्र म्हणजे शुद्ध असून, रम्य म्हणजे मनाला तल्लीन करून सोडणारे आहे, तसेच ते सुलभ उपायाने प्राप्त होणारे आहे. ते अत्यंत सुखस्वरूप असून परम धर्मस्वरूप आहे. शिवाय आपणच ते आहो असा अनुभव आणून देणारे आहे.॥ ५५॥ अशा सर्वच प्रकाराने जर आत्मज्ञान उत्तम आहे, तर लोक त्याची प्राप्ती का करून घेत नाहीत, अशी शंका येणे साहजिक आहे, पण ती शंका तू धरू नकोस॥ ५६॥
(श्लोक-३)
अश्रद्दधाना: पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप।
अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥ ३॥
अर्थ—शत्रूला ताप देणाऱ्या अर्जुना! या आत्मज्ञानरूप परमधर्मावर पुरुष श्रद्धा ठेवीत नाहीत, म्हणून ते मला प्राप्त न होता मृत्युरूपी संसारमार्गातच पुन: पुन: परत येतात.॥ ३॥
पाहें पां दूध पवित्र आणि गोड। पासीं त्वचेचिया पदराआड।
परी तें अव्हेरूनि गोचिड। अशुद्धचि सेवी॥ ५७॥
कां कमलकंदा आणि दर्दुरी। नांदणूक एकेचि घरीं।
परी पराग सेविजे भ्रमरीं। येरां चिखलचि उरे॥ ५८॥
ना तरि निदैवाच्या परिवरीं। लोह्या रुतलिया आहाति सहस्रवरी।
परि तेथ बसोनि उपवास करी। कां दरिद्रें जिये॥ ५९॥
तैसा हृदयामध्यें मी राम। असतां सर्वसुखाचा आराम।
कीं भ्रांतासी काम। विषयांवरी॥ ६०॥
अर्थ—अर्जुना! पहा. पवित्र आणि गोड दूध जवळच कातडीरूपी पडद्याच्या आड असते, पण ते टाकून गोचीड रक्ताचेच सेवन करीत असतो.॥ ५७॥ किंवा कमलाचा कंद आणि बेडूक एके ठिकाणीच असतात, पण भ्रमर परागाचेच सेवन करतो आणि बेडकाला चिखलच मिळतो.॥ ५८॥ किंवा दुर्दैवी पुरुषाच्या घरी (त्याच्या पूर्वजांनी) हजारो मोहरा पुरलेल्या असल्या तरी त्याला ठिकाण माहीत नसल्यामुळे तो (दरिद्री) तेथेच राहून उपवास करतो किंवा दारिद्रॺात दिवस काढतो.॥ ५९॥ त्याप्रमाणे सर्वांच्या हृदयांमध्ये सर्व सुखाचा बगीचा असा मी राम आहे, पण मला न जाणणारा भ्रांत पुरुष विषयसुखांचीच इच्छा करतो.॥ ६०॥
गूढार्थदीपिका—मनुष्याच्या बुद्धीला जे खरे वाटते, तेच ती बुद्धी धरून ठेवते. बुद्धीच्या या धरून ठेवण्याच्या व्यापाराला श्रद्धा किंवा विश्वास म्हणतात व त्याच्याच प्राप्तीचा मग इंद्रियांकडून प्रयत्न होतो. अत्यंत सत्य एक आत्माच आहे व इतर सर्व विषयादी संसार खोटा आहे; पण मनुष्य आत्म्याचा विचार करीत नाही, म्हणून मनुष्याची विषयासक्त रजोगुणी बुद्धी विषयाला सत्य समजते व त्या रजोगुणी बुद्धीची तेथेच श्रद्धा बसते.
कोणालाही विषयापासून अखंड सुख मिळाले असा अनुभव नाही, म्हणून विषयापासून अखंड सुखाची इच्छा करणे शुद्ध भ्रांती आहे. अखंड सुख इतरत्र कोठे नसून अखंड सुखाची इच्छा करणाऱ्याच्या ठिकाणीच ते असते, पण रजस्तमोगुणाने घेरलेल्या व देहादिक विषयांवर अहंताममता ठेवून आसक्त झालेल्याची श्रुतिसंतांवर श्रद्धा बसत नाही व त्यांना अखंड सुखाचा लाभ होत नाही.
बहु मृगजळ देखोनि डोळां। थुंकिजे अमृताचा गिळितां गळाळा।
तोडिला परिस बांधिला गळां। शुक्तिकालाभें॥ ६१॥
तैसी अहंममतेचिये लवडसवडी। मातें न पवतीचि बापुडीं।
म्हणोनि जन्ममरणाचिये दुथडीं। डहुळितें ठेलीं॥ ६२॥
अर्थ—(मला सोडून विषयसुखाची इच्छा करणे म्हणजे) पुष्कळ पसरलेले मृगजळ डोळॺांनी पाहून तोंडातील अमृताचा गुळणा न गिळता थुंकून द्यावा किंवा शुक्तिकेची प्राप्ती होते, असे पाहून गळॺात बांधलेला परीस तोडून फेकून द्यावा (याप्रमाणे होय).॥ ६१॥ त्याप्रमाणे देहादिकांच्या ठिकाणी अहंताममतेच्या लगबगीमुळे बिचारे जीव, मला प्राप्त होत नाहीत, म्हणून जन्ममरणाच्या दोन्ही तीरांच्यामध्ये फिरत राहतात.॥ ६२॥
गूढार्थदीपिका—अहंता म्हणजे बुद्धी, मन, इंद्रिये व देह हे मी आहे, असा अहंकार धारण करणे.
ममता म्हणजे बुद्धी, मन, इंद्रियादिकांसह बाह्य विषय माझे आहेत, असा अहंकार धरणे.
ह्या अहंताममतावृत्ती जीवाच्या ठिकाणी अखंड उठत राहतात व जीव तद्रूप होत राहतो, म्हणून या सर्वांच्या अंतर्यामी राहणाऱ्या परमेश्वराला जीव विसरला आहे व त्यामुळे तो जन्मपरंपरा भोगतो. “देहयोगाद्वा सोऽपि” (ब्र. सू. ३-२-६) या सूत्रावर भाष्य करताना आचार्यांनीही म्हटले आहे की, “जीवस्य ज्ञानैश्वर्यतिरोभावोदेहयोगाद्देहेंद्रियमनोबुद्धि विषयवेदनादियोगाद् भवति” जीव मुळात ब्रह्मस्वरूप म्हणजे ज्ञानऐश्वर्यादिसंपन्न आहे, पण देह- इंद्रियादिकांच्या ठिकाणी अत्यंत (अहंता-ममता) अहंकार असल्यामुळे त्याची ब्रह्मरूपता झाकली गेली आहे. याप्रमाणे जीवाची अहंताममता हीच मुख्य उपाधी होय. एवढी उपाधी गेली की तो पूर्णब्रह्मस्वरूप होतो.
येऱ्हवीं मी तरी कैसा। मुखाप्रति भानु कां जैसा।
केंही नसे न दिसे ऐसा। वाणीचा नोहें॥ ६३॥
अर्थ—खरोखर पाहता मी कसा आहे ते सांगतो. ज्याप्रमाणे सूर्य सदा सन्मुख असतो, तसा मी सर्वांच्या समोर आहे. कोठे नाही म्हणून दिसत नाही, असा दुर्मिळ नाही.॥ ६३॥
गूढार्थदीपिका—जेवढे दृश्य दिसते तेवढे सर्व खरोखर दृष्ट चैतन्यच आहे. “यालागीं वस्तुप्रभा। वस्तूचि पावे शोभा। जातसे लाभा। वस्तूचिया”॥ २९१॥ (अमृ. प्र. ७) चैतन्यस्वरूप भगवान, आपल्या प्रेमाचे सुख भोगण्याकरिता आपणच द्रष्टा व दृश्यस्वरूप झाला आहे; म्हणून तोच सर्वत्र आहे व सूर्यप्रकाशाप्रमाणे सुलभ आहे. पण जीवाला हे कळत नाही व तो दृश्याला द्रष्टॺाहून (आपल्याहून) निराळे समजतो. दृश्य द्रष्टॺाहून निराळे आहे असे जीवाला वाटते म्हणूनच त्याला ते दृश्य चेतन दिसत नाही. जडविनाशी असे ते त्याच्या अनुभवाला येते.
आत्मविचाराने म्हणजे परोक्ष ज्ञान होऊन, आत्मा सच्चिदानंदरूप असून तोच सर्व ब्रह्मांडाचे उपादान व निमित्तकारण, म्हणजे तोच एक आहे, दुसरे काही नाही, असे कळून येत असल्यामुळे तो कोठे नाही, असा विकल्प राहत नाही. उलट तो सर्वत्र आहे व कोठेही त्याचा अनुभव घेता येतो, असा निश्चय होतो.
पुढे आत्म्याच्या अपरोक्षज्ञानाने देहादिकांहून मी निराळा सच्चिदानंदस्वरूप आहे, असा अनुभव येऊन देहादिकांवरील अहंता नाहीशी होते आणि पुढे सगुण भगवंताच्या भक्तीने “विषयचि त्यांचा झाला नारायण” सर्व दृश्य, भगवत्स्वरूप भासते आणि ममता अहंकार नाहीसा होतो.
(श्लोक-४)
मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना।
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थित:॥ ४॥
अर्थ—मी आपल्या अव्यक्तमूर्तीने म्हणजे सर्व नामरूपाने नटलेल्या अतींद्रिय व व्यापक अशा सगुण स्वरूपाने सर्व जगात व्यापून आहे. माझ्या ठिकाणी सर्व भूते आहेत, पण मी त्यात नाही.॥ ४॥
माझेया विस्तारलेपणाचेनि नांवें। हें जगचि नोहे आघवें।
जैसें दूध मुरालें स्वभावें। तरी तेंचि दहीं॥ ६४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे स्वभावत:च विरजलेले दूध दही म्हटले जाते, त्याप्रमाणे माझ्या नामरूपाने होणाऱ्या विस्ताराचेच जग हे नाव नाही काय? (म्हणजे परब्रह्माच्या नामरूपाने होणाऱ्या विस्तारालाच जग हे नाव आहे, असे माउलीचे म्हणणे आहे).॥ ६४॥
गूढार्थदीपिका—वर अर्जुनाला भगवंतांनी मी तुला ज्ञानविचार सांगतो असे जे म्हटले आहे, तेच आता भगवान सांगत आहेत.
ज्ञान म्हणजे आत्मवस्तूचे यथार्थ स्वरूप समजणे होय. हे यथार्थस्वरूप जाणले असता विज्ञान म्हणजे प्रपंचाचेही यथार्थ स्वरूप कळून येते.
या श्लोकात भगवान म्हणतात, माझ्या अव्यक्तमूर्तीने हे जग व्यापले आहे. श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “अव्यक्तमूर्ति” शब्दाचा अर्थ “माझिये विस्तारलेपणाचेनि नांवें” असा केला आहे—म्हणजे माझा विस्तारच जग नव्हे काय? असा प्रश्न करून भगवंताचा विस्तार म्हणजेच जग होय, असा सिद्धांत केला आहे.
भगवान अखंड, निरवयव, पूर्ण सच्चिदानंदस्वरूप, अद्वितीय व अविकारी असल्यामुळे तो संकोच पावू शकत नाही किंवा विकास पावू शकत नाही. मग भगवंताचा विस्तार कसा होतो, हे जाणणे आवश्यक आहे.
विस्तार म्हणजे बहुरूप होणे, हेच सर्वांना माहीत आहे. तैत्तिरीयश्रुतीत व त्यावरील भाष्यात आचार्यांनी भगवंताचा विस्तार कसा होतो याचा उलगडा केला आहे. सर्व नामरूपासह अत्यंत एकरूप असलेला परमात्मा “सोऽकामयत। बहु स्यां प्रजायेय” मी बहुरूप व्हावे, अशी इच्छा करता झाला. इच्छा सुखाच्या प्राप्तीकरिता होते. भगवान स्वत: परमसुखरूपच आहे. तेव्हा “आप्तकामस्य का स्पृहा” आप्तकाम परमेश्वराला इच्छा कशी होणार? परंतु ही इच्छा म्हणजे सुखप्राप्तीकरिता नसून परमेश्वराच्या परमप्रेमस्वरूपाची ही स्वाभाविक लीला होय. परमेश्वर ‘एकाकी न रमते’ (बृ. उ. १-४-३) सदा सर्वदा एकरूपच राहत नाही असे सांगितले असून “जे एकचि नव्हे एकसरें” असे माउलींनीही अमृतानुभवात म्हटले आहे. म्हणजे अत्यंत एकरूप राहणे, हा जसा परब्रह्माचा स्वभाव आहे, तसा बहुरूप होणे हाही परब्रह्माचा स्वभावच आहे. “एवमीश्वरस्याप्यनपेक्ष्य किंचित्प्रयोजनान्तरं स्वभावादेव केवलं लीलारूपा प्रवृत्तिर्भविष्यति” (ब्र. सू. २-१-३३) काही एक प्रयोजनावाचून परमेश्वराची, लीलामात्र बहुरूप होण्याची प्रवृत्ती होते, असा भाव वेदांतसूत्राने व त्यावरील भाष्याने दाखविला आहे.
“स्वरूप निर्विकल्प पूर्ण। तेथ मी म्हणावया म्हणतें कोण। ऐसेही ठायीं स्फुरे ‘मी’ पण। ते मुख्यत्वें जाण मूळमाया॥ ७२॥ तया मीपणाच्या पोटीं। म्हणे मजचि म्यां पहावें दिठीं। मजसीं म्यां सांगाव्या गोठी। अत्यादरें भेटी माझी मज होआवी॥ ७३॥ मज माझी अतिप्रीती। माझी मज होआवि रती। माझ्याचि म्यां घेऊनि युक्ती। मज माझी प्राप्ती मद्बोधें व्हावी॥ ७४॥ म्हणे मज मियां आलिंगावें। मज मियांचि संभोगावें। मज मियांचि संयोगावें। नियोगावें स्वामिसेवकत्वें सर्वदा”॥ ७५॥ (ए. भा. अ. ३) इत्यादी ओव्यांतून नाथांनी हाच आशय प्रगट केला आहे. अर्थात परमात्म्याची बहुरूप होण्याची इच्छा परमात्म्याप्रमाणे “सत्यज्ञानलक्षणा: स्वात्मभूतत्वाद्विशुद्धा:” (तै. उ. ३-६) सत्यज्ञानस्वरूप व परमात्म्याशी एकरूप अभिन्नच असते, म्हणून ती शुद्धच असते, असे आचार्यांनी म्हटले आहे.
याचा अर्थ असा की परमात्मा अद्वैतस्वरूप असल्यामुळे मी बहुरूप व्हावे—म्हणजे मी सच्चिदानंदस्वरूपाने बहुरूप व्हावे—अशी तो इच्छा करतो. “नहि पुत्रोत्पत्तेरिवार्थान्तरविषयं बहुभवनम्” मी आपल्या सच्चिदानंदस्वरूपाहून अनेक भिन्न वस्तुरूपाने बहुरूप व्हावे अशी इच्छा करीत नाही, तर “आत्मस्थानभिव्यक्तनामरूपाभिव्यक्त्या............ आत्मस्वरूपापरित्यागेनैव ब्रह्मणाऽप्रविभक्तदेशकाले सर्वावस्थासु व्याक्रियेते। तदेतन्नामरूपव्याकरणं ब्रह्मणो बहुभवनम्” परमात्म्याच्या शक्तिरूपाने परमात्म्याशी एकरूप होऊन राहिलेली अव्यक्त नामरूपे जेव्हा व्यक्त होतात, तेव्हा ती सर्व अवस्थेत आपले नामरूपात्मक स्वरूप कायम ठेवून, परब्रह्माशी अभिन्न एकरूप राहून, परब्रह्मसत्तेवरच व्यक्त होतात. अशा रितीने नामरूपाने व्यक्त होणे हेच परमात्म्याचे बहुभवन होय आणि श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “माझिये विस्तारलेपणाचेनि नांवें” या चरणाने परमात्मा नामरूपाने जो व्यक्त होतो, तोच त्याचा विस्तार होय, असे सुचविले आहे.
सच्चिदानंद परमात्मा अतींद्रिय म्हणजे ज्ञानदृष्टिगम्य आहे, म्हणून त्याच्याशी अभिन्न राहून, त्याच्याच ठिकाणी भासणारा नामरूपात्मक विस्तारही ज्ञानदृष्टिगम्यच आहे, असा वरील श्लोकातील ‘अव्यक्त’ शब्दाचा अर्थ असून, नामरूपाने परमात्मा व्यक्त झाल्यावर सगुणही होतो, हेच ‘मूर्ति’ या शब्दाने दाखविले आहे.
अव्यक्तमूर्ती म्हणजे सर्व नामरूपाने नटलेले परमेश्वराचे व्यापक सगुणसाकार विश्वरूप होय. ज्ञानदृष्टिगम्य अशा या अव्यक्तमूर्तीने मी या जगात कसा व्यापून आहे, हे भगवंताने अर्जुनाला ज्ञानदृष्टी देऊन पुढे अकराव्या अध्यायात प्रत्यक्ष दाखविले आहे.
हा नामरूपाने झालेला परमात्म्याचा विस्तार, परमेश्वराच्या परमार्थसत्तेवरच व परमात्मस्वरूपानेच होत असल्यामुळे, परमात्म्याच्या परमार्थसत्तेवाचून दुसरी सत्ता त्याला राहणे शक्य नाही.
जैसें दूध मुरालें स्वभावें। तरी तेंचि दहीं—श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी परमात्म्याच्या नामरूपविस्ताराला दुधापासून स्वभावत: होणाऱ्या दह्याचा दृष्टांत दिला आहे.
दुधापासून ज्या रितीने दहीरूप कार्य होते, तसे कार्य होण्याला परिणामकार्य म्हणतात. परिणामकार्यात कारण नाहीसे होते व कार्याच्या ठिकाणी कारणाहून भिन्न धर्म उत्पन्न होऊन, कार्यही कारणाहून वस्तुरूपाने भिन्न पडते. दुधाचा दहीरूप जो परिणाम होतो, तो दोन प्रकारचा होतो. दूध काही काल तसेच राहिले, तर आपोआप दहीरूप होते, हा एक प्रकार आणि आंबटाचे विरजण घालून दुधाचे दही करता येते, हा दुसरा प्रकार होय.
परब्रह्माच्या नामरूपाने नटण्यास येथे दुधाचे दही होण्याचा दृष्टांत दिला असला, तरी सावयव विकारी व नाशिवंत अशा वस्तूचाच परिणाम होऊ शकतो आणि परब्रह्म नित्य, निरवयव, अविकारी आणि अद्वितीय असल्यामुळे त्याचे नामरूपात्मक अवस्थांतर होताना त्याचा नाश होतो व ते अवस्थांतर परब्रह्माहून निराळॺा वस्तुरूपाने प्रगट होते, असे मानता यावयाचे नाही; म्हणून दुधाचे आंबट विरजणावाचून स्वभावत: दहीरूप कार्य होण्याचा जो दृष्टांत येथे परब्रह्माच्या नामरूपाने प्रगट होण्याकरिता दिला आहे, त्याचा एवढाच अर्थ आहे की, परमात्मा त्रिगुणात्मक मायेवाचूनच स्वभावाने नामरूपात्मक होतो.
नामरूपात्मक होण्यात तोच उपादान कारण आहे व निमित्त कारणही आहे—म्हणजे तोच आपल्याला नामरूपात्मक करून घेतो. “तदात्मानं स्वयमकुरुत” (तै. उ. २-७) परमात्मा आपणच आपल्याला नामरूपात्मक करून घेतो अशी श्रुतीही आहे आणि या श्रुतीवर आधारलेल्या “आत्मकृते: परिणामात्” (ब्र. सू. १-४-२६) या सूत्रावर भाष्य करताना आचार्यांनीही “स्वयमिति....................निमित्तान्तरानपेक्षत्वमपि प्रतीयते”, “आत्मा विशेषेण विकारात्मना परिणाम: आत्मानमिति” माया वगैरे दुसरे काहीही एक निमित्त नसताना, परमात्मा नामरूपाने व्यक्त होतो, असे म्हटले आहे.
सारांश, नित्य, निरवयव, अविकारी व अद्वितीय सच्चिदानंदरूप असणारा परमात्मा, मायेवाचूनच नामरूपात्मक होतो; म्हणून नामरूपात्मक दशेतही तो पूर्ण अद्वैत ब्रह्मरूपच असतो. अशा पूर्ण अद्वैत ब्रह्मरूप नामरूपात्मक दशेलाच जग हे नाव आहे असा माउलीच्या म्हणण्याचा अर्थ आहे.
कां बीजचि जाहलें तरु। अथवा भांगारचि अळंकारु।
तैसा मज एकाचा विस्तारु। तें हें जग॥ ६५॥
अर्थ—किंवा बीजच जसे झाड होते अथवा सोनेच अलंकार होते, असे हे जग म्हणजे केवळ माझ्या एकाचाच विस्तार होय.॥ ६५॥
गूढार्थदीपिका—परमेश्वराचे नामरूपात्मक होणे परिणामरूप नाही, ते विवर्तरूप आहे, असे माउली सांगत आहेत.
ज्याप्रमाणे प्रथम बीज ही एक वस्तू असते व मग त्यापासून खोड, फांद्या, पाने, फुले, फळे असा विस्तार होतो, पण त्या सर्वांसह एक झाडवस्तुच असते. किंवा सोन्याचे अलंकार अनेक असले, तरी त्या अलंकारासह सोने हीच एक वस्तू असते, त्याप्रमाणे परब्रह्माचा अनेकरूपाने विस्तार झाला, तरी त्याचे अद्वैतरूप एकवस्तुत्व नाहीसे होत नाही. “गुण भूतें विषय करणें। जीव भोक्ता सुखदु:खपणें। ज्ञान क्रिया कर्माचरणें। हें सर्व जाणणें पूर्ण ब्रह्म॥ ७०४॥ साखरेचा फणस प्रबळ। तेथे कांटे त्वचा बीज गोळ। अवघे साखरचि केवळ। तेविं ब्रह्मचि सकळ जगदाकारें”॥ ७०५॥ (ए. भा. अ. ३) “पूर्वावस्थामपरित्यज्यैवावस्थांतरभानं विवर्त:” कारणाचा नाश न होता कारणाहून भिन्न वस्तूने वेगळे न पडता कारणाचा नुसता रूपांतराने प्रत्यय येणे, याला विवर्त असे वेदांतात म्हटले आहे. परमेश्वराची मूळ स्थिती कायम ठेवूनच केवळ नामरूपाने परमेश्वराचे जगद्रूप अवस्थांतर होते, म्हणून हे जगद्रूप अवस्थांतर सच्चिदानंदरूप परमेश्वराचे विवर्तकार्य मानावे लागते व शास्त्रातून तसे सांगितलेही आहे.
हे विवर्तकार्यही दोन प्रकारचे आहे. एक अनध्यस्तविवर्त व दुसरा अध्यस्तविवर्त. ज्या विवर्तात विशेषरूपाने अधिष्ठानभूत वस्तूच प्रतीत होते, त्याला अनध्यस्तविवर्त म्हणतात व ज्या विवर्तात अधिष्ठानभूत वस्तू न दिसता, अधिष्ठानभूत वस्तूच भिन्न वस्तुरूपाने प्रत्ययाला येते, त्याला अध्यस्तविवर्त म्हणतात.
जग हे नाव, परब्रह्माच्या नामरूपात्मक विस्तारालाच असल्यामुळे मुळात जग हे परब्रह्माचे निरुपाधिक किंवा अनध्यस्त विवर्त कार्य आहे. असे हे कार्य “अत: सदात्मना सर्वव्यवहाराणां सर्वविकाराणां च सत्यत्वम्” (छां. उ. ६-३-२) परब्रह्माशी एकरूप आहे म्हणून ते सत्य आहे, असे आचार्य म्हणतात.
हें अव्यक्तपणें थिजलें। तेंचि मग विश्वाकारें वोथिजलें।
तैसें अमूर्त मूर्तिमय विस्तारलें। त्रैलोक्य जाणें॥ ६६॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे हे जग अव्यक्तपणाने थिजल्यासारखे असते. तेच मग विश्वरूपाने प्रगट होते, त्याप्रमाणे अमूर्त असा जो मी, तोच नामरूपाने विस्तारले गेलेले त्रैलोक्य होय, असे जाण.॥ ६६॥
गूढार्थदीपिका—मागीत ६५ व्या ओवीच्या शेवटील चरणात ‘जग’ हा शब्द आला असून, त्यालागूनच या ओवीत ‘हें’ हा शब्द आला असल्यामुळे ‘हें’ हा शब्द मागील ‘जग’ या शब्दाचाच दर्शक आहे हे स्पष्ट आहे.
जगाच्या व्यक्त व अव्यक्त अशा दोन दशा आहेत. अव्यक्तदशेत ते जग थिजल्याप्रमाणे सर्वनामरूपासह एक वस्तुरूप होऊन राहते आणि तेच मग “विश्वाकारें वोथिजलें” म्हणजे अनेक नामरूपात्मक भिन्न भिन्न वस्तुरूपाने प्रगट होते. त्याप्रमाणे अत्यंत एकरूप निर्विकल्प अवस्थेत असलेले सच्चिदानंद परब्रह्म आपल्या स्वभावशक्तीने जे नामरूपाने प्रगट होते, तेच त्रैलोक्य होय, असे श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात. म्हणजे जग दुसरे काही नसून सच्चिदानंद परब्रह्माच्या नामरूप विस्तारालाच जग हे नाव आहे. अर्थात जग मुळात पूर्ण ब्रह्मस्वरूपच किंवा अनध्यस्तविवर्त आहे. “घृताचें थिजलेपण। न मोडितां घृतचि जाण। नाटितां कांकण। सोनेंचि तें॥ ३७८॥ न उकलितां पट। तंतूचि असे स्पष्ट। न विरवितां घट। मृत्तिका जेवीं॥ ३७९॥ म्हणोनि विश्वपण जावें। मग तैं मातें घेयावें। तैसा नव्हें आघवें। सकटचि मी”॥ ३८०॥ (ज्ञा. अ. १४) असे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनीच स्वत: चौदाव्या अध्यायात पुढे सांगितले आहे.
“अव्याकृतनामरूपभेदमात्मभूतमात्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं जगत् व्याकृतनामरूपभेदत्वादनेकशब्द-प्रत्ययगोचरमात्मैकशब्दगोचरं चेति” (ऐ. उ. १-१ शांकर.भाष्य.) परब्रह्माची निरवयव, अविकारी, अद्वितीय सच्चिदानंदरूप अवस्था नाहीशी न होताच, परमेश्वराच्या स्वभावशक्तिस्वरूपाने, परमेश्वराशी अभिन्न एकवस्तुरूप होऊन असलेली, परमेश्वर या शब्दानेच निर्देशिली जाणारी व केवळ परमेश्वरस्वरूपाने अनुभवाला येणारी, नामरूपे पृथक्-पृथक् होऊन अनेक शब्दांनी जेव्हा त्यांची प्रतीती येते, तेव्हा त्याला अज्ञानी जीव, जगत म्हणतो, असे आचार्यही म्हणतात.
महदादि देहांतें। इयें अशेषेंही भूतें।
पैं माझ्या ठायीं बिंबितें। जैसे जळीं फेण॥ ६७॥
अर्थ—बुद्धीपासून देहापर्यंत जी संपूर्ण भूते दिसतात, ती पाण्यावर जसा फेस असतो, त्याप्रमाणे माझ्या ठिकाणी बिंबित झाली आहेत.॥ ६७॥
गूढार्थदीपिका—मागील ओव्यांतून परब्रह्माचा स्वाभाविक नामरूपात्मक विकास जग होय—म्हणजे जग हे मुळात अनध्यस्तविवर्त किंवा एक पूर्ण ब्रह्मवस्तुरूपच आहे, असे माउलींनी प्रतिपादिले आहे.
हे अनध्यस्तविवर्तरूप जगत ज्ञानदृष्टिगम्य आहे. ज्ञानदृष्टी नसलेल्या अज्ञानी जीवाला तेच ब्रह्मवस्तूहून जडविनाशी अशा महदादी भिन्न भिन्न वस्तुरूपाने व भिन्न भिन्न धर्माने प्रतीत होते, म्हणून असे प्रतीत होणारे जग अध्यस्तविवर्तरूप आहे, हे माउलींनी “माझ्या ठायीं बिंबितें। जैसे जळीं फेण” या चरणाने सांगितले आहे.
माझ्या ठायीं—परब्रह्म अमर्याद, व्यापक व अद्वितीय असल्यामुळे त्याहून भिन्न धर्माच्या वस्तूचे अस्तित्व त्यावर कल्पितच असणार हे उघड आहे. पण ज्ञानाचा विषय न होणाऱ्या परब्रह्माच्या निर्गुण स्वरूपावर अध्यास होणे शक्य नाही. ते स्वरूप जेव्हा ज्ञानाचा विषय होईल, तेव्हाच त्याच्यावर अध्यास होऊ शकतो. निर्गुणस्वरूप जेव्हा नामरूपाने नटून, आपणच आपल्याला विषय करते, तेव्हाच विषयरूप झालेल्या अंशावर अध्यासरूप भ्रम होतो; असा आचार्यांनी अध्यासभाष्यात आशय दाखविला आहे. म्हणून माझे सर्व नामरूपाने नटलेले अव्यक्त म्हणजे अतींद्रिय किंवा ज्ञानदृष्टिगम्य असे सगुण स्वरूपच जीवाला त्याच्या अज्ञानामुळे अध्यस्तविवर्त असे जडविनाशी जगद्रूप भासते, असा “माझ्या ठायीं” या चरणाचा अर्थ आहे.
“बिंबितें”—येथे बिंबितें या शब्दाने वरील तत्त्वच श्रीमाउलींनी प्रतिबिंबवादाचा आश्रय करून स्पष्ट केले आहे. “तस्य च प्रतिबिंबस्य सत्यत्वमेवेति प्रतिबिंबवादिन:” (सि. बिं. श्लो. १) प्रतिबिंबवादात, प्रतिबिंब हे बिंबच असल्यामुळे ते सत्य आहे. त्याचे प्रतिबिंबत्व म्हणजे उपाधीमुळे भासणारे त्याचे बिंबाहून निराळे वस्तुत्व व निराळे धर्म हे खोटे किंवा अज्ञानमूलक आहेत, असे मानिले जाते.
येथेही जगत हे परब्रह्माहून निराळी वस्तू नसून, तिचे धर्मही निराळे नाहीत, पण अज्ञानामुळे जगत परब्रह्माहून निराळी वस्तू आहे, असे वाटते व तिचे धर्मही परब्रह्माच्या सच्चिदानंदधर्माहून निराळे असे जडविनाशी प्रतीत होतात, असे माउलींनी “बिंबितें” या शब्दाने सुचविले आहे.
जैसे जळीं फेण—ज्याप्रमाणे जलापासून झालेला फेस जलस्वरूपच असतो, फेस जळाहून निराळी वस्तू आहे, असे अज्ञान्याचे म्हणणे मिथ्या ठरते, त्याप्रमाणे जगत परमेश्वराहून निराळी वस्तू आहे, असे अज्ञान्याचे म्हणणेही खोटे मानले पाहिजे, असे “सतोऽन्यत्वे चानृतत्वम्” (छां. उ. ६-३-२) या पंक्तीने आचार्यांनी प्रतिपादिले असून “अब्रह्मप्रत्यय: सर्वोऽविद्यामात्रो रज्ज्वामिव सर्पप्रत्यय:” (मुंडक. उ. २-२-१२) दोरीवर भासणाऱ्या मिथ्या सर्पाप्रमाणे अब्रह्मप्रत्ययाचे—म्हणजे जडविनाशीस्वरूपाचे— जगत अविद्याजन्य आहे, म्हणजे खोटेच म्हटले पाहिजे, असे मुंडकोपनिषदातही त्यांनी (आचार्यांनी) म्हटले आहे.
परी तया फेनाआंत पाहतां। जेवीं जळ न दिसे पंडुसुता। ना तरी स्वप्नींची अनेकता। चेईलिया नोहिजे॥ ६८॥
अर्थ—पण, अर्जुना! त्या फेसाआत पाणी पाहू गेल्यास दिसत नाही किंवा स्वप्नात आपणच आपल्या कल्पनेनुसार जे अनेकपदार्थरूप होतो, तो आपला अनेकपणा जागृतीत दिसत नाही.॥ ६८॥
तैसीं भूतें इयें माझ्या ठायीं। बिंबती तयांमाजि मी नाहीं।
इया उपपत्ती तुज पाहीं। सांगितलिया मागां॥ ६९॥
अर्थ—त्याप्रमाणे ही सर्व भूतसृष्टी माझे ठिकाणी भासते, पण त्या भूतसृष्टीत मी नाही. हे मागेही तुला अनेक दृष्टांतांनी सांगितले आहे.॥ ६९॥
गूढार्थदीपिका—फेस पाण्यापासूनच होतो, पण पाण्याच्या पातळपणाहून भिन्न अशा घनरूपाने तो प्रतीत होत असल्यामुळे, त्यात जसे पाणी दिसत नाही. किंवा स्वप्नाहून भिन्न असलेल्या जागृती अवस्थेत जशी स्वप्नाची अनेकता राहू शकत नाही, त्याप्रमाणे सच्चिदानंद परमेश्वरावर भ्रांतीने जडविनाशी धर्माने भासत असलेल्या व परब्रह्माहून वस्तुरूपाने भिन्न पडलेल्या मिथ्या जगताच्या ठिकाणी सच्चिदानंद परब्रह्माचा अनुभव येणे शक्य नाही, असे माउलींचे म्हणणे आहे.
म्हणऊनि बोलिलिया बोलाचा अतिसो। न कीजे यालागीं हें असो।
परी मजआंत पैसो। दिठी तुझी॥ ७०॥
अर्थ—सांगितलेल्या गोष्टीच पुन: पुन: सांगून विस्तार करणे योग्य नाही, म्हणून आता हे पुरे. पण माझ्या स्वरूपाच्या ठिकाणी तुझी दृष्टी प्रवेश करो.॥ ७०॥
गूढार्थदीपिका—अज्ञानी जीवाला परब्रह्माचा नामरूपविस्तार, परब्रह्माहून निराळी वस्तू आहे, असे जोपर्यंत वाटते, तोपर्यंत परब्रह्मवस्तू झाकली जाऊन त्याला तिचा अनुभव येत नाही; म्हणून ज्याप्रमाणे फेसांनी झाकले गेलेले पाणी फेस अलग करून घ्यावे लागते, त्याप्रमाणे नामरूपाच्या ठिकाणी कल्पिली गेलेली जगद्वस्तू सोडून देऊन एक सच्चिदानंद परमात्माच नामरूपाने नटला आहे, अशी दृढ बुद्धी ठेविली असता परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धीचा प्रवेश होतो, असे माउली येथे सांगत आहेत.
(श्लोक-५)
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्।
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावन:॥ ५॥
अर्थ—माझ्या ईश्वरस्वरूपाचा विचार करून पाहशील तर माझे—ईश्वरस्वरूप सर्व भूतांचे धारण पोषण करणारे व सर्व भूतांना उत्पन्न करणारे आहे, असे (अज्ञान्याला) वाटत असले तरी मी भूतांच्या ठिकाणी नाही व भूते माझ्या ठिकाणी नाहीत (असे तुला कळून येईल).॥ ५॥
गूढार्थदीपिका—“पतीचेनि अरूपपणें। लाजौनि आंगाचें मिरवणें। केलें जगा येव्हडे लेणें। नामरूपाचें” (अमृ. प्र. १-३०) परब्रह्माच्या ठिकाणी लीन असलेली नामरूपे जेव्हा परब्रह्माच्या स्वभावशक्तीने परब्रह्मावरच व्यक्त होतात, तेव्हा त्या नामरूपाच्या योगाने परब्रह्मच सगुण होते. “म्हणौनि वन्हि आणि ज्वाळ। दोन्ही वन्हीचि केवळ। तेवीं मी गा सकळ। संबंध वावो”॥ १२३॥ (ज्ञाने. अ. १४) ज्याप्रमाणे वन्ही आणि ज्वाळ हे दोन्ही जसा एक अग्नीच असतो त्या दोन भिन्न वस्तू नाहीत, म्हणून त्यांचा कार्यकारणसंबंध खोटा आहे, त्याप्रमाणे परब्रह्म व नामरूपे दोन्ही एक पूर्ण परब्रह्मस्वरूपच आहेत. त्या दोन निराळॺा वस्तू नाहीत; असे भगवान सांगत आहेत.
आमुच्या प्रकृतीपैलीकडील भावो। जरी कल्पनेवीण लागसी पाहों।
तरी मजमाजि भूतें हेंही वावो। जें मी सर्व म्हणउनि॥ ७१॥
अर्थ—अर्जुना! माझ्या प्रकृतीच्या पलीकडील जे स्वरूप आहे ते, जर दुसऱ्या काही वस्तूची कल्पना न करता तू पाहू लागशील, तर मीच सर्व आहे—म्हणजे माझ्या ठिकाणी भूते आहेत, हे म्हणणे व्यर्थ आहे—असे तुला कळून येईल.॥ ७१॥
गूढार्थदीपिका—अविनाशी सच्चिदानंद परब्रह्मापासून जडविनाशी अशा भिन्न धर्माचे जगत कसे झाले, हे दृष्टिसृष्टी व सृष्टिदृष्टी या दोन वादांनी वेदांतशास्त्रांतून सांगितले आहे.
जडविनाशी सृष्टी खोटी किंवा मिथ्या आहे असेच दोन्ही वादांचे तात्पर्य असले, तरी या दोन वादांत संक्षेपत: फरक असा आहे—
(१) सृष्टिदृष्टिवादात, शुद्धब्रह्म, मायाविशिष्ट ईश्वर व अज्ञानोपाधिक जगतरूप जीवसृष्टी असे तीन पदार्थ मानले आहेत, तर दृष्टिसृष्टिवादात “अज्ञानानुपहितं चैतन्यमीश्वर:। अज्ञानोपहितं जीव इति” अज्ञानाला आधार असलेले चैतन्य, जीव असून, त्याच्या अपेक्षेने अज्ञानरहित शुद्ध चैतन्यच ईश्वर आहे, असे दोनच पदार्थ मानले आहेत.
(२) सृष्टिदृष्टिवादात ब्रह्माची पारमार्थिक सत्ता, जीव-जगत-ईश्वर यांची व्यावहारिकसत्ता आणि रज्जुसर्पादिकाची प्रातिभासिकसत्ता, अशा तीन सत्ता मानल्या आहेत, तर दृष्टिसृष्टिवादात परब्रह्माची किंवा ईश्वराची परमार्थिकसत्ता व परब्रह्माव्यतिरिक्त सर्वांची प्रातिभासिक म्हणजे काल्पनिक सत्ता, अशा दोनच सत्ता मानल्या आहेत.
पारमार्थिकसत्ता म्हणजे अविनाशी अस्तित्व, व्यावहारिकसत्ता म्हणजे ब्रह्मज्ञान होईपर्यंत अविनाशी वाटणारे अस्तित्व व प्रातिभासिकसत्ता म्हणजे पदार्थ कळतो, तेव्हाच त्याचे अस्तित्व असणे.
(३) सृष्टिदृष्टिवादात मायोपाधिक ईश्वर सृष्टीचा कर्ता असून दृष्टिसृष्टिवादात जीवाच्या कल्पनेनुसार सृष्टी भासते, असे मानिले जाते.
(४) सृष्टिदृष्टिवादात ईश्वर मायोपहित असला तरी त्याला बंध-मोक्ष नाहीत. तसेच दृष्टिसृष्टिवादात अज्ञानोपहित जो जीव त्यालाही बंधमोक्ष नाहीत.
(५) सृष्टिदृष्टिवादात अज्ञान नाना असून तत्प्रतिबिंबित जीवही अनेक आहेत व त्यांनाच बंधमोक्ष आहेत; पण दृष्टिसृष्टिवादात अज्ञान एकच मानले असून, अज्ञानाचे कार्य जे अंत:करण ते नाना असून त्यात पडलेले प्रतिबिंबरूप जीवाभास अनेक आहेत व त्यांनाच बंधमोक्ष आहेत, असे मानले आहे.
(६) सृष्टिदृष्टिवादात ब्रह्मप्राप्तीकरिता वेदांतविचाराने जीव व ईश्वर या दोघांच्याही उपाधीचा निरास करावा लागतो, पण दृष्टिसृष्टिवादात नुसत्या अंत:करणप्रतिबिंबित जीवाभासाच्या अंत:करणउपाधीचा निरास केला की पुरे. श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “तैसा देहाहंकार नाथिला। हा समूळ जयाचा नाशिला। तोचि परमात्मा संचला। आधींचि आहे”॥ ८४॥ (ज्ञाने. अ. ६) या ओवीतही हेच सांगितले आहे.
(७) सृष्टिदृष्टिवादात कार्यरूप सृष्टीची उत्पत्ती क्रमवार होते, असे मानले जाते, पण ज्याप्रमाणे स्वप्नात बाप व मुलगा एकदमच उत्पन्न होतात, तरी मुलगा, माझा बाप माझ्यापूर्वी उत्पन्न झाला अशी कल्पना करतो, त्याप्रमाणे दृष्टिसृष्टिवादात अनादी षट् पदार्थ सोडून बाकीचा कारणकार्यरूप प्रपंच एकदम उत्पन्न होतो, असे मानले जाते.
हा वाद बौद्धांच्या विज्ञानवादासारखा आहे, अशी कित्येक विद्वानांची गैरसमजूत होते. पण विज्ञानवादात व दृष्टिसृष्टिवादात फरक आहे.
विज्ञानवादात “सर्वं क्षणिकं क्षणिकम्” आत्म्यासह सर्व क्षणिक मानले जाते, तर दृष्टिसृष्टिवादात आत्मा अविनाशी मानला जातो आणि “यावद्दृष्टि: तावत्सृष्टि:” म्हणजे जोपर्यंत पदार्थाचे ज्ञान किंवा पदार्थाची कल्पना आहे, तोपर्यंत पदार्थाचे बाह्य अस्तित्व मानिले जाते व विज्ञानवादी वस्तूचे बाह्य अस्तित्व मुळीच मानत नाहीत.
हा दृष्टिसृष्टिवाद योगवासिष्ठ, बृहदारण्यकोपनिषद्, मांडुक्यकारिका इत्यादी ग्रंथांत निरूपिला गेला असून, हा वादच वेदांतात मुख्य मानला आहे, असे सिद्धांतबिंदूंत श्रीमधुसूदनसरस्वती म्हणतात आणि श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी आपल्या भावार्थदीपिकेत व अमृतानुभवग्रंथात विशेषत: दृष्टिसृष्टिवादच प्रतिपादिला आहे.
या वादानुसार भूतसृष्टी जीवकल्पित आहे, हे आता श्रीज्ञानेश्वर माउली दाखवीत आहेत.
प्रकृती म्हणजे अविद्या किंवा त्रिगुणात्मक माया “न ह्यस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता”॥ १७१॥ (विवेकचू.) ही मनापासून निराळी नाही. मन म्हणजेच अविद्या असे आचार्य म्हणतात, “वायां मन हें नांव। येऱ्हवीं कल्पनाचि सावेव”॥ ११०॥ (ज्ञाने. अ. १३) आणि मन म्हणजे कल्पना, दुसरे काही नाही, असे माउलींनीही म्हटले आहे; म्हणून माया म्हणजेच कल्पना होय.
ही कल्पना दोन प्रकारची आहे. एक यथार्थ कल्पना व दुसरी विपरीत कल्पना. ब्रह्मवस्तू ज्या लक्षणाची सांगितली आहे, तशी ती अंत:करणांत ग्रहण करणे ही यथार्थ कल्पना होय. हिलाच विद्याही म्हणतात आणि शास्त्रावरून ब्रह्मवस्तूचे लक्षण न जाणता, त्या वस्तूची मूळ लक्षणाहून निराळॺा लक्षणाची कल्पना होणे याला विपरीत कल्पना म्हणतात. हिला अविद्या असेही नाव आहे.
येथे ‘प्रकृती’ या शब्दाने विपरीत कल्पनारूप अविद्या घेतली आहे. ही विपरीत कल्पना ज्या परब्रह्म स्वरूपाच्या ठिकाणी होते, त्या परब्रह्माचा, त्या विपरीत कल्पनेशी काही संबंध नसल्यामुळे, ते परब्रह्म अर्थात कल्पनेच्या पलीकडे असते आणि या विपरीत कल्पनेच्या पलीकडे असलेला जो ब्रह्मभाव किंवा ईश्वरभाव आहे, तो नित्य, शुद्ध, बुद्ध, मुक्त, कूटस्थ, निरवयव, अद्वैत सच्चिदानंदघन असा आहे.
या ब्रह्मभावाचा, त्याच्याहून विपरीत लक्षणाच्या भिन्न जगत-वस्तूची कल्पना न करता जर विचार केला तर “परि काळकुटीं चोखट। सुधा कैंची” ज्याप्रमाणे काळकूट विषापासून त्याच्या विरुद्ध धर्माचे अमृत उत्पन्न होणे शक्य नाही, त्याप्रमाणे अस्फुट अद्वैत सच्चिदानंद अशा परब्रह्मापासून त्याच्या विशुद्ध धर्माची जडविनाशी भूतसृष्टीच उत्पन्न होणे शक्य नाही; म्हणून सर्व नामरूपासह एक परब्रह्मच आहे, असा अनुभव येतो. या ठिकाणी जगत हे जीवकल्पित आहे, हा दृष्टिसृष्टिवादाचा सिद्धांत माउलींनी स्वीकारला आहे.
येऱ्हवीं संकल्पाचिये सांजवेळे। नावेक तिमिरेजती बुद्धीचे डोळे।
म्हणोनि अखंडितचि परी झाबळें। भूतभिन्न ऐसें देखे॥ ७२॥
अर्थ—विचार करून पाहता, परब्रह्मावर भासणारी नामरूपे याच्या ठिकाणी परब्रह्म विसरल्यामुळे, परब्रह्माहून भिन्न जगद्वस्तूची जी कल्पना होते, तो संध्यासमय होय. त्या संध्यासमयी बुद्धीचे ज्ञानडोळे, तेवढॺापुरते अंधुक होतात व एक अखंड ब्रह्म असले, तरी ते अंधुक डोळॺांनी नानाप्रकारच्या भूतांनी विभागले गेले असे दिसते.॥ ७२॥
गूढार्थदीपिका—प्रत्येक वस्तू नामरूपात्मक आहे. त्या नामरूपाने ती वस्तू ओळखली जाते. सूर्यप्रकाशात वस्तूची नामरूपे कळून आली म्हणजे ही अमुक वस्तू आहे असा यथार्थ निश्चय होतो; म्हणून त्या वस्तूवर दुसऱ्या वस्तूचा कधी भ्रम होत नाही. पण सायंकाळी जेव्हा कोणत्या वस्तूची ही नामरूपे आहेत, हे स्पष्ट कळून येत नाही, तेव्हा दुसऱ्या वस्तूचा भ्रम होतो.
परब्रह्म सर्व नामरूपासह अखंड एकरूप आहे, पण ही नामरूपे परब्रह्माची आहेत, हे ज्ञान जीवाला नाही. हीच सांजवेळ होय. या सांजवेळेमुळे नामरूपासहित असलेले अखंड परब्रह्म त्याला अनेक नामरूपद्वारा भिन्न भिन्न भूतरूपाने दिसू लागते.
तेचि संकल्पाची सांज जैं लोपे। तैं अखंडितचि आहे स्वरूपें।
जैसें शंका जातखेवों लोपे। सापपण माळेचें॥ ७३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे समोर पडलेल्या माळेवर सर्पाची कल्पना होते आणि सर्पाची कल्पना निघून गेली की, माळेवर सर्प दिसत नाही, त्याप्रमाणे भूतांची कल्पनारूपी सायंकाळ निघून गेली की, ते ब्रह्मस्वरूप अखंडच आहे. ते विभागले गेले नाही, असा अनुभव येतो.॥ ७३॥
गूढार्थदीपिका—जीवाला, वेदांतविचाराने आपल्या नित्यज्ञानदृष्टिरूप साक्षीस्वरूपाचा अनुभव आला म्हणजे सर्वच कल्पित सृष्टीच्या भासाचा नाश होतो व माझ्या कूटस्थ आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी, आत्म्याहून निराळी असलेली जगद्वस्तू पूर्वी केव्हा नव्हती, आता नाही व पुढे कधी राहणार नाही, असा निश्चय होतो.
येऱ्हवीं तरी भूमीआंतूनि स्वयंभ। काय घडेयां गाडगेयांचे निघती कोंभ।
परी ते कुलालमतीचे गर्भ। उमटले कीं॥ ७४॥
अर्थ—नाही तर अर्जुना! जमिनीतून आपोआप घडेगाडग्याचे स्वयंभ कोंभ निघतात काय? परंतु ते सर्व मातीचे घडेगाडगे म्हणजे कुंभाराच्या बुद्धीत जे गुप्त आकार होते, तेच मातीच्या ठिकाणी प्रकट झाले.॥ ७४॥
गूढार्थदीपिका—काही वेदांती असा प्रश्न करतात की “एका वस्तूवर दुसऱ्या वस्तूचा जेव्हा भ्रम होतो, तेव्हा त्याला अधिष्ठानभूत मूळ वस्तूचे अज्ञान आणि ज्या वस्तूचा भ्रम होतो त्या वस्तूच्या अनुभवाचा पूर्वी मनावर संस्कार असतो, पण परब्रह्मावर जेव्हा प्रथमच जीवाला भ्रम झाला, तेव्हा त्याला कारणभूत असणारा पूर्व जगताचा संस्कार नव्हता. मग जगद्भ्रम कसा झाला, हे सांगता येत नाही. पारमार्थिक दृष्टिसृष्टिवादमते, ज्यावेळी जो सृष्टिविषयक पदार्थ मनात येतो, त्याचवेळी व त्याचकाळी तो उत्पन्न झाल्याचे भासते, असे म्हणणे सयुक्तिक ठरते.”
पण हे म्हणणे वेदांताला धरून नाही. जगताचा भ्रम ज्याला होतो त्याला जीव म्हणतात. या जगद्भ्रमाचा आदी किंवा प्रथमच आरंभ मानला, तर हा भ्रम जीवाला झाला, त्याच्यापूर्वी जीव भ्रमरहित मुक्त होता किंवा पूर्ण ब्रह्मस्वरूप होता आणि मग त्याला भ्रम झाला म्हणजे जीवदशा उत्पन्न झाली असा त्याचा अर्थ होतो. असे मानले तर ज्याप्रमाणे आधी ब्रह्मस्वरूप असलेले चेतन जीवदशेला आले, त्याप्रमाणे वेदांतविचाराने व गुरुकृपेने पूर्ण मुक्त झालेले पुरुषही पुन: भ्रमयुक्त होऊन जीवदशेला येणारच. असे झाल्यास वेदांताची मोक्षस्थिती अनित्य होईल व मोक्षाकरिता सांगितलेली साधने व्यर्थ ठरतील.
त्याचप्रमाणे “ब्रह्मभावश्च मोक्ष:” (ब्र. सू. १-१-४) वेदांतांत ब्रह्मभावाला मोक्ष म्हटले असून तो नित्य आहे असे मानले आहे. “नित्यश्च मोक्ष: सर्वैर्मोक्षवादिभिरभ्युपगम्यते” आणि सर्व दर्शनकारांनीही मोक्ष नित्यच मानला आहे. कोणीही अनित्य मानला नाही. मोक्ष अनित्य ठरल्यास ब्रह्मभावच अनित्य ठरतो. जीवाच्या ठिकाणी जो जगद्भ्रम आहे, तो प्रथम केव्हा तरी झाला, असे मानण्यात वरप्रमाणे अनर्थपरंपरा उत्पन्न होते; म्हणून “उत्पत्त्यसंभवात्” (ब्र. सू. २-२-४२) या सूत्रात जीवाची उत्पत्ती संभवत नाही, असा सिद्धांत भगवान व्यासांनी मांडला आहे.
जीवदशेची उत्पत्ती होत नाही, असा सिद्धांत आहे आणि ज्या जगद्भ्रमामुळे जीव पदार्थ मानला गेला, तो जगद्भ्रमही अर्थातच प्रथम केव्हा तरी उत्पन्न होतो असे मानता येत नाही. म्हणूनच सर्व पूर्व वेदांत्यांनी “जीव ईशो विशुद्धा चित् तथा जीवेशयोर्भिदा। अविद्या तत् चित्तयोर्योग:षडस्माकमनादय:” जीव, ईश्वर, शुद्ध चैतन्य, जीव व ईश्वर यांचा भेद, अविद्याभ्रम व त्याचा चैतन्याशी संबंध ह्या सहा गोष्टी अनादी म्हणजे प्रथमारंभरहित आहेत, असे मानले आहे.
वेदांतात दृष्टिसृष्टिवाद प्रमाण मानला असला तरी “अनाद्यतिरिक्तसृष्टिविषय एव दृष्टिसृष्टिस्वीकारात्। कारणात्मना च स्थायित्वस्वीकाराच्च” तो कार्यरूप जगताविषयीच मानला आहे. कार्यरूप जगताचे कारणभूत असे जे अनादी षट्पदार्थ मानले आहेत ते दृष्टिसृष्टिवादातही ब्रह्म सोडून बाकीचे पाच ब्रह्मज्ञान होईपर्यंत स्थिर मानले असल्यामुळे त्यांच्या ठिकाणी दृष्टिसृष्टिवाद मानता येत नाही, असे मधुसूदनसरस्वतींनी अद्वैतसिद्धीत म्हटले आहे. परब्रह्म हे अनादी अनंत आहे.
किंवा अनादिपदार्थाच्या ठिकाणी दृष्टिसृष्टिवाद जर मानला तर अंत:करणवृत्त्यवच्छिन्न जो जीवाभास तोच सृष्टीची कल्पना करीत असल्यामुळे त्यानेच जीव, ईश, जीव व ईश्वर यांचा भेद, अविद्याभ्रम व त्याचा चैतन्याशी संबंध या पाच पदार्थांच्या ठिकाणी अनादित्वाची ब्रह्मज्ञान होईपर्यंत स्थिरत्वाची कल्पना केली आहे असे मानावे लागते. म्हणून दृष्टिसृष्टिवादातही जगद्रूप भ्रम होण्याकरिता पूर्व जगताच्या संस्काराची अडचण येत नाही. “न च सुषुप्तं प्रति संस्कारादेरप्यभावेन तस्य पुन: प्रबोधायोग:। कारणात्मना संस्कारादे: सत्त्वात्” सुषुप्तीत गेलेल्या पुरुषाच्या ठिकाणी संस्कारादी राहत नसल्यामुळे पुन: तो जागा होणार नाही, अशी शंका येत नाही. कारण संस्कारादिकांचा कारणातच अंतर्भाव होत असल्यामुळे ते संस्कारादी स्थिर राहतातच, असे मधुसूदनसरस्वतींनीच म्हटले आहे.
ना तरी सागरींच्या पाणीं। काय तरंगांचिया आहाती खाणी।
ते अवांतर करणी। वारयाची नव्हे॥ ७५॥
पाहें पां कापसाच्या पोटीं। काय कापडाची होती पेटी।
तो वेढितयाचिया दिठी। कापड जाहला॥ ७६॥
जरी सोनें लेणें होऊनि घडे। तरी तयाचें सोनेंपण न मोडे।
येर अलंकार हे वरचिलीकडे। लेतयाचेनि भावें॥ ७७॥
सांगें पडिसादाचीं प्रत्युत्तरें। कां आरिसां जें आविष्करे।
तें आपलें कीं साचोकारें। तेथेंचि होतें॥ ७८॥
तैसी इये निर्मळ माझ्या स्वरूपीं। जो भूतभावना आरोपी।
तयासि तयाच्या संकल्पीं। भूताभास असे॥ ७९॥
अर्थ—किंवा समुद्राच्या पाण्यात तरंगाच्या खाणी आहेत काय? ते वाऱ्याचेच निराळे आनुषंगिक कार्य नव्हे काय?॥ ७५॥ किंवा कापसाच्या पोटात कापडाचा गठ्ठा असतो काय की तो वस्त्र नेसणाऱ्याच्या कल्पनेनुसार कापडरूप झाला?॥ ७६॥ सोने जरी अलंकाररूपाने घडले गेले तरी त्याचे सोनेपण नाहीसे होत नाही. बाकी सोन्याला अलंकार जे म्हटले जाते ते अलंकार घालणाऱ्याच्या वरच्या दृष्टीने असते.॥ ७७॥ सांग बरे, अर्जुना! एखादे ठिकाणी जेथे आपल्या बोलण्याचा प्रतिध्वनी येतो तो किंवा आपल्यासमोर धरलेल्या आरशामध्ये जे (प्रतिबिंब) दिसते ते खरोखर आपले, की तेथेच होते?॥ ७८॥ त्याप्रमाणे माझ्या सर्व नामरूपाने नटलेल्या शुद्ध निरुपाधिक स्वरूपाच्या ठिकाणी जो भूतसृष्टीची कल्पना करतो, त्यालाच त्याच्या कल्पनेमुळे भूतसृष्टी भासते.॥ ७९॥
गूढार्थदीपिका—मातीपासून होणारे गाडगेघडे, समुद्राच्या पाण्यावर उठणारे तरंग, कापसापासून होणारे कापड, प्रतिध्वनी, प्रतिबिंब इत्यादी दृष्टांत, जीवाला शुद्ध सच्चिदानंदस्वरूपाच्या ठिकाणी जगद्भ्रम कसा होतो, हे दाखविण्याकरिता दिले आहेत.
मातीपासून झालेला घडा म्हणजे वस्तुत: मातीलाच आलेला आकार होय, कारण मातीवस्तूहून घडा म्हणून यत्किंचितही निराळी वस्तू नाही. फरक इतकाच झाला की, पूर्वी ज्या आकाराला आपण घडा म्हणत होतो तो आकार नव्हता व घडा हे नावही नव्हते, तेव्हा माती किंवा मातीचा पेंड हे नाव व त्याचा आकार जो होता, तो जाऊन मातीच्याच ठिकाणी घडा हे नाव व दुसरा आकार आला. पण दोन्ही नामरूपात एक मातीच आहे, “अवतरली गाडग्यां घडां। पृथ्वी अनोळख झाली मूढां” (ज्ञा. अ. १८-५४३) हे अद्वैतज्ञान ज्याला नाही, तो पुरुष माती वस्तूहून निराळॺा घडावस्तूची कल्पना करतो व घडावस्तूची ती नामरूपे आहेत, असे समजतो.
त्याचप्रमाणे “कापुसापासोनी होय दोरा। परि तो कापुसचि खरा” (परमामृत) कापसापासून झालेला दोरा कापूसच असतो. पण हे न जाणणारा मूर्ख पुरुष कापसापासून झालेल्या दोऱ्याला कापसाहून निराळी वस्तू समजतो व दोरा हे नाव व त्याचा आकार, दोरा वस्तूची आहेत, असे समजतो.
याप्रमाणेच एका अद्वैतसच्चिदानंद परब्रह्मवस्तूच्या ठिकाणी सर्व नामरूपे आहेत व त्या नामरूपाने ती परब्रह्मवस्तूच नटली आहे. परमेश्वराचे हे स्वरूप निर्मळ म्हणजे शुद्ध निरुपाधिकच आहे. परमेश्वराचे निर्गुणस्वरूप शुद्ध आहे, असे जे वेदांतात म्हटले जाते, त्याचा अर्थ “सत्त्वरजतमांसिगुणा: तद्रहितम्” परमेश्वराच्या ठिकाणी मायेचे सत्त्व, रज, तम हे तीन गुण नाहीत, एवढाच आहे आणि हे स्वरूपही परमेश्वर, मायेवाचून स्वभावशक्तीने घेतो, म्हणून ते शुद्ध निर्गुणच आहे. पण अज्ञानी जीवाला हे ज्ञान नसल्यामुळे तो प्रत्येक नामरूपाच्या ठिकाणी निरनिराळॺा वस्तूची कल्पना करतो.
येथे कोणी अशी शंका घेतील की, जगताचे अधिष्ठानभूत म्हणून तुम्ही वर सांगितलेले स्वरूप सगुण साकार आहे. पण परमेश्वर निर्गुण असून तो नित्य, शुद्ध, बुद्ध, मुक्त, सच्चिदानंदस्वरूप आहे, असे वेदांतात सांगितले आहे.
याचे उत्तर असे की, “सत्यादीनि हि त्रीणि विशेषणार्थानि पदानि विशेष्यस्य ब्रह्मण:” (तै. उ. २-१) विशेष्यरूप परब्रह्माची सत्, चित्, आनंद, शुद्ध, बुद्ध, मुक्त इत्यादी पदे विशेषणरूप आहेत, असे आचार्य म्हणतात.
त्या विशेषणांनी विशेष्य झालेले परब्रह्म सगुणच होणार. अशा विशेषणविशेष्य परब्रह्माला त्रिपादमहानारायणोपनिषदात ब्रह्मविद्यासाकार म्हटले आहे.
तेचि कल्पिती प्रकृति पुरे। आणि भूताभास आधींच सरे।
मग स्वरूप उरे एकसरें। निखळ माझें॥ ८०॥
अर्थ—भूतसृष्टीची कल्पनारूपी प्रकृती नाहीशी झाली की भूताभास मुळी नव्हताच, असा तो होऊन राहतो आणि एक माझे शुद्ध अखंड स्वरूपच उरते.॥ ८०॥
गूढार्थदीपिका—कल्पिती प्रकृति पुरे—येथे “कल्पिती प्रकृति पुरे” या शब्दांनी माउलींनी वेदांतातील एक रहस्य प्रगट केले आहे. ते असे की सच्चिदानंद परब्रह्मापासून निराळे नामरूपात्मक जडविनाशी जगज्जीवादी पदार्थ उत्पन्न झाले आहेत, असे जे वेदांतशास्त्रातून सांगितले आहे, ते काही एक उत्पन्न झाले नसून, त्यांच्या उत्पत्तीची, त्यांच्या निराळॺा वस्तुत्वाची व जडविनाशीपणाची वगैरे केवळ जीवाची कल्पनाच झाली आहे व कल्पनेप्रमाणे ते तसे त्याच्या अनुभवाला येतात.
आणि भूताभास आधींच सरे। मग स्वरूप उरे एकसरें। निखळ माझें—नामरूपादी भूतसृष्टीची कल्पना सोडून पाहता, जेवढे काही वस्तुरूपाने अनुभवले जाते, तेवढे सर्व पूर्ण सच्चिदानंद परब्रह्मच आहे, म्हणून कल्पना नाहीशी झाल्याबरोबर तसाच अनुभव येतो.
आत्मज्ञानाने भूतसृष्टीची कल्पना नाहीशी झाल्यावर भूतसृष्टी भासत होती तेव्हाही ती नव्हती, आताही ती नाही व पुढे कधी होणार नाही अशी तिची त्रैकालिक निवृत्ती अनुभवाला येते.
“दिसतचि स्वप्न लटिकें। हें जागरीं होय ठाउकें। तेविं अविद्याकाळीं सतुकें। अविद्या नाहीं”॥ ३१॥ (अमृ. प्र. ६) भूतसृष्टीचे अस्तित्व केवळ कल्पनामात्र असते, म्हणून ज्ञानानंतर तिची त्रैकालिक निवृत्ती होते असे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी अमृतानुभवातही सांगितले आहे.
हें असो आंगीं भरलिया भवंडी। जैशा भोंवत दिसती अरडीदरडी।
तैसीं आपुलिया कल्पना अखंडीं। गमती भूतें॥ ८१॥
तेचि कल्पना सांडूनि पाहीं। तरी मी भूतीं भूतें माझिया ठायीं।
स्वप्नींही परी नाहीं। कल्पावयाजोगें॥ ८२॥
आतां मीच येक भूतांतें धर्ता। अथवा भूतांमाजि मी असता।
या संकल्पसन्निपाता-। आंतुलिया बोलिया॥ ८३॥
म्हणोनि परियेसीं गा प्रियोत्तमा। यापरी मी विश्वेंसीं विश्वात्मा।
जो इया लटकिया भूतग्रामा। भाव्य सदा॥ ८४॥
रश्मीचेनि आधारें जैसें। नव्हतेंचि मृगजळ आभासे।
माझ्या ठायीं भूतजात तैसें। आणि मातेंही भावी॥ ८५॥
मी ये परीचा भूतभावनु। परी सर्व भूतांसि अभिन्नु।
जैसी प्रभा आणि भानु। एकचि ते॥ ८६॥
हा आमुचा ऐश्वर्ययोग। तुवां देखिला कीं चांग।
आतां सांगें कांहीं एथ लाग। भूतभेदाचा असे॥ ८७॥
अर्थ—हे असो. ज्याप्रमाणे अंगात भोवंड भरली असता आजूबाजूच्या सर्व अरडीदरडी देखील फिरताना दिसतात, त्याप्रमाणे भूतांची कल्पना झाली असता, अखंड आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी भूतसृष्टी भासू लागते.॥ ८१॥ केलेली ती कल्पना सोडून देऊन पाहशील, तर मी भूतांमध्ये आहे व भूते माझ्या ठिकाणी आहेत, असे स्वप्नात देखील मानता येण्याजोगे नाही.॥ ८२॥ अशा स्थितीत मीच एक सर्व भूतसृष्टीला धारण करणारा आहे किंवा भूतसृष्टीमध्ये असणारा आहे, हे म्हणणे कल्पनारूप सन्निपातातील बडबड आहे.॥ ८३॥ हे प्रियोत्तमा अर्जुना! ऐक. मी याप्रमाणे संपूर्ण विश्वाचा आत्मा होऊन मिथ्याभूत सृष्टीचा आधार झालो आहे.॥ ८४॥ सूर्याच्या किरणाच्या आधारावर जसे नसत्या मृगजळाची कल्पना होते, त्याप्रमाणे माझ्या ठिकाणी भूतसृष्टीची आणि भूतसृष्टीच्या ठिकाणी माझी कल्पना केली जाते, असे समज.॥ ८५॥ याप्रमाणे मी भूतसृष्टी उत्पन्न करणारा आहे. तरीपण ज्याप्रमाणे सूर्य व प्रकाश दोन्ही एकच असतात, त्याप्रमाणे मी सर्व भूतसृष्टीशी एकरूप आहे.॥ ८६॥ अर्जुना! ही माझी ईश्वरी घटना तू नीट ओळखलीस ना! मग माझ्या ठिकाणी माझ्याहून भिन्न असा भूतसृष्टीचा संबंध आहे काय, सांग बरे.॥ ८७॥
गूढार्थदीपिका—गीतेत ऐश्वर्ययोग म्हणून जो कित्येक ठिकाणी शब्द आला आहे, याचा अर्थ “सर्व भूतांसि अभिन्नु। जैसी प्रभा आणि भानु। एकचि ते” या चरणाने माउलींनी स्पष्ट केला आहे. सर्व नामरूपासह पूर्ण ब्रह्मस्वरूप होऊन राहणे हा परमेश्वराचा ऐश्वर्ययोग होय असा अर्थ. हा ऐश्वर्ययोग अनुभवाला आला असता जडविनाशी सृष्टीचे नावच राहत नाही.
यालागीं मजपासूनि भूतें। आनें नव्हती हें निरुतें।
आणि भूतांवेगळिया मातें। कंहींच न मनीं हो॥ ८८॥
अर्थ—म्हणून माझ्याहून भूतसृष्टी कधी निराळी नाही व भूतसृष्टीहून मी निराळा आहे, असे कधी मनात येऊ देऊ नकोस.॥ ८८॥
गूढार्थदीपिका—अज्ञानी लोक ज्याला जगत म्हणतात ते खरोखर जगत नसून, सच्चिदानंद परब्रह्माचा निरुपाधिक असा नामरूपाचा आविष्कार आहे, हाच माउलींच्या निरूपणाचा सारांश असून, तो या ओवीत माउलींनी स्पष्ट केला आहे.
मागील श्लोक व त्यावरील विवरणात, जगत हे परब्रह्माचा विवर्त मानला पाहिजे, असे सांगितलेच आहे. “कीं चिद्रत्नाची कीळ। तें हें चराचर सकळ। ऐसी कळा न दिसे तें समूळ। पडळसृष्टि॥” (स्वात्म सुख ७४) हा चराचर प्रपंच परब्रह्मरूपी रत्नाची कांती आहे, असे जोपर्यंत कळत नाही, तोपर्यंत त्या दृष्टीत अविद्यारूपी पडळ (अविद्यालेश) कायम आहे, असे समजावे.
(श्लोक-६)
यथाकाशस्थितो नित्यं वायु: सर्वत्रगो महान्।
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥ ६॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे सर्वत्र संचार करणारा व थोर असा वायू आकाशाच्या ठिकाणी नित्य असतो, त्याप्रमाणे सर्व भूतसृष्टी माझ्या ठिकाणी आहे, असे जाण.॥ ६॥
पैं गगन जेवढें जैसें। पवनहि गगनीं तेवढाचि असे।
सहजें हालविलिया वेगळा दिसे। येऱ्हवीं गगन तेंचि तो॥ ८९॥
अर्थ—जेवढे आकाश आहे, तेवढाच आकाशाच्या ठिकाणी राहणारा वायूही आहे, सहज हालवला गेला, तर तो आकाशाहून निराळा दिसतो; नाही तर आकाशाशी एकरूप होऊन राहतो.॥ ८९॥
गूढार्थदीपिका—भ्रमजन्य कार्याचा असा नियम आहे की, ते ज्या वस्तूवर भासते, त्या वस्तूचे जे परिमाण असेल तेच परिमाण भ्रमजन्य कार्यवस्तूचेही असते. दोरीवर भासणारा सर्प, जेवढी दोरी, तेवढा असतो, त्याप्रमाणे अनंत अशा परब्रह्मावर होणारा जगद्भ्रमही अनंतच भासतो.
तैसें भूतजात माझ्या ठायीं। कल्पिजे तरी आभासे कांहीं।
निर्विकल्पीं तरी नाहीं। तेथ मीचि मी आघवें॥ ९०॥
म्हणऊनि नाहीं आणि असे। हें कल्पनेचेनि सौरसें।
जें कल्पनालोपें भ्रंशे। आणि कल्पनेसवें होय॥ ९१॥
तेंचि कल्पितें मुदल जाये। तैं असे नाहीं हें कें आहे।
म्हणऊनि पुढती तूं पाहें। हा ऐश्वर्ययोग॥ ९२॥
अर्थ—याप्रमाणे माझ्या ठिकाणी भूतांची कल्पना झाली, तर भूते भासतात आणि कल्पना झाली नाही, तर सर्व एक मीच असतो.॥ ९०॥ म्हणून नाही आणि आहे, हे परब्रह्माहून निराळॺा वस्तूची कल्पना करूनच तिच्याविषयी म्हटले जाते. कारण भूतांची कल्पना नाहीशी झाली की भूते दिसत नाहीत आणि भूतांची कल्पना केली जाते तोपर्यंत ती दिसतात॥ ९१॥ आणि भूतसृष्टीच्या भासाला कारण जी कल्पना तीच नि:शेष नाहीशी झाली की, आहे-नाही हे म्हणणे कोठे राहिले? म्हणून अर्जुना! माझी ही ईश्वरीसामर्थ्यघटना कशी आहे, हे पुन: पहा.॥ ९२॥
गूढार्थदीपिका—आकाशात असलेला वायू वाहतो, त्यावेळी तो आकाशाहून निराळा पडतो आणि वाहत नाही तेव्हा आकाशाशी एकरूप असतो. त्याप्रमाणेच भूतसृष्टीची कल्पना झाल्याबरोबर परब्रह्माच्या ठिकाणी परब्रह्माहून निराळॺा अशा भूतसृष्टीची अनिर्वचनीय (काल्पनिक) उत्पत्ती होते आणि तेव्हा तिच्याविषयी आहे—नाही, असे म्हणता येते. भूतसृष्टीची कल्पना जेव्हा नसते, तेव्हा स्वत:सिद्ध निर्विकल्प अशा पूर्ण परब्रह्माच्या ठिकाणी आहे—नाही हे शब्द लागू शकत नाहीत.
ऐसिया प्रतीतिबोधसागरीं। तूं आपणेयातें कल्लोळ एक करीं।
मग जंव पाहासी चराचरीं। तंव तूंचि आहासी॥ ९३॥
या जाणणेयाचा चेवो। तुज आला ना म्हणती देवो।
तरी आतां द्वैतस्वप्न वावो। जालें कीं ना॥ ९४॥
अर्थ—(सर्व नामरूपात्मक देखावा निरुपाधिक सगुण ब्रह्माकार आहे) अशा ज्ञानानुभवरूप समुद्रात, अर्जुना! तू एक ज्ञानानुभवरूप समुद्राचा तरंग होऊन राहा. मग त्या तरंगरूप ज्ञानवृत्तीने चराचर भूतसृष्टीकडे पाहशील, तेव्हा सर्व तूच आहेस, असे तुला कळून येईल.॥ ९३॥ देव म्हणतात, अर्जुना! हा अनुभवरूप बोध तुझ्या ठिकाणी जागृत झाला ना! मग आता आत्म्याहून जडविनाशीधर्माने भिन्न भासणारी भूतसृष्टी खोटी झाली की नाही, सांग.॥ ९४॥
गूढार्थदीपिका—सच्चिदानंद आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी जडविनाशी जगताच्या प्रत्ययाला, कोणत्याच दृष्टीने अवकाश नसल्यामुळे, जडविनाशी जगताचा प्रत्यय काल्पनिक म्हणावा लागतो. “प्रपंच मुळीं झालाचि नाहीं। हें कळलें जयाच्या ठायीं। तोचि देहीं विदेही। निरस्तोपाधि पाहें तो एक”॥ ११७॥ (हस्तामलक).
तरी पुढती जरी विपायें। बुद्धीसि कल्पनेची झोंप ये।
तरी अभेदबोध जाये। जैं स्वप्नीं पडिजे॥ ९५॥
म्हणोनि ये निद्रेची वाट मोडे। निखळ उद्बोधाचेंचि आपणपें घडे।
ऐसें वर्म जें आहे फुडें। तें दावों आतां॥ ९६॥
तरी धनुर्धरा धैर्या। निकें अवधान देईं बा धनंजया।
पैं सर्व भूतांतें माया। करी हरी गा॥ ९७॥
अर्थ—जडविनाशी भूतसृष्टी खोटी आहे, असे कळल्यावरही (ब्रह्माद्वैतबोध दृढ झाला नसल्यामुळे) पुन: जर बुद्धीला कदाचित तिच्या कल्पनेची झोप येईल व द्वैतरूप स्वप्नात पडशील, तर सर्व सच्चिदानंद परब्रह्मच आहे, हा अद्वैतबोध नाहीसा होईल.॥ ९५॥ ह्या कल्पनारूपी झोपेची वाट नि:शेष नाहीशी होईल आणि संपूर्ण सच्चिदानंदस्वरूप मीच झालो आहे असा शुद्ध बोध होईल, असे जे वर्म ते मी आता स्पष्ट करून सांगतो.॥ ९६॥ तर मूर्तिमंत धैर्यस्वरूप अशा धनुर्धारी अर्जुना! माझ्या म्हणण्याकडे उत्तम प्रकारे लक्ष देऊन श्रवण कर. ही जडविनाशी भूतसृष्टी मायाच उत्पन्न करते आणि तीच त्याचा नाश करते.॥ ९७॥
गूढार्थदीपिका—द्वैतरूप संसाराचा अनंत जन्माचा संस्कार असल्यामुळे तो एकदम नाहीसा होऊन अद्वैतब्रह्मदृष्टी दृढ होत नाही. द्वैतबुद्धी नाहीशी होऊन अद्वैतबोध ज्या उपायाने होईल, तो उपाय श्रीज्ञानेश्वर महाराज सांगत आहेत. तो उपाय म्हणजे सर्व भूतसृष्टीची उत्पत्ती व नाश हे दोन्ही केवळ कल्पनारूप मायेनेच होतात, आत्म्याचा येथे काही संबंध नाही, आत्मा केवळ साक्षी आहे, असे जाणून आपण कल्पनेचे साक्षी होऊन राहणे हा होय.
(श्लोक-७)
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम्।
कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥ ७॥
अर्थ—हे कौन्तेय! ही सर्व भूतसृष्टी कल्पाच्या शेवटी माझ्या प्रकृतीत किंवा मायेत लीन होते व कल्पाच्या आरंभी पुन: मी तिला उत्पन्न करतो.॥ ७॥
जिये नांव गा प्रकृती। जे द्विविध सांगीतली तुजप्रती।
एकी अष्टधा भेदव्यक्ती। दुजी जीवरूपा॥ ९८॥
हा प्रकृतीविखो आघवा। तुवां मागां परिसिलासे पांडवा।
म्हणोनि असो काई सांगावा। पुढतपुढती॥ ९९॥
तरी ये माझिये प्रकृती। महाकल्पाच्या अंतीं।
सर्व भूतें अव्यक्तीं। ऐक्यासि येती॥ १००॥
अर्थ—अर्जुना! जिला प्रकृती हे नाव आहे, ती दोन प्रकारची आहे, हे तुला मागे सांगितलेच आहे. एक प्रकृती आठ पदार्थाच्या भेदाने भिन्न अशी असून, दुसरी जीवरूप आहे.॥ ९८॥ हा प्रकृतिविषय मागे तू ऐकलाच आहेस, म्हणून पुन: पुन: काय सांगायचा?॥ ९९॥ महाकल्पाच्या शेवटी ही सर्व भूतसृष्टी माझ्या अव्यक्त प्रकृतीत लीन होते.॥ १००॥
गूढार्थदीपिका—कल्पांत म्हणजे ब्रह्मदेवाच्या रात्रीत सर्व कार्यसृष्टी अव्यक्त होणे आणि महाकल्पांत म्हणजे ब्रह्मदेवासह सर्व सृष्टी अव्यक्त होणे.
ग्रीष्माच्या अतिरसीं। सबीजें तृणें जैसीं।
मागुती भूमीसी। सुलीनें होती॥ १०१॥
कां वार्षिये ढेंढें फिटे। जेव्हां शारदीयेचा अनुघडु फुटे।
तेव्हां घनजात आटे। गगनींचें गगनीं॥ १०२॥
अर्थ—ग्रीष्मऋतूच्या कडक उन्हाळॺात, ज्याप्रमाणे गवत वाळून जाऊन बीजरूप होते व नंतर जमिनीत अगदी लीन होते.॥ १०१॥ वर्षाऋतूंतील अभ्रांचे अवडंबर नाहीसे होऊन, जेव्हा त्यामागून येणाऱ्या शरद्ऋतूचे आगमन व्यक्त होते, तेव्हा संपूर्ण आकाशातील अभ्रे आकाशातच नाहीशी होतात.॥ १०२॥
ना तरी आकाशाचे खोंपे। वायु निवांतचि लोपे।
कां तरंगाकार हारपे। जळीं जेवीं॥ १०३॥
अथवा जागिनलिये वेळे। स्वप्न मनींचें मनीं मावळे।
तैसें प्राकृत प्रकृतीं मिळे। कल्पक्षयीं॥ १०४॥
मग कल्पादीं पुढती। मीचि सृजीं ऐसी वदंती।
तरी इयेविषयीं निरुती। उपपत्ती आईक॥ १०५॥
अर्थ—किंवा आकाशाच्या पोकळीत वायू निवांत होऊन नाहीसा होतो किंवा तरंगाचे आकार पाण्यातच नाहीसे होतात.॥ १०३॥ अथवा जाग आल्याबरोबर स्वप्न मनातल्या मनात मावळते, त्याप्रमाणे प्रकृतीपासून झालेली ही भूतसृष्टी कल्पाच्या शेवटी प्रकृतीतच मिळून जाते.॥ १०४॥ मग कल्पाच्या आरंभी मीच पुन: सर्व सृष्टी निर्माण करतो, अशी जी बोलवा आहे, त्याविषयीचा खरा विचार ऐक.॥ १०५॥
(श्लोक-८)
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुन: पुन:।
भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥ ८॥
अर्थ—अर्जुना! मी प्रकृतीला आपल्या स्वाधीन ठेवून प्रकृतीच्या स्वाधीन असलेली ही संपूर्ण भूतसृष्टी प्रकृतीच्या स्वभावानुसार पुन: पुन: उत्पन्न करीत असतो.॥ ८॥
तरी हेचि प्रकृती किरीटी। मी स्वकीया सहजें अधिष्ठीं।
तेथ तंतुसमवाय पटीं। जेवीं विणावणीदिसे॥ १०६॥
अर्थ—अर्जुना! मी ह्या आपल्या प्रकृतीला सहज अधिष्ठानभूत झालो की तंतूंचा संबंध होऊन असलेल्या वस्त्राच्या ठिकाणी ज्याप्रमाणे वस्त्राची वीण दिसून पडते.॥ १०६॥
गूढार्थदीपिका—तरी हेचि प्रकृती किरीटी— ‘प्रकृति’ शब्दाने येथे जीवाची कल्पनारूप त्रिगुणात्मक प्रकृती घेतली आहे. आत्मस्वरूपाला विसरून जी कल्पना उठते, ती आपोआप त्रिगुणात्मक होते, असे “तैसे अज्ञानांगीकारें। निघाली वृत्ति विखुरे। ते सत्त्वरजद्वारें। तमही होय” (ज्ञाने. अ. १४-१४४) श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी म्हटले आहे.
मी स्वकीया—येथे भगवंतांनी त्रिगुणात्मक प्रकृतीला स्वकीया म्हणजे माझी प्रकृती असे जे म्हटले आहे, ते परमेश्वराची जी मूळ चैतन्यशक्ती तीच जीवाला अज्ञानामुळे त्रिगुणात्मक प्रकृतिरूप भासते, म्हणून जीवाच्या दृष्टीने म्हटले आहे.
“सूर्य अंधारातें नाशी। परी तो संमुख न ये पाशीं। तेवीं मायानियंता हृषीकेशी। परी माया देवासी दृष्ट नव्हे॥ १९४॥” (ए. भा. अ. २५)
एरवी ज्याप्रमाणे सूर्य अंधकाराचा नाश करतो असे म्हटले जाते, पण अंधकार सूर्याला कधीही दिसत नाही, त्याप्रमाणे मायेचा अंगीकार करून परमात्मा सृष्टी निर्माण करतो, असे वेदांतात म्हटले असले तरी जगत् कारण जी माया ती परमेश्वराला कधी गोचर होत नाही; म्हणून परमात्मा मायेचा अंगीकार करून सृष्टी निर्माण करतो, हे म्हणणेही खरे नाही. “प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य” या पदाचा मी प्रकृतीला वश करून—म्हणजे मी प्रकृतीला सहज अधिष्ठानभूत होऊन—असा अर्थ करावा लागतो.
सहजें अधिष्ठीं—परमेश्वराचे प्रकृतीला आपल्या स्वाधीन करणे म्हणजे प्रकृतीला सहज अधिष्ठानभूत होणे किंवा आश्रयभूत होणे होय. परमेश्वराच्या चैतन्यशक्तीचीच त्रिगुणात्मक मायारूपाने जीव कल्पना करतो व ती कल्पना परमेश्वरस्वरूपावरच भासते, म्हणून परमेश्वर सहजच तिला अधिष्ठानभूत होतो. त्याला स्वतंत्रपणे तिचा अंगीकार करावा लागत नाही.
तेथ तंतुसमवाय पटीं—याप्रमाणे जीवाच्या कल्पनारूप त्रिगुणात्मक प्रकृतीला परमात्मा सहज आधार झाला की, कल्पनेनुसार सृष्टी होऊ लागते, हेच “तेथ तंतुसमवाय पटीं। जेवीं विणावणी दिसे” या चरणांनी व पुढील ओवीने दाखविले आहे.
“समवाय” हा न्यायशास्त्रांतील पारिभाषिक शब्द असून त्याचा “नित्यसंबंधस्समवाय:” नित्यसंबंध असा अर्थ आहे, पण तो शब्द येथे संबंध या सामान्य अर्थानेच वापरला गेला आहे.
मग तिये विणावणीचेनि आधारें। लाहाना चौकडिया पटत्व भरे।
तैसी पंचात्मकें आकारें। प्रकृतीचि होय॥ १०७॥
जैसें विरजणियाचेनि संगें। दूधचि आटेजों लागे।
तैसी प्रकृती आंगा रिगे। सृष्टीपणाचिया॥ १०८॥
अर्थ—मग त्या विणकरीच्या आधाराने लहान लहान चौकडॺाने जसे वस्त्र भरले जाते तशी पंचभूतांच्या आकाराची प्रकृतीच होते.॥ १०७॥ ज्याप्रमाणे विरजणाच्या संगाने दूधच आटून दही होते, त्याप्रमाणे प्रकृतीच सृष्टीच्या रूपाने परिणाम पावते.॥ १०८॥
गूढार्थदीपिका—वरील १०६ ते १०८ ओव्यांचे तात्पर्य असे आहे की, परमात्मा जगताला विवर्तोपादान कारण आहे- म्हणजे परमेश्वराची सत्ताच जगताला आधार आहे आणि जीवाची कल्पना ही जी त्रिगुणात्मक प्रकृती, ती जगाचे परिणामउपादानकारण आहे—म्हणजे जीवाची कल्पनाच जगद्रूपाने परिणाम पावते. परमेश्वराची सत्ताच जीवाच्या कल्पनेनुसार सृष्टिरूप भासते, असा भाव.
बीज जळाची जवळीक लाहे। आणि तेंचि शाखोपशाखीं होये।
तैसें मज करणें आहे। भूतांचें हें॥ १०९॥
अर्थ—बीजाला पाण्याचे सान्निध्य प्राप्त झाले की तेच अनेक लहानमोठॺा डाहाळॺाच्या रूपाने विस्तार पावतें, तसा मी भूतांच्या उत्पत्तीला कारण आहे.॥ १०९॥
अगा नगर हें रायें केलें। या म्हणण्या साचपण कीर आलें।
परी निरुतें पाहतां काय सिणले। रायाचे हात॥ ११०॥
अणि मी प्रकृती अधिष्ठीं तें कैसें। जैसा स्वप्नीं जो असे।
मग तोचि प्रवेशे। जागृतावस्थे॥ १११॥
तरि स्वप्नौनि जागृती येतां। काय पाय दुखती पंडुसुता।
कीं स्वप्नामाजी असतां। प्रवास होय॥ ११२॥
या आघवियाचा अभिप्रावो कायी। जे हें भूतसृष्टीचें कांहीं।
मज एकही करणें नाहीं। ऐसाचि अर्थ॥ ११३॥
जैसी रायें अधिष्ठिली प्रजा। व्यापारे आपुलालिया काजा।
तैसा प्रकृती संग माझा। येर करणें तें इयेचें॥ ११४॥
पाहें पां पूर्णचंद्राचिये भेटी। समुद्रीं भरतें अपार दाटी।
तेथ चंद्रासि काय किरीटी। उपखा पडे॥ ११५॥
जड परी जवळिका। लोह चळे तरी चळो कां।
कवण शीण भ्रामका। सन्निधानाचा॥ ११६॥
किंबहुना यापरी। मी निजप्रकृती अंगिकारीं।
आणि भूतसृष्टी एकसरी। प्रसवोंचि लागे॥ ११७॥
अर्थ—बा अर्जुना! राजाने शहर वसविले हे म्हणणे खरे समजले जाते, पण खरोखर पाहू गेले तर शहर वसविताना राजाच्या हाताला काही श्रम करावे लागले काय?॥ ११०॥ आणि मी प्रकृतीचा अधिष्ठाता होतो तो कसा, असे विचारशील तर जसा स्वप्नावस्थेत असलेला मनुष्य जागृतावस्थेत येतो.॥ १११॥ तर स्वप्नावस्थेतून जागृतावस्थेत येताना, अर्जुना! त्याचे पाय दुखतात काय? किंवा स्वप्नात प्रवास केला, तर तो प्रवास होतो काय?॥ ११२॥ या सर्व म्हणण्याचा अभिप्राय हाच की, या भूतसृष्टीच्या उत्पत्तिस्थितिलयाचे मला काही एक करावे लागत नाही. माझा भूतसृष्टीशी संबंधच नाही.॥ ११३॥ ज्याप्रमाणे (प्रजेला) राजा असला की, प्रजा आपआपले व्यापार करते, त्याप्रमाणे माझा व प्रकृतीचा केवळ जीवाने कल्पिलेला संबंध आहे. बाकी सर्व प्रकृतीच करते.॥ ११४॥ हे पहा, अर्जुना! पौर्णिमेला चंद्र पूर्ण झाला की, समुद्राला भरती दाटून येते. तेथे चंद्राला काय श्रम पडतात? सांग बरे!॥ ११५॥ लोखंडाचा तुकडा चुंबकाच्याजवळ असला तर तो ओढला जातो तरी ओढला जावो! पण तेथे चुंबकाला जवळ असण्यात काय श्रम होतात?॥ ११६॥ किंबहुना याप्रमाणे मी आपल्या प्रकृतीचा अंगीकार करतो आणि प्रकृतीपासून भूतसृष्टी एकदम होऊ लागते.॥ ११७॥
गूढार्थदीपिका—परमेश्वरसत्तेचा व प्रकृतीचा नुसता संबंध हाच केवळ भूतसृष्टीच्या उत्पत्तीचे निमित्तकारण आहे.
जो हा भूतग्राम आघवा। असे प्रकृतीअधीन पांडवा।
जैसी बीजाचिया वेलपालवा। समर्थ भूमी॥ ११८॥
ना तरी बाळादिकां वयसां। गोसावी देहसंग जैसा।
अथवा घनावळी आकाशा। वार्षिये जेवीं॥ ११९॥
कां स्वप्नासि कारण निद्रा। तैसी प्रकृती हे नरेंद्रा।
या अशेषाहि भूतसमुद्रा। गोसाविणी गा॥ १२०॥
स्थावरा आणि जंगमा। स्थूळा अथवा सूक्ष्मा।
हे असो भूतग्रामा। प्रकृतीचि मूळ॥ १२१॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे बीजाला वेल-पाने उत्पन्न करण्याची शक्ती भूमीतच आहे, त्याप्रमाणे ही सर्व भूतसृष्टी प्रकृतीच्या स्वाधीन आहे.॥ ११८॥ किंवा बाल्य, यौवन, वार्धक्य या वयाला जसा देहाचा संबंधच मुख्य कारण आहे, किंवा पाऊस पाडणारे मेघ आकाशात जमण्याकरिता वर्षाऋतूच कारण आहे.॥ ११९॥ किंवा स्वप्न पडण्याला जशी निद्राच कारण असते, त्याप्रमाणे नरश्रेष्ठ अर्जुना! ही जीवाची कल्पनारूप प्रकृतीच या सर्व भूतसृष्टीचे मुख्य कारण होय.॥ १२०॥ स्थावर, जंगम, स्थूल, सूक्ष्म या सर्व जीवसृष्टीला प्रकृतीच कारण आहे.॥ १२१॥
(श्लोक-९)
न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय।
उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु॥ ९॥
अर्थ—जडविनाशी जगाच्या उत्पत्ती, स्थिती, लय या कर्माच्या ठिकाणी उदासीन पुरुषाप्रमाणे, आसक्तिरहित, केवळ साक्षीभूत होऊन मी राहत असल्यामुळे ती कर्मे मला बांधू शकत नाहीत.॥ ९॥
म्हणोनि भूतें हन सृजावीं। कां सृजिलीं प्रतिपाळावीं।
इयें करणीं न येती आघवीं। आमुचिया आंगा॥ १२२॥
जळीं चंद्रिकेचिया पसरती वेली। ते वाढी चंद्रें नाहीं केली।
तेवीं मातें पावोनि ठेलीं। दूरी कर्में॥ १२३॥
आणि सुटलिया सिंधुजळाचा लोट। न शके धरूं सैंधवाचा घाट।
तेवीं सकळ कर्मां मीच शेवट। तीं काय बांधती मातें॥ १२४॥
अर्थ—म्हणून भूतसृष्टी निर्माण करावी किंवा निर्माण केलेल्या सृष्टीचे पालन करावे, हे कर्माचे कर्तृत्व माझ्याकडे मुळीच येत नाही.॥ १२२॥ ज्याप्रमाणे पाण्यात चंद्राच्या प्रकाशाचा ताटवा पसरलेला दिसतो, पण तो विस्तार चंद्राने केलेला नसतो, त्याप्रमाणे अज्ञान्याला माझ्याशी कर्माचा संबंध दिसत असला, तरी मी असंग असल्यामुळे खरोखर माझा संबंध मुळीच नसतो.॥ १२३॥ ज्याप्रमाणे समुद्राच्या पाण्याचा लोंढा वाहू लागला असता त्याला मिठाचा बांधलेला बांध थोपवून धरू शकत नाही, त्याप्रमाणे भगवान म्हणतात, अर्जुना! ज्या कर्माचा मीच शेवट आहे—म्हणजे यथार्थ विचाराने सर्व कर्मे मद्रूपच होतात—ती कर्मे मला कशी बांधूं शकतील?॥ १२४॥
गूढार्थदीपिका—या ओवीत भगवान मला कर्माचा बंध होत नाही, असे सांगत आहेत.
कर्माचा बंध म्हणजे कर्तृत्व व फळाचे भोक्तृत्व उत्पन्न होणे होय. कर्तृत्व म्हणजे मी कर्म केले असे वाटणे व भोक्तृत्व म्हणजे कर्माने प्राप्त होणाऱ्या विषयसुखाने मी सुखी झालो असे वाटणे. एका अद्वैत परमेश्वरावाचून दुसरी वस्तूच नाही असे ज्ञान ज्यांना नाही, त्या जीवांनाच कर्म आहे, भोक्तृत्व आहे इत्यादी द्वैत सत्य वाटते व तेच आपल्याला कर्माचे कर्ते व भोक्ते समजून कर्माने बद्ध होतात, पण परमेश्वराला आपल्या अद्वैत सच्चिदानंदघन स्वरूपाचे पूर्ण ज्ञान अखंड असल्यामुळे, त्याच्यावाचून दुसरी वस्तूच भासत नाही व जीवाने खोटेच मानून घेतलेल्या कर्म, कर्तृत्व, भोक्तृत्व, इत्यादिकाचा तो साक्षी होऊन राहतो.
या परमेश्वराचे ज्या जीवाला ज्ञान होऊन मीच तो परमेश्वर आहे, असा अनुभव येतो, त्याच्याही सर्व कर्मकर्तृत्व-भोक्तृत्वाचा अद्वैतबोधामुळे शेवट होतो. अशा परमेश्वराच्या ठिकाणी उत्पत्ति-स्थिति-लय-रूप कर्म व कर्तृत्व कोठून असणार व त्याला ते काय बंधनकारक होऊ शकेल?
धूम्ररजांची पिंजरी। वाजतिया वायूतें जरी होकारी।
कां सूर्यबिंबामाझारीं। आंधारें शिरे॥ १२५॥
हें असो पर्वताचिये हृदयींचें। जेवीं पर्जन्यधारास्तव न खोंचे।
तेवीं कर्मजात प्रकृतीचें। न लगे मज॥ १२६॥
येऱ्हवीं इये प्रकृतिविकारीं। एक मीचि असें अवधारीं।
परी उदासीनाचिया परी। करीं ना करवीं॥ १२७॥
अर्थ—धुराच्या कणांचा पिंजरा शब्द करीत वाहात असलेल्या वायूला थांबवील? की सूर्यबिंबामध्ये अंधार शिरू शकेल?॥ १२५॥ हे असू दे. पावसाच्या धारा पर्वताच्या आतील भागापर्यंत शिरत नाहीत, त्याप्रमाणे प्रकृतीचा झालेला कर्मसमूह मला लागत नाही.॥ १२६॥ खरोखर पाहता या प्रकृतीपासून निर्माण झालेल्या कार्यरूप भूतसृष्टीत एका माझ्यावाचून दुसरी वस्तूच नाही; पण मी तेथे उदासीनाप्रमाणे असून, काही करीत नाही व करवीतही नाही.॥ १२७॥
गूढार्थदीपिका—वेदांतात प्रमाता आणि साक्षी असा चैतन्याचा दोन प्रकारचा भेद केला आहे.
प्रत्यक्षादिक प्रमाणाने वस्तू जाणून ती खरी समजणारा प्रमाता म्हटला जातो. या प्रमात्यालाच जीव म्हणतात आणि जीवाच्या कर्तृत्व, भोक्तृत्व, ज्ञातृत्व, इत्यादी सर्व राहाटीला खोटे समजून—म्हणजे यांपैकी काही एक अस्तित्वात नाही, असे समजून—त्रयस्थाप्रमाणे केवळ पाहत राहणारा याला साक्षी म्हणतात.
जैसा दीप ठेविला परिवरीं। कवणातें नियमी ना निवारी।
आणि कवण कवणिये व्यापारीं। राहाटे तेंही नेणें॥ १२८॥
तो जैसा कां साक्षिभूतु। गृहव्यापारप्रवृत्तिहेतु।
तैसा भूतकर्मीं अनासक्तु। मी भूतीं असें॥ १२९॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे घरात दिवा ठेविला असता तो कोणाला कर्म करण्याला लावत नाही किंवा कोणाला कर्मापासून परावृत्त करीत नाही व कोण कोणता व्यापार करीत आहे, हेही तो जाणत नाही.॥ १२८॥ तो दिवा जसा साक्षीभूत राहून घरातील सर्व व्यापार होण्याला निमित्त होतो, त्याप्रमाणे सर्व भूतात मी असतो, पण त्यांच्या कर्माच्या ठिकाणी मी अनासक्त म्हणजे साक्षीभूत राहतो.॥ १२९॥
गूढार्थदीपिका—परमेश्वराच्या केवळ सत्तामात्रेकरून सृष्टीची उत्पत्त्यादी व सृष्टीतील जीवांची सर्व कर्मे होतात व परमात्मा केवळ साक्षी राहतो.
हा एकचि अभिप्रावो पुढतपुढती। काय सांगों बहुतां उपपत्तीं।
येथ एकहेळां सुभद्रापती। येतुलें जाण पां॥ १३०॥
अर्थ—हा एकच अभिप्राय वारंवार निरनिराळे दृष्टांत देऊन काय सांगू? सुभद्रापती अर्जुना! येथे एकदा एवढे जाण.॥ १३०॥
मयाध्यक्षेण प्रकृति: सूयते सचराचरम्।
हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥ १०॥
अर्थ—मी प्रकृतीचा अध्यक्ष झालो असता—म्हणजे ज्ञानरूपाने प्रकृतीचा साक्षी झालो असता-प्रकृती सर्व चराचर उत्पन्न करते व एवढॺाच माझ्या निमित्ताने, हे अर्जुना! जगताच्या उत्पत्तिनाशादी सर्व घडामोडी होतात.॥ १०॥
जे लोकचेष्टां समस्तां। जैसा निमित्तमात्र कां सविता।
तैसा जगत्प्रभवीं पंडुसुता। हेतु मी जाणें॥ १३१॥
कां जे मियां अधिष्ठिलिया प्रकृती। होती चराचराचिया संभूती।
म्हणोनि मी हेतु हे उपपत्ती। घडे यया॥ १३२॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे भूतांच्या व्यापाराला सूर्य निमित्तमात्र आहे, त्याप्रमाणे, अर्जुना! जगाच्या उत्पत्त्यादिकांचे ठिकाणी मीही निमित्त आहे, असे जाण.॥ १३१॥ कारण मी प्रकृतीला आश्रय झाल्यामुळेच चराचर सृष्टीची उत्पत्ती होते; म्हणून मी जगाच्या उत्पत्त्यादिकाला निमित्तकारण आहे, अशी उपपत्ती दिली जाते.॥ १३२॥
गूढार्थदीपिका—कोणतेही कार्य उत्पन्न होण्याला उपादान व निमित्त अशी दोन कारणे लागत असतात, हे मागे सांगितलेच आहे. जडविनाशी अशा जगद्रूपकार्यात परमेश्वराची एक अखंड सत्ताच भरलेली असल्यामुळे, सत्तारूपाने भगवान, जगताचे विवर्तउपादान कारण आहे. किंवा भगवंताच्या सत्तेच्या ठिकाणीच जगद्रूप वस्तू कल्पिली गेली आहे हे मागे सांगून, आता येथे भगवान आपल्या ज्ञानरूप साक्षीस्वरूपाने जगताचे निमित्तकारणही आहे, हे माउली सांगत आहे.
ज्याप्रमाणे दोन पुरुषांचे भांडण मिटविण्याचे सामर्थ्य असणारा पुरुष ते न मिटविता, तटस्थ होऊन नुसते भांडण पाहत राहिल्यास, तो जसा त्या भांडण्याला अनुमोदन देणारा व भांडण कायम ठेवण्याला निमित्त समजला जातो, त्याप्रमाणे जीव व जीवाची सृष्टिविषयक कल्पना हे दोन्ही साक्षीरूप असलेल्या परमेश्वराच्या ज्ञानाचे विषय झाले की, तो (परमात्मा) अनुमोदन देणारा समजला जाऊन, त्याद्वारा सृष्टीच्या उत्पत्तीचे निमित्त होतो. हेच भगवंताचे अध्यक्ष होणे होय.
आतां येणें उजियेडें निरुतें। न्याहाळीं पां ऐश्वर्ययोगातें।
जे माझ्या ठायीं भूतें। परी भूतीं मी नसें॥ १३३॥
अर्थ—आता माझ्या या सर्व नामरूपाने नटलेल्या व्यापक स्वरूपाकडे या शुद्ध ज्ञानदृष्टीने पहा म्हणजे माझ्या ठिकाणी भूतसृष्टी जीवाला भासते, पण मी त्या कल्पनामात्र भूतसृष्टीत मुळीच नाही, हे तुला कळून येईल.॥ १३३॥
गूढार्थदीपिका—आतां येणें उजियेडें निरुतें—या नामरूपात्मक सृष्टीमध्ये केवळ एक सच्चिदानंद परमेश्वराची सत्ताच भरली आहे, म्हणून नामरूपात्मक भूतसृष्टीचे स्वतंत्र अस्तित्व नाही आणि भूतसृष्टीचे वस्तुत्वही कल्पनाजन्यच आहे असे भगवंतांनी प्रतिपादन केले आहे, म्हणून जडविनाशी भूतसृष्टी मुळीच नाही, असे जाणणे हाच “उजियेडें निरुतें” म्हणजे सत्यज्ञानप्रकाश होय.
न्याहाळी पां ऐश्वर्ययोगातें—या सत्यज्ञानप्रकाशाने पाहिले असता एक सच्चिदानंद परमात्माच नामरूपाने नटला आहे, असा अनुभव येतो.
अथवा भूतें ना माझ्या ठायीं। आणि भूतांमाजी मी नाहीं।
या खुणा तूं कंहीं। चुकों नको॥ १३४॥
हें सर्वस्व आमुचें गूढ। परी दाखविलें तुज उघड।
आतां इंद्रियां देऊनि कवाड। हृदयीं भोगीं॥ १३५॥
अर्थ—किंवा भूतसृष्टी माझ्या ठिकाणी मुळीच नाही व त्या भूतसृष्टीत मी नाही, ही माझी खूण, कधी अर्जुना! विसरू नकोस.॥ १३४॥ हे माझ्या स्वरूपाचे सर्वस्वी गूढ वर्म आहे, पण तुला उघड करून दाखविले आहे. आता इंद्रियांची द्वारे बंद करून—म्हणजे इंद्रियांचे द्वारा विषयाकार न घेता-आपल्या अंत:करणात त्याचा अनुभव घे.॥ १३५॥
गूढार्थदीपिका—हें सर्वस्व आमुचें गूढ—नामरूपासह एक परमात्माच आहे, त्याच्यावाचून दुसरे काही नाही, हाच परमेश्वराचा व सर्व पूर्ण संतांचा अनुभव असतो; पण जोपर्यंत जीवाला नामरूपात्मक हे जगत आहे व ते सत्य आहे असे वाटते, तोपर्यंत त्याला नामरूपासह पूर्ण ब्रह्म आहे असा अन्वयाचा अनुभव येत नाही व श्रीगुरु तो देतही नाहीत; म्हणूनच या अनुभवाला गूढ म्हटले आहे.
परी दाविलें तुज उघड—पण भगवद्भक्तालाच हा अन्वयाचा अनुभव सुखाने येत असल्यामुळे व अर्जुन भक्त असल्यामुळे, भगवान “दाखविलें तुज उघड” तुझ्यापाशी हा अनुभव उघड केला आहे, असे म्हणत आहेत.
इंद्रियां देऊनि कवाड। हृदयीं भोगीं— सर्वनामरूपासह पूर्ण ब्रह्म आहे, असा अन्वयाचा अनुभव येण्याकरिता “इंद्रियांची द्वारे बंद कर” म्हणजे अंत:करणात सगुण परमेश्वराला धरून ठेव, असा येथे सगुणाचा अन्वयाने अनुभव घेण्यास सांगितले आहे.
सच्चिदानंद भगवंताला विसरून, बाह्य सृष्टी सत्य आहे, अशी दृढ समजूत झाल्यामुळे, अंत:करणाला इंद्रियद्वारा सृष्टीतील विषयाच्या आकाराचे होण्याची जी सवय पडली, ती कायम आहे, तोपर्यंत नामरूपासह पूर्ण सच्चिदानंद परब्रह्म आहे, असा अनुभव येणे शक्य नाही.
नामरूपात्मक सगुण परमात्म्याचे इंद्रियांना ध्यान लागून, हृदयात ते ध्यान ठसले गेले की, सर्व विषयच परमात्मस्वरूप आहेत असा अन्वयाचा अनुभव येतो. “विषय तो त्यांचा झाला नारायण” “विषयीं विसर पडला नि:शेष। आंगीं ब्रह्मरस ठसावला” असा तुकाराम महाराजांनी आपला अनुभव सांगितला असून “अनंतवेशें अनंतरूपें देखिलें म्यां त्यासी”, “लाजलें गे माय आतां कवणा ओवाळूं। जिकडे पाहे तिकडे अवघा गोविंद गोपाळु” इत्यादी वचनांनी माउलींनी व नामदेव महाराजांनी असाच आपला अनुभव सांगितला आहे.
नाथ म्हणतात “ब्रह्म इंद्रियां गोचर नसे। गुण गेलिया डोळां दिसे। हे अनुभवियासीचि भासे। बोलावें ऐसें तें नव्हे” (ए. भा. अ. ९-१५१)
व्यतिरेककाली जे परब्रह्म इंद्रियांना गोचर होत नाही, ते परब्रह्म अन्वयाने सत्त्वादी त्रिगुणाची नि:शेष निवृत्ती झाली असता, डोळॺानेही दिसू लागते—म्हणजे नामरूपासह ब्रह्म पूर्ण निरुपाधिक आहे, असा अनुभव येतो.
नाथांनी व्यतिरेक आणि अन्वय यांचा उलगडा आपल्या ग्रंथातून केला आहे. “कारणापासोनि कार्य अभिन्न। या नांव अन्वय जाण। कार्य मिथ्या सत्य कारण। तें व्यतिरेक लक्षण विधातिया ऐक” (ए. भा.) कार्य पूर्ण कारणरूपच असते, असे पाहणे याला अन्वय म्हणतात आणि कारण खरे असून कार्य खोटे आहे असे पाहणे याला व्यतिरेक म्हणतात.
हा दंश जंव न ये हाता। तंव माझें साचोकारपण पार्था।
न सांपडे गा सर्वथा। जेवीं तुषीं कण॥ १३६॥
अर्थ—हे खरे वर्म जोपर्यंत अर्जुना! हाती येत नाही, तोपर्यंत ज्याप्रमाणे भुश्यात धान्याचा कण सापडत नाही, त्याप्रमाणे माझे यथार्थ स्वरूप समजत नाही.॥ १३६॥
गूढार्थदीपिका—हा दंश जंव न ये हाता—नामरूपाचे कारण जे सच्चिदानंद ब्रह्म, त्या परब्रह्माशी कार्यरूप नामरूपे यांचे पूर्ण ऐक्य आहे—म्हणजे नामरूपे ही पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहेत—हा अन्वयबोध येथील दंश म्हणजे वर्म होय.
तंव माझें साचोकारपण पार्था। न सांपडे गा—अन्वय दृढ झाल्याखेरीज नुसत्या व्यतिरेक विचाराने—म्हणजे ब्रह्म सत्य आहे व नामरूपे मिथ्या आहेत या विचाराने—कृतार्थता किंवा परमानंदाचा लाभ होत नाही.
येऱ्हवीं अनुमानाचेनि पैसें। आवडे कीर कळलें ऐसें।
परी मृगजळाचेनि वोलांशें। काय भूमी तिमे॥ १३७॥
जें जाळ जळीं पांगिलें। तेथ चंद्रबिंब दिसे आतुडलें।
परी थडिये काढूनि झाडिलें। तेव्हां बिंब कें सांगें॥ १३८॥
तैसें बोलवरी वाचाबळें। वायांचि झकविजती प्रतीतीचे डोळे।
मग साचोकारें बोधावेळे। आथि ना होईजे॥ १३९॥
अर्थ—एरवी व्यतिरेक विचारात कराव्या लागणाऱ्या अनुमानाच्या योगाने, ब्रह्मस्वरूप कळले असे वाटते खरे, पण मृगजळाच्या ओलाव्याने जमीन ओली होते काय?॥ १३७॥ पाण्यात जाळे पसरले असता, त्यात चंद्रबिंब सापडले असे दिसते, पण जाळे बाहेर काढून झाडल्यानंतर त्या जाळॺात चंद्रबिंब राहते काय? सांग बरे!॥ १३८॥ त्याप्रमाणे वाचेच्या बळावर शब्दांनी माझ्या स्वरूपाचा कितीही विचार केला, तरी ते शब्द आपल्या अनुभवदृष्टीला फसवितात. मग नुसत्या शब्दाने खरोखर अनुभव आला काय, हे पाहू गेल्यास, तो आला नाही व येणे शक्य नाही, असे कळून येते.॥ १३९॥
गूढार्थदीपिका—सत्त्वं न चेद्धातरिदं निजं भवेत् विज्ञानमज्ञानभिदापमार्जनम्। गुणप्रकाशैरनुमीयते भवान् प्रकाशते यस्य च येन वा गुण: (भाग. स्कं. १०-२-३५) नामरूपासह पूर्ण सच्चिदानंद ब्रह्म आहे, अशा अन्वयविचाराने सगुण साकार परमेश्वराचा आश्रय केला नाही, तर परब्रह्म सत्य आहे व नामरूपे मिथ्या आहेत, या नुसत्या व्यतिरेक विचाराने अज्ञान नाहीसे करणारे विज्ञान म्हणजे अपरोक्ष ज्ञान हाती लागत नाही. ते ज्ञान, ज्याच्या योगाने गुण प्रकाशित होतात ते परब्रह्म होय, असे आनुमानिकच राहते, असे श्रीमद्भागवतात म्हटले असून तोच आशय श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “येऱ्हवीं अनुमानाचेनि पैसें” इत्यादी चरणांनी सांगितला आहे.
अवतरणिका—वर सांगितल्याप्रमाणे नामरूपासह पूर्ण ब्रह्म असलेल्या सगुण साकार परमेश्वराचे ध्यान लागले, तरच सर्व नामरूपासह पूर्ण ब्रह्म आहे, असा अन्वयाचा व्यापक अनुभव येतो. अशा रितीने परमेश्वराला जाणणे हेच त्याचे खरे जाणणे होय. म्हणून नामरूपासह सगुण साकार झालेल्या परमेश्वराचा अनादर करणाऱ्यांची भगवंतांनी मूर्ख म्हणून निंदा केली आहे.
(श्लोक-११)
अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्।
परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥ ११॥
अर्थ—मी मनुष्यदेहासारखा देह धारण केला, तरी मी सर्व ब्रह्मांडाचा स्वामी आहे, हा माझा शुद्ध ब्रह्मभाव, मूर्ख लोक जाणत नसल्यामुळे, ते माझ्या सगुण साकार स्वरूपाला तुच्छ लेखतात.॥ ११॥
गूढार्थदीपिका—जी वस्तू इंद्रियगोचर असून तुच्छ वाटते, तिचाच अनादर होत असतो. परमेश्वराचे निर्गुणस्वरूप इंद्रियातीत असून, सर्व जीवांचे ते परमप्रिय आत्मस्वरूप असल्यामुळे, त्या स्वरूपाचा कोणी अनादर करतात, असे भगवंताचे म्हणणे संभवत नाही.
परमेश्वराचे सगुणस्वरूप सर्वांना अवतारकाळी इंद्रियगोचर होत असल्यामुळे, त्या स्वरूपाविषयी अनादर संभवतो, म्हणून येथे भगवंतांनी आपल्या सगुणस्वरूपाचा अनादर करणाऱ्यांनाच मूर्ख म्हटले आहे, असे म्हणावे लागते.
ह्या मुद्द्याचा अंगीकार करूनही या श्लोकाचा अर्थ कित्येक असा करतात की, (मानुषीं तनुम्) मनुष्याच्या देहाप्रमाणे पांचभौतिक देह मी घेतला, तरी मी आपल्या अविनाशी व सर्व ब्रह्मांडाचा स्वामी अशा ब्रह्मभावाला विसरत नसतो. हे न जाणता माझ्या सगुणस्वरूपाचा अनादर करणारे मूर्ख होत, असे भगवान म्हणतात.
दुसरे कित्येक असा अर्थ करतात की, मी आपल्या नामरूपात्मक सगुण साकार देहासह पूर्ण सच्चिदानंद ब्रह्मस्वरूपच असल्यामुळे, मी अविनाशी आहे व सर्व ब्रह्मांडाचा स्वामी आहे, पण हे न जाणता माझ्या सगुण स्वरूपाचा अनादर करणारे मूर्ख होत, असे भगवान म्हणतात.
यापैकी कोणता अर्थ वेदांताला अनुसरून आहे, हे आता पाहू—
(१) जीव या ज्ञानऐश्वर्यसंपन्न अशा परमेश्वराचाच अंश असताना त्याची ऐश्वर्यसंपन्न परमेश्वरस्थिती का नाहीशी झाली, याचा विचार वेदांतसूत्रात केला गेला असून “देहयोगाद्वा सोऽपि” (ब्र. सू. ३-२-६) या सूत्राने भगवान व्यासांनी व त्यावरील भाष्यात आचार्यांनी पांचभौतिक देहामुळे जीवाचा ईश्वरभाव नाहीसा झाला असे म्हटले आहे. याचा अर्थ असा की पांचभौतिक देह हा ब्रह्मभावाची विस्मृती करणारा आहे, असा वेदांताचा सिद्धांत आहे.
इतर वेदांतग्रंथांतूनही, आत्मविस्मृती, आत्मविस्मृतीमुळेच कर्म व कर्माने पांचभौतिक देहाची प्राप्ती होते असाच पांचभौतिक देहाच्या प्राप्तीचा क्रम सांगितला आहे. या क्रमावाचून दुसऱ्या कोणत्याही प्रकाराने पांचभौतिक देहाची प्राप्ती होते, असे वेदांतात कोठेही मानले नाही. म्हणून परमेश्वराला पांचभौतिक देहाची प्राप्ती होऊन, त्याचा परंभाव म्हणजे ब्रह्मभाव कायम राहतो किंवा आपला परंभाव कायम ठेवून-म्हणजे आत्मविस्मृती न होऊ देता-परमेश्वर पांचभौतिक देह धारण करू शकतो, असे वेदांताला अनुसरून म्हणता येणे शक्य नाही आणि परंभाव कायम ठेवून, परमेश्वर पांचभौतिक देह धारण करू शकत असेल, तर तसे पांचभौतिक जडविनाशी सगुणस्वरूप भगवंतांनी व सर्व संतांनी तुच्छच मानले असल्यामुळे, त्याचा अनादर करणाऱ्यांना भगवान मूर्ख म्हणतील, असे संभवत नाही.
(२) आत्मज्ञानाने आत्मविस्मृती व कर्म नाश पावून मुक्त झाल्यावर मुक्तांना जर पांचभौतिक देह, पुन: घेता येत नाही, तर जे अवतार—
(श्लोक-१४)
ब्रह्माविष्णुमहेशानामाविर्भावाऽपि ये द्विजा:।
परमात्मविभागस्था न जीवव्यूहसंस्थिता:॥ १४॥
परमेश्वर कोटीतच असतात—म्हणजे नित्यमुक्त असतात—त्यांना पांचभौतिक देह घेता येतो, असेही वेदांताच्या आधारे म्हणता येणे शक्य नाही.
म्हणून माझा देह पांचभौतिक असला, तरी माझा परंभाव कायमच असतो हे न जाणता, माझा अनादर करणारे लोक मूर्ख होत, असे भगवंताचे म्हणणे आहे, असा वरील श्लोकाचा अर्थ करता येत नाही. परिशेषात, अखंड सच्चिदानंदरूप असलेल्या परमेश्वराचा सगुण विग्रहही पूर्ण ब्रह्मस्वरूपच असतो; म्हणून त्याचा अनादर करणाऱ्यांना भगवंतांनी मूर्ख म्हटले आहे असा या श्लोकाचा अर्थ करणेच वेदांतसिद्धांताला धरून होते.
परमेश्वराचा अवतार सदेहसच्चिदानंदरूपच असतो, असे श्रुत्यादिकातून प्रतिपादिलेल्या वेदांतशास्त्राचे मत आहे.
“पूर्णमद: पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते” (बृ. उ. ५-१-१) या श्रुतीत व त्यावरील भाष्यात आचार्यांनी ब्रह्म पूर्ण, अफूट, सच्चिदानंदस्वरूप असून, त्यापासून झालेले कार्यरूप जगतही, पूर्ण सच्चिदानंदस्वरूपच आहे, असे म्हटले आहे.
पांचभौतिक दिसणारे जगत, जर खरोखर सच्चिदानंदस्वरूपच आहे, तर अवतारदेह पांचभौतिक असतो असे कशाच्या आधारे म्हणता येईल? मुळात सच्चिदानंदस्वरूप असलेली सृष्टी, अज्ञान्याला जशी पांचभौतिक दिसते, तसा सदेह सच्चिदानंद परमेश्वराचा देहही अज्ञान्याला पांचभौतिक वाटतो, असा या श्रुतीचा व त्यावरील भाष्यातून आशय निघतो.
भगवान मायेनेच देह धारण करतो, असेही कोठे कोठे वेदांतशास्त्रातून सांगितले आहे, पण आत्मज्ञानाने माया नाश पावते व भगवान नित्य आत्मज्ञानी आहे. अशा भगवंताच्या ठिकाणी माया म्हणजे अविद्या राहणे शक्यच नाही. म्हणून येथील ‘माया’ शब्दाचा अविद्या असा अर्थ नसून, विद्या असा करावा लागतो आणिविद्या ही सच्चिदानंदस्वरूप असल्यामुळे, भगवंताचा देह ब्रह्मस्वरूपच ठरतो, हे मागे (अ. ४-श्लो. ६) विशद केलेच आहे.
किंवा ‘माया’ शब्दाचा अविद्या असाच अर्थ केला, तर वेदांतसिद्धांताला बाध न येऊ देता, “भगवान मायेने देह धारण करतो” या वचनाचा असा अर्थ करावा लागतो की, ज्याप्रमाणे पाण्यावर तरंग उत्पन्न होण्याला, वायू हा निमित्त असला तरी तो तरंगात राहत नाही. किंवा तरंग त्याचा बनलेला नसतो, तो पाण्याचाच असतो. त्याप्रमाणे जीवाच्या ठिकाणी असणारी त्रिगुणात्मक माया, शुद्ध सच्चिदानंद निरुपाधिक परब्रह्माच्या सगुण साकार देहाला निमित्त असली, तरी त्यात ती मुळीच नसते. किंवा भगवंताचा तो साकार देह मायेचा बनलेला नसतो, शुद्ध परब्रह्माचाच बनलेला असतो.
सारांश, परमेश्वराचा अवतारदेह पूर्ण ब्रह्मस्वरूप असतो, असेच वेदांतविचाराने सिद्ध होते.
संतांनीही असाच आपला अनुभव सांगितला आहे—
“भगवद्देह चैतन्यघन। तेथ वसेना देहाभिमान”॥ ४५॥ (ए. भा.)
“केवळ चैतन्यविग्रहो। सत्यसंकल्प भगवद्देहो”॥ ५४॥
“निर्गुणाहूनि सगुण न्यून। म्हणे तो केवळ मूर्ख जाण।
सगुण निर्गुण दोन्ही समान। न्यून पूर्ण असेना”॥ १४५७॥ (ए. भा. अ. ११)
“घृतकाठिन्यवन्मूर्ति: सच्चिदानंदलक्षणा।” (सूतसंहिता य. वै. खं. अ. ५)
अर्थ—ज्याप्रमाणे पातळ तूप थिजले म्हणजे साकार होते, त्याप्रमाणे सच्चिदानंद निराकार स्वरूपाची सच्चिदानंद साकारमूर्ती बनते.
“अथ च रामकृष्णाद्यवतारेष्वद्वैतपरमानन्दलक्षणपरब्रह्मण: परमतत्त्वपरमविभवानुसंधानं स्वीयत्वेनश्रूयते सर्वत्र.........तस्मात् परब्रह्मण: परंमार्थत: साकारनिराकारौ स्वभावसिद्धौ” (त्रिपाद्विभूतिमहानारायण उपनिषद् अ. २)
“रामकृष्णादी अवतारांच्या ठिकाणी अद्वैत परमानंदलक्षणात्मक परब्रह्माचे परमतत्त्व व परमैश्वर्याचे अनुसंधान असते असे सर्वत्र सांगितले आहे. म्हणून परब्रह्माची साकारनिराकार दोन्ही रूपे स्वभावसिद्ध आहेत.”
निर्गुण, निरवयव, निराकार परमात्मा सगुणसाकार कसा होतो, अशी सामान्य माणसाला शंका येते. त्याला नाथांनी “तूं स्वलीला देह कैसा धरिसी। अवतारचरित्रें कैसीं करिसी। कैसेनि तो देहो सांडिसी। हें ब्रह्मादिकां कळेना”॥ २६८॥ (ए. भा. अ. ३०) असे उत्तर दिले आहे.
किंबहुना भवा बिहाया। आणि साचें चाड आथि जरी मियां।
तरि तूं गा उपपत्ती इया। जतन कीजे॥ १४०॥
येऱ्हवीं दिठी वेधली कवळें। तैं चांदिणियातें म्हणे पिवळें।
तेवीं माझ्या स्वरूपीं निर्मळें। देखिती दोष॥ १४१॥
अर्थ—किंबहुना अर्जुना! तुला या संसाराचे भय वाटत असेल व माझी प्राप्ती व्हावी अशी जर खरी इच्छा असेल तर आता सांगितलेली सयुक्तिक विचारसरणी नीट लक्षात ठेव.॥ १४०॥ नाही तर, डोळॺाला कावीळ रोग झाला असता, तो रोगी चंद्राच्या पांढऱ्या स्वच्छ प्रकाशालाही पिवळा म्हणतो, त्याप्रमाणे माझ्या निर्मळ-म्हणजे निरुपाधिक सगुण-स्वरूपाच्या ठिकाणी देखील अज्ञ लोक दोष पाहतात.॥ १४१॥
गूढार्थदीपिका—कोणी असे म्हणतात की “मायाविशिष्ट चैतन्य अथवा ईश्वर हा सर्वांना उपास्य आहे. विष्णुशिवादी हे कार्यब्रह्म होत. या कार्यब्रह्माच्या उपासनेने निर्गुण ब्रह्माची प्राप्ती व्हावी, म्हणूनच सगुणोपासना किंवा कार्यब्रह्माची उपासना सांगितली आहे. या सगुणोपासनेने किंवा कार्यब्रह्माच्या उपासनेने मायाविशिष्ट निर्गुण अशा कारणब्रह्माची जी प्राप्ती होते, तो संवादिभ्रम होय.”
पण हे म्हणणे वेदांताला धरून नाही.
(१) नित्य, शुद्ध, बुद्ध, मुक्त, सर्वज्ञ, सर्वशक्ती, असे आचार्यांनी ब्रह्मसूत्रात कारणब्रह्माचे लक्षण केले आहे. म्हणजे कारणब्रह्म शुद्ध सच्चिदानंदस्वरूप असून त्याचे सर्वज्ञत्वादी षड्गुणैश्वर्य अमर्याद असते व त्याच्या उपासनेने साक्षान्मुक्ती मिळते, असे गीतेतच सांगितले आहे. पण कार्यब्रह्माचे ऐश्वर्य मर्यादित असते व त्याच्या उपासनेने क्रममुक्ती मिळते, हे छांदोग्यउपनिषदात ज्या अक्षिपुरुषादी कार्यब्रह्माच्या उपासना सांगितल्या आहेत त्यावरून स्पष्ट होते. रामकृष्णादी अवतार पूर्ण सच्चिदानंदस्वरूप असून ते ज्ञानऐश्वर्यादी षड्गुणसंपत्तीने सदा पूर्ण असतात व सर्व ब्रह्मांडाचे स्वामी असतात, असे भगवान आचार्यांनीही गीताभाष्याच्या आरंभी सांगून, त्यांचे कारणब्रह्मत्व मान्य केले आहे. म्हणून रामकृष्णादी अवतारांची उपासना कारणब्रह्माचीच उपासना होय, कार्यब्रह्माची नव्हे, हे सिद्ध आहे.
(२) भ्रम संवादी असो की विसंवादी असो दोन्ही प्रकारच्या भ्रमात मूळ वस्तूचे परोक्ष किंवा अपरोक्ष ज्ञान नसते, असे विद्यारण्यांनी संवादिभ्रमाचे लक्षण करताना “अयथावस्तुविज्ञानात्फलं लभ्यत ईप्सितम्। काकतालीयत: सोऽयं संवादिभ्रम उच्यते”॥ १२॥ (पं. द. ध्यानदीप) सांगितले आहे. विसंवादिभ्रमात मूळ वस्तूहून विपरीत वस्तूची कल्पना केली जाते आणि संवादिभ्रमात मूळवस्तूचे ज्ञान नसताना काकतालीयन्यायाने मूळ वस्तूची कल्पना केली जाते, असा या दोन भ्रमात फरक आहे.
पण “शास्त्रोक्तेनैव मार्गेण सच्चिदानंदनिश्चयात्। परोक्षमपि तज्ज्ञानं तत्त्वज्ञानं न तु भ्रम:॥ १९॥ (पं. द. ध्या. दी.) रामकृष्णादी अवतार सच्चिदानंदस्वरूप आहेत, असे शास्त्रावरून जाणून त्यांची उपासना केली जाते; म्हणून तो भ्रम नसून, ते परोक्षज्ञान आहे, असे पुन: विद्यारण्यच म्हणतात. अर्थात रामकृष्णादी सगुणस्वरूपाच्या उपासनेने निर्गुणब्रह्माची प्राप्ती होणे, हा संवादिभ्रम होय, असे म्हणणे अज्ञानमूलक आहे. कारण त्यांच्या (रामकृष्णादिकांच्या) प्राप्तीहून निर्गुणब्रह्माची प्राप्ती निराळी राहत नाही.
ना तरी ज्वरें विटाळलें मुख। तें दुधातें म्हणे कडू विख।
तेवीं अमानुषा मानुष। मानिती मातें॥ १४२॥
म्हणऊनि पुढतपुढती धनंजया। झणें विसंबसी या अभिप्राया।
जे यिया स्थूलदृष्टीं वायां। जाईजेल गा॥ १४३॥
पैं स्थूलदृष्टी देखती मातें। तेंचि न देखणें जाण निरुतें।
जैसें स्वप्नींचेनि अमृतें। अमर नोहिजे॥ १४४॥
एऱ्हवीं स्थूळदृष्टी मूढ। मातें जाणती कीर दृ़ढ।
परी तें जाणणेंचि जाणणेया आड। रिगोनि ठाके॥ १४५॥
जैसा नक्षत्राचिया आभासा-। साठीं घात जाला तया हंसा।
माजि रत्नबुद्धीचिया आशा। रिगोनियां॥ १४६॥
सांगें गंगा या बुद्धी मृगजळ। ठाकोनि आलियाचें कवण फळ।
काय सुरतरु म्हणोनि बाबुळ। सेविली करी॥ १४७॥
हा निळयाचाचि दुसरा। या बुद्धी हात घातला विखारा।
कां रत्नें म्हणोनि गारा। वेंची जेवीं॥ १४८॥
अथवा निधान हें प्रगटलें। म्हणोनि खदिरांगार खोळे भरिले।
कां सांउली नेणतां घातलें। कुहां सिंहें॥ १४९॥
तेवीं मी म्हणोनि प्रपंचीं। जिहीं बुडी दिधली कृतनिश्चयाची।
तिहीं चंद्रासाठीं जेवीं जळींची। प्रभा धरिली॥ १५०॥
तैसा कृतनिश्चय वायां गेला। जैसा कोण्ही एक कांजी प्याला।
मग परिणाम पाहों लागला। अमृताचा॥ १५१॥
तैसें स्थूळाकारीं नाशिवंतें। भरंवसा बांधोनि चित्तें।
पाहती मज अविनाशातें। तरी कैंचा दिसें॥ १५२॥
अगा काई पश्चिमसमुद्राचिया तटा। निघिजेत आहे पूर्विलिया वाटा।
कां कोंडा कांडितां सुभटा। कण जोडे॥ १५३॥
तैसें विकारलें हें स्थूळ। जाणितलेया मी जाणवतसें केवळ।
काई फेण पितां जळ। सेविलें होय॥ १५४॥
म्हणोनि मोहिलेनि मनोधर्में। हेंचि मी मानूनि संभ्रमें।
मग येथींचीं जियें जन्मकर्में। तियें मजचि म्हणती॥ १५५॥
येतुलेनि अनामा नाम। मज अक्रियासि कर्म।
विदेहासि देहधर्म। आरोपिती॥ १५६॥
मज आकारशून्या आकार। निरुपाधिका उपचार।
मग विधिवर्जिता व्यवहार। आचारादिक॥ १५७॥
मज वर्णहीना वर्ण। गुणातीतासि गुण।
मज अचरणा चरण। अपाणिया पाणी॥ १५८॥
मज अमेया मान। सर्वगतासी स्थान।
जैसें सेजेमाजी वन। निदेला देखे॥ १५९॥
तैसें अश्रवणा श्रोत्र। मज अचक्षूसी नेत्र।
अगोत्रा गोत्र। अरूपा रूप॥ १६०॥
मज अव्यक्तासि व्यक्ती। अनार्तासी आर्ती।
स्वयंतृप्ता तृप्ती। भाविती गा॥ १६१॥
मज अनावरणा प्रावरण। भूषणातीतासि भूषण।
मज सकळकरणा कारण। देखती ते॥ १६२॥
मज सहजातें करिती। स्वयंभातें प्रतिष्ठिती।
निरंतरातें आव्हानिती। विसर्जिती गा॥ १६३॥
मी सर्वदा स्वत:सिद्ध। तो कीं बाळ तरुण वृद्ध।
मज एकरूपा संबंध। जाणती ऐसे॥ १६४॥
मज अद्वैतासि दुजें। मज अकर्तयासि काजें।
मी अभोक्ता कीं भुंजे। ऐसें म्हणती॥ १६५॥
मज अकुळाचें कुळ वानिती। मज नित्याचेनि निधनें शिणती।
मज सर्वांतरातें कल्पिती। अरि मित्रगा॥ १६६॥
मी स्वानंदाभिराम। तया मज अनेक सुखाचा काम।
आघवाचि मी असें सम। कीं म्हणती एकदेशी॥ १६७॥
मी आत्मा एक चराचरीं। म्हणती एकाचा कैंपक्ष करीं।
आणि कोपोनि एकातें मारीं। हेंचि रूढविती॥ १६८॥
किंबहुना ऐसे समस्त। जे हे मानुषधर्म प्राकृत।
तयाचि नांव मी ऐसें विपरीत। ज्ञान तयांचें॥ १६९॥
जंव आकार एक पुढां देखती। तंव हा देव येणें भावें भजती।
मग तोचि विघडलिया टाकिती। नाहीं म्हणोनि॥ १७०॥
मातें येणें येणें प्रकारें। जाणती मनुष्य ऐसेनि आकारें।
म्हणऊनि ज्ञानचि तें आंधारें। ज्ञानासि करी॥ १७१॥
अर्थ—किंवा ज्वराने तोंड दूषित झाले असता त्या तोंडाला दूधही विषासारखे कडू वाटते, त्याप्रमाणे ‘अमानुषा’ म्हणजे मनुष्यधर्म नाहीत अशा पूर्णब्रह्मस्वरूप असलेल्या मला मनुष्यदेहधारी जीव समजतात.॥ १४२॥ म्हणून अर्जुना! वारंवार तुला सांगणे आहे की, माझ्या सगुणस्वरूपाला स्थूलदृष्टीने म्हणजे पांचभौतिक दृष्टीने पाहणे चुकीचे आहे. हा माझ्या म्हणण्याचा अभिप्राय तू कदाचित विसरशील.॥ १४३॥ परंतु ज्याप्रमाणे स्वप्नातील अमृत पिऊन मनुष्य अमर होत नाही, त्याप्रमाणे स्थूलदृष्टीने मला जे पाहतात, त्यांचे ते मला पाहणेच नव्हे, हे सत्य जाण.॥ १४४॥ साधारणत: मूर्ख लोक मला, स्थूलदृष्टीने म्हणजे माझा विग्रह पांचभौतिक आहे असे पक्के समजतात, पण ते त्यांचे विपरीत जाणणेच, खऱ्या जाणण्याच्या—म्हणजे माझा विग्रह पूर्ण सच्चिदानंदस्वरूप आहे, असे जाणण्याच्या आड येते.॥ १४५॥ ज्याप्रमाणे पाण्यात पडलेल्या नक्षत्राच्या आभासाला पाहून, ही रत्ने आहेत, अशा आशेने हंस पाण्यात बुडून आपला नाश करून घेतो.॥ १४६॥ अर्जुना! मृगजळाला गंगाप्रवाह समजून कोणी एखादा, त्या मृगजळापाशी स्नान करावयास आला, तर त्याचे त्याला काय फळ मिळेल? सांग बरे. बाभळीच्या झाडाची कल्पतरू म्हणून सेवा केली, तर ती बाभूळ काय इच्छापूर्ती करील?॥ १४७॥ दोन सरांचा हा नीलमण्यांचा हार आहे, असे समजून काळॺा विषारी सर्पाला हाती धरले किंवा रत्ने समजून गारा वेचल्या॥ १४८॥ किंवा सोन्याचा ढीग समजून खदिराचे लाल तप्त निखारे पिशवीत भरले, किंवा माझीच ही पडछाया आहे असे न जाणता, दुसरा सिंह आहे, असे वाटून सिंहाने विहिरीत उडी टाकली,॥ १४९॥ त्याप्रमाणे हा भौतिक जडविनाशी प्रपंच म्हणजेच परमात्मा आहे किंवा सगुण श्रीकृष्णस्वरूप प्रपंचाप्रमाणेच भौतिक आहे, असा ठाम निश्चय करून ज्यांनी तेथेच बुडी मारली म्हणजे बुद्धी स्थिर केली, त्यांनी सत्य चंद्र मिळावा म्हणून पाण्यात पडलेल्या चंद्राच्या प्रतिबिंबाला धरले.॥ १५०॥ ज्याप्रमाणे एखाद्या मनुष्याने कांजी पिऊन अमृताचा परिणाम पहावा—म्हणजे अमर होण्याची आशा बाळगावी—त्याप्रमाणे त्या मनुष्याचा केलेला निश्चय व्यर्थ गेला समज.॥ १५१॥ त्याचप्रमाणे मी नाशिवंत, दृश्य असा, स्थूलाकाराने आहे असा चित्तात भरवसा ठेवून जे कोणी अविनाशी अशा मला पाहतील, तर त्यांना मी कसा दिसणार?॥ १५२॥ बा! उत्तम योद्धॺा! पश्चिम समुद्राच्या किनाऱ्याला येण्याकरता पूर्वदिशेच्या वाटेने कोणी निघतो काय? किंवा नुसता कोंडा कांडल्याने धान्याचा कण सापडेल काय?॥ १५३॥ फेस प्याल्याने पाणी पिण्यासारखे होते काय? त्याप्रमाणे जडविनाशी वस्तुरूपाने परिणाम पावलेला हा स्थूल प्रपंच जाणल्याने माझे सगुणस्वरूप जाणले जाईल काय?॥ १५४॥ म्हणून अविचारी भ्रांत मनाने, त्रिगुणात्मक स्थूल प्रपंचासारखे, माझे सगुणस्वरूप आहे, असे समजून जगातील पदार्थाच्या जन्मकर्माप्रमाणे माझे जन्मकर्म आहेत, असे अज्ञानी समजतात.॥ १५५॥ नामरहित अशा मला नाव ठेवले जाते, अकर्ता असा जो मी, त्या माझ्या ठिकाणी कर्म मानतात व पांचभौतिक देहाचे धर्म मानतात.॥ १५६॥ तशाप्रमाणे आकाराहून मला निराळे समजून माझ्या ठिकाणी आकाराचा संबंध झाला असे मानतात. उपाधिरहिताला मला उपचारांनी संतोष होतो, असे समजतात आणि मी विधिवर्जित आहे, पण मलाही आचारआदिक व्यवहार कर्तव्य आहे असे मानतात.॥ १५७॥ वर्णरहित अशा माझ्या सच्चिदानंद स्वरूपाच्या ठिकाणी पांचभौतिक देहाप्रमाणे वर्ण मानतात. त्रिगुणातीत अशा माझ्या ठिकाणी त्रिगुण मानतात व भौतिक करचरणरहित अशा माझ्या ठिकाणी भौतिक करचरणाची कल्पना करतात.॥ १५८॥ ज्याप्रमाणे झोपलेला मनुष्य स्वप्नात अरण्य पाहतो, त्याप्रमाणे प्रमाणरहिताला मला प्रमाणगम्य मानतात, सर्वव्यापकाला मला विवक्षित स्थान मानतात.॥ १५९॥ भौतिक श्रवणेंद्रिय व चक्षुरिंद्रिय नसलेल्या माझ्या ठिकाणी भौतिक श्रवणेंद्रिय व चक्षुरिंद्रिय आहेत असे मानतात. तसेच भौतिक देहाच्या ठिकाणी राहत असलेला गोत्रसंबंध माझ्या अभौतिक देहाच्या ठिकाणी मानतात. भौतिक रूप नसलेल्या माझ्या ठिकाणी भौतिकरूप मानतात.॥ १६०॥ अव्यक्त म्हणजे अतींद्रिय असा मी, भौतिक इंद्रियांनी गोचर होतो, असे समजतात. इच्छारहित अशा मला इच्छा आहे, असे समजतात. स्वयंतृप्ताला मला विषयवासनेने तृप्ती होते असे मानतात.॥ १६१॥ सर्वदा आवरणरहित किंवा उघडा असणाऱ्या मला वस्त्रांनी झाकण्याची गरज मानतात. भूषणावाचून अपरिमित सुंदर अशा माझ्या ठिकाणी, भूषणाची आवश्यकता मानतात—म्हणजे भूषणांनी मला सौंदर्य येते, असे समजतात. सर्व ब्रह्मांडाचे कारण व स्वत:सिद्ध असा जो मी, त्या मला कारण आहे, असे समजतात—म्हणजे आईबापापासून उत्पन्न झालो असे समजतात.॥ १६२॥ जो मी स्वभावत:च आहे, त्या मला तयार करतात, स्वयंभू जो मी, त्या माझी प्रतिष्ठा करतात. अखंड असणारा जो मी, त्या माझे आवाहन, विसर्जन करतात.॥ १६३॥ मी सदासर्वदा स्वत:सिद्ध आहे, पण मला बाल, तरुण, वृद्ध समजतात. याप्रमाणे एक अद्वैतरूप असणाऱ्या मला असे संबंध आहेत, असे समजतात.॥ १६४॥ अखंड अद्वैत ब्रह्मस्वरूपाहून मला निराळे समजतात. मी अकर्ता असता माझ्या ठिकाणी कर्मकर्तृत्व पाहतात आणि मी अभोक्ता असता, मला भोक्ता समजतात.॥ १६५॥ मला कुळ नाही, पण कुळाचा संबंध लावून, माझ्या कुळाचे वर्णन करतात. मी अविनाशी आहे, पण मी मेलो असे समजून दु:खी होतात आणि सर्वांच्या अंतर्यामी राहणाऱ्या मला शत्रुमित्र मानतात.॥ १६६॥ अर्जुना! मी निजानंदात अखंड निमग्न असणारा आहे, पण मला अनेक सुखांची इच्छा आहे, असे मानतात. मी सर्व असून, सर्वत्र सम आहे, पण मला एके ठिकाणी राहणारा मानतात.॥ १६७॥ सर्व चराचर सृष्टीत मीच एक सर्वांचा आत्मा आहे, पण मी आपल्या भक्तांचा पक्ष घेतो व दुष्टांचा संहार करतो, असे जगात रूढ करतात.॥ १६८॥ विशेष काय सांगू, संपूर्ण जीवाचे व जीवाच्या देहाच्या ठिकाणी राहणारे संपूर्ण अज्ञानजन्य जे धर्म आहेत, तेच माझ्या ठिकाणी (म्हणजे मी जीव असून माझा देहही पांचभौतिक) आहेत असे त्यांचे विपरीत ज्ञान असते.॥ १६९॥ समोर एखादा आकार पाहून त्याचे, देव म्हणून भजन करतात आणि तो भंगला असता आता हा देव नाही, असे वाटून टाकून देतात.॥ १७०॥ पण, अर्जुना! अशा नाना प्रकाराने मला मनुष्याकारच समजतात; म्हणून त्यांचे हे विपरीत ज्ञान माझ्या सगुण साकार स्वरूपाच्या यथार्थ ज्ञानाला झाकून टाकते. (माझे खरे ज्ञान होऊ देत नाही)॥ १७१॥
गूढार्थदीपिका—या ओव्यांवरून नामरूपरहित अशा निर्गुण स्वरूपाहून, भगवंताचे नामरूपात्मक सगुणस्वरूप कनिष्ठ आहे, असे कोणी म्हणतील, पण ते बरोबर नाही, हे वर जे सगुण स्वरूपाचे विवेचन केले आहे त्यावरून कळून येईल. ज्याप्रमाणे परिसाच्या संगाने झालेल्या सोन्यात, कमी अधिक कसोटी असू शकत नाही, त्याप्रमाणे पूर्णब्रह्म, नित्य, शुद्ध, बुद्ध, निरवयव, अस्फुट, स्वयंभू, व्यापक, अद्वितीय, नामरूपसंबंधरहित, कर्मकर्तृत्वरहित अशा लक्षणाचे आहे. म्हणून त्याची सगुणनिर्गुण दोन्ही स्वरूपेही पूर्ण ब्रह्मच असतात, असे वेदांतात सांगितले आहे. फरक इतकाच की, निर्गुण परब्रह्म नामरूपरहित घेतले जाते, तर सगुण परब्रह्म अखंड नामरूपसहित घेतले जाते. “अनामा नाम” या चरणाचा सगुणदृष्टीने अर्थ करायचा म्हणजे सगुण परमात्मा अखंड नामरूपसहितच असतो, हे न जाणणारे मूर्ख लोक, ज्याप्रमाणे जीव जन्माला येण्यापूर्वी नामरूपरहित असतो व तो देहधारी होऊन जन्माला आला की त्याला नाम ठेविले जाते, तसेच सगुण परमेश्वराला जीव समजून तो जन्मला व त्याला नाव ठेविले गेले किंवा नामाचा व भगवंताचा आता संबंध झाला, असे समजतात, असा माउलींच्या म्हणण्याचा अर्थ होतो.
सगुण परमात्मा अद्वितीय व व्यापक असल्यामुळे कर्म नाही व अहंकार नसल्यामुळे कर्तृत्वही नाही म्हणून तो अकर्ताच आहे. याप्रमाणेच शेष ओव्यांचाही अर्थ सगुणाच्या दृष्टीने लावता येतो.
(श्लोक-१२)
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतस:।
राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिता:॥ १२॥
अर्थ—सगुण भगवंताला तुच्छ समजून त्याच्या ठिकाणी चित्त न लावणारे जे पुरुष असतात, ते अत्यंत अविवेक उत्पन्न करणाऱ्या राक्षसी किंवा आसुरी प्रकृतीचा आश्रय करून राहतात. म्हणून त्यांचे मनोरथ व्यर्थ होतात, त्यांची कर्मेही निष्फळ होतात. त्यांचे ज्ञानही व्यर्थच असते.॥ १२॥
यालागीं जन्मले ते मोघ। जैसे वार्षियेवीण मेघ।
कां मृगजळाचे तरंग। दुरूनीचि पाहावे॥ १७२॥
अथवा कोल्हेरीचे असिवार। ना तरी वोडंबरीचे अळंकार।
कीं गंधर्वनगरीचे आवार। आभासती कां॥ १७३॥
साबरी वाढिन्नल्या सरळा। वरी फळ नाहीं आंत पोकळा।
कां स्तन जाले गळां। शेळिये जैसे॥ १७४॥
तैसें मूर्खांचें तया जियालें। आणि धिग् कर्म तयांचें निपजलें।
जैसें सांवरी फळ आलें। घेपे ना दीजे॥ १७५॥
मग जें कांहीं ते पढिन्नले। तें मर्कटें नारेळ तोडिले।
कां आंधळ्ॺाहातीं पडिलें। मोतीं जैसें॥ १७६॥
किंबहुना तयांचीं शास्त्रें। जैसीं कुमारीहातीं दीधलीं शस्त्रें।
कां अशौच्या मंत्रें। बीजें कथिलीं॥ १७७।।
तैसें ज्ञानजात तयां। आणि जें कांहीं आचरलें गा धनंजया।
तें आघवेंचि गेलें वायां। जे चित्तहीन॥ १७८॥
पैं तमोगुणाची राक्षसी। जे सुबुद्धीतें ग्रासी।
विवेकाचा ठावचि पुसी। निशाचरी जे॥ १७९॥
तिये प्रकृतीं वरपडे जाले। म्हणऊनि चिंतेचेनि कपाटें गेले।
वरी तामसीयेचे पडिले। मुखामाजी॥ १८०॥
जेथ आशेचिये लाळे। आंत हिंसा जीभ लोळे।
तेवींचि असंतोषाचे चाकळे। अखंड चघळी॥ १८१॥
जे अनर्थाचे कानवेरी। आवाळुवें चाटीत निघे बाहेरी।
जे प्रमादपर्वतींची दरी। सदाचि मातली॥ १८२॥
जेथ द्वेषाचिया दाढा। खसखसां ज्ञानाचा करिती रगडा।
जे त्वगस्थि गवसणी मूढां। स्थूळबुद्धी॥ १८३॥
ऐसे आसुरिये प्रकृतीचे तोंडीं। जे जाले गा भूतोंडीं।
ते बुडोनि गेले कुंडीं। व्यामोहाच्या॥ १८४॥
एवं तमाचिये पडिले गर्ते। न पविजतीचि विचाराचेनि हातें।
हें असो ते गेले जेथें। ते शुद्धीचि नाहीं॥ १८५॥
अर्थ—म्हणूनच ज्याप्रमाणे वर्षाऋतूवाचून आलेले मेघ व्यर्थ असतात किंवा मृगजळाचे तरंग केवळ दुरून पाहण्याजोगे असतात, त्याप्रमाणे भगवंताच्या सगुण स्वरूपाला भौतिक समजून तुच्छ लेखणारे लोक व्यर्थच जन्माला आले म्हणजे त्यांचा जन्म व्यर्थ असतो.॥ १७२॥ किंवा जसे मातीचे घोडेस्वार दिसावे किंवा जसे गारुडॺांनी केलेले अलंकार दिसावे किंवा जशी आकाशातील ढगांची नगराप्रमाणे दिसणारी रचना असते.॥ १७३॥ साबर निवडुंगाचे झाड सरळ वाढले, तरी त्याला फळ नसल्यामुळे व आतून पोकळ असल्यामुळे ते जसे निरर्थक असते किंवा शेळीच्या गळॺाला असलेले स्तन निरर्थक असतात.॥ १७४॥ किंवा सावरीच्या झाडाला आलेले फळ घेता येत नाही व देता येत नाही, त्याप्रमाणे भगवंताच्या सगुण स्वरूपाचा अनादर करणाऱ्या त्या मूर्खांचे जीवन व त्यांच्याकडून घडलेली कर्मे व्यर्थ होत.॥ १७५॥ पुढे त्यांनी जेवढे काही अध्ययन करून ज्ञान संपादन केलेले असते, ते सर्व वानरांनी नारळ तोडल्याप्रमाणे किंवा आंधळॺाहाती मोती पडल्याप्रमाणेच निरर्थक समजावे.॥ १७६॥ एवढेच नाही, तर ज्याप्रमाणे लहान मुलीचे हाती दिलेली शस्त्रे किंवा अपवित्र माणसाला दिलेले सबीज मंत्र हानिकारक होतात,॥ १७७॥ त्याचप्रमाणे माझ्या सगुण परमेश्वराच्या ठिकाणी आदरयुक्त चित्त नसल्यामुळे त्यांचे नानाप्रकारचे ज्ञान व नानाप्रकारचे धर्माचरण ही सर्व व्यर्थ होत.॥ १७८॥ आणखी सुबुद्धीचा नाश करणारी, विवेकाचा ठावठिकाणा नाहीसा करणारी, अशी जी तमोगुणात्मक अत्यंत अविवेकरूप अज्ञानात वावरणारी राक्षसी प्रकृती आहे.॥ १७९॥ त्या राक्षसी प्रकृतीच्या स्वाधीन होतात; म्हणून चिंतेच्या कपाटात शिरतात (म्हणजे अखंड चिंताक्रांत असतात) आणि मग तमोगुणी प्रकृतीच्या मुखातच साठवितात.॥ १८०॥ (तामसी प्रकृतीच्या मुखात साठवितात म्हणजे काय याचे स्पष्टीकरण करतात) ज्या तामसी प्रकृतीच्या मुखामध्ये आशा हीच लाळ आहे, त्यात हिंसारूप जीभ लळलळ करते आणि असंतोषरूपी मांसाचे तुकडे सारखे चघळत असते.॥ १८१॥ ती जीभही अनर्थ म्हणजे दु:खद परिणाम हाच कोणी कान, त्या कानापर्यंत ओठ चाटीत बाहेर निघते. अशी ही राक्षसी प्रकृती, प्रमाद—जाणून बुजून पाप करण्याची प्रवृत्ती-हाच कोणी पर्वत, त्या पर्वताची सदा माजलेली दरीच होय. (त्या राक्षसी प्रकृतीच्या माणसाच्या ठिकाणी अखंड पाप करण्याची किंवा दुसऱ्याला दु:ख देण्याची प्रवृत्ती भरलेली असते. दुसऱ्याला सुख द्यावे, हे त्याच्या मनात कधी येतच नाही असा अर्थ).॥ १८२॥ ज्या ठिकाणी तामसप्रकृतीच्या द्वेषरूपी दाढेने विचाररूपी ज्ञानाचा नि:शेष चुराडा केला जातो आणि जी तामसी प्रकृती स्थूलबुद्धी—म्हणजे स्थूल पांचभौतिक शरीरादिक सत्य आहेत, अशी बुद्धी-उत्पन्न करून मूर्खांना त्वचा आणि अस्थी यांची गवसणी करते—म्हणजे शरीराहून मी भिन्न आहे असा विवेक होऊ देत नाही.॥ १८३॥ असे हे, त्या आसुरीप्रकृतीच्या तोंडात बळी होतात व ते (अर्जुना!) अज्ञानभ्रांतीच्या डोहात बुडून जातात, असे समज.॥ १८४॥ तसेच ते तमोगुणाच्या खाईतच पडलेले असतात. विचाराच्या हाताला कधी सापडत नाहीत. असो. काय सांगू! त्यांची काय गती होते, याचा पत्ता लागत नाही. किंवा आपली काय गती झाली, हे त्यांना समजत देखील नाही.॥ १८५॥
गूढार्थदीपिका—रामकृष्णादी सगुण परमेश्वराला तुच्छ लेखणाऱ्या पुरुषांच्या ठिकाणी सत्त्वगुणाची वृद्धी न होता रजोगुण तमोगुणाचीच वृद्धी होते, म्हणून त्यांना परमेश्वरप्राप्ती किंवा मोक्षप्राप्ती कधी होत नाही, असा भाव.
म्हणोनि असोत इयें वायाणीं। कायसीं मूर्खांचीं बोलणीं।
वायां वाढवितां वाणी। शिणेल हन॥ १८६॥
ऐसें बोलिलें देवें। तेथ जी जी म्हणितलें पांडवें।
आईकें जेथ वाचा विसवे। ते साधुकथा॥ १८७॥
अर्थ—म्हणून या राक्षसी प्रकृतीच्या मूर्ख लोकांचे वर्णन करणे व्यर्थ आहे. जितकी त्यांची कथा सांगावी तितका वाणीला व्यर्थ शीणच देणे होय.॥ १८६॥ असे देवांनी म्हटले असता, अर्जुन म्हणतो, देवा! तुमचे म्हणणे अगदी यथार्थ आहे. यावर देव म्हणतात, अर्जुना! ज्यांची कथा वर्णन केली असता वाणीला विसावा किंवा सुख मिळते, त्या सत्पुरुषांची आता कथा ऐक.॥ १८७॥
गूढार्थदीपिका—साधुकथा म्हणजे सत्पुरुषांचे वर्णन किंवा अंतश्चिन्हे किंवा स्वाभाविक लक्षणे. सत्पुरुषांची अंत:स्थिती, परमात्मा अंतर्यामी असल्यामुळे जाणू शकतो. दुसरा जाणू शकत नाही. बाह्यचिन्हांवरूनही ती कळू शकत नाहीत. “तुका म्हणे हे तो ठावे पांडुरंगा। काय करी जगा अंतरींचे” “भक्ताचा महिमा भक्तचि जाणती। दुर्लभ या गती आणिकांसि” किंवा स्वत: जो भक्त असेल, त्यालाही भक्ताचे अंत:करण कळू शकते.
जेथ वाचा विसवे—सत्पुरुषांचे गुण वर्णन करण्यातच वाणीला समाधान मिळते व तिचे सार्थक होते. तिला दुसरे बोलावेसे वाटत नाही. “जेणें सांगतयाचे बोलणें खुंटे। ऐकतयाचे व्यसन तुटे” त्याचप्रमाणे ‘जे मुक्तातें निर्धारितां। लाभे आपलीच मुक्तता। जैसी दीपें दिसे पाहतां। आपली वस्तु”॥ ३९७॥ (ज्ञाने. अ. १८) तैसें हारपलें आपणपें पावे। तैं संतांतें पाहतां गिंवसावें। म्हणोनि वानावे ऐकावे। तेचि सदा”॥ ४००॥ (ज्ञा. अ. १८) संतांची कथा वर्णन करताना व ऐकताना आपल्यालाच ज्ञानाची व भक्तीची प्राप्ती होते अशी ही साधुकथा श्रेष्ठ लाभ करून देणारी आहे. “संत होऊनियां संतासी पाहावें। तरीच तरावें तुका म्हणे।”
(श्लोक-१३)
महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिता:।
भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥ १३॥
अर्थ—महात्मे जे पुरुष असतात, ते सात्त्विक अशा दैवी प्रकृतीचा आश्रय करून मला सर्व सृष्टीचे कारण व अविनाशी असे समजून, अनन्यभावाने माझे भजन करतात.॥ १३॥
तरी जयाचे चोखटे मानसीं। मी होऊनि असें क्षेत्रसंन्यासी।
जया निजेल्यातें उपासी। वैराग्य गा॥ १८८॥
अर्थ—त्या महात्म्या पुरुषांच्या निर्मळ अंत:करणात मी क्षेत्रसंन्यासी होऊन राहतो. जे निजले असता देखील वैराग्य त्यांची उपासना करीत राहते.॥ १८८॥
गूढार्थदीपिका—जयाचे चोखटे मानसीं—चोखट मानस म्हणजे शुद्ध मन. येथे मन हा शब्द अंत:करण, किंवा बुद्धिवाचक आहे. बुद्धी, अंत:करण, मन हे शब्द पुष्कळदा समानार्थी वापरले जातात. अंत:करण सत्त्वगुणाचे कार्य असल्यामुळे, मुळात ते स्वच्छच आहे; पण अविद्याजन्य कामादिदोषांनी युक्त होऊन ते अशुद्ध होते. “मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च। अशुद्धं कामसंकल्पं शुद्धं कामविवर्जितम्” (अमृत. उप.) दोषरहित मनाला शुद्ध मन म्हणतात. या शुद्ध मनाला येथे “चोखटे मानस” म्हटले आहे.
अविद्या म्हणजे आत्मस्वरूपाला विसरणे. जीव आपल्या सच्चिदानंद आत्मस्वरूपाला विसरला आहे; म्हणून त्याच्या ठिकाणी अविद्या आहे. या अविद्येपासून आवरण, विक्षेप, संशय, विपर्यय, असंभावना, विषयासक्ती, बुद्धिमांद्य असे अनेक दोष अंत:करणात शिरले आहेत.
आवरण हे अविद्येचेच वृत्तिस्वरूप आहे—म्हणजे मूळ अविद्या अंत:करणात ज्या वृत्तिरूपाने आहे, त्या वृत्तिरूपाला आवरण म्हणतात. ते आवरण असत्त्वापादक व अभानापादक असे दोन प्रकारचे आहे. सच्चिदानंद ब्रह्म नाही अशी जी अंत:करणात वृत्ती उत्पन्न होते, त्याला असत्त्वापादक आवरण म्हणतात व सच्चिदानंद परब्रह्म आहे, पण मला ते कळत नाही, अशा वृत्तीला अभानापादक आवरण म्हणतात.
विक्षेप म्हणजे परब्रह्मवस्तूच्या यथार्थज्ञानाला बाधक असे परब्रह्मवस्तूचेच निराळॺा वस्तूच्या रूपाने ज्ञान होणे होय. हा विक्षेप आवरणामुळेच उत्पन्न होतो व तो मलयुक्त विक्षेप व अमलयुक्त विक्षेप असा दोन प्रकारचा आहे. दृढ विषयासक्तीमुळे विषयसुख प्राप्त करून घेण्याकरिता, धर्मशास्त्राविरुद्ध वागण्याची जी पापप्रवृत्ती तिला मलयुक्त विक्षेप म्हणतात. ब्रह्मज्ञान झाल्यावर प्रारब्धबळाने जो जगताचा भास व विषयप्रवृत्ती राहते, त्याला अमलयुक्त विक्षेप म्हणतात. हा विक्षेप सगुण भगवंताच्या भक्तीने नाहीसा होतो.
हे खरे की ते खरे अशा द्विकोटिक ज्ञानाला संशय म्हणतात. हा संशयही वाचकगतसंशय व वाच्यगत संशय असा दोन प्रकारचा आहे. वेदाने परब्रह्माचे प्रतिपादन केले आहे की, धर्माचे प्रतिपादन केले आहे याचा निश्चय न होणे याला वाचकगतसंशय म्हणतात (वाचक म्हणजे वेद) आणि वेदांतदर्शनाप्रमाणे जगताचे कारण ब्रह्म आहे किंवा इतर सांख्यादिकांच्या मताप्रमाणे प्रधानादिक आहेत अशी अनिश्चितवृत्ती याला वाच्यगतसंशय म्हणतात (वाच्य म्हणजे ब्रह्म).
वस्तुस्थितीच्या उलट भावना करणे याला विपर्यय किंवा विपरीत भावना म्हणतात. ही शब्दरूप विपरीतभावना व अर्थरूप विपरीतभावना अशी दोन प्रकारची आहे. आपल्या व्युत्पत्तीच्या अभिमानाने संतादिक आप्तांच्या वचनांना प्रमाण न मानणे ही शब्दरूप विपरीतभावना होय व ब्रह्म खोटे आहे आणि देहादिक विषय सत्य आहेत, असे मानून देहादिकांचे सुख भोगणे, ही अर्थरूप विपरीतभावना होय.
ब्रह्मवस्तूचे अस्तित्व सिद्ध होणार नाही, अशा युक्तीने झालेल्या निश्चयास असंभावना म्हणतात. ती प्रमाण असंभावना व प्रमेय असंभावना अशी दोन प्रकारची आहे. न्यायसांख्यादी दर्शनांनी मानलेल्या प्रत्यक्षादी प्रमाणाने ब्रह्म कळू शकत असल्यामुळे, ते श्रुतीवरूनच कळते असे नाही, अशी जी निश्चयवृत्ती तिला प्रमाण असंभावना म्हणतात (प्रमाण म्हणजे वेदरूप शब्द प्रमाण) आणि ब्रह्म व जगत परस्पराहून भिन्न लक्षणाचे आहेत, म्हणून जगताचे कारण ब्रह्म नाही, अशी जी निश्चयवृत्ती तिला प्रमेय असंभावना म्हणतात. (प्रमेय म्हणजे ब्रह्म)
विषयसुखाच्या प्राप्तीची इच्छा याला विषयासक्ती म्हणतात. ही सर्व इहपरलोकांतील विषयांविषयी असते. ही अनेक प्रकारची आहे.
“येन तात्पर्यतश्चापि श्रुतं बुद्धिमनारुहेत्। तज्जाडॺं हि महान्दोष: पुरुषार्थविनाशिन:” (त्रि. र. अ. २०-९७) ज्याच्या योगाने श्रवण केलेला अर्थ संक्षेपरूपानेही बुद्धीत शिरू शकत नाही, हा बुद्धिमांद्यरूपी दोष होय. हा दोष मोक्षपुरुषार्थाचा सर्वस्वी नाश करणारा असल्यामुळे, हा दोष परमेश्वरभक्तीवाचून इतर प्रयत्नांनी जिंकण्यास कठीण आहे. हे संपूर्ण दोष परमेश्वरप्राप्तीला प्रतिबंधक असल्यामुळे, ते जोपर्यंत बुद्धीत आहेत तोपर्यंत ती बुद्धी अशुद्ध किंवा परमेश्वरप्राप्तीला अयोग्य म्हटली जाते.
ही बुद्धी चोखट होण्याचे मार्ग सांगितले आहेत ते असे—
“विपरीतनिश्चयेन नश्येदेतद्द्वयं क्रमात्”
वेदांत, शास्त्र व गुरु यांच्या उपदेशावर विश्वास ठेवून असंभावनेच्या विरुद्ध निश्चय केला असता क्रमाने दोन्ही प्रकारच्या असंभावना नाहीशा होतात.
अनाश्वासस्य मूलं तु विरुद्धतर्कचिंतनम्। तत्परित्यज्य सत्तर्कावर्तनस्य प्रसाधने॥ ८७॥ तत: श्रद्धा समुदयादनाश्वास: प्रणश्यति॥ ८८॥ बहुतेक संशय व विपर्यय अशा दोन्ही प्रकारच्या अविश्वासाचे मूळ कारण शास्त्रविरुद्ध तर्क करणे, हे आहे. म्हणून शास्त्रविरुद्ध तर्क करणे सोडून देऊन सत्तर्क म्हणजे नेहमी शास्त्रानुकूल तर्क करण्याने शास्त्रावर श्रद्धा उत्पन्न होते व त्यामुळे विपर्ययरूप व संशयरूप असा दोन्ही प्रकारचा अविश्वास दोष नाहीसा होतो, असे शास्त्र म्हणते.
“कामादिवासनां तस्माज्जयेद्वैराग्यसंपदा”॥ ६१॥ विषयासक्ती हा दोष वैराग्याने नाहीसा होतो. हे सर्व दोष नाहीसे झाले तरी जाडॺता नावाचा जो दोष आहे, तो नाहीसा करण्याकरिता “तत्रात्मदेवतासेवामृते नान्यद्धि कारणम्” परमेश्वरसेवेवाचून दुसरा उपायच नाही. जाडॺतादोष जोपर्यंत नाहीसा होत नाही, तोपर्यंत आत्मज्ञान होणे शक्य नाही-म्हणजे इतर दोषही नाहीसे होत नाहीत. किंवा सर्वसाधनसंपत्तिर्ममैव प्रणिधानत:। उपायाति च यो भक्त्या सर्वदा मात्रकैतवात्”॥ १००॥ (त्रि. र.) वर बुद्धीतील दोषांचे निराकारण करण्याकरिता जी सत्तर्कचिंतनादी साधने सांगितली आहेत, ती सर्व साधनसंपत्ती एका भगवंताच्या दंभरहित निष्कपट नामस्मरणरूप व ध्यानरूप भक्तीने प्राप्त होते, असे त्रिपुरारहस्यात सांगितले आहे.
सारांश भक्तीने बुद्धीतील अविद्याजन्यदोष संपूर्ण नाहीसे होऊन जसे चित्त अत्यंत शुद्ध होते व पूर्ण परमेश्वरप्राप्ती होते, तशी कोणत्याही साधनाने होत नाही.
“यथा यथात्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानै:। तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर्यथैवांजनसंप्रयुक्तम्”॥ २६॥ (भाग. स्कं. ११-१४) ज्याप्रमाणे मातीच्या खडॺावर पाणी टाकून ती विरघळली असता तिच्यातील खडे आपोआप बाहेर पडतात व माती शुद्ध होते, त्याप्रमाणे भगवंताच्या नामस्मरण, कथाश्रवण, कीर्तनादिरूप भक्तीच्या योगाने, चित्त प्रेमळ होऊन आर्द्र झाले असता, चित्तातील संपूर्ण दोष आपोआप नाहीसे होतात आणि चित्त शुद्ध होऊन त्या चित्तात अंजन लावलेल्या डोळॺाने जशी भूमिगत वस्तू दिसते, त्याप्रमाणे या बुद्धीलाही सर्वांतर्यामी परब्रह्माचा अनायासे साक्षात्कार होतो, असे भागवतकारांनी म्हटले असून नाथांनीही “सद्भावें करितां भगवद्भक्ती। भक्ति-विरक्ति-भगवत्प्राप्ती। तिनी एकेकाळीं होती। ऐशिया युक्तीं जाणिजे राया”॥ ५१४॥ (ए. भा. अ. २) असे म्हटले आहे. म्हणून नामस्मरणादिक भगवदुपासनेने सर्व दोषरहित झालेली बुद्धीच येथे “चोखटे मानस” या शब्दांनी घेतली आहे.
क्षेत्रसंन्यासी—क्षेत्रसंन्यासी म्हणजे आमरण क्षेत्र न सोडून जाण्याचा संकल्प करणारा संन्यासी होय.
भगवान म्हणतात ज्ञानभक्तीने ज्याचे चित्त अत्यंत शुद्ध झाले आहे, अशा सत्पुरुषाच्या चित्तात, मी क्षेत्रसंन्यासी होऊन राहतो—म्हणजे सगुण स्वरूपाने मी त्यांच्या चित्तात अखंड राहतो.
“मी सच्चिदानंद ब्रह्मस्वरूप आहे असा अनुभव येणे, हेच भगवंताचे, चित्तात क्षेत्रसंन्यासी होऊन राहणे होय, असा कित्येक लोक त्याचा अर्थ करतात” पण तो अर्थ बरोबर नाही. कारण भगवंताच्या सगुण स्वरूपाविषयीच हे सर्व प्रकरण चालले असून ‘मां’ म्हणून भगवंतांनी आपल्या सगुण स्वरूपाचा निर्देश केला आहे, म्हणून भगवान निर्गुण स्वरूपाने क्षेत्रसंन्यासी होऊन राहतो, असा अर्थ करणे योग्य होत नाही.
“मायानिवर्तकज्ञानप्राप्ति। न करितां हरिभक्ति कदा नुपजे”॥ ६९॥ (ए. भा. अ. २) पुन:, मी सच्चिदानंद ब्रह्मस्वरूप आहे असे दृढ जाणणे हे मायानिवर्तक ज्ञान होय, हे मायानिर्वतक ज्ञान सगुण भगवंताची भक्ती केल्याशिवाय कधीही प्राप्त होत नाही, असे नाथ म्हणतात. ज्ञानानंतर हीच भक्ती अनन्य होऊन मी सच्चिदानंदरूप ब्रह्म आहे, ही जाणीवही नाहीशी होते व मग भक्ताच्या चित्तात एक सगुण परमात्माच राहतो. म्हणून येथे वर सांगितल्याप्रमाणे क्षेत्रसंन्यासी हे विशेषण सगुण स्वरूपाला धरून दिले आहे, असेच म्हणावे लागते.
“विसृजति हृदयं न यस्य........प्रणयरशनया धृतांघ्रिपद्म:” (भाग. स्कं. ११-२-५५) भक्तांनी आपल्या प्रेमरज्जूंनी भगवंताचे पाय धरून ठेवले असल्यामुळे भगवान भक्तांच्या हृदयातून कधीही जात नाही, असे भागवतकारांनी म्हटले असून ‘हरिनामप्रेमप्रीतीवरी। हृदयीं रिघाला जो हरी। तो निघों विसरे बाहेरी। भक्तप्रीतिकरीं कृपाळू”॥ ७८०॥ (ए. भा. अ. २) “तेवीं भक्ताचिया प्रेमप्रीतीं। हृदयीं कोंडिला श्रीपती” नाथांनीही असेच म्हटले आहे आणि “सगुण निर्गुण हरि पायीं” सगुण निर्गुण ही दोन्ही रूपे सगुण परमेश्वराच्या ठिकाणी एकत्र असतात; म्हणून मी सगुण स्वरूपाने भक्तांच्या हृदयात क्षेत्रसंन्यासी होऊन राहतो, असे भगवान म्हणतात, असा अर्थ करणे योग्य होते.
जया निजेल्यातें उपासी। वैराग्य गा—भगवत्प्रेमाने त्यांना “पांडुरंग ध्यानीं पांडुरंग मनीं। जागृतीं स्वप्नीं पांडुरंग”, “विषय तो ज्यांचा झाला नारायण” सर्व काळ व सर्व ठिकाणी भगवत्स्वरूप दिसत असल्यामुळे विषयाचा विसर पडलेला असतो. त्यामुळे त्यांना कोणत्याही अवस्थेत वैराग्य सोडून राहत नाही, असा भाव.
जयाचिया आस्थेचिया सद्भावा। आंत धर्म करी राणिवा।
जयाचें मन ओलावा। विवेकासी॥ १८९॥
अर्थ—ज्यांची भगवद्वचनावर इतकी उत्कट आस्था किंवा श्रद्धा असते की, त्यांना अधर्माचरणाचा स्पर्शच होत नाही किंवा त्यांचे कोणतेही आचरण शास्त्रमर्यादा सोडून नसते आणि ज्यांच्या मनात अखंड विवेक जागृत असतो,॥ १८९॥
गूढार्थदीपिका—जयाचिया आस्थेचिया सद्भावा। आंत धर्म करी राणिवा—प्रेमाचा असा स्वभाव आहे की, तो प्रेम करणाऱ्याला ज्याच्यावर प्रेम करायचे त्याच्या सर्वस्वी स्वाधीन करतो. देहाच्या प्रेमामुळे आपण सर्वस्वी देहाच्या स्वाधीन होतो, असा सर्वांचा अनुभव आहे. त्याचप्रमाणे भगवद्भक्त भगवंताच्या प्रेमामुळे भगवंताच्या सर्वस्वी स्वाधीन असतात. स्वाधीन होणे म्हणजे ज्याच्या स्वाधीन व्हावयाचे त्याची आज्ञा न मोडणे, भगवंताच्या स्वाधीन झालेले भक्त, भगवंताची आज्ञा मोडत नाहीत. भगवंताची आज्ञा हाच धर्म होय; म्हणून भक्तांचे चित्त नेहमी धर्मपरायण असते व अधर्म त्यांच्या चित्ताला कधी शिवत नाही. ते सांगतील ते सर्व धर्मरूपच असते.
जयाचें मन ओलावा। विवेकासी—भगवंताचे प्रेम सर्व विवेकाचे मूळ आहे. भगवंताचे प्रेम ज्या चित्तात नाही, ते चित्त अविवेकसंपन्नच असते; म्हणून भगवंताच्या प्रेमाने ओले झालेल्या भक्ताच्या मनाचा, विवेकाला ओलावा मिळतो, हे माउलींचे म्हणणे यथार्थ आहे.
जे ज्ञानगंगे नाहाले। पूर्णता जेऊनि धाले।
जे शांतीसि झाले। पल्लव नवे॥ १९०॥
अर्थ—ते अखंड ज्ञानगंगेमध्ये स्नान करीत असतात. पूर्ण ब्रह्मस्थितीचे भोजन करून ते तृप्त झालेले असतात आणि असे ते महात्मे ब्रह्मशांतीला किंवा अत्यंत निर्वासन स्थितीला फुटलेली नवी कोवळी पालवीच होय.॥ १९०॥
गूढार्थदीपिका—जे ज्ञानगंगे नाहाले—गंगेत स्नान करणाऱ्या पुरुषाचा देह पवित्र होतो—म्हणजे त्या देहाने जी काही पातके झाली असतील, ती नाहीशी होतात. पण देहाच्या ठिकाणचा अविद्याजन्य जडपणा व नाशिवंतपणा जात नाही आणि गंगेत अखंड बुडी मारून राहता येत नाही; कारण तसे केल्यास मरणाचा प्रसंग येतो.
पण भक्त हे अखंड आत्मज्ञानरूपी गंगेतच राहत असल्यामुळे त्यांच्या पूर्वजन्मातील देहाने व मनाने केलेली संपूर्ण पापे भस्मसात होऊन, त्यांच्या वर्तमान देहाच्या ठिकाणचे जडविनाशी धर्म हेही नाहीसे होतात. त्यांचा देह “यथैव मृण्मय: कुंभस्तद्वद्देहोऽपि चिन्मय:” (अपरो. ६८) पूर्ण ज्ञानगंगास्वरूपच होऊन राहतो. “उपासनया ये मुक्तिं गतास्तेषां साकारो मुक्तसाकार:। तस्याखण्डज्ञानेनाविर्भावो भवति सोऽपि शाश्वत:॥” (त्रि. महानारायण उपनिषद्) असे ते अमर होतात.
पूर्णता जेऊनि धाले—पूर्णता म्हणजे परब्रह्माच्या निर्गुण व सगुण अशा दोन्ही स्वरूपाशी ऐक्य होणे होय. ही पूर्णता भक्तांनाच प्राप्त होते. त्यांना ‘धाले’ म्हणजे काहीच प्राप्त करून घ्यावयाचे नसते, असे ते पूर्ण सुखरूप असतात.
जे शांतीसि झाले। पल्लव नवे—“तरी गिळोनि ज्ञेयांतें। ज्ञाता ज्ञानही माघौतें। हारपे निरुतें। ते शांति पैं गा”॥ १३७॥ (ज्ञाने. अ. १६) अशी श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी शांतीची व्याख्या केली आहे. ज्या स्थितीत ज्ञाता, ज्ञान, ज्ञेय ही त्रिपुटीच राहत नाही, त्या स्थितीला शांती म्हणतात.
येथे ज्ञाता म्हणजे ज्ञानी, ज्ञान म्हणजे ब्रह्मज्ञान व ज्ञेय म्हणजे ब्रह्म असे अर्थ, ब्रह्मज्ञानात त्रिपुटी राहत नसल्यामुळे घेता येत नाहीत; म्हणून येथील ज्ञाताज्ञानज्ञेयत्रिपुटी ही, ज्ञाता म्हणजे विषयाला जाणणारा, ज्ञेय म्हणजे विषय व ज्ञान म्हणजे विषयाचे ज्ञान अशीच घेतली पाहिजे. अर्थात शांती म्हणजे चित्ताची नि:शेष निर्वासन स्थिती होय. अशी चित्ताची निर्वासन स्थिती झाली असता “ब्रह्मरस गोडी तयासी फावली। वासना निमाली सकळ ज्याची” (तु. गा. १५२९) “तयातेंचि गिंवसित। तें ज्ञान पावे निश्चित। जयामाजि अचुंबित। शांति असे”, “तें ज्ञान हृदयीं प्रतिष्ठे। आणि शांतीचा अंकुर फुटे॥” (ज्ञाने. अ. ४-१८९-१९०) चित्त परब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी अखंड स्थिर राहते व ब्रह्मानंद मिळतो. म्हणून भक्तीने ब्रह्मानंदरसभरित झालेल्याभक्ताला श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी चित्ताच्या निर्वासनरूप शांतस्थितीला निघालेले कोवळे पल्लव होत, असे म्हटले आहे.
जे परिणामा निघाले कोंभ। जे धैर्यमंडपाचे स्तंभ।
जे आनंदसमुद्रीं कुंभ। चुबुकळोनि भरिले॥ १९१॥
अर्थ—ते ब्रह्मस्थितीला निघालेले कोंभ होत, ते धैर्यमंडपाचे खांब होत व ब्रह्मानंदसमुद्रात बुडवून भरलेले घट होत.॥ १९१॥
गूढार्थदीपिका—परिणामा निघाले कोंभ-परिणाम म्हणजे शेवट. सर्व दृश्य वस्तूंचा निरास केला असता शेवटी परब्रह्मच राहते. संत हे असे पूर्णब्रह्मस्थितीचे कोंभ आहेत—म्हणजे देहासह पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहेत असा भाव. “ब्रह्मभूत काया होतसे कीर्तनीं” भक्तीने त्यांचे देह ब्रह्मस्वरूप होतात.
यात पल्लव, कोंभ, स्तंभ, कुंभ इत्यादी मर्यादाबोधक किंवा व्यक्तिबोधक शब्दांनी त्यांच्या देहाचाच उल्लेख केला आहे.
धैर्यमंडपाचे स्तंभ—आपल्याहून निराळॺा वस्तूपासून देहाच्या नाशाची भीती असते व असा प्रसंग आला असता धैर्य धरावे लागते. पण ही नाशाची भीती “द्वितीयाद्वै भयं भवति” (बृ. उ. १-४-२) आपल्याहून निराळे पदार्थ आहेत, ही द्वैतभावना जोपर्यंत असते, तोपर्यंत ती भीती असते व धैर्य धरावे लागते.
आत्मज्ञानाने अद्वैतरूप झाल्यानंतरही आत्मज्ञान प्राप्त होणाऱ्या साक्षीस्थितीचा, कशाचा विरोध नसल्यामुळे, जगताचा भास व त्यापासून होणाऱ्या भीती इत्यादी वृत्तीचा भास प्रारब्धबलाने राहू शकतो. पण “मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम्। उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावाद् विश्वात्मना यत्र निवर्तते भी:” (भाग. स्कं. ११-२-३३) भगवंताच्या चरणांचे सेवन हे संपूर्ण भयाचा नि:शेष नाश करणारे असते व देह, इंद्रिये, मन, बुद्धी व त्यांचे व्यापार सर्व भगवंतालाच समर्पण होत असतात; म्हणून भगवद्भक्तांना केव्हाही भीतीची शंकाच येत नाही. ते अखंड निर्भय असतात व जेथे जेथे धैर्याचा प्रसंग असेल “त्रिविध मुख्य आघवे। उपद्रवांचे मेळावे। वरि पडिलिया नव्हे। वांकडा जो” (ज्ञाने. अ. १३-३४४) त्या प्रसंगाला न भिता, त्या संपूर्ण धैर्यमंडपाचे स्तंभ म्हणजे आधार म्हणून राहतात. “तुका म्हणे आम्हां भय कासयाचें। मारूं ब्रह्मयाचे तोंडावरी”
आनंदसमुद्रीं कुंभ। चुबुकळोनि भरिले—सुखाची जाणीव होणे याला भोक्तृत्व म्हणतात. ही जाणीव उत्पन्न होण्यापूर्वी केवळ सुखरूप स्थिती असते. या स्थितीत काही जाणले जात नाही. यालाच ब्रह्मसुख म्हणतात. “परी तें वेगळेपणें भोगिजे। जैसें पक्षियें फळ चुंबिजे। तैसें नव्हे तेथ विसरिजे। भोगितेपणही”॥ १३१॥ (ज्ञाने. अ. ५) असे माउलींनीच ब्रह्मसुखाचे लक्षण केले आहे. असे हे ब्रह्मसुख, जीवाला निर्विकल्पसमाधीत मिळते.
प्रेमाने जाणीव नाहीशी होते, म्हणून भक्त जाणीवरहित अशा अखंड सुखात असतो. “प्रेमाची तंव जाती ऐसी। आठवू येऊं नेदी आठवणेशीं”॥ ६८७॥ (ए. भा. अ. ११) म्हणून भक्त सुखाचा अनुभव घेत नाही. अखंड सुखस्वरूपच असतो.
जयां भक्तीची येतुली प्राप्ती। जे कैवल्यातें परतें सर म्हणती।
जयांचिये लीलेमाजि नीती। जियाली दिसे॥ १९२॥
अर्थ—त्यांना सगुण भगवंताचे इतके प्रेम लागलेले असते की, मोक्षसुखही त्यांना तुच्छ वाटते. त्यांच्या प्रयोजनरहित प्रवृत्तीमध्येदेखील धर्म जिवंत राहतो—म्हणजे त्यांचे सहज वागणे देखील धर्माला सोडून नसते.॥ १९२॥
गूढार्थदीपिका—जयां भक्तीची येतुली प्राप्ती। जे कैवल्यातें परतें सर म्हणती—पूर्ण पुरुषाला भगवंताच्या सगुणस्वरूपाच्या ठिकाणी इतके प्रेम असते की त्या प्रेमापुढे त्यांना निर्गुण स्वरूपाच्या ठिकाणी ज्ञानाने प्राप्त होणारी कैवल्यस्थिती—म्हणजे माझ्या ज्ञानस्वरूपावाचून दुसरे यत्किंचितही काही नाही, अशी अद्वैताची जाणीव-तुच्छ वाटते. “इतर मी सांगों कायी। मोक्षसुखाच्याही ठायीं। या सुखाची गोडी नाहीं। धन्य पाहीं हरिभक्त॥ २०३॥ (ए. भा. अ. १४) असा त्यांचा स्वत:चा अनुभव असतो “ज्ञान सांगतां अति सुगम। भक्तिरहस्य गुह्य परम। अकृत्रिम उपजे प्रेम। ऐसें हें वर्म लाविल्या न लगे॥ २४२॥” (ए. भा. अ. १४) “सगुण सुरूप समर्थ भर्ता। निघोन गेलिया तत्त्वतां। त्यालागीं तळमळी जैशी कांता। तैशी कळवळता जैं उठी॥ त्या नांव गा माझी भक्ति”॥ २४८-४९॥ (ए. भा. अ. १४) आत्मज्ञानरूप भक्तिप्रेमाच्या दृष्टीने ब्रह्मज्ञानप्राप्ती सोपी आहे. साधनचतुष्टयसंपत्तीने ज्ञान प्राप्त होऊ शकते, पण भक्ती म्हणजे सगुणभगवंताकडे प्रेम लावण्याचा प्रयत्न नव्हे. आपल्या आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी सर्व जीवांना जसे साहजिक प्रेम आहे, तसे साहजिक प्रेम रामकृष्णादिकांच्या ठिकाणी लागणे ही भक्ती होय. हेच खरे भक्तीचे स्वरूप आहे. हे लावण्याने लागत नाही. असे प्रेम “मुख्यतस्तु महत्कृपयैव” (ना. भ.) संतांच्या कृपेने किंवा भगवंताच्या कृपेनेच प्राप्त होते.
जयांचिये लीलेमाजि नीती। जियाली दिसे—लीला म्हणजे क्रीडाविहारादिकांच्या ठिकाणी असलेली निष्प्रयोजन किंवा सहज प्रवृत्ती होय.
ज्ञानभक्ती प्राप्त होण्याकरिता धर्मरूप भगवदाज्ञेचे जे निष्ठेने पालन केले जाते तेच अंगवळणी पडून ज्ञानभक्ती प्राप्त झाल्यावरही ते भक्ताच्या ठिकाणी निष्प्रयोजन किंवा सहजच चालू राहते. अशा त्यांच्या लीलाप्रवृत्तीत “तुका म्हणे आतां। उरलों उपकारापुरता” इतर अज्ञानी सर्वच जीवांना कल्याणाचा मार्ग सापडतो. म्हणून त्यांची लीलाप्रवृत्ती नीतीला किंवा धर्माला जीवदान देणारी होते “सहज बोलणें हित उपदेश। करूनि सायास शिकविती”
जे आघवांचि करणीं। लेईले शांतीचीं लेणीं। जयांचें चित्त गवसणी। व्यापका मज॥ १९३॥
अर्थ—त्यांच्या इंद्रियांच्या होणाऱ्या व्यापारातून, विषयभोगाची इच्छा नि:शेष नाहीशी झालेली असते, म्हणूनच मी व्यापक आहे, तरी त्यांचे चित्त मला संपूर्ण साठवू शकते.॥ १९३॥
गूढार्थदीपिका—जे आघवांचि करणीं। लेईले शांतीचीं लेणीं—“इंद्रियें कोंडितां न कोंडती। विषय सांडितां न सांडती। पुढतपुढती बाधूं येती। यालागीं हरिभक्ती द्योतिली वेदें”॥ २९४॥ (ए. भा. अ. २) इंद्रियांना विषयापासून कितीही आवरले तरी ती आवरली जात नाहीत व मन विषयरहित होत नाही; पण “भक्त अर्पिती भगवंतीं। तेणें होती नित्यमुक्त”॥ २९७॥ (ए. भा. अ. २) तीच सगुण भगवंताच्या भक्तीत लाविली असता “विषयीं विसर पडिला नि:शेष। अंगीं ब्रह्मरस ठसावला” भक्तीने अंत:करणात ब्रह्मसुख साठविले जाऊन इंद्रियांना विषयांचा नि:शेष विसर पडतो. असा विषयांचा विसर पडणे हेच इंद्रियांना शांतीचे लेणे आहे.
जयांचें चित्त गवसणी। व्यापका मज—सर्व नामरूपांचा संबंध घेऊन परमेश्वराला व्यापक व विवक्षित नामरूपाचा संबंध घेऊन त्याला एकदेशीय म्हटले जाते. पण ही दोन्ही रूपे परस्परांहून भिन्न नसतात. सर्व नामरूपाने व्यापक असलेले रूपच भक्ताच्या नि:सीम प्रेमाने त्याच्या हृदयात एकदेशीय होऊन संपूर्ण साठविले जाते. “दीपकळिका हातीं चढे। तैं घरभरी प्रकाशू सांपडे। माझी मूर्ति जैं ध्यानीं जडे। तैं चैतन्य आतुडे अवघेंचि”॥ १४९९॥ (ए. भा. अ. ११) म्हणूनच एकदेशीय सगुणस्वरूपाच्या साक्षात्काराने सर्व व्यापक अनुभव येतो, असे नाथांनी म्हटले आहे.
ऐसे जे महानुभाव। दैविये प्रकृतीचें दैव। जे जाणोनियां सर्व। स्वरूप माझें॥ १९४॥
अर्थ—अशा प्रकारचे जे अनुभवी महात्मे असतात, ते दैवी प्रकृतीचे साक्षात दैव किंवा भाग्य होय. ते माझे सर्व म्हणजे सगुण निर्गुण स्वरूप जाणून,॥ १९४॥
मग वाढतेनि प्रेमें। मातें भजती जे महात्मे।
परी दुजेपण मनोधर्में। शिवतलें नाहीं॥ १९५॥
अर्थ—नंतर वाढत्या प्रेमाने माझी भक्ती करतात, पण द्वैतभावना त्यांच्या मनाला शिवत नाही.॥ १९५॥
गूढार्थदीपिका—वाढतेनि प्रेमें—जीव जेवढे काही करतो ते आपल्या सुखाकरिताच करतो. “आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति” (बृ. उ. ४-५-६) दुसऱ्यावर तो जे प्रेम करतो ते देखील आपल्या सुखाकरिताच करतो, म्हणून आपले आपल्याला अत्यंत प्रेम आहे, असे श्रुतीने सांगितले आहे. आत्मप्रेम करायचे म्हणून करीत नसतो व प्रेम करताना मी प्रेम करतो अशी जाणीवही होत नाही. असे हे आपले आपल्याला सहज अकृत्रिम प्रेम आहे, अशा या अकृत्रिम प्रेमाला माउलींनी “वाढते प्रेम” म्हटले आहे.
परी दुजेपण मनोधर्में। शिवतलें नाहीं—या प्रेमात भक्त व भगवान असे द्वैत दिसत असले, तरी द्वैतभेदाचा चित्ताला स्पर्श होत नाही. कारण “द्वैत दशेचें आंगण। अद्वैत ओळगे आपण। भेद तंव तंव दुण। अभेदासी” (अमृ. प्र. ९-२८) भक्तिप्रेमात नुसता द्वैताचा भासच असतो; पण खरोखर अद्वैतच असते, असे माउलींनी म्हटले आहे.
ऐसे मीच होऊनि पांडवा। करिती माझी सेवा।
परी नवलाव तो सांगावा। असे आईक॥ १९६॥
अर्थ—अर्जुना! अशा रितीने ते माझ्याशी ऐक्य पावून माझ्या सगुण स्वरूपाची सेवा करतात. ते सेवेचे कौतुक सांगण्याजोगे आहे, ते ऐक.॥ १९६॥
गूढार्थदीपिका—समुद्रास मिळालेली नदी समुद्रात मिळतच राहते, त्याप्रमाणे “शिवो भूत्वा शिवं यजेत्” भक्तही परमेश्वराशी ज्ञानाने ऐक्य पावून सगुण परमेश्वराची स्वाभाविक प्रेमभक्ती करीतच राहतो.
अवतरणिका—मागे तिसऱ्या अध्यायात परमेश्वरप्राप्तीचा मार्ग म्हणून जो मर्यादित कर्मयोग सांगितला आहे, त्याचे वर्णन केले गेलेच आहे. त्या कर्मयोगाचे फळ म्हणजे क्रमाने परमेश्वराशी ऐक्य पावणे हे आहे. महाभारतातील नारायणीय धर्मातील ३४४ व्या अध्यायात त्याचे वर्णन आले आहे ते असे—
निष्काम चित्ताने परमेश्वरप्रीत्यर्थ केवळ देवपित्र्यकर्माचे द्वारा इंद्रादिक देवतेंचे व पितरांचे यजन करणारा कर्मयोगी, पुण्यपापरहित शुद्धचित्त असा होऊन आदित्यात मिळतो. तेथून क्रमाने अनिरुद्ध, प्रद्युम्न यांच्यात मिळून पुढे सांख्ययोगी म्हणजे ज्ञानसंपन्न होतो व शेवटी त्रिगुणरहित होऊन निर्गुण क्षेत्रज्ञ परमात्म्यात मिळतो. अशा रितीने हा कर्मयोग ज्ञानप्राप्तीत समाप्त होतो, असे सांगितले आहे. पण
“भक्त्या संपूजयन्त्याशु गतिं चैषां ददाति स:।
ये तु तद्भाविता लोके ह्येकान्तित्वं समास्थिता:॥
एतदभ्यधिकं तेषां यत् ते तं प्रविशन्त्युत”॥ ४४॥ (महाभारत शां. प. अ. ३३४)
शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे रामकृष्णादिकांना कारणब्रह्म म्हणजे पूर्णब्रह्म जाणून त्यांची जे एकनिष्ठ प्रेमभक्ती करतात, त्यांना क्रमाने मुक्त पावणाऱ्या कर्मयोग्यांपेक्षा विशेष गती प्राप्त होते, असे सांगितले आहे. ती विशेष गति म्हणजे “चतुर्थ्यां चैव ते गत्यां गच्छन्ति पुरुषोत्तमम्। एकांतिनस्तु पुरुषा गच्छन्ति परमं पदम्”॥ ३॥ (म. भा. शां. प. अ. ३४८), “नूनं एकांतधर्मोऽयं श्रेष्ठो नारायणप्रिय:। अगत्वा गतयस्तिस्रो यद्गच्छत्यव्ययं हरिम्”॥ ४॥ या श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे एकांतभक्त, क्रमाने मुक्तीला न जाता, साक्षान्मुक्तीला जातो.
म्हणूनच “सम्मित: सामवेदेन पुरैवादियुगे कृत:। धार्यते स्वयमीशेन राजन् नारायणेन च”॥ १०॥ या श्लोकात सामवेदातील ‘तत्त्वमसि’ महावाक्याच्या विचाराने जसा ज्ञानी साक्षान्मुक्तीला जातो, तसाच एकांतभक्तही साक्षान्मुक्तीला जातो. म्हणजे ज्ञानमार्गाच्या बरोबरीचा एकांतधर्म आहे, असे महाभारतकारांनी म्हटले आहे.
गीतेतही हेच तत्व मान्य केले असून भगवंतांनी अर्जुनाला या एकांतभक्तिधर्माचाच कटाक्षाने उपदेश केला आहे.
एकांतधर्माचे, (१) भगवंताचे सतत नामस्मरण व कीर्तन करणे (२) सर्वांभूती भगवद्भाव ठेवून नमन करणे (३) सगुण भगवंताच्या ठिकाणी समाधी लावणे व (४) सर्व लौकिक व अलौकिक कर्मे भगवंताला समर्पण करणे, असे हे जे चार प्रकार कर्मयोगापेक्षा किंवा ज्ञानयोगापेक्षा विशेष आहेत, ते आता भगवान पुढील श्लोकातून सांगत आहेत.
(श्लोक-१४)
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रता:।
नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥ १४॥
अर्थ—माझे एकांतभक्त अहोरात्र माझे नामस्मरण करतात व माझ्या लीला गातात. दृढनिश्चयपूर्वक शमदमादी साधनाने इंद्रियनिग्रह व मनोनिग्रह करतात आणि प्रेमाने सर्वत्र मला अखंड नमस्कार करतात. याप्रमाणे माझ्या ठिकाणी अखंड चित्तवृत्ती ठेवून माझी उपासना करतात.॥ १४॥
गूढार्थदीपिका—या एकांतभक्तीमध्ये परमेश्वराचे सतत नामस्मरण व कीर्तन केले जाते, हा पहिला विशेष भगवान सांगत आहेत.
तरी कीर्तनाचेनि नटनाचें। नाशिले व्यवसाय प्रायश्चित्तांचे।
जें नामचि नाहीं पापाचें। ऐसें केलें॥ १९७॥
अर्थ—भगवंताचे अखंड नामस्मरण, कथाश्रवण, कीर्तन व भगवंताच्या लीलेंचे अनुकरण यांच्या योगाने पापांचे नावच नाहीसे केल्यामुळे सर्व कर्मरूप प्रायश्चित्तांचे पापनाशनादी व्यापार बंद पाडले.॥ १९७॥
गूढार्थदीपिका—मनुष्याकडून जी पापकर्मे होतात त्या पापकर्मांनी मनुष्याला इहपरलोकांत दु:ख प्राप्त होते व त्या पापानेच भगवत्प्राप्तीतही प्रतिबंध वाढत जातो. पापामुळेच मनुष्य अधिक देहात्मवादी होत जातो. विषयवासना वाढतात. मनुष्याचे मन अत्यंत चंचल होते. ते स्थिर होत नाही व बुद्धिमांद्यही प्राप्त होते.
मनुष्याला मुळीच दु:ख नको असते. त्याला अखंड सुखाचीच इच्छा असते. ते अखंड सुख नाशिवंत विषयात मिळू शकत नाही. एक परमेश्वरच अखंड सुखस्वरूप आहे. अर्थात सर्व दु:ख नाहीसे होऊन परमेश्वर-प्राप्ती व्हावी, हीच प्रत्येक मनुष्याची अंत:करणातील इच्छा असते; पण त्या दिशेने प्रयत्न मात्र महात्मेच करतात.
मनुष्याच्या अनंत जन्मांतील अनंत पातके असतात व त्या पापाचरणामुळे पापप्रवृत्तीही दृढ झालेली असते. तितकी पातके कर्मरूप प्रायश्चित्ताने नाहीशी होत नाहीत व करता येणेही शक्य नाही.
भगवन्नामस्मरणाने भगवन्नामस्मरणापूर्वीची सर्व पातके नाहीशी होतात असा “नाशिले व्यवसाय प्रायश्चित्तांचे” या चरणाचा अर्थ आहे.
किंबहुना “जेवढी नामाची शक्ती। तेवढें पाप नाहीं त्रिजगतीं” (ए. भा. अ. २-५५२) “नाम्नोऽस्ति यावती शक्ति: पापनिर्हरणे हरे:। तावत्कर्तुं न शक्नोति पातकं पातकी जन:” भगवन्नामस्मरणाने नाहीसे होऊ शकत नाही, असे पातकच मनुष्य करू शकत नाही, असा नामाचा महिमा सांगितला आहे. पाप हे तीन प्रकारचे आहे. भगवंताला विसरणे हे अविद्यारूप मुख्य पाप असून त्यामुळे देहात्मवादी होणे हे दुसरे पाप आहे “बळें देह मी म्हणतां। कोटी ब्रह्महत्या माथां” (तु. गा.) व भगवंताच्या आज्ञेच्या विरुद्ध वागणे हे तिसरे पाप होय.
ज्याप्रमाणे पायात जोडा न घालता किंवा पाय अग्नीने भाजणार नाही अशा औषधी, मणी, मंत्र यांचा उपयोग न करता अग्नीवर पाय पडल्याबरोबर अग्नीने पाय तत्काळ भाजला जातो, त्याप्रमाणे नामस्मरणाने मागील सर्व पापे जळून भस्म होतात, असे एक भगवन्नामच समर्थ आहे. हे नामस्मरण सारखे करीत राहिल्यास पापप्रवृत्ती नष्ट होऊन पापाचा नामधारकाला स्पर्शच होत नाही. अशा नामधारकाला कर्मरूप प्रायश्चित्ताचा उपयोग करण्याचे कामच पडत नाही. त्याच्या दृष्टीने सर्वकर्मरूप प्रायश्चित्ते निरुपयोगी होऊन पडलेली राहतात.
येथून संपूर्ण नाममाहात्म्य जे सांगितले आहे ते अखंड नामस्मरण करणाऱ्या निरपराध नामधारकाविषयी सांगितले आहे, असे समजावे.
पाय ठेवल्याबरोबर तत्काळ पाय जाळणे हा अग्नीचा स्वभाव असला तरी ज्याप्रमाणे, जोडा, औषधी इत्यादी काही पदार्थ असे आहेत की ते अग्नीच्या तत्काळ जाळण्याला प्रतिबंध करतात. त्याप्रमाणे नाम घेतल्याबरोबर तत्काळ पाप जाळणे हा हरिनामाग्नीचा स्वभाव असला तरी काही पापे अशी आहेत की ती हरिनामाने तत्काळ जळत नाहीत. ती नाहीशी होण्यास काही काळ लागतो. अशा पापांना नामापराध ही संज्ञा आहे.
निरपराध नामधारक व सापराध नामधारक असा दोन प्रकारचा नामधारक असतो.
नामाचे माहात्म्य समजल्यानंतर, नामाचे जे अपराध सांगितले आहेत, ते न होऊ देता, नामस्मरण करणारा निरपराध नामधारक होय. त्या अखंड नामस्मरण करणाऱ्या निरपराध नामधारकाला या ओव्यांतून सांगितलेले भगवन्नामस्मरणाचे पूर्ण फल शीघ्र प्राप्त होते. नामाचे अपराध करून नामस्मरण केले असता नामस्मरण सापराध होते व जे न केले असता नामस्मरण निरपराध होते ते खालीलप्रमाणे आहेत.
सन्निंदाऽसति नामवैभवकथा श्रीशेशयोर्भेदधी:। अश्रद्धा श्रुतिशास्त्रदेशिकगिरां नाम्न्यर्थवादभ्रम:।
नामास्तीति निषिद्धवृत्तिविहितत्यागो हि धर्मान्तरै:। साम्यं नाम्नि जपे शिवस्य च हरेर्नामापराधा दश॥ (पद्मपुराण)
(१) सन्निंदा—म्हणजे संतांची निंदा. सगुण भगवंतावर व भगवन्नामस्मरणावर ज्यांची श्रद्धा किंवा प्रेम नाही असे अत्यंत धार्मिक असले, तरी त्यांची “विप्राद्द्विषड्गुणयुतादरविंदनाभपादारविंदविमुखाच्छ्वपचं वरिष्ठम्। मन्ये तदर्पितमनोवचनेहितार्थप्राणं पुनाति स कुलं न तु भूरिमान:”॥ १०॥ (भाग. स्कं. ७-९) इत्यादी श्लोकांत शास्त्रांनीच निंदा केली असल्यामुळे तेथे अशा पुरुषांची निंदा म्हणजे सन्निंदा मानली गेली नाही, तर भगवन्नामावर अत्यंत श्रद्धा ठेवून अखंड निरपराध नामस्मरण करणाऱ्या भक्तांची निंदा ती सन्निंदा येथे अभिप्रेत आहे. अशा नामधारकाची निंदा करणे हा नामापराध होतो. “संतनिंदा ज्याचे घरीं। नव्हे घर ते यमपुरी” “संत निंदा आवडे ज्यासी। तो जिताचि नर्कवासी” (तु. गा. २७९३)
(२) असति नामवैभवकथा—म्हणजे दुष्ट पुरुषाला नामाचा महिमा सांगणे.
येथे दुष्ट म्हणजे निषिद्धाचरण करून भगवंताचे नामस्मरण न करणारा व सन्मार्गावर येऊ न इच्छिणारा पुरुष होय.
(३) श्रीशेषयोर्भेदधी: —म्हणजे शिव व विष्णु यांच्यात भेद पाहणे.
(४) अश्रद्धा श्रुतिगिराम्—म्हणजे वेदवचनावर अविश्वास. वेदांत नित्यनैमित्तिककर्माचे महत्त्व सांगितले आहे; पण त्या सर्वांपेक्षा भगवन्नामस्मरणाचे महत्त्व अधिक सांगितले आहे “मर्ता अमर्तस्य ते भूरि नाम मनामहे। विप्रासो जातवेदस:” (ऋग्वेद मं. ८-व. ३५ अ. २-मं. ११) आम्ही मनुष्य जन्ममरणरहित अशा परमेश्वराचे नाम श्रेष्ठ मानतो असे ऋग्वेदातही म्हटले आहे. नाथांनीही “ज्याची श्रद्धा कर्मावरी। तोचि कर्माचा अधिकारी। ज्याची श्रद्धा श्रीधरीं। तो नव्हे अधिकारी कर्माचा॥”॥ १०८७॥ (ए. भा. अ. ११) या ओवीत कर्मप्रतिपादक व नाममाहात्म्यप्रतिपादक वेदवचनाची अशी व्यवस्था लावली आहे; म्हणून नाममाहात्म्यपर वेदवचनावर अविश्वास करणे हा नामाचा अपराध होतो.
(५) अश्रद्धा शास्त्रगिराम्—म्हणजे शास्त्रवचनावर अविश्वास करणे. शास्त्र म्हणजे स्मृती, गीता, भागवत, पुराणे, भारत इत्यादी. कर्मप्रतिपादक स्मृतींच्या आग्रहाने, नाममाहात्म्याचे प्रतिपादन करणाऱ्या गीता, स्मृती, भागवत इत्यादी शास्त्रवचनावर अविश्वास करणे हा नामापराध होतो.
(६) अश्रद्धा देशिकगिराम्—म्हणजे गुरुवचनावर अविश्वास हा महा अपराध आहे. येथे गुरु या शब्दाने भगवंताच्या स्वरूपाचे पूर्ण ज्ञान असून त्याचे अत्यंत आवडीने नामस्मरण करणारा भक्त घेतला पाहिजे. “जो शब्दज्ञानें पारंगतु। ब्रह्मानंदें सदा डुल्लतु। शिष्यप्रबोधनीं समर्थु। यथोचितु निजभावें”॥ २९८॥ (ए. भा. अ. ३) असे नाथांनी श्रीगुरुचे लक्षण केले आहे.
(७) नाम्न्यर्थवादभ्रम:—भगवंताचे नाममाहात्म्य अर्थवादरूप आहे, म्हणजे केवळ ते स्तुतिरूप आहे, खरे नाही, असा भ्रम होणे हाही अपराध आहे. “अर्थवादं हरेर्नाम्नि संभावयति यो नर:। स पापिष्ठो मनुष्याणां नरके पतति स्फुटम्” (कात्यायन संहिता) नामाचे माहात्म्य अर्थवादरूप आहे, असे जो म्हणणारा आहे, तो सर्वांत अत्यंत पापी होय. त्याला नरकाची प्राप्ती होते, असे शास्त्रवचन आहे. “नामें तरला नाहीं कोण। ऐसा द्यावा निवडोन” “नामरूपा नाहीं मेळ। अवघा वाचेचा गोंधळ” अशी संतांची परस्परविरुद्ध वचने आहेत, म्हणून कित्येक लोक नामाचे माहात्म्य अर्थवादरूप आहे, असे म्हणतात; परंतु अशा वचनांनी सापराध नामधारकापेक्षा निरपराध नामधारकाची श्रेष्ठता सांगितली आहे, तर कोठे सगुण परमेश्वराचे भक्तिप्रेम प्रगट होण्याकरिता नामस्मरणाबरोबर परमेश्वराच्या रूपाचे ध्यान होईल, अशा एकाग्र चित्ताने नामस्मरण केले पाहिजे, हे सांगितले आहे.
(८) नामास्तीति निषिद्धवृत्ति:—म्हणजे नामाच्या बळावर निषिद्धाचरण करणे, हाही एक अपराध आहे. पण “देव जोडे तरी करावा अधर्म” (तु. गा.) “ईश्वरार्थधिया पापान्यऽपि सुव्रता: भवन्ति पूतान्यत्यन्तसत्यमेव न संशय:” (सू. सं.) अशी संतांची व शास्त्राची प्रमाणवचने असून भगवंताप्रीत्यर्थ व संताप्रीत्यर्थ चौर्यादी निषिद्धकर्मे करूनही पुरुष उद्धरल्याची उदाहरणे असल्यामुळे, केवळ परमेश्वरासाठीच केलेले निषिद्धाचरण नामापराध होत नाही.
अर्थात भगवत्प्रीत्यर्थ नसलेले व आपली स्वैर विषयवासना तृप्त करण्याकरिता केलेले निषिद्धाचरणच नामापराध होतो.
(९) विहितत्यागो धर्मान्तरै:—म्हणजे दुसऱ्याच्या धर्माचे आचरण करून आपल्या धर्माचा त्याग करणे.
आपल्या विहित आचरणाने परमेश्वराचे पूजन करावे असा भागवतधर्मात विधी असल्यामुळे आपल्या विहिताचरणाचा त्याग करून दुसऱ्या धर्मांचे आचरण करणे हाही एक नामापराध आहे. पण कर्मकाली भगवत्कथा श्रवण करीत असता अथवा स्वत: कीर्तन करीत असता किंवा नामस्मरण करीत असता कर्माचा लोप झाला तर नामापराध होत नाही. कारण “मत्कर्म कुर्वतां पुंसां कर्मलोपो भवेद्यदि। तत्कर्म तेषां कुर्वन्ति तिस्र: कोटॺो महर्षय:”॥ ९॥ (भाग. स्कं. ११-२०) असे भागवतात स्पष्ट म्हटले आहे. पण एखादे वेळी होत असलेल्या नामस्मरणाच्या बळावर आपल्याला विहित असलेला धर्म सोडून, आपल्याला विहित नसलेल्या धर्माचे आचरण करणे हा नामापराध आहे.
(१०) साम्यं नाम्नि शिवस्य च हरे:—म्हणजे शिव-विष्णु यांच्या नामांशी इतर इंद्रादी देवतेंच्या नामांचे साम्य पाहणे, हा नामापराध होय; पण राधाकृष्ण, विठ्ठल-रुक्मिणी, उमाशिव, सद्गुरु-रामकृष्ण या नामांचे साम्य मानण्यात नामापराध होत नाही, तर इंद्रादिक जीवकोटीत असल्यामुळे त्यांची नामे शिवाच्या नामाप्रमाणेच समान समजणे हा नामापराध होतो. असे हे नामापराध नामस्मरणाने तत्काळ नाहीसे होत नसले तरी ते अखंड नामस्मरणानेच नाहीसे होतात, असे पुढील श्लोकावरून स्पष्ट आहे.
“नामापराधयुक्तानां नामान्येव हरंत्यघम्। अविश्रांतिप्रयुक्तानि तान्येवार्थकराणि यत्”॥ २१॥ (प. पु. ब्र.खं.अ.२५)
म्हणून भगवत्प्रेमाने अखंड नामस्मरण करणाऱ्यांना दुसऱ्या कर्मरूप प्रायश्चित्ताची आवश्यकता नाही, असे पद्मपुराणात सांगितले आहे.
“कीर्तनाचेनि नटनाचें” या चरणाने अविश्रांत नामस्मरण करावे असे सांगितले आहे व “नामचि नाहीं पापाचें” या चरणाने अखंड नामस्मरण करणाऱ्याची पापप्रवृत्ती नाहीशी होते, असे सांगितले आहे.
यमदमा अवकळा आणिली। तीर्थें ठायावरूनि उठविलीं।
यमलोकींची खुंटिली। राहाटी आघवी॥ १९८॥
अर्थ—यमदमांना म्हणजे मनोनिग्रह व इंद्रियनिग्रह यांनाही नामस्मरणाने अवकळा आणली म्हणजे यमदम या साधनांना निरुपयोगिता आणली. तीर्थरूप प्रायश्चित्तेही आपले ठिकाण सोडून भटकत फिरू लागतात. यमलोकातील सर्व राहाटीच बंद पडते—म्हणजे पाप्याचे यमलोकात जाणे व तेथून येणे हे बंद पडते.॥ १९८॥
गूढार्थदीपिका—यमदमा अवकळा आणिली—यम म्हणजे मनाला विषयांच्या ध्यासापासून आवरणे. अखंड नामस्मरण होणाऱ्या भगवंताच्या ध्यानाने “पांडुरंग ध्यानीं पांडुरंग मनीं। जागृतीं स्वप्नीं पांडुरंग” (तु. गा.) मन विषयाकार होत नाही. अशा रितीने भक्तांना यम साधतो आणि “पडलें वळण इंद्रियां सकळां। भाव तो निराळा नाहीं दुजा” भगवंताच्या ध्यानामुळे भक्ताची इंद्रियेही मनाबरोबर विषयाला सोडून भगवत्परायण होतात—म्हणजे सर्व इंद्रिये भगवत्सेवेत लागतात. अशा रितीने नामधारकाला अनायासे दम साधतो.
नाम घेतां वाचे इंद्रियां विस्मृती। या नांव बोलतो यम भक्त॥ ४६॥
नामामध्यें एक वाणीचि गुंतत। इंद्रियेंहि होत आधीन कीं॥ ४८॥ (श्रीगुलाबराव महाराज कृत अभंगगाथा-नामपर) असा माझ्या श्रीगुरुआईंनीही आपला अनुभव सांगितला आहे.
तीर्थें ठायावरूनि उठविलीं—तीर्थे ही पापक्षालन करणारी आहेत असे शास्त्रांतून सांगितले आहे. परंतु भगवन्नामाचे पापक्षालनसामर्थ्य एवढे थोर आहे की, अखंड नामस्मरण करणाऱ्याला तीर्थरूप प्रायश्चित्ते आचरण्याची आवश्यकताच राहत नाही. किंवा “पुण्य पर्वकाळ तीर्थे हीं सकळ। कथा सिंधुजळ न्हाऊं येती”, “कथा त्रिवेणी संगम। देव भक्त आणि नाम” या तुकाराम महाराजांच्या वचनाप्रमाणे सर्व तीर्थांत त्रिवेणीसंगम जसे श्रेष्ठ तीर्थ त्याप्रमाणे भगवत्कथा हेही त्रिवेणीसंगमरूप तीर्थ आहे. या तीर्थात अखंड स्नान करणाऱ्यांना सर्व तीर्थांचे स्नान होत असल्यामुळे कोठे तीर्थाला जावे लागत नाही.
यमलोकींची खुंटिली। राहाटी आघवी—यमलोक म्हणजे, पापीलोक आपल्या पापाचे ज्या लोकात फळ भोगतात तो लोक होय. पापी त्या लोकात जाऊन पापभोग भोगतात. शेषपापाने मृत्युलोकात येऊन दु:ख भोगतात. ही अशी राहाटी अखंड चालू असते. पण अखंड नामस्मरणाने अनेक जन्मांतील नि:शेष पापाची धुणी होत असल्यामुळे ही राहाटी संपूर्ण बंद पडते.
यम म्हणे काय यमावें। दम म्हणे कवणातें दमावें। तीर्थें म्हणती काय खावें। दोष औषधासि नाहीं॥ १९९॥
अर्थ—यम म्हणतो, मी कोण्या मनाचा निग्रह करावा? दम म्हणतो, मी कोण्या इंद्रियाला आवरू? तीर्थे म्हणतात, औषधाला देखील पाप मिळत नाही, तेथे मी कोणते पाप नाहीसे करू?॥ १९९॥
गूढार्थदीपिका—या ओवीत नामस्मरणाने यम, दम व तीर्थे यांचा नामधारकाला आश्रय करावा लागत नाही, हे सांगितले आहे.
ऐसे माझेनि नामघोषें। नाहींचि करिती विश्वाचीं दु:खें।
अवघें जगचि महासुखें। दुमदुमित भरलें॥ २००॥
अर्थ—याप्रमाणे अर्जुना! माझ्या नामाचा घोष करीत असताना नामधारक आपलेच नाही, तर सर्व जगाला भगवंताचे नाम ऐकवून सर्व जगाचे दु:ख नाहीसे करतो व अशा रितीने संपूर्ण जग ब्रह्मसुखाने दुमदुमित करून सोडतो.॥ २००॥
गूढार्थदीपिका—आत्तापर्यंत नामधारक कसा निष्पाप होतो हे सांगितले. या ओवीत नामधारकाकडून भगवत्प्रेमामुळे होणाऱ्या नामघोषाने चेतन-अचेतन श्रोते देखील पावन होतात, असे सांगत आहेत.
माझेनि नामघोषें—उपांशू व घोष असे दोन प्रकारचे नामस्मरण आहे. आपल्यालाच ऐकू येईल, असे हळू नामस्मरण करणे याला उपांशू नामस्मरण म्हणतात आणि कोणालाही ऐकू जाईल, असे मोठॺाने नामस्मरण करणे याला नामघोष म्हणतात.
नाहींचि करिती विश्वाचीं दु:खें। अवघें जगचि महासुखें। दुमदुमित भरलें—नामधारक नामघोष करीत असताना तो नामघोष ज्या ज्या जडचेतन जीवांच्या कानी पडतो, त्या त्या सर्व जीवांचे पाप नाहीसे होते, असा नामाचा महिमा आहे.
नामघोष करणारे नामधारक अशा रितीने विश्वातील सर्व जीवांची पापे नाहीशी करून त्यांची दु:खेही नाहीशी करतात व सर्वांना महासुखाचा म्हणजे परमेश्वरसुखाचा लाभ करून देतात.
“रामकृष्णनाम सर्व दोषां हरण। जडजीवां तारण हरि एक” (ज्ञाने. हरिपाठ अभंग-२१) असे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी हरिपाठाच्या अभंगात म्हटले आहे.
“तद्भूरिभाग्यमिह जन्म किमप्यटव्यां यद्गोकुलेऽपि कतमांघ्रिरजोऽभिषेकम्” (भाग, स्कं. १०-१४-३४)
वृंदावनातील ज्या वृक्षपाषाणांना गोपगोपींसारख्या महात्म्यांच्या रजधुळीचा लाभ घेऊन त्यांच्या संगतीत भगवन्नाम श्रवण करायला मिळते, त्या वृक्षपाषाणादी योनींत माझा जन्म व्हावा, अशी ब्रह्मदेवाने इच्छा प्रगट केली व असा जन्म प्राप्त होणे थोर भाग्य होय, असे त्याने उद्गार काढले. यावरून वृक्षपाषाणादी योनींत असलेलेही भगवन्नामश्रवणाने तरतात, असा महात्म्यांचा अनुभव आहे.
ते पाहांटेवीण पाहावित। अमृतेंवीण जीववित।
योगेंवीण दावित। कैवल्य डोळां॥ २०१॥
अर्थ—असे नामधारक महात्मे सूर्यप्रकाशावाचून पाहावयाला लावतात, अमृतावाचून अमर करतात आणि योगावाचून डोळॺाने देखील मोक्षस्थिती दाखवितात.॥ २०१॥
गूढार्थदीपिका—पाहांटेविण पाहावित—नामरूपात्मक जगत आहे अशी ज्याची कल्पना आहे, तो ते जगत सूर्यप्रकाश व चक्षुरिंद्रियरूप दृष्टी यांच्या साहाय्याने पाहत असतो. पण ही दृष्टी परमेश्वर पाहण्याला उपयोगी पडत नाही. परमेश्वर पाहण्याकरिता ज्ञानदृष्टीच उपयोगी पडत असते. भगवंताच्या निरपराध व अखंड नामस्मरणाच्या योगाने नामधारकाला सर्व सृष्टीच भगवत्स्वरूप भासू लागते. म्हणून त्यांना भौतिकदृष्टीचा व सूर्यप्रकाशाचा उपयोगच करावा लागत नाही. अखंड त्यांची ज्ञानदृष्टीच असते आणि ते ज्यांच्यावर कृपा करतील त्यांना ते अखंड ज्ञानदृष्टीच प्राप्त करून देतात.
अमृतेंवीण जीववित—म्हणजे ज्ञानीभक्त भगवंतासारखे सदेह अमर होतात—म्हणजे नित्य असतात.
सच्चिदानंदस्वरूप आत्मा हा मुळचाच अविनाशी आहे. तसेच देहादिक पदार्थही, आपण आपल्या कल्पनारूप मायेमुळे जडविनाशी व परब्रह्माहून निराळे आहेत, असे समजत असलो, तरी ते अन्वयदृष्टीने पाहता मुळात परब्रह्माहून निराळी वस्तू नसून परब्रह्म सच्चिदानंद वस्तूच आहे, असे सिद्ध होते.
योगी किंवा ज्ञानी, यांना देहादिक अविद्याजन्य पांचभौतिक आहेत व ते नाश पावतात, असा भास कायम राहत असला, तरी भक्तांना मात्र ते पूर्ण ब्रह्मस्वरूपच आहेत, असा अनुभव असतो. या अनुभवामुळे भक्तांना परब्रह्माहून काही निराळी नाश पावणारी वस्तू आहे असा अनुभवच नसतो, म्हणूनच त्यांचे देहही त्यांना अविनाशी ब्रह्मरूपच भासतात. “कामास्तु वांछितास्तस्य गावो गोपाश्च गोपिका:। नित्या: सर्वे विहाराद्या आप्तकामस्तु स स्वयम्” (स्कं. पु.) परमेश्वर, परमेश्वराची इच्छा व परमेश्वराचे इच्छित गायी, गोपी, गोपाळ हे सर्व अविद्येच्या पलीकडे असल्यामुळे सच्चिदानंदस्वरूप व नित्य आहेत, असे स्कंदपुराणात सांगितले आहे.
ज्ञानी भक्त अशा महानुभावी श्रीज्ञानेश्वर महाराज, तुकारामादी संतांची शरीरे नित्य असतात, म्हणून रामकृष्णादी सगुण विग्रहाचा जसा केव्हाही साक्षात्कार होऊ शकतो, तशाप्रमाणेच त्यांचाही साक्षात्कार भक्तांना होत असतो. “ब्रह्मभूत काया होतसे कीर्तनीं। भाग्य तरी ऋणी देवा ऐसा” (तु. गा.) भगवद्भक्तीने देहही ब्रह्मभूत होतो, असे तुकाराम महाराजांनी म्हटले आहे.
योगेंवीण दावित। कैवल्य डोळां—नामधारक संतांना भगवन्नामस्मरणानेच, योगाने येणारा अनुभव, योगावाचून येतो आणि नामस्मरणानेच त्रिगुणात्मक मायेची निवृत्ती होऊन सर्वनामरूपात ब्रह्मच आहे, असा योग्यांना न येणारा अनुभवदेखील नामधारक आपल्या डोळॺांनी घेतो व दुसऱ्यांना आणून देतो. या व पुढील ओवीत संत हे सदा पूर्ण अविनाशी व सर्वसमर्थ असतात, असे माउली सांगत आहे. “ब्रह्म इंद्रियां गोचर नसे। गुण गेलिया डोळां दिसे”, “तेव्हां अंतरीं चैतन्यघन। बाह्य चिन्मात्र परिपूर्ण” असा नाथादी संतांनीही आपला अनुभव सांगितला आहे.
परी राया रंका पाड धरूं। नेणती सानेयां थोरां कडसणी करूं।
एकसरें आनंदाचें आवारूं। होत जगा॥ २०२॥
अर्थ—हा राजा आहे की दरिद्री आहे, असा योग्यायोग्यतेचा ते विचार करीत नाहीत. थोर व लहान असा भेद ते करीत नाहीत. सतत सर्व जगाला ते आनंदाचे कसू होतात.॥ २०२॥
गूढार्थदीपिका—राया रंका पाड धरूं—भगवंताच्या नामस्मरणाने भगवंताच्या ठिकाणी परमप्रेमसंपन्न झालेल्या संतांना सर्वत्र अद्वैतब्रह्माचाच अनुभव असल्यामुळे त्यांना राव-रंक, थोर-सान हा भेदच दिसत नाही व “सकळांसी येथें आहे अधिकार” (तु. गा. २२०९) नामस्मरणादी भक्तिमार्गाचा सर्वांनाच अधिकार असल्यामुळे त्या मार्गाचाच ते उपदेश करतात.
एकसरें आनंदाचें आवारूं। होत जगा—ज्याप्रमाणे एखादी भाग्यवंत मुलगी एखाद्या लक्ष्मीपुत्राच्या घरी दिली गेली असता ती आपल्याला झालेली मुलगीही आपल्याप्रमाणेच अत्यंत श्रीमंताकडे पडावी अशीच इच्छा करते, त्याप्रमाणे भगवद्भक्तीने अखंड ब्रह्मानंदात लोळत असलेल्या सत्पुरुषांनाही संसारांत होरपळत असलेल्या इतर जीवांनाही ती आपली स्थिती प्राप्त व्हावी, अशी अत्यंत कळकळ असते व त्या कळकळीने प्रेरित होऊन ते सर्वांना अखंड नामस्मरणरूप ब्रह्मसुखप्राप्तीच्या भक्तिरूप मार्गाचाच उपदेश करतात; म्हणून ते सर्व जगाचे आनंदाचे कसू होतात. अशा सत्पुरुषापासून कोणाला कधी दु:ख प्राप्त होत नाही.
कंहीं एकादेनि वैकुंठा जावें। तें तिहीं वैकुंठचि केलें आघवें।
ऐसें नामघोषगौरवें। धवळलें विश्व॥ २०३॥
अर्थ—एखादा विष्णूचा उपासक असला, तर तो विष्णुलोकाला जातो, पण नामधारक महात्मे नामस्मरणाने व ध्यानाने सर्व विश्वच वैकुंठ करून टाकतात. अशा भगवन्नामाच्या गजराने सर्व जगच चिन्मात्रप्रकाशरूप करून सोडतात.॥ २०३॥
गूढार्थदीपिका—वैकुंठ म्हणजे भगवान विष्णूचा जेथे वास असतो ते ठिकाण.
कृतयुगाच्या ठिकाणी “वैकुंठ जावया तपाचे सायास” (तु. गा. २३४३) तपादिकांचे सायास करावे लागत असत व तेवढे सायास करून मरणानंतर एखादाच वैकुंठाला जात असे. पण कलियुगात संतांनी आपल्या उत्कट प्रेमभक्तीने भगवंताला या भूमीवर आणून तेथेच अखंड राहावयास लावून “तुका म्हणे पेंठ। भूवरी हे वैकुंठ” (तु. गा.) “सर्वत्र वैकुंठ केलें असे” (ज्ञा. गा.) या भूलोकालाच वैकुंठ करून सोडले.
नामघोषगौरवें। धवळलें विश्व—ज्याप्रमाणे सूर्याच्या सान्निध्यात अंधकार प्रकाशरूप होतो, त्याप्रमाणे सच्चिदानंदघन परमेश्वराच्या सान्निध्याने हा जडविनाशी भासणारा भूलोक नामधारकाला नामस्मरणादी भक्तीच्या योगाने चिन्मय प्रकाशरूप अनुभवाला येतो. “ज्ञानदेव म्हणे नयनाची ज्योति” (ज्ञा. गा.) नयनाची ज्योती जे चिन्मयरूप तेच नामरूपाने नटले आहे असा अनुभव येणे यालाच “विश्वाचे धवळणे” म्हणतात.
तेजें सूर्य तैसे सोज्ज्वळ। परी तोही अस्तवे हें किडाळ।
चंद्र संपूर्ण एकादे वेळ। हे सदा पुरते॥ २०४॥
अर्थ—संतांना सूर्याची उपमा द्यावी तर ते सूर्यासारखे तेजस्वी असतात, पण सूर्याच्या ठिकाणी मावळणे हा दोष आहे. त्यांना चंद्राची उपमा द्यावी, तर चंद्र एखादे वेळी म्हणजे पौर्णिमेलाच पूर्ण असतो, पण संत हे अखंड पूर्ण असतात.॥ २०४॥
गूढार्थदीपिका—या व पुढील ओवीत संत हे सदा पूर्ण अविनाशी व सर्वसमर्थ असतात, असे माउली सांगत आहेत.
सूर्य तैसे सोज्ज्वळ। परी तोही अस्तवे हें किडाळ—ज्याप्रमाणे सूर्यप्रकाशाने बाहेरच्या वस्तू कळतात त्याप्रमाणे संतही ज्ञानप्रकाशाने आत्मवस्तू जाणतात. म्हणून त्यांना सूर्याची उपमा द्यावी, तर सूर्य मावळतो व मग वस्तू दिसत नाहीत, हा त्या सूर्याच्या ठिकाणी दोष आहे, पण संत हे अविनाशी ज्ञानस्वरूप होऊन राहतात, म्हणून त्यांचा ज्ञानप्रकाशही नित्य असतो.
चंद्र संपूर्ण एकादे वेळ। हे सदा पुरते—पूर्ण चंद्राचा प्रकाश शीतल व आल्हादकारक असतो; पण तो फक्त पौर्णिमेच्या दिवशीच असतो. संत हे सदा पूर्ण व प्रसन्न असतात.
मेघ उदार परी वोसरे। म्हणऊनि उपमेसि न पुरे।
हे नि:शंकपणें सपाखरे। पंचानन॥ २०५॥
अर्थ—मेघ उदार असतात पण ते ओसरतात. म्हणून त्यांची संतांना उपमा देता येत नाही. संत हे निर्धास्त व कृपाळू सिंहासारखे आहेत.॥ २०५॥
गूढार्थदीपिका—मेघ उदार परी वोसरे। म्हणऊनि उपमेसि न पुरे—उदारतेमध्ये जे मेघ, कल्पतरू इत्यादी पदार्थ प्रसिद्ध आहेत, त्यांची संतांच्या उदारतेला उपमा देणे योग्य होत नाही; कारण ते पदार्थ कितीही थोर उदार असले, तरी ते आपली स्वभावस्थिती देऊ शकत नाहीत. पण संत हे इतके थोर उदार आहेत की, जसे रामकृष्णादिकांच्या प्रेमभक्तीने ते सदेह सच्चिदानंदस्वरूप होऊन सर्वज्ञ, सर्वशक्ती, औदार्यादी षड्गुणैश्वर्याने परिपूर्ण असतात. तसेच ते प्रसन्न झाले असता आपल्या शिष्याला तसेच परिपूर्ण करतात.
नि:शंकपणें—ज्याप्रमाणे पशूंचा राजा सिंह हा सर्वांपेक्षा समर्थ असल्यामुळे त्याला कोणत्याच पशूची भीती वाटत नाही व कोणीही पशू त्याचा घात करण्यास धजत नाही, त्याप्रमाणे ब्रह्मांडाचा स्वामी जो परमेश्वर त्याच्या भक्तीने “बळियाचे अंकित आम्ही जालों बळिवंत। करूं सर्व सत्ता सर्वांवरी” (तु. गा.) संत हे ब्रह्मांडाचे स्वामी होतात, म्हणून ते पूर्ण निर्धास्त असतात, हेच ‘नि:शंकपणें’ या शब्दाने दाखविले आहे.
पंचानन—परमेश्वराला विसरून उन्मत्त होऊन उन्मार्गगामी झालेल्या व परमेश्वरसन्मुख असलेल्यांना त्रास देणाऱ्या, थोर पराक्रमी देवादिकांना देखील आपल्या सामर्थ्याने शिक्षा करतात म्हणून संतांना येथे माउलींनी ‘पंचानन’ असे म्हटले आहे.
सपाखरे—त्याचप्रमाणे ते सर्वांवर कृपादृष्टीचा वर्षाव करणारे असल्यामुळे, त्यांचे दुष्टांना शासन करणे देखील दुष्टांच्या कल्याणाच्या उद्देशानेच असते, हे “क्रोधोऽप्यनुग्रह एव संमत:” इत्यादी वचनाने व नारदादी संतांनी दुष्टांना दिलेल्या शापादी कथेवरून दिसून येते. हेच माउलींनी येथे “सपाखरे” या शब्दाने दाखविले आहे.
“मऊ मेणाहूनि आम्ही विष्णुदास। कठीण वज्रास भेदूं ऐसे। मायबापाहून होऊं कृपावंत। करूं घातपात शत्रूहूनि” (तु. गा.) तुकाराम महाराजांनी या अभंगातील चरणाने असाच संतांचा स्वभाव सांगितला आहे.
जयांचे वाचेपुढां भोजें। अखंड नाम नाचत असे माझें।
जें जन्मसहस्रीं वोळगिजे। एक वेळ यावया॥ २०६॥
अर्थ—जे माझे नाव एकवेळ देखील मनुष्याच्या मुखात येण्याकरिता, हजारो जन्मात केलेल्या सत्कर्मांचे पुण्य पदरी असायला पाहिजे, ते माझे नाव या सत्पुरुषांच्या मुखात अखंड आनंदाने नाचत राहते.॥ २०६॥
गूढार्थदीपिका—भगवंताचे नाव इतके थोर आहे की, ते एकवेळ देखील मुखात येण्याकरिता, अनेक जन्मात आचरण केलेल्या निष्काम धर्मानुष्ठानाचे पुण्य पदरी असायला पाहिजे, म्हणजे त्या पुण्याने भगवंताचे नाम घ्यावे अशी श्रद्धा उत्पन्न होते. “अनंत जन्मांचें तप एक नाम” असे माउलींनी हरिपाठाच्या अभंगातही म्हटले आहे. “अनंत जन्मांचें सुकृत पदरीं। त्याचे मुखीं हरि पैठा होय” (नाथ हरिपाठ ११२७) किंवा हजारो जन्मात केलेले पुण्य एकवेळ मुखात आलेल्या नामाबरोबर आहे.
तो मी वैकुंठीं नसें। एक वेळ भानुबिंबींही न दिसें।
वरी योगियांचींही मानसें। उमरडोनि जाय॥ २०७॥
अर्थ—तो मी वैकुंठात राहत नाही. एखादे वेळी सूर्यबिंबाच्या ठिकाणीही मी दिसणार नाही. आणखी योग्यांच्या मनालाही ओलांडून जाईन.॥ २०७॥
गूढार्थदीपिका—शास्त्रांतून परमेश्वराच्या प्राप्तीची स्थाने सांगितली आहेत. भगवान सदा वैकुंठात असतो व विष्णूच्या उपासकांना तो प्राप्त होतो.
सूर्यबिंबाच्या ठिकाणीही भगवंताच्या सुवर्णासारख्या स्वरूपाची प्राप्ती सांगितली आहे. त्याविषयी “य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मय: पुरुषो दृश्यते” (छां. १-६) ही श्रुती प्रमाण आहे.
योग्यांना आपल्या हृदयात प्रत्यक्ष परमेश्वराला पाहता येते, हे “अपि च संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्” (ब्र. सू. ३-२-२४) या सूत्रात सांगितले आहे. पण ही सर्व स्थाने मायिक आहेत व प्रेमाशिवाय या साधनांनी भगवंताची प्राप्ती होणे कठीण आहे.
परी तयांपासीं पांडवा। मी हारपला गिंवसावा।
जेथ नामघोष बरवा। करिती माझा॥ २०८॥
अर्थ—पण या सर्व ठिकाणी न सापडणारा मी प्रेमाने माझा नामघोष करणाऱ्या नामधारकाच्या ठिकाणी अवश्य सापडतो.॥ २०८॥
गूढार्थदीपिका—परमात्मा परमप्रेमरूप आहे. तो नामरूपासह पूर्ण असल्यामुळे त्याला आपल्या नामरूपाचेही परम प्रेम असते. “तुका म्हणे त्याला गोडी कीर्तनाची। नाहीं आणिकांची प्रीति ऐसी” (तु. गा. २१७१) म्हणूनच नामधारकांच्या प्रेमाला वश झालेला परमात्मा त्यांच्या चित्तात अखंड राहतो, असा भाव.
कैसे माझ्या गुणीं धाले। देशकाळातें विसरले।
कीर्तनसुखें सुखावले। आपणपांचि॥ २०९॥
अर्थ—माझे गुणानुवाद गाण्यात ते इतके रंगून जातात की, ते देशकाळ विसरतात—म्हणजे त्यांना देशकाळाचे भान राहत नाही-आणि कीर्तनाच्या सुखाने आपणच सुखस्वरूप होऊन राहतात.॥ २०९॥
गूढार्थदीपिका—संतांना हरिनामाची अवीट गोडी असते “अवीट हें क्षीर हरिकथा माउली। सेवितां सेविली वैष्णवजनीं।” (तु. गा. २१५३)
कृष्ण विष्णु हरि गोविंद। या नामांचे निखिल प्रबंध।
माजी आत्मचर्चा विशद। उदंड गाती॥ २१०॥
अर्थ—कृष्ण, विष्णू, हरी, गोविंद, अशी ही नावे आणि ती नावे ज्यात ग्रथित केली आहेत, असे अभंग, पदे इत्यादी कवित्व त्यांच्या मुखावाटे सारखे म्हटले जाते व नामस्मरण व गुणानुवाद गात असता, मध्ये आत्मस्वरूपाची मोकळी चर्चाही ते अहोरात्र करीत असतात.॥ २१०॥
गूढार्थदीपिका—आत्मचर्चा म्हणजे निरुपाधिक निर्गुण स्वरूपाप्रमाणे भगवंताचे सगुणस्वरूप व त्याचे नाव, ही दोन्हीही पूर्ण निरुपाधिक ब्रह्मस्वरूप आहेत अशी चर्चा.
हें बहु असो यापरी। कीर्तित मातें अवधारीं।
एक विचरती चराचरीं। पांडुकुमरा॥ २११॥
अर्थ—अर्जुना! हा आता विस्तार पुरे. याप्रमाणे कोणी माझे कीर्तन करीत—म्हणजे गुणानुवाद गात-विश्वात संचार करतात.॥ २११॥
गूढार्थदीपिका—आत्तापर्यंत माउलींनी एकांतभक्तीच्या नामस्मरणरूप अंगाचे विवरण केले. आता पुढील ओवीपासून तें ओवी २१८ पर्यंत एकांतभक्तीच्या ध्यानरूप अंगाचे माउली वर्णन करीत आहेत.
कित्येक भक्तांच्या ठिकाणी भक्तीचे नामस्मरणरूप अंगच प्रधान असते, तर कित्येक भक्तांच्या ठिकाणी ध्यानरूप अंग प्रधान असते; म्हणून येथे आता सगुण भगवंताचे ध्यान करणारे भक्त, सगुण भगवंताचे ध्यान कशा रितीने करतात, हे माउली सांगत आहेत.
मग आणिक ते अर्जुना। साविया बहुवा जतना।
पंचप्राण मना। पाढाउ घेउनी॥ २१२॥
बाहेरी यमनियमांची कांटी लाविली। आंत वज्रासनाची पौळी पन्नासिली।
वरी प्राणायामाचीं मांडिलीं। वाहातीं यंत्रें॥ २१३॥
तेथ उल्हाटशक्तीचेनि उजिवडें। मनपवनाचेनि सुरवाडें।
सतरावियेचें पाणियाडें। बळाविलें॥ २१४॥
तेव्हां प्रत्याहारें ख्याती केली। विकारांची संपली बोहली।
इंद्रियें बांधोनि आणिलीं। हृदयाआंत॥ २१५॥
तंव धारणावारू दाटिले। महाभूतांतें एकवटिलें।
मग चतुरंग सैन्य निवटिलें। संकल्पाचें॥ २१६॥
अर्थ—दुसरे कोणी आपल्या अंत:करणात माझ्या सगुण स्वरूपाचे चांगल्या रितीने म्हणजे अखंड जतन करण्याकरिता पंचप्राण व मन यांना वाटाडे करतात.॥ २१२॥ इंद्रिये विषयांकडे जाऊ नयेत म्हणून शरीराच्या बाहेर यमनियमांचे काटेरी कुंपण करून, शरीराच्या आत मूळबंधाचा परकोट तयार करून, त्यावर प्राणायामाच्या तोफा चालू ठेवतात.॥ २१३॥ तेथे कुंडलिनी ऊर्ध्वमुख होऊन प्रकाशित झाली असता त्या प्रकाशाने व मनप्राणांच्या अनुकूलतेने सतराव्या कलेचे अमृतकुंड स्वाधीन करतात.॥ २१४॥ तेव्हा प्रत्याहार-म्हणजे विषयांपासून इंद्रियांना आवरणे-हा पूर्ण सिद्ध होतो. त्यायोगे विकाराचे नावही राहत नाही. इंद्रिये हृदयातच बांधून आणली जातात.॥ २१५॥ प्रत्याहार सिद्ध झाला की, धारणारूप घोडे पुढे हाकले जातात—म्हणजे धारणेची भूमिका सिद्ध होते-व त्या योगाने सर्व पंचमहाभूतांची आटणी होते. येथे संकल्प करणाऱ्या अंत:करणाचे चतुरंग सैन्य-म्हणजे मन, बुद्धि, चित्त, अहंकार यांचे विषयांविषयी व्यापार बंद पडतात.॥ २१६॥
गूढार्थदीपिका—चतुरंग सैन्य निवटिलें। संकल्पाचें—“समीचीनत्वधी: संकल्प:” एखादी गोष्ट बरी आहे असे वाटणे याला संकल्प म्हणतात. हा संकल्प जीवाच्या ठिकाणी सदा असतो, म्हणूनच या संकल्पामुळे वस्तूविषयी बुद्धीचा निश्चयरूप व्यापार होतो. यामुळेच वस्तूचे चिंतन हा चित्तरूप व्यापार होतो. मनही संकल्प विकल्पात्मक—आहे नाही असा-व्यापार करते आणि अहंकार अहंताममता धारण करतो. हे सर्व चतुरंग सैन्य धारणा सिद्ध झाल्यावर नाश पावते.
तयावरी जैत रे जैत। म्हणोनि ध्यानाचें निशाण वाजत।
दिसे तन्मयाचें झळकत। एकछत्र॥ २१७॥
पाटीं समाधिश्रियेचा अशेखा। आत्मानुभवराज्यसुखा।
पट्टाभिषेक देखा। समरसें जाहाला॥ २१८॥
अर्थ—त्याच्यापुढे मग जिंकले रे जिंकले, म्हणून ध्यानाच्या भेरी झडू लागतात व तन्मयतेचे एकछत्र फडकू लागते.॥ २१७॥ नंतर समाधिलक्ष्मीचे संपूर्ण आत्मानुभवरूप जे राज्यसुख त्या राज्यावर समरसतेने त्याला राज्याभिषेक होतो.॥ २१८॥
ऐसें हें गहन। अर्जुना माझें भजन।
आतां ऐकें सांगेन। जे करिती एक॥ २१९॥
अर्थ—अर्जुना! अशा रितीने माझे अत्यंत कठीण कष्टदायक भजन कित्येक करतात. आता दुसरे कित्येक महात्मे माझे कसे भजन करतात, तेही सांगतो, ऐक.॥ २१९॥
गूढार्थदीपिका—कित्येक भक्त सर्वांभूतीं भगवद्भाव ठेवून परमेश्वराचे कसे भजन करतात, हे माउली पुढील ओवी २२०-२२८ मध्ये सांगत आहे.
तरी दोन्ही पालववेरीं। जैसा एक तंतू अंबरीं।
तैसा मीवांचूनि चराचरीं। जाणती ना॥ २२०॥
आदी ब्रह्मा करूनी। शेवटीं मशक धरूनी।
माजी समस्त हें जाणोनी। स्वरूप माझें॥ २२१॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे वस्त्राचे दोन्ही पदरापर्यंत एकच सूत असते, त्याप्रमाणे या चराचर सृष्टीत माझ्यावाचून दुसरी वस्तूच जाणत नाहीत. (संपूर्ण नामरूपाने मीच नटलो आहे असे पाहतात, असा अर्थ)॥ २२०॥ ब्रह्मदेवापासून तर मशकापर्यंत जेवढी नामरूपे आहेत, ती सर्व माझी रूपे आहेत असे ते जाणतात.॥ २२१॥
गूढार्थदीपिका—सर्व चराचर सृष्टीच्या ठिकाणी सत्पुरुष एकसारखी समदृष्टी करतात. विवक्षित जातीपुरतीच किंवा विवक्षित समाजापुरतीच त्यांची समदृष्टी मर्यादित नसते, असा भाव.
मग वाड धाकुटें न म्हणती। सजीव निर्जीव नेणती।
देखिलिये वस्तु उजू लुंठिती। मीचि म्हणोनि॥ २२२॥
आपलें उत्तमत्व नाठवे। पुढील योग्यायोग्य नेणवे।
एकसरें व्यक्तिमात्राचेनि नांवें। नमूंचि आवडे॥ २२३॥
अर्थ—मग अमुक मोठा किंवा अमुक लहान, हा जिवंत पदार्थ किंवा हा निर्जीव पदार्थ असा काही एक भेद न करता दृष्टीला पडेल ती वस्तू भगवान श्रीकृष्णच आहे, असे समजून तिला सरळ लोटांगण घालतात.॥ २२२॥ त्यांना आपल्या उत्तमत्वाचे किंवा श्रेष्ठपणाचे स्मरणच होत नाही. समोरचा नमस्कारास योग्य आहे की अयोग्य आहे हेही त्यांच्या मनात येत नाही. व्यक्तिमात्र भगवत्स्वरूप जाणून त्यांना सरसकट नमस्कार करावा असे त्यांना वाटते.॥ २२३॥
गूढार्थदीपिका—“समासमाभ्यां विषमसमे पूजात:” अशी स्मृती आहे. अध्ययनादी गुणाने समान असलेल्या पुष्कळ पुरुषांचा एकाच वेळी विषम म्हणजे कमी जास्त सत्कार करणे आणि अध्ययनादी गुणाने विषम म्हणजे कमी जास्त असणाऱ्या पुरुषांचा एकाचवेळी समान पूजादिसन्मान करणे हा दोष आहे. असा त्या स्मृतीचा अर्थ आहे. पण हे सूत्रातील विधान देह म्हणजे मी असे समजणाऱ्या अज्ञानी लोकांना व अज्ञानी लोकांविषयीच लागू आहे. सर्वत्र परमेश्वर आहे, असे जाणून किंवा तशी बुद्धी ठेवून मुंगीपासून ब्रह्मदेवापर्यंत जेवढे जीव आहेत, तेवढॺांनाही परमेश्वरभावनेने नमस्कार केला असता तो दोष होत नाही, हे आचार्यांनी पाचव्या अध्यायात (श्लो. १९) मान्य केले आहे व श्रीज्ञानेश्वर माउलींनीही तेच येथे सांगितले आहे.
जैसें उंचींहूनि उदक पडिलें। तें तळवटवरी येऊं लागलें।
तैसें नमिजे भूतजात देखिलें। ऐसा स्वभावचि तयांचा॥ २२४॥
कां फळतिया तरूची शाखा। सहजें भूमीसी उतरे देखा।
तैसें जीवमात्रां अशेखां। खालावती ते॥ २२५॥
अखंड अगर्वता होऊनि असती। तयांची विनय हेचि संपत्ती।
जयजयमंत्रें अर्पिती। माझ्या ठायीं॥ २२६॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे उंच ठिकाणावर पाणी पडले असता ते स्वभावत: खाली येते, त्याप्रमाणे दृष्टीला पडेल त्या जीवाला भगवद्भावनेने नमस्कार करावा असा त्या महात्म्यांचा स्वभावच बनून जातो.॥ २२४॥ फळाने अगदी बहरलेल्या झाडाची फांदी ज्याप्रमाणे वाकून जमिनीला टेकते, त्याप्रमाणे महात्मे संपूर्ण जीवमात्रांच्या ठिकाणी लीन होऊन राहतात.॥ २२५॥ ते अखंड निरहंकार असतात व नम्रता हेच त्यांचे वैभव असते आणि वस्तू दृष्टीला पडल्याबरोबर भगवंताचे दर्शन झाले, असे समजून माझा जयजयकार करतात व अशा रितीने माझ्या ठिकाणी ते आपल्याला अर्पण करतात.॥ २२६॥
गूढार्थदीपिका—जीव हा परमेश्वरस्वरूपच आहे, पण तो ‘मी’ म्हणून आपल्या निराळेपणाचा अभिमान धारण करतो, म्हणून परमेश्वराहून निराळा झाला. त्याने आपल्या निराळेपणाचा अभिमान सोडला किंवा निराळेपणाचा त्याचा अभिमान सुटला की, त्याचे परमेश्वराशी असलेले मुळचे ऐक्य प्रगट होते, हे मागे माउलींनी सांगितलेच आहे.
सर्व भूतांच्या ठिकाणी परमेश्वरभावनेने लीन झालेला पुरुष अत्यंत निरभिमानी होतो. त्याला देहादिकांचा अभिमान उत्पन्न होत नाही आणि सर्व भूतांच्या ठिकाणी एक सम परमात्माच आहे, अशी अखंड दृष्टी ठेवणाऱ्या पुरुषाच्या ठिकाणी, श्रेष्ठ-कनिष्ठ हे विषमभाव उत्पन्नच होत नाहीत. म्हणून सर्वांभूती परमेश्वरभावनेने अखंड लीन झालेला पुरुष सहज परमेश्वरालाच अर्पण होतो, म्हणजे सहज परमेश्वराशी ऐक्य पावतो.
नमितां मानापमान गळाले। म्हणोनि अवचितां मीचि जाहाले।
ऐसे निरंतर मिसळले। उपासिती॥ २२७॥
अर्जुना हे गुरुवी भक्ती। सांगीतली तुजप्रती।
आतां ज्ञानयज्ञें यजिती। ते भक्त आईकें॥ २२८॥
अर्थ—सर्व भूतांच्या ठिकाणी परमेश्वरभावनेने लीन झाले असता मान-अपमानाची भावना नाहीशी होते; म्हणून अकस्मात ते माझ्याशी ऐक्य पावतात. अशा रितीने अखंड ऐक्य पावून माझी उपासना करतात.॥ २२७॥ अर्जुना! ही चौथी श्रेष्ठ भक्ती तुला सांगितली. आता ज्ञानाने भजन करणारे जे भक्त आहेत, ते भजन कसे करतात, हे सांगतो, ऐक.॥ २२८॥
गूढार्थदीपिका—आता पुढील ओव्यांतून ज्ञानाने भजन करणाऱ्याच्या मार्गाचे माउली वर्णन करीत आहे. या सर्व भजनात सगुणाचेच भजन आहे, हे लक्षात ठेवले पाहिजे.
परी भजन करिती हातवटी। तूं जाणत आहासि किरीटी।
जे मागां इया गोष्टी। केलिया आम्हीं॥ २२९॥
तंव आथि जी अर्जुन म्हणे। हें दैविकियाप्रसादाचें करणें।
तरी काय अमृताचें आरोगणें। पुरे म्हणवेल॥ २३०॥
अर्थ—पण अर्जुना! ज्ञानाने भजन करण्याची पद्धती तुला मागे सांगितलीच असल्यामुळे तू ती जाणतोस.॥ २२९॥ तेव्हा अर्जुन म्हणतो, देवा! ज्ञानयज्ञाने तुझे यजन करण्याची हातवटी मी जाणतो, हे तुज देवाच्या कृपेचेच फळ होय आणि मी जाणतो, तरी अमृताच्या भोजनाला पुरे म्हणवेल काय?॥ २३०॥
गूढार्थदीपिका—अनंत जन्मातील अभ्यासाने—म्हणजे वारंवार सेवनाने-संसार जसा दृढ झाला आहे, तसाच परमार्थ दृढ होण्याकरिता परमार्थश्रवणाचा कंटाळा न येता, वारंवार नव्या प्रेमाने श्रवण केले गेले पाहिजे हेच येथे “तरि काय अमृताचें आरोगणें। पुरे म्हणवेल” या चरणांनी माउलींनी सुचविले आहे.
श्रीशुकाचार्यांनीही “यन्नूतनयशीयस्य शृण्वन् अपि कथां मुहु:” असे म्हणून राजा परीक्षिताच्या कथाश्रवणाच्या प्रेमाची प्रशंसा केली आहे.
या बोला श्रीअनंतें। लागटा देखिलें तयातें।
कीं सुखावलेनि चित्तें। डोलत असे॥ २३१॥
अर्थ—अर्जुनाचे भाषण ऐकून अर्जुनाला हे निरूपण ऐकण्याची गोडी आहे, असे देवाला वाटले व भगवंताच्या चित्ताला अत्यंत सुख झाले व त्या सुखात भगवान डोलू लागले.॥ २३१॥
गूढार्थदीपिका—शिष्याला परमार्थाची जितकी अधिक गोडी लागेल, तितके अधिक सुख श्रीगुरुला होते. संसाराच्या गोडीने जसा संसार दृढ होतो, तसा परमार्थाच्या गोडीने परमार्थ चित्तात दृढ होतो.
म्हणे भलें केलें पार्था। येऱ्हवीं हा अनवसर सर्वथा।
परी बोलवीतसे आस्था। तुझी मातें॥ २३२॥
तंव अर्जुन म्हणे हें कायी। चकोरेंवीण चांदिणेंचि नाहीं।
जगचि निवविजे हा तयाच्या ठायीं। स्वभावो कीं जी॥ २३३॥
येरें चकोरें तिये आपुलिये चाडे। चांचू करिती चंद्राकडे।
तेवीं आम्ही विनवूं तें थोकडें। देवो कृपासिंधू॥ २३४॥
जी मेघ आपुलिये प्रौढी। जगाची आर्ती दवडी।
वांचूनि चातकाची ताहान केवढी। तो वर्षाव पाहुनी॥ २३५॥
परी चुळा एकाचिया चाडे। जेवीं गंगेतेंचि ठाकणें पडे।
तेवीं आर्त बहु कां थोडें। तरी सांगावें देवें॥ २३६॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, अर्जुना! वाहवा! फार सुंदर बोललास! वास्तविक पाहता पुन: पुन: तीच ती गोष्ट सांगावी, असा प्रस्तुतचा प्रसंग नाही, परंतु श्रवणाच्या ठिकाणी असलेली तुझी गोडीच मला बोलायला लावते.॥ २३२॥ हे भगवंताचे बोलणे ऐकून, अर्जुन म्हणतो, देवा! असे का बरे म्हणता! चकोरावाचून चंद्रप्रकाश नसतोच का? चकोराकरिताच प्रकाश असतो, असे नव्हे. जगताचा ताप नाहीसा करावा, हा चंद्राचा स्वभाव आहे. त्या स्वभावानुसार चंद्र प्रकाशतो.॥ २३३॥ आणि अनायासे चकोर स्वाभाविकपणे चंद्रप्रकाशातील अमृतकण वेचण्याच्या इच्छेने ज्याप्रमाणे चंद्राकडे चोच करीत असतात, त्याप्रमाणे आपण कृपासिंधू आहा, पण आमची विनंती केवळ निमित्तमात्र आहे.॥ २३४॥ मेघ आपल्या औदार्याने सर्व जगाचे दु:ख नाहीसे करतो. एरवी वर्षावाच्या मानाने चातकाची तहान कितीतरी अल्प असते.॥ २३५॥ पण त्या चातकांना चूळभर पाण्याची इच्छा असली, तरी ज्याप्रमाणे मेघरूपाने वर्षाव करण्याकरता गंगेलाच यावे लागते, त्याप्रमाणे आमची ऐकण्याची इच्छा बहू किंवा थोडी असली, तरी देवांनी बोलावेच.॥ २३६॥
गूढार्थदीपिका—“जेवीं गंगेतेंचि ठाकणें पडे”—आयुर्वेदात “धाराजलं च द्विविधं गांगसामुद्रभेदत:” (भा. प्र. स्व. १-वारिवर्ग श्लो. ८) वर्षावाने पडणारे पाणी गांग व सामुद्र असे दोन प्रकारचे सांगितले आहे.
गंगेच्या पाण्यापासून तयार झालेल्या मेघांतून जो वर्षाव होतो, त्याला गांगजल म्हणतात व समुद्राच्या पाण्यापासून तयार झालेल्या मेघांतून होणाऱ्या वर्षावाला सामुद्रजल म्हणतात. चातकपक्षी गंगेच्या पाण्यापासून तयार झालेल्या मेघांतून होणाऱ्या गांगवर्षावाचेच पाणी पीत असतात; म्हणून त्यांच्याकरिता गंगेलाच वर्षावरूपाने यावे लागते व हेच “गंगेतेंचि ठाकणें पडे” या चरणाने माउलींनी सांगितले आहे.
तेथें देवें म्हणितलें राहें। जो संतोष आम्हां जाहाला आहे।
तयावरी स्तुती साहे। ऐसें उरलें नाहीं॥ २३७॥
पैं परिसतु आहासि निकियापरी। तेंचि वक्तृत्वा वऱ्हाडी करी।
ऐसें पुरस्करोनि श्रीहरी। आदरिलें बोलों॥ २३८॥
अर्थ—त्यावर देव म्हणतात, अर्जुना! हे आता पुरे कर. तुझी श्रवणाची आस्था पाहून आम्हांला जो आनंद झाला आहे, त्यावर आता स्तुतीने संतोष होईल असे मुळीच उरले नाही.॥ २३७॥ परंतु ज्या अत्यंत आवडीने तू श्रवण करीत आहेस ती तुझी आवडीच माझ्या वक्तृत्वाशी सोयरीक करते, असा प्रस्ताव करून भगवंतांनी बोलण्याला सुरुवात केली.॥ २३८॥
(श्लोक-१५)
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते।
एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥ १५॥
अर्थ—दुसरे ज्ञानयज्ञाने यजन करणारे कोणी एकत्वाने, कोणी नानारूपाने व कोणी विश्वरूपाने माझी उपासना करतात.॥ १५॥
तरी ज्ञानयज्ञ तो एवंरूप। जेथ आदिसंकल्प हा यूप।
महाभूतें मंडप। भेद तो पशू॥ २३९॥
अर्थ—तर आता तो अद्वैतज्ञानयज्ञ असा आहे. या यज्ञात प्रथम संकल्प हा यूप-म्हणजे मारला जाणारा पशू बांधून ठेवितात तो खांब आहे, पंचमहाभूते हा मंडप आहे व भेद हा पशू आहे.॥ २३९॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानयज्ञ—सगुण परमात्माही पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहे, असे जे भगवंताच्या स्वरूपाचे ज्ञान, त्याच ज्ञानाने (म्हणजे हे जाणून व इतर देवतेंची उपासना सोडून) एका भगवंताचीच उपासना करणे याला ज्ञानयज्ञ म्हणतात.
आदिसंकल्प हा यूप—“सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय” सृष्टीच्या आरंभी मी बहुरूप व्हावे असा जो परमेश्वर संकल्प करतो त्याला ‘आदिसंकल्प’ म्हणतात. या संकल्पाचा अर्थ मी सच्चिदानंद बहुरूप व्हावे असा असतो; पण जीव त्याचा अनेक भिन्न भिन्न रूप व्हावे असा सृष्टिविषयक अर्थ करतो, हे मागे सांगितलेच आहे. अर्थात यज्ञातील यूपाशी जसा पशू बांधला जातो त्याप्रमाणेच जीवाने मानलेला भेदरूप पशूही आदिसंकल्पाशी संबद्ध असल्यामुळे येथे आदिसंकल्पाला “यूप” म्हटले आहे.
भेद तो पशू—ज्याप्रमाणे कर्मरूप यज्ञात पशू मारला जातो, त्याप्रमाणे या ज्ञानयज्ञात मारला जाणारा पशू भेद किंवा द्वैत होय. जीव ईश्वर यांचा परस्पर भेद. जीवजीव यांचा परस्पर भेद, जीवजड यांचा परस्पर भेद, जडजड यांचा परस्पर भेद व जडईश्वर यांचा परस्पर भेद, असा हा पाच प्रकारचा भेद जीवाला दिसतो. मुळात एक अद्वैत परब्रह्म वस्तू असताना तिच्या ठिकाणी हा जो पाच प्रकारचा भेद दिसतो, त्या भेदामुळे परब्रह्माचे अद्वैत ज्ञान होत नाही आणि हा भेदच जीवाच्या दु:खाचे कारण आहे असे “द्वितायाद्वै भयं भवति” या श्रुतीने सांगितले आहे. ब्रह्मज्ञानाने तोच नाहीसा करावयाचा असतो; म्हणून त्या भेदाला येथे यज्ञातील वध्य पशूची उपमा दिली आहे.
महाभूतें मंडप—यज्ञ, बाहेर मंडप घालून केला जातो. ज्या अद्वैत ज्ञानदृष्टीने यज्ञ होतो ती अद्वैतज्ञानदृष्टी बुद्धीच्या ठिकाणी उत्पन्न होते आणि बुद्धी किंवा अंत:करण पंचमहाभूतांचे कार्य असल्यामुळे पंचमहाभूते उत्पन्न झाल्याशिवाय बुद्धी व्यक्त होऊ शकत नाही. अर्थात असा हा ज्ञानयज्ञ पंचमहाभूतांचे कार्य मिळून घातलेल्या जगतरूप मंडपातच होत असतो. म्हणून पंचमहाभूतांवर मंडपाचे येथे माउलींनी रूपक केले आहे.
मग पांचांचे जे विशेष गुण। अथवा इंद्रियें आणि प्राण।
हेचि यज्ञोपचारभरण। अज्ञान घृत॥ २४०॥
अर्थ—पुढे पंचमहाभूतांचे विशेष गुण अथवा इंद्रिये, प्राण वगैरे त्या ज्ञानयज्ञातील हवनीय पदार्थ होत व अज्ञान हे तूप होय.॥ २४०॥
गूढार्थदीपिका—पंचमहाभूतांचे विशेष गुण जे शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध अथवा दहा इंद्रिये आणि पंचप्राण हे यज्ञोपचारभरण-म्हणजे यज्ञसाहित्य होय.
अज्ञान घृत—आत्मवस्तूचे विस्मरण हेच अज्ञान होय. याच अज्ञानाने ब्रह्मव्यतिरिक्त पंचमहाभूतादिक पदार्थाची कल्पना केली गेली आहे. अर्थात हे सर्व पदार्थ अज्ञानासहच असतात आणि ज्याप्रमाणे प्रत्येक हवनीय पदार्थ घृतासह हवन केला जातो त्याप्रमाणे या ज्ञानयज्ञातील शब्दस्पर्शादी सर्व पदार्थांचे हवन अज्ञानासहच केले जाते, म्हणून येथे अज्ञानावर घृताचे रूपक केले आहे.
तेथ मनबुद्धीचिया कुंडा-। आंत ज्ञानाग्नि धडफुडा।
साम्य तेचि सुहाडा। वेदिका जाणें॥ २४१॥
अर्थ—त्यात मन, बुद्धी ही दोन कुंडे आहेत, त्यात ज्ञानाग्नी प्रज्वलित होतो व समता हा कुंडावरील, हे अर्जुना! ओटा आहे.॥ २४१॥
गूढार्थदीपिका-मनबुद्धीचिया कुंडा—यज्ञामध्ये ज्या अग्नीत हविर्भाग टाकले जातात, तो अग्नी कुंडात असतो. ज्ञानरूपी अग्नी मनोबुद्धीत प्रज्वलित होतो म्हणून मनबुद्धीवर येथे कुंडाचे रूपक केले आहे. बुद्धिरूपी कुंडात निर्गुण ज्ञानाग्नी पेटतो व मनरूपी कुंडात सगुणज्ञानाग्नी पेटविला जातो.
साम्य तेचि-वेदिका जाणें— दोन्ही कुंडांना समतारूपी ओटा असतो. निर्गुणब्रह्मप्रत्ययात सर्व एक पूर्ण ब्रह्मच आहे, असा जसा समभावाचा प्रत्यय असतो, तसाच सगुणब्रह्मप्रत्ययातही एक सर्वत्र सगुण परब्रह्मच आहे, न्यूनपूर्ण असा विषमभाव नाही, असाच समभावाचा प्रत्यय असतो.
सविवेकमतिपाटव। तेचि मंत्र विद्यागौरव।
शांति स्रुक्स्रुव। जीव यज्वा॥ २४२॥
अर्थ—आत्मानात्मविचार करण्याचे बुद्धीचे चातुर्य हेच ज्ञानयज्ञातील मंत्र होत. ब्रह्मज्ञानाची दृढता हे स्रुक् असून मनाची निर्वासन किंवा विषयरहित स्थिती ही स्रुवा होय. जीव यज्ञ करणारा यजमान होय.॥ २४२॥
तो प्रतीतीचेनि पात्रें। विवेकमहामंत्रें।
ज्ञानाग्निहोत्रें। भेद नाशी॥ २४३॥
अर्थ—अशा रितीने जीवरूपी यजमान अनुभवरूपी यज्ञपात्र घेऊन आत्मानात्मविवेकरूपी मंत्राने ब्रह्म- ज्ञानरूपी अग्निहोत्राचे अनुष्ठान करून संपूर्ण भेदाचा नाश करतो.॥ २४३॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानाग्निहोत्रें भेद नाशी-बुद्धिरूपी कुंडात ब्रह्म हे अद्वैतस्वरूप आहे, त्यावाचून दुसरी सत्ताच नाही, असा अद्वैतज्ञानाग्नी पेटलेला असतो. त्यात जीवजगत इत्यादिकांच्या भिन्न सत्तेचा नाश होतो आणि सर्व नामरूपासह एक परब्रह्मच आविष्कृत झाले आहे, परब्रह्मावाचून दुसऱ्या जीवजगत इत्यादिक काही एक वस्तू नाहीत, असा मनोरूपी कुंडात सगुणज्ञानाग्नी पेटला जातो. त्यात जीव, जगत यांच्या वस्तुत्वांचे हवन केले जाऊन त्यांच्या वस्तुभेदाचा नाश होतो.
तेथ अज्ञान सरोनि जाये। आणि यजिता यजन हें ठाये।
आत्मसमरसीं न्हाये। अवभृथीं जेव्हां॥ २४४॥
तेव्हां भूतें विषय करणें। हें वेगळालें कांहीं न म्हणे।
आघवें एकचि ऐसें जाणे। आत्मबुद्धि॥ २४५॥
जैसा चेईला तो अर्जुना। म्हणे स्वप्नींची हे विचित्र सेना।
मीचि जाहालों होतों ना। निद्रावशें॥ २४६॥
आतां सेना ते सेना नव्हे। हें मीच एक आघवें।
ऐसें एकत्वें मानवे। विश्व तयां॥ २४७॥
अर्थ—हे अग्निहोत्राचे अनुष्ठान पूर्ण झाले असता, अज्ञान नि:शेष नाश पावते. यजन व यजन करणारा हा भेदही राहत नाही. एक समरस आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी जीवरूप यजमान जेव्हा अवभृथ स्नान करतो म्हणजे अद्वैत आत्म्याशी ऐक्य पावतो,॥ २४४॥ तेव्हा पंचमहाभूते, विषय, इंद्रिये यांचे वेगळे अस्तित्व व वस्तुत्वच अनुभवाला येत नाही. एक आत्माकार बुद्धी राहते व त्या बुद्धीने तो सर्व आत्मस्वरूपच पाहतो.॥ २४५॥ ज्याप्रमाणे जागा झालेला पुरुष मीच निद्रावश होऊन स्वप्नातील नाना प्रकारचे सेनारूप झालो होतो, असे म्हणतो.॥ २४६॥ आता माझ्याहून जी सेना वस्तू निराळी वाटत होती, ती सेनावस्तू निराळी नाही, सर्व मीच एक होतो, असे जागा झालेल्या पुरुषाला जसे वाटते, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाला सर्व विश्व मीच आहे असे अद्वैतज्ञान होते.॥ २४७॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञानाने नामरूपांचा नाश न होता, नामरूपे ह्या भिन्न वस्तू आहेत अशी भ्रमाने जी कल्पना होती तिचाच नाश होतो व नामरूपाचे आत्म्याशी ऐक्य होते— म्हणजे नामरूपासह मी एक सच्चिदानंद आत्मस्वरूप आहे असा ज्ञान्याला अनुभव येतो. हा या वरील ओव्यांचा भाव आहे. याचे विवेचन मागे सातव्या अध्यायात आले आहे व तेच माउलींनी येथे पुन: सांगितले आहे.
मग तो जीव हे भाष सरे। आब्रह्म परमात्मबोधें भरे।
ऐसे भजती ज्ञानाध्वरें। एकत्वें येणें॥ २४८॥
अर्थ—मग जीव हे नावच राहत नाही. तृणापासून तर ब्रह्मदेवापर्यंत सर्व सृष्टी त्याला सगुण परमेश्वर-स्वरूप भासते. याप्रमाणे सर्व नामरूपाने एक परमात्माच आहे अशा ज्ञानयज्ञाने ते माझे भजन करतात.॥ २४८॥
गूढार्थदीपिका—वरील श्लोकात एकत्वाने, पृथकत्वाने व विश्वतोमुखाने असे ज्ञानयज्ञाने भगवंताची उपासना करण्याचे तीन प्रकार सांगितले आहेत. त्यांपैकी एकत्वाने उपासना करण्याचा पहिला प्रकार श्रीमाउलींनी ओवी २३९-२४८ पर्यंत सांगितला आहे.
एकत्वाने म्हणजे आपल्यासह सर्व नामरूपाने एक परमात्मा किंवा मीच नटलो आहे असे जाणून व नामरूपाचे अनेकत्व सोडून केवळ एका परमेश्वराचे किंवा आत्मस्वरूपाचे ध्यान ठेवले जाते.
अथवा अनादि हें अनेक। जें आनासारिखें एका एक।
आणि नामरूपादिक। तेंही विषम॥ २४९॥
म्हणोनि विश्व भिन्न भिन्न। परी न भेदे तयाचें ज्ञान।
जैसे अवयव तरी आन आन। परि एकेचि देहींचे॥ २५०॥
कां शाखा सानिया थोरा। परी आहाति एकाचि तरुवरा।
बहु रश्मि परी दिनकरा। एकाचे जेवीं॥ २५१॥
तेवीं नानाविधा व्यक्ती। आनानें नामें आनानी वृत्ती।
ऐसें जाणती भेदलां भूतीं। अभेदा मातें॥ २५२॥
येणें वेगळालेपणें पांडवा। करिती ज्ञानयज्ञ बरवा।
जे न भेदती जाणिवा। जाणते म्हणउनी॥ २५३॥
अर्थ—किंवा जे हे पदार्थ एकमेकाला दुसऱ्या पदार्थासारखे आहेत, ते त्यांचे अनेकत्व अनादी आहे व त्यांचे नामरूपादिक हेही निरनिराळे आहेत.॥ २४९॥ म्हणून जगात भिन्नता दिसून येते, पण त्यांचे ज्ञान भिन्न होत नाही (म्हणजे निरनिराळॺा पदार्थाचे निरनिराळे स्वतंत्र अस्तित्व व वस्तुत्व आहे, असे त्यांना ज्ञान होत नाही). ज्याप्रमाणे निरनिराळे अवयव भासत असले, तरी ते एका शरीराचेच असतात, त्याप्रमाणे एकाच मज परब्रह्माच्या ठिकाणी नामरूपामुळे नानात्वाचा भास होतो, पण त्यासह ते एकच परब्रह्म समजतात.॥ २५०॥ किंवा लहान मोठॺा डाहाळॺा असल्या तरी त्या एकाच झाडाच्या असतात किंवा अनेक किरणे असली, तरी ती एका सूर्याचीच असतात.॥ २५१॥ त्याप्रमाणे नानाप्रकारच्या व्यक्ती त्यांची निरनिराळी नावे व निरनिराळे स्वभाव असले तरी त्या सर्वांच्या ठिकाणी एक परमात्माच भरला आहे, असे ते पाहत असतात.॥ २५२॥ अर्जुना! अशा या वेगवेगळेपणाने ते ज्ञानयज्ञ करीत असले, तरी ते माझे एकपण जाणत असल्यामुळे ते ज्ञानात भेद करीत नाहीत.॥ २५३॥
गूढार्थदीपिका—येणें वेगळालेपणें म्हणजे अशा वेगवेगळॺा रूपाने, जाणते म्हणउनी-म्हणजे माझे एकपण जाणत असल्यामुळे, जे न भेदती जाणिवा-म्हणजे पदार्थाचे अस्तित्व ग्रहण करीत नाहीत.
येथे ओवी २४९ ते २५३ पर्यंत श्रीमाउली ज्ञानयज्ञाचा दुसरा (म्हणजे पृथकत्वाने यजन करण्याचा) यजन प्रकार सांगत आहेत.
या प्रकारात इंद्र, सोम, सूर्य इत्यादी ज्या उपास्य देवता सांगितल्या आहेत, त्या त्या स्वरूपाने एक परमात्माच अवस्थित आहे किंवा त्या स्वरूपात एक परमात्माच प्रगट झाला आहे, असे ध्यान ठेवून त्या देवतेंची उपासना केली जाते.
ना तरी जेधवां जिये ठायीं। देखती कां जें जें कांहीं।
तें मीवांचूनि नाहीं। ऐसाचि बोध॥ २५४॥
अर्थ—किंवा जेव्हा जेव्हा व जेथे जेथे जे काही ते पाहतात, ते सर्व परमात्माच आहे, असेच त्यांचे ज्ञान असते.॥ २५४॥
पाहें पां बुडबुडा जेउता जाये। तेउतें जळ तया एक आहे।
मग विरे अथवा राहे। तऱ्ही जळाचिमाजी॥ २५५॥
कां पवनें परमाणु उचलले। ते पृथ्वीपणावेगळे नाहीं गेले।
आणि माघौते जरी पडले। तरी पृथ्वीचिवरुते॥ २५६॥
तैसें भलतेथ भलतेणें भावें। भलतेंही हो अथवा नोहावें।
परी तें मी ऐसें आघवें। होऊनि ठेलें॥ २५७॥
अगा हे जेव्हडी माझी व्याप्ती। तेव्हडीचि तयांची प्रतीती।
तैसें बहुधाकारीं वर्तती। मीचि होऊनि॥ २५८॥
अर्थ—हे पहा अर्जुना! पाण्यावर उठलेला बुडबुडा जेथे जातो तेथे त्याला एक पाणीच असते. तो राहिला किंवा नाहीसा झाला तरी पाण्यातच राहतो.॥ २५५॥ किंवा वाऱ्याने मातीचे कण उडले तरी ते मातीहून वेगळे होत नाहीत, ते मातीरूपच असतात आणि खाली पडले तरी मातीवरच पडतात.॥ २५६॥ त्याप्रमाणे कोठेही, कोणत्याही भावाने व कोणत्याही रूपाने असोत किंवा नसोत पण ते सर्व मीच (परमेश्वरच) आहे असे पाहतात.॥ २५७॥ बा अर्जुना! मी जितका व्यापक आहे, तितकाच त्यांचा अनुभवही व्यापक असतो आणि तसे ते सर्वरूपाने सर्व होऊन राहतात.॥ २५८॥
गूढार्थदीपिका—हा तिसरा यजनप्रकार (म्हणजे विश्वतोमुखाने यजन करण्याचा प्रकार) माउलींनी ओवी २५३ ते २५८ मध्ये वर्णन केला आहे. या यजनप्रकारात सर्व नामरूपासह एक सच्चिदानंद परमात्माच सर्वत्र सर्वभावाने प्रगट झाला आहे, असे समजले जात असल्यामुळे अशा प्रत्ययात ग्राह्य किंवा त्याज्य असे काही उरत नाही; म्हणून यात भजन न करताही भजन होते.
हें भानुबिंब आवडे तया। संमुख जैसें धनंजया। तैसे ते विश्वा इया। समोर सदा॥ २५९॥
अर्थ—अर्जुना! हे सूर्यबिंब ज्याप्रमाणे वाटेल त्याच्यासमोर असते, त्याप्रमाणे भगवंताच्या सर्व व्यापक स्वरूपाहून ते निराळे राहत नसल्यामुळे भगवंताप्रमाणे सदा सर्वदा ते या विश्वातील सर्व जीवांच्या दृष्टीसमोर आहेतच.॥ २५९॥
गूढार्थदीपिका—सगुण परमात्मा एकदेशीय दिसत असला तरी सर्वत्र अणुरेणूतही व्यापून असल्यामुळे तो सर्व जीवांच्या समोरच असतो, म्हणून समोरच्या पदार्थावर भगवद्भावना दृढ झाली असता तेथे तो तत्काळ प्रगट होऊ शकतो. (उदा. खांबात नरसिंहरूपाने भगवान प्रगट झाले) त्याचप्रमाणे संतही एकदेशीय दिसत असले तरी सर्वत्र व्यापक असल्यामुळे जो जेथे त्यांची दृढ भावना करील तेथे ते प्रगट होऊ शकतात.
अगा तयांचिया ज्ञाना। पाठी पोट नाहीं अर्जुना।
वायु जैसा गगना। सर्वांगीं असे॥ २६०॥
तैसा मी जेतुला आघवा। तेंचि तुक तयांचिया सद्भावा।
तरी न करितां पांडवा। भजन जाहालें॥ २६१॥
येऱ्हवीं तरी सकळ मीचि आहें। तरी कवणीं कें उपासिला नोहें।
एथ एके जाणणेवीण ठाये। अप्राप्तीसी॥ २६२॥
परी तें असो येणें उचितें। ज्ञानयज्ञें यजितसांते।
उपासिती मातें। तें सांगीतले॥ २६३॥
अखंड सकळ हें सकळां मुखीं। सहज अर्पत असे मज एकीं।
कीं नेणणें यासाठीं मूर्खीं। न पविजेचि मातें॥ २६४॥
अर्थ—बा अर्जुना! त्या महात्म्यांच्या ज्ञानाला पाठ व पोट किंवा वरची बाजू व खालची बाजू असा भेद नसतो. ज्याप्रमाणे वायू हा आकाशाच्या सर्व अंगाच्या ठिकाणी राहतो.॥ २६०॥ त्याप्रमाणे मी जेवढा व्यापक आहे, तेच व्यापकतेचे प्रमाण त्यांच्या झालेल्या ब्रह्मभावाचे असते; म्हणून भजन न करिताही ते माझे भजन होते.॥ २६१॥ नाही तरी सर्व मीच असल्यामुळे कोणाकडून माझी उपासना होत नाही? अशा स्थितीत माझ्या व्यापक स्वरूपाची एक जाणीव नसल्यामुळे त्यांना (अज्ञान्यांना) माझे भजन घडत नाही.॥ २६२॥ परंतु ते असो. या योग्य अशा ज्ञानयज्ञाने यजन करीत जे माझी उपासना करतात, त्यांचे वर्णन मी केले॥ २६३॥ अखंड सर्वांच्या द्वारा जेवढे काही कर्म होते, ते सर्व एका मलाच अर्पण होत असते, पण मूर्ख लोक हे जाणत नसल्यामुळे, ते माझे यजन करीत असूनही मला प्राप्त होत नाहीत.॥ २६४॥
गूढार्थदीपिका—यच्चयावत नामरूपाने एक भगवानच व्यक्त झाला आहे, हे न जाणता जीव त्याच्या ठिकाणी सृष्टीची दृढ कल्पना करतो. या केवळ कल्पनेमुळेच त्याला भगवंतांची प्राप्ती होत नाही, हे माउलींनी वरील ओव्यांतून सांगितले आहे.
अवतरणिका—एक परमात्माच सर्व वस्तुमात्र कसा नटला आहे याचे वर्णन भगवान स्वमुखाने करतात.
(श्लोक-१६)
अहं क्रतुरहं यज्ञ: स्वधाहमहमौषधम्।
मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्॥ १६॥
अर्थ—मीच श्रौतयज्ञ होय. मीच स्मार्तयज्ञही आहे. मीच स्वधा म्हणजे पितरांना दिले जाणारे अन्न असून, मीच औषधी म्हणजे सर्व प्राण्यांचे भक्ष्यस्थान आहे. मीच मंत्र असून, मीच घृत आहे. मीच अग्नी. मीच हवन केले जाणारे द्रव्य आहे.॥ १६॥
तोचि जाणिवेचा जरी उदय होये। तरी मुदल वेद मीचि आहें।
आणि तो विधानातें जया विये। तो क्रतुही मिचि॥ २६५॥
मग तया कर्मापासूनि बरवा। जो सांगोपांग आघवा।
यज्ञ प्रगटे पांडवा। तोही मी गा॥ २६६॥
स्वाहा मी स्वधा। सोमादि औषधी विविधा।
आज्य मी समिधा। मंत्र मी हवि॥ २६७॥
होता मी हवन कीजे। तेथ अग्नि तो स्वरूप माझें।
आणि हुतवस्तु जें जें। तेंही मीचि॥ २६८॥
अर्थ—अर्जुना! तोच जर पूर्ण ब्रह्मज्ञानाचा अंत:करणात प्रकाश पडला, तर असे कळून येते की, वेद मुळात मीच आहे आणि त्या वेदाने जे श्रौतयज्ञाचे विधान म्हणजे कर्मानुष्ठान सांगितले तो श्रौतयज्ञही मीच आहे.॥ २६५॥ मग त्या कर्मानुष्ठानापासून जो अंगउपांगासह यज्ञ सिद्ध होतो, तो यज्ञही मीच आहे.॥ २६६॥ (देवांना ‘स्वाहा’ शब्द म्हणून हवी दिला जातो) तो स्वाहा मीच आहे. (पितरांना अर्पण करावयाचे ते ‘स्वधा’ या शब्दाने अर्पण केले जाते) तो स्वधा मी आहे. सोमादी नानाप्रकारच्या हवनीय वनस्पती, घृत, समिधा, मंत्र, हवनीय द्रव्य, हे सर्व मीच आहे.॥ २६७॥ हवन करणारा व हवन जेथे केले जाते तो अग्नी माझेच स्वरूप होय आणि सर्व हवनीय वस्तू मीच आहे.॥ २६८॥
गूढार्थदीपिका—अज्ञानी सर्व नामरूपाला भिन्न भिन्न जडविनाशी वस्तुरूपाने पाहतो व ज्ञानी सर्व नामरूपाला ब्रह्मदृष्टीने पाहतो असा या ओव्यांचा आशय आहे.
(श्लोक-१७)
पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामह:।
वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च॥ १७॥
अर्थ—मीच या जगाचा पिता असून माता, धाता म्हणजे जगाचे धारण करून पोषण करणारा व पित्याचाही पिता मीच आहे. वेद्य जे काही आहे ते मीच असून पवित्रही मीच आहे. ॐकार मीच असून ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद मीच आहे.॥ १७॥
पैं जयाचेनि अंगसंगें। इये प्रकृतीस्तव अष्टांगें।
जन्म पाविजत असे जगें। तो पिता मी गा॥ २६९॥
अर्थ—तसेच ज्याचा अंगसंग झाला असता प्रकृतीपासून अष्टविध अपरा कार्यप्रकृती व जगत उत्पन्न होते, तो जगाचा पिता मीच आहे.॥ २६९॥
गूढार्थदीपिका—पिता मी गा—म्हणजे पित्याप्रमाणे जग उत्पन्न करणारा. एकजीववादाप्रमाणे किंवा दृष्टिसृष्टिवादाप्रमाणे जीवच जगाची कल्पना करणारा पिता आहे, पण “अनेन जीवेन आत्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि” इत्यादी श्रुतींवर जीव वस्तुरूपाने प्रतीत होतो, म्हणून भगवंतांनी मी जीवरूपाने जगताचा पिता आहे, असे सांगितले आहे.
अर्धनारीनटेश्वरीं। जो पुरुष तोचि नारी।
तेवीं मी चराचरीं। माताही होय॥ २७०॥
अर्थ—अर्धनारीनटेश्वराच्या ठिकाणी ज्याप्रमाणे जो पुरुष असतो, तोच स्त्री झालेला असतो, त्याप्रमाणे या चराचर विश्वाची माताही मीच आहे.॥ २७०॥
गूढार्थदीपिका—माता म्हणजे मातेप्रमाणे जग प्रसवणारी प्रकृती. परमात्मा स्फुरण पावला असता अज्ञान्याला ते भगवंताचे स्फुरण प्रकृतिरूप भासते, म्हणून भगवंतांनी जगताची मी माता आहे, असे म्हटले आहे.
आणि जाहालें जग जेथ राहे। जेणें जीवित वाढत आहे।
तें मीवांचूनि नोहे। आन निरुतें॥ २७१॥
अर्थ—त्याप्रमाणे जन्माला आलेले जग ज्याच्या ठिकाणी राहते व ज्याच्या योगाने त्या जगाचे आयुष्य वाढत जाते, तेही माझ्यावाचून दुसरे नाही, हे अगदी सत्य आहे.॥ २७१॥
गूढार्थदीपिका—जाहालें जग जेथ राहे—म्हणजे जगताला ते परब्रह्म आधार आहे.
जेणें जीवित वाढत आहे—म्हणजे ज्या परब्रह्मावर जगत भासते ते परब्रह्म नित्य असल्यामुळे अज्ञान्याला जगतही नित्य वाटते असा अर्थ.
इयें प्रकृतिपुरुषें दोन्ही। उपजलीं जयाचिया अमनमनीं।
तो पितामह त्रिभुवनीं। विश्वाचा मी॥ २७२॥
अर्थ—जीव व प्रकृती ही दोन्ही ज्याच्या अमनमनात म्हणजे मनरहित मनात स्फुरली, तो सर्व जगाचा पितामह मीच आहे.॥ २७२॥
गूढार्थदीपिका—जयाचिया अमनमनीं—परब्रह्माहून निराळॺा पदार्थाची कल्पना होणे याला मन म्हणतात. नित्य अज्ञानरहित अशा परमेश्वराच्या ठिकाणी त्याच्याहून निराळॺा वस्तूची कल्पना करणारे मन नसते; “बहु स्यां प्रजायेय” हा त्याचा संकल्प स्वरूपभूतच असतो; म्हणून त्याला अमनमनोरूप म्हटले जाते.
पितामह त्रिभुवनीं। विश्वाचा मी—याच संकल्पाच्या ठिकाणी अज्ञानरूप भ्रांती व भ्रांतियुक्त जग हे दोन्ही भासत असतात, म्हणून त्याला आधार असलेला परमात्मा पितामह होतो.
आणि आघवेया जाणणेयाचिया वाटा। जया गांवा येती गा सुभटा।
वेदांचिया चोहटां। वेद्य जें म्हणिजे॥ २७३॥
जेथ नाना मतां बुझावणी आली। एकमेकां शास्त्रांची अनोळखी फिटली।
चुकलीं ज्ञानें जेथ मिळों आलीं। जें पवित्र म्हणिजे॥ २७४॥
अर्थ—आणि संपूर्ण जाणण्याचे जे अनेक मार्ग शास्त्राने प्रगट केले आहेत, ते सर्व मार्ग ज्या गावाला येऊन पोहोचतात व चारी वेदात वेद्य म्हणजे जाणावयाचे म्हणून जे काही सांगितले आहे, ते मीच आहे.॥ २७३॥ ज्या ठिकाणी निरनिराळॺा सर्व मतांचा विरोध नाहीसा होतो, एका शास्त्रातील प्रतिपाद्य विषयाची दुसऱ्या शास्त्रातील प्रतिपाद्य विषयाशी दिसून येणारी विसंगती जेथे नाहीशी होते, चुकलेली मतेदेखील जेथे मिळून जातात—म्हणजे त्यांचीही एकवाक्यता करता येते—आणि जे अत्यंत पवित्र म्हटले जाते, ते मीच आहे.॥ २७४॥
गूढार्थदीपिका—“सर्वेषां च प्रस्थानकर्तृणां मुनीनां.......अद्वितीये परमेश्वरे एव तात्पर्यम्। नहि ते मुनयो भ्रांता: सर्वज्ञत्वात्तेषाम्” (महिम्नस्तोत्र श्लो. ७ मधुसूदनी टीका) सर्व शास्त्रकारांनी व सर्व मतप्रवर्तकांनी एका परब्रह्माचेच वर्णन केले आहे किंवा परब्रह्माच्या प्राप्तीचा मार्ग सांगितला आहे. फरक इतकाच की, ज्याप्रमाणे एकाच गावाला जाणाऱ्या दोन मार्गांपैकी एक मार्ग सरळ थेट त्या गावालाच जाणारा असतो व दुसरा मार्ग दुसऱ्या गावावरून जाणारा असतो. त्याप्रमाणे काही शास्त्रकारांनी साक्षात परब्रह्मप्राप्तीचा मार्ग सांगितला आहे व काही शास्त्रकारांनी क्रमाक्रमाने किंवा परंपरेने भगवत्प्राप्तीचा मार्ग सांगितला आहे, शास्त्रकार काही मूर्ख नव्हते. भगवंताच्या उपासनेने भगवंताच्या कृपेला पात्र असल्यामुळे भगवंतांनी त्यांना ते ते शास्त्र निर्माण करण्याचा अधिकार दिलेला असतो.
पैं ब्रह्मबीजा जाहला अंकुर। घोषध्वनीनादाकार।
तयाचें गा भवन जो ॐकार। तोही मी गा॥ २७५॥
जया ॐकाराचिये कुशीं। अक्षरें होती अउमकारेंसीं।
जियें उपजत वेदेंसीं। उठलीं तीन्ही॥ २७६॥
म्हणोनि ऋग् यजु: साम। हे तीन्ही म्हणे मी आत्माराम।
एवं मीचि कुलक्रम। शब्दब्रह्माचा॥ २७७॥
अर्थ—तसेच ब्रह्मरूपी बीजाला घोष, ध्वनी, नाद व अकार या रूपाने किंवा परा, पश्यंती, मध्यमा, वैखरी या वाणीरूपाने जो अंकुर फुटला त्याचे राहण्याचे वसतिस्थान जो ॐकार तोही मीच आहे.॥ २७५॥ ज्या ॐकाराच्या पोटात अ, उ, म अशी अक्षरे होती व जी अ, उ, म अक्षरे उपजत असताच वेदाला घेऊन उत्पन्न झाली,॥ २७६॥ म्हणून ऋग्वेद, यजुर्वेद व सामवेद हे तिन्ही वेद मी आत्मारामच आहे. याप्रमाणे सर्व वैदिकवाङ्मयाची वंशपरंपरा मीच आहे.॥ २७७॥
(श्लोक-१८)
गतिर्भर्ता प्रभु: साक्षी निवास: शरणं सुहृत्।
प्रभव: प्रलय: स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥ १८॥
अर्थ—गती म्हणजे प्रकृतीचा शेवट, भर्ता म्हणजे सर्व सृष्टीचे पोषण करणारा, प्रभू म्हणजे सर्व सृष्टीचा स्वामी, साक्षी म्हणजे अकर्ता, निवास म्हणजे सर्व सृष्टीत आतबाहेर व्यापून असणारा, शरण म्हणजे सर्व भूतांना शरण जाण्यास योग्य, सुहृद म्हणजे सर्व भूतांचा निरपेक्ष हितकर्ता व सृष्टीची उत्पत्ती, नाश व स्थान यांचे नित्य असे बीज जेथे राहते ते निधान, हे सर्व मीच आहे.॥ १८॥
हें चराचर आघवें। जिये प्रकृतीआंत सांठवे।
ते शिणली जेथ विसंवे। ते परम गती मी॥ २७८॥
आणि जयाचेनि प्रकृती जिये। जेणें अधिष्ठिली विश्व विये।
जो येऊनि प्रकृती इये। गुणातें भोगी॥ २७९॥
तो विश्वश्रियेचा भर्ता। मीचि गा एथ पंडुसुता।
मी गोसावी समस्ता। त्रैलोक्याचा॥ २८०॥
आकाशें सर्वत्र वसावें। वायूनें नावभरी उगें नसावें।
पावकें दाहावें। वर्षावें जळें॥ २८१॥
पर्वतीं बैसका न संडावी। समुद्रीं रेखा नोलांडावी।
पृथ्वीया भूतें वाहावीं। हे आज्ञा माझी॥ २८२॥
म्यां बोलविल्या वेद बोले। म्यां चालविल्या सूर्य चाले।
म्यां हालविल्या प्राण हाले। जो जगातेंचाळिता॥ २८३॥
मियांचि नियमिलासांता। काल ग्रासीतसे भूतां।
इयें म्हणियागतें पांडुसुता। सकळें जयाचीं॥ २८४॥
जो ऐसा समर्थ। तो मी जगाचा नाथ।
आणि गगनाऐसा साक्षिभूत। तोही मीचि॥ २८५॥
अर्थ—ही सर्व भूतसृष्टी ज्या प्रकृतीत साठविली जाते, ती शिणलेली प्रकृती जेथे विश्रांती पावते, ती शेवटली गती मी आहे॥ २७८॥ आणि ज्याच्यामुळे प्रकृती चेतनाप्रमाणे भासते व ज्याची सत्ता मिळाली असता जी जगाला प्रसवते व जो या प्रकृतीत येऊन त्रिगुणाचा भोग घेतो,॥ २७९॥ तो या सृष्टिवैभवाचा पोषण करणारा, अर्जुना! मीच आहे. मी सर्व ब्रह्मांडाचा स्वामी व नियंता आहे.॥ २८०॥ आकाशाने सर्व सृष्टीला व्यापून असावे, वायूने क्षणभरही स्वस्थ नसावे, अग्नीने प्रकाश द्यावा व पाण्याने वर्षाव करावा.॥ २८१॥ पर्वताने आपली एका ठिकाणची बैठक सोडू नये. समुद्राने आपल्या मर्यादेचे उल्लंघन करू नये. पृथ्वीने भूतसृष्टीचे ओझे वहावे, ही माझीच आज्ञा आहे.॥ २८२॥ मी बोलवितो म्हणून वेद बोलतो, मी चालवितो म्हणून सूर्य चालतो व सर्व जगाला कार्यक्षम करणारा जो प्राण, तो मी गती देतो म्हणून वाहतो.॥ २८३॥ माझ्या आज्ञेनुसारच मृत्यू प्राण्यांना खातो; हे सर्व माझ्या म्हणण्याप्रमाणे वागणारे आहेत.॥ २८४॥ असा जो सर्वसमर्थ, तो मी जगाचा स्वामी आहे आणि काही न करता किंवा करविता असा साक्षी होऊन राहणाराही मीच आहे.॥ २८५॥
गूढार्थदीपिका—हे सर्व धर्म भगवंताच्या ठिकाणी आरोपित आहेत, असा वेदांतसिद्धांत आहे.
इंहीं नामरूपीं आघवा। जो भरला असे पांडवा।
आणि नामरूपांचाही वोल्हावा। आपणचि जो॥ २८६॥
जैसे जलाचे कल्लोळ। आणि कल्लोळीं आथी जळ।
ऐसेनि वसवीतसे सकळ। तो निवास मी॥ २८७॥
जो मज होय अनन्यशरण। त्याचें निवारीं मी जन्ममरण।
यालागीं शरणागता शरण्य। मीचि एक॥ २८८॥
मीचि एक अनेकपणें। वेगळालेनि प्रकृतिगुणें।
जीत जगाचेनि प्राणें। वर्तत असें॥ २८९॥
जैसा समुद्र थिल्लर न म्हणतां। भलतेथ बिंबे सविता।
तैसा ब्रह्मादि सर्वां भूतां। सुहृद तो मी॥ २९०॥
मीचि गा पांडवा। या त्रिभुवनासि वोलावा।
सृष्टिक्षयप्रभवा। मूळ तें मी॥ २९१॥
बीज शाखांतें प्रसवे। मग तें रूखपण बीजीं सामावे।
तैसें संकल्पें होय आघवें। पाठीं संकल्पीं मिळे॥ २९२।।
ऐसें जगाचें बीज संकल्प। अव्यक्त वासनारूप।
तया कल्पांतीं जेथ निक्षेप। होय तें मी॥ २९३॥
इये नामरूपें लोटती। वर्णव्यक्ती आटती।
जातीचे भेद फिटती। जैं आकार नाहीं॥ २९४॥
तैं संकल्पवासनासंस्कार। माघौते रचावया आकार।
जेथ राहोनि असती अमर। तें निधान मी॥ २९५॥
अर्थ—अर्जुना! या संपूर्ण नामरूपात जो भरला आहे व जो आपण नामरूपाचा जिव्हाळाही आहे—म्हणजे नामरूपाला जे अस्तित्व आहे ते त्याचीच सत्ता होय.॥ २८६॥ ज्याप्रमाणे पाण्याचेच तरंग होतात आणि तरंगांत पाणीच असते, अशाप्रमाणे सर्व सृष्टी आपल्या ठिकाणी जो धारण करतो, तो निवास मीच आहे.॥ २८७॥ जो सर्वांचा आश्रय सोडून मला शरण आला, त्याचे जन्ममृत्यू मी नाहीसे करतो; म्हणून शरण जाणाऱ्यांना मीच एक शरण जाण्याला योग्य आहे.॥ २८८॥ अर्जुना! प्रकृतीच्या वेगवेगळॺा गुणांमुळे अनेकपणाने मीच भासतो व जगाचा प्राण जो मी त्या माझ्यामुळे जिवंत असे राहतात.॥ २८९॥ ज्याप्रमाणे हा समुद्र आहे की डबके आहे याचा विचार न करता कोठेही पाण्यात प्रतिबिंब पडते, त्याप्रमाणे ब्रह्मादी सर्व भूतांचा अनादी निरपेक्ष हितकर्ता मीच आहे.॥ २९०॥ अर्जुना! या सर्व ब्रह्मांडाचा जिव्हाळा मीच असून सृष्टीच्या उत्पत्तिस्थितिलयाचे मूळही मीच आहे.॥ २९१॥ ज्याप्रमाणे बीजापासून फांद्या उत्पन्न होऊन वृक्ष होतो व पुन: तो वृक्ष बीजात लीन होतो, त्याप्रमाणे संकल्पापासून सृष्टी होते व पुन: ती सृष्टी संकल्पातच लीन होते.॥ २९२॥ याप्रमाणे अव्यक्त वासनारूप जो जगाचा बीजभूत संकल्प आहे, तो सृष्टिप्रळयाच्या वेळी जेथे ठेविला जातो, ते ठिकाण मीच आहे.॥ २९३॥ ही सर्व नामरूपे नाहीशी होतात, वर्णव्यक्तीही राहत नाहीत, जातीचे जे भेद तेही नाहीसे होतात व जेव्हा आकार संपूर्ण लुप्त होतो,॥ २९४॥ तेव्हा पुन: सृष्टीची उत्पत्ती करण्याकरता सृष्टीचे कारणरूप संकल्प, वासना, संस्कार जेथे नाश न पावता राहतात, ते निधान मी आहे.॥ २९५॥
गूढार्थदीपिका—सच्चिदानंद परब्रह्माच्या ठिकाणी त्रिगुणात्मक मायेने भ्रांत झालेल्या जीवाच्या कल्पनेनुसार सृष्टी उत्पन्न होते हे माउलींनी मागे सांगितलेच आहे. पण त्या सृष्टीला कारण असणारी अविद्या, संस्कार इत्यादी कारणसामग्रीही ब्रह्मज्ञान होईपर्यंत नाश पावत नाही, हा आम्ही मागे सांगितलेला विचार माउलींनी येथे स्पष्ट केला आहे.
(श्लोक-१९)
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च।
अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥ १९॥
अर्थ—अर्जुना! मीच सूर्य होऊन तापतो, त्यामुळे उष्णता किरणांच्या रूपाने उत्पन्न होते, त्या उष्णतेमुळे मी पाणी शोषून घेतो व पुन: पाण्याचा वर्षाव करतो. अमरत्व, मृत्यू, सत्, असत्, कार्य, कारण या रूपानेही मीच असतो.॥ १९॥
मी सूर्याचेनि वेषें। तपें तैं हें शोषे।
पाठीं इंद्र होऊनि वर्षें। तैं पुढती भरे॥ २९६॥
अग्नि काष्ठें खाये। तें काष्ठचि अग्नि होये।
तैसें मरतें मारितें पाहें। स्वरूप माझें॥ २९७॥
यालागीं मृत्यूच्या भागीं जें जें। तें तेंही पैं रूप माझें।
आणि न मरतें तंव सहजें। मीचि आहें॥ २९८॥
आतां बहु बोलोनि सांगावें। तें एकेहेळां घे पां आघवें।
तरी सतासतही जाणावें। मीचि पैं गा॥ २९९॥
अर्थ—मी सूर्याच्या रूपाने जेव्हा तापतो तेव्हा हे सर्व शोषून घेतो आणि पुन: इंद्र या रूपाने वर्षाव करतो तेव्हा सर्व पुन: भरून जाते.॥ २९६॥ ज्याप्रमाणे अग्नीने लाकूड जाळले की लाकूडच अग्नी होते, त्याप्रमाणे मरणारा, मारणारा ही दोन्ही माझीच रूपे आहेत.॥ २९७॥ म्हणून जे जे मृत्यूने ग्रासले आहे ते मीच आहे आणि न मरणारे म्हणजे अविनाशी जे आहे ते तर स्वभावत: मीच आहे.॥ २९८॥ आता विस्ताराने जे सांगायचे ते एकदाच सांगतो. जेवढे काही सत्-असत् म्हणजे आहे-नाही म्हटले जाते किंवा व्यक्त-अव्यक्त आहे अथवा अविनाशी व विनाशी आहे, ते सर्व मीच आहे.॥ २९९॥
गूढार्थदीपिका—या ओव्यांचा आशय हा आहे की, भगवान नित्य सच्चिदानंद स्वरूपच आहे. देवता, मनुष्य इत्यादिक व त्यांची कार्ये हे सर्व जीवाने भगवंताच्या ठिकाणी कल्पिले आहेत; म्हणून एक भगवानच सर्व स्वरूपाने भासतो.
म्हणोनि अर्जुना मी नसें। ऐसा कवण ठाव असे।
परी प्राणियांचें दैव कैसें। जे न देखती मातें॥ ३००॥
तरंग पाणियेंविण सुकती। रश्मि वातिवीण न देखती।
तैसे मीचि ते मी नोहती। विस्मो देखें॥ ३०१॥
हें आंतबाहेर मियां कोंदलें। जग निखिल माझेंचि वोतिलें।
कीं कैसें कर्म तयां आड आलें। जे मीचि नाहीं म्हणती॥ ३०२॥
परि अमृतकुहां पडिजे। कां आपणपयातें कडिये काढिजे।
ऐसे अर्थी काय कीजे। अप्राप्तासी॥ ३०३॥
ग्रासा एका अन्नासाठीं। अंध धांवताहे किरीटी।
आडळला चिंतामणि पायें लोटी। आंधळेपणें॥ ३०४॥
तैसें ज्ञान जैं सांडूनि जाये। तैं ऐसी हे दशा आहे।
म्हणोनि कीजे तें केलें नोहे। ज्ञानेंविण॥ ३०५॥
आंधळेया गरुडाचे पांख आहाती। ते कवणा उपेगा जाती।
तैसे सत्कर्माचे उपखे ठाती। ज्ञानेंविण॥ ३०६॥
अर्थ—म्हणून अर्जुना! मी नाही, असे कोणते ठिकाण आहे सांग पाहू. पण प्राण्यांचे दुर्दैव पहा कसे आहे? सर्वत्र मीच असून ते मला पाहत नाहीत.॥ ३००॥ पाण्यावाचून तरंग आटावे किंवा सूर्याच्या किरणाला वातीच्या प्रकाशावाचून दिसू नये, त्याप्रमाणे सर्व जीव मद्रूपच आहेत, पण त्यांना तसे वाटत नाही, कसे आश्चर्य आहे पहा!॥ ३०१॥ या जगाच्या आतबाहेर मीच व्यापून आहे. एवढेच नाही, तर संपूर्ण जग माझीच ओतलेली मूर्ती आहे, पण असे असून सुद्धा प्राण्यांचे दुर्दैव आड आल्यामुळे मीच नाही, असे ते म्हणतात.॥ ३०२॥ सुदैवाने एखाद्याने अकस्मात अमृताच्या विहिरीत पडावे व आपल्यालाच बाहेर काढावे. अमृताची प्राप्ती व्हावयाची नसते, म्हणून असे होत असते, त्याला काय करणार?॥ ३०३॥ हे अर्जुना! आंधळा भिकारी एका घासभर अन्नाकरिता दारोदार धावतो आणि समोर पडलेला चिंतामणी आंधळेपणाने न दिसल्यामुळे पायाने लोटतो,॥ ३०४॥ त्याप्रमाणे ज्यांना यथार्थ ज्ञान नाही, त्यांची अशीच दशा होते. म्हणून जीवाकडून ज्ञान नसताना जे केले जाते ते योग्य केले जात नाही.॥ ३०५॥ आंधळॺा गरुडाला पंख असले तरी त्याला त्याचा काय उपयोग होणार? त्याप्रमाणे ज्ञानावाचून सत्कर्माचे श्रम व्यर्थ जातात.॥ ३०६॥
गूढार्थदीपिका—वास्तविक पाहता भगवानच सर्व नामरूपाने नटला आहे. त्यावाचून दुसरी वस्तूच नाही. जीवाला हे ज्ञान नसल्यामुळे तो प्रत्येक नामरूपाच्या ठिकाणी परमेश्वराहून भिन्न वस्तूची कल्पना करतो. या नुसत्या कल्पनेमुळेच अत्यंत प्राप्त असलेला परमात्मा जीवाला अप्राप्त झाला आहे, हेच माउलींनी या ओव्यांतून सांगितले आहे.
(श्लोक-२०)
त्रैविद्या मां सोमपा: पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते।
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान्॥
अर्थ—ज्यांनी ऋग्वेदादी तिन्ही वेदांचे अध्ययन केले आहे व जे सोमपान करून निष्पाप झाले आहेत, असे पुरुष यज्ञांनी माझे यजन करून स्वर्गप्राप्ती व्हावी म्हणून माझी प्रार्थना करतात. ते पुण्यकारक अशा इंद्रलोकास प्राप्त होऊन तेथे (स्वर्गात) देवांचे अलौकिक भोग भोगतात.॥ २०॥
देख पां गा किरीटी। आश्रमधर्माचिया राहाटी।
विधिमार्गा कसवटी। जे आपणचि होती॥ ३०७॥
यजन करितां कौतुकें। तिहीं वेदांचा माथा तुके।
क्रिया फळेंसीं उभी ठाके। पुढां जया॥ ३०८॥
ऐसे दीक्षित जे सोमप। जे आपणचि यज्ञाचें स्वरूप।
तिहीं तया पुण्याचेनि नांवें पाप। जोडिलें देखें॥ ३०९॥
जे श्रुतित्रयातें जाणोनि। शतवरी यज्ञ करूनि।
यजिलिया मातें चुकोनि। स्वर्गा वरिती॥ ३१०॥
जैसें कल्पतरुतळवटीं। बैसोनि झोळिये देतसे गांठी।
मग निदैव निघे किरीटी। दैन्यचि करूं॥ ३११॥
तैसे शतक्रतु यजिलें मातें। कीं ईप्सिताति स्वर्गसुखातें।
आतां पुण्य कीं हें निरुतें। पाप नोहे॥ ३१२॥
म्हणोनि मजवीण पाविजे स्वर्ग। तो अज्ञानाचा पुण्यमार्ग।
ज्ञानिये तयातें उपसर्ग-। हानि म्हणती॥ ३१३॥
येऱ्हवीं तरी नरकींचें दु:ख। पावोनि स्वर्गा नाम कीं सुख।
वांचूनि नित्यानंद गा निर्दोख। तें स्वरूपमाझें॥ ३१४॥
मज येतां पैं सुभटा। या द्विविधा गा अव्हांटा।
स्वर्ग नरक या वाटा। चोरांचिया॥ ३१५॥
अर्थ—बा अर्जुना! पहा, आश्रमधर्माचे अनुष्ठान करीत असताना जे आपणच प्रत्यक्ष विधिमार्गाची कसोटी बनतात—(म्हणजे ज्यांच्या आश्रमधर्माप्रमाणे वागण्यावरून यथार्थ विधिमार्गाचे आचरण कसे करावे हे कळते),॥ ३०७॥ ते यजन करीत असताना तिन्ही वेद कौतुकाने डोलू लागतात. ज्याची झालेली यज्ञक्रिया फळासह साक्षात त्यांच्यापुढे उभी राहते.॥ ३०८॥ याप्रमाणे यज्ञाकरिता दीक्षा घेऊन सोमपान करणारे जे आपण साक्षात यज्ञाचे स्वरूपच आहेत, पण त्यांनी, अर्जुना! पुण्याच्या नावाने पापाचीच जोडी केली असे समज.॥ ३०९॥ कारण ते ऋग्वेदादी तीन वेदांचे अध्ययन करून असे शेकडो यज्ञ करून माझे यजन करतात, पण मला सोडून स्वर्गाला जातात.॥ ३१०॥ ज्याप्रमाणे कल्पतरूच्याखाली एखाद्याने बसून झोळीला गाठ द्यावी, मग त्या झोळीत काहीच न पडल्यामुळे त्या दुर्दैवी प्राण्याने भीक मागायला निघावे.॥ ३११॥ त्याप्रमाणे शंभर यज्ञ करून माझे यजन केले व स्वर्गप्राप्तीची इच्छा मनात धरिली. अर्जुना! सांग, हे आता पुण्य म्हणावे काय? खरोखर पाप नव्हे काय!॥ ३१२॥ म्हणून मला सोडून स्वर्गाची प्राप्ती होणे हा अज्ञानी मूर्खाचा पुण्यमार्ग होय. ज्ञानी किंवा जाणते जे आहेत ते मात्र स्वर्गप्राप्तीला, भगवत्प्राप्तीची हानी करणारी म्हणजे भगवत्प्राप्तीला प्रतिबंध करणारी समजतात.॥ ३१३॥ खरोखर पाहता नरकांतील दु:खाच्या अपेक्षेने स्वर्गाला सुख हे नाव आहे. नरकांतील दु:ख व स्वर्गातील क्षणिक सुख हे दोन्ही सोडून निर्दोष दु:खरहित असा जो नित्यानंद ते माझे स्वरूप आहे.॥ ३१४॥ हे उत्तम योद्धॺा अर्जुना! माझ्याकडे येण्याच्या वाटेला लागले असता हे दोन आड मार्ग आहेत. स्वर्ग, नरक या वाटा चोरांच्या म्हणजे आत्मचोरांच्या आहेत.॥ ३१५॥
गूढार्थदीपिका—चोरी म्हणजे आपल्या मालकीची वस्तू आपल्यापासून नकळत दूर करणे. आत्मा हा जीवाचीच मूळ वस्तू आहे. स्वर्गप्राप्तीची पुण्यकर्मे व नरकप्राप्तीची पापकर्मे करून जीव हा आपल्या आत्मरूप मूळ स्वरूपाला विसरला-म्हणजे आपल्या मूळ स्वरूपाला दूर केले म्हणून जीवाने आपल्या मूळ स्वरूपाची चोरी केली, यास्तव तो आत्मचोर आहे.
स्वर्गा पुण्यात्मकें पापें येईजे। पापात्मकें पापें नरका जाईजे।
मग मातें जेणें पाविजे। तें शुद्ध पुण्य॥ ३१६॥
अर्थ—ज्याला अज्ञानी लोक पुण्य म्हणतात, पण ज्याच्या योगाने परमेश्वरप्राप्ती होत नाही, म्हणून जे खरोखर पाप होय, त्या पुण्यरूप पापाने स्वर्गाला येतात व ज्याला अज्ञानी लोक पाप म्हणतात व ज्यायोगे परमेश्वरप्राप्ती होत नाही व पुन: नरकाला जावे लागते म्हणून जे पापरूप पाप आहे, त्या पापरूप पापाने नरकाला जातात, पण अर्जुना! ज्याच्या योगाने माझी प्राप्ती होते तेच शुद्ध पुण्य होय.॥ ३१६॥
गूढार्थदीपिका—“प्रतिकूलवेदनीयं दु:खम्” मनाच्या प्रतिकूल जे असते त्याच्या योगाने दु:ख होते, नरकातील यातना मनाला प्रतिकूल असतात, म्हणून दु:खरूप आहेतच, पण ज्या पुण्याने स्वर्गातील सुखप्राप्ती होते ते सुखही अल्पकाळ टिकणारे असल्यामुळे “दु:खमल्पसुखं स्मृतम्” तेही मनाच्या प्रतिकूल असल्यामुळे दु:खरूपच आहे. दु:ख हे पापाचे फळ आहे. म्हणून येथे स्वर्गातील सुखाला पुण्यरूप पाप व नरकातील दु:खाला पापरूप पाप म्हटले आहे. अर्थात भगवंताची प्राप्ती अखंड सुखरूप असल्यामुळे ज्या कर्माने ती प्राप्ती होते, ते शुद्ध पुण्य होय, असे माउलीचे म्हणणे आहे.
आणि मजचिमाजी असतां। जेणें मी दुऱ्हावें पांडुसुता।
तें पुण्य ऐसें म्हणतां। जीभ न तुटे काई॥ ३१७॥
अर्थ—आणि खरे पाहू गेले असता अर्जुना! जीव हा माझ्यातच व मद्रूपच असताना, ज्याच्या योगे माझी प्राप्ती दुरावते किंवा अंतरली जाते, त्याला पुण्य हे नाव देताना जीभ झडणार नाही काय?॥ ३१७॥
परी हें असो आतां प्रस्तुत। ऐकें यापरी ते दीक्षित।
यजूनि मातें याचित। स्वर्गभोग॥ ३१८॥
मग मी न पविजे ऐसें। जें पापरूप पुण्य असे।
तेणें लाधलेनि सौरसें। स्वर्गा येती॥ ३१९॥
जेथ अमरत्व हें सिंहासन। ऐरावतासारखें वाहन।
राजधानीभुवन। अमरावती॥ ३२०॥
जेथ महासिद्धींचीं भांडारें। अमृताचीं कोठारें।
जिये गांवीं खिल्लारें। कामधेनूंचीं॥ ३२१॥
जेथ वोळगे देव पाईका। सैंघ चिंतामणीचिया भूमिका।
विनोदवनवाटिका। सुरतरूंचिया॥ ३२२॥
गंधर्व गात गाणीं। जेथ रंभेऐशिया नाचणी।
उर्वशी मुख्य विलासिनी। अंतोरिया॥ ३२३॥
मदन वोळगे शेजारें। जेथ चंद्र शिंपे सांबरें।
पवनाऐसे म्हणियारे। धांवणे जेथ॥ ३२४॥
पैं बृहस्पती मुख्य आपण। ऐसे स्वस्तीश्रियेचे ब्राह्मण।
भाटिवेचे सुरगण। बहुवस जेथें॥ ३२५॥
लोकपाळरांगेचे। राउत जिये पदवीचे।
उच्चै:श्रवा खांचे। खोलणिये॥ ३२६॥
हें असो बहु ऐसें। भोग इंद्रसुखासरिसे।
ते भोगिजती जंव असे। पुण्यलेश॥ ३२७॥
अर्थ—पण अर्जुना, हे आता असू दे. आता प्रस्तुत ऐक. याप्रमाणे ते दीक्षित माझेच यजन करून माझ्या प्राप्तीची इच्छा न करता स्वर्गसुखाची इच्छा करतात.॥ ३१८॥ मग ज्या पुण्याने माझी प्राप्ती होत नाही, त्या पुण्यरूप पापाने प्राप्त झालेल्या थोरपणामुळे स्वर्गाला येतात.॥ ३१९॥ अर्जुना! ज्या स्वर्गामध्ये अमरत्व हे सिंहासन आहे, ऐरावत हत्तीसारखे वाहन मिळते व अमरावतीसारख्या राजधानीत राहयला मिळते.॥ ३२०॥ जेथे अणिमादी सिद्धींची भांडारे म्हणजे खजिने आहेत, अमृताची मोठमोठी कोठारे आहेत आणि कामधेनूंचे कळप आहेत,॥ ३२१॥ ज्या स्वर्गात देवसमुदाय चाकर होऊन राबतात. जेथील सर्व जमीन चिंतामणी मण्यांची केलेली आहे व जेथे विहार करण्याकरिता कल्पतरूंचे बाग, उपवने आहेत.॥ ३२२॥ स्वर्गवासी लोकांच्या करमणुकीकरिता गंधर्व गाणी गातात, रंभेसारख्या अप्सरा नर्तकी असतात व कामविलास करण्याकरिता मुख्य उर्वशीसारख्या स्त्रिया असतात.॥ ३२३॥ शयनगृहात प्रत्यक्ष मदनच सेवा करतो आणि चंद्र आपल्या अमृतकिरणांनी सडासंमार्जन करीत असतो. तोंडातून शब्द निघाल्याबरोबर एकदम धावून काम करणारे वायूसारखे चाकर आहेत,॥ ३२४॥ बृहस्पती ज्यात मुख्य आहे, असे ब्राह्मण आशीर्वाद देऊन आपले कल्याण इच्छिणारे असतात आणि भाटासारखे आपल्या गुणांचे वर्णन करून स्तुतिपाठ करणारे अनेक देव आहेत.॥ ३२५॥ जेथे लोकपाळांच्या योग्यतेचे देव घोडेस्वारांच्या स्थानी असतात आणि इंद्राचा उच्चै:श्रवा घोडा पुढे चालणारा असतो,॥ ३२६॥ अर्जुना! हे आता पुरे. सांगायचे ते हे की, जोपर्यंत पुण्य आहे, तोपर्यंत इंद्राच्या सुखभोगासारखा भोग भोगायला मिळतो.॥ ३२७॥
(श्लोक-२१)
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति।
एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१॥
अर्थ—अशा विस्तीर्ण स्वर्गलोकातील भोग भोगून पुण्य क्षीण झाल्याबरोबर ते मृत्युलोकात परत येतात. याप्रमाणे तीन वेदांनी सांगितलेल्या वैदिकधर्माचे अनुष्ठान करणारे विषयसुखाचीच इच्छा करतात आणि जाणे—येणे करीत असतात.॥ २१॥
मग तया पुण्याची पाउटी सरे। सवेंचि इंद्रपणाची उटी उतरे।
आणि येऊं लागती माघारे। मृत्युलोका॥ ३२८॥
जैसा वेश्याभोगीं कवडा वेंचे। मग दारही चेपूं न ये तियेचें।
तैसें लाजिरवाणें दीक्षितांचें। काय सांगों॥ ३२९॥
एवं थितिया मातें चुकले। जिहीं पुण्यें स्वर्ग कामिले।
तयां अमरपण तें वावो जालें। अंतीं मृत्युलोक॥ ३३०॥
मातेचिया उदरकुहरीं। पचूनि विष्ठेच्या दाथरीं।
उकडूनि नवमासवरी। जन्मजन्मोनि मरती॥ ३३१॥
अगा स्वप्नीं निधान फावे। परी चेईलिया हारपे आघवें।
तैसें स्वर्गसुख जाणावें। वेदज्ञाचें॥ ३३२॥
अर्जुना वेदविद जऱ्ही जाहला। तरि मातें नेणतां वायां गेला।
कण सांडूनि उपणिला। कोंडा जैसा॥ ३३३॥
म्हणऊनि मज एकेंविण। हे त्रयीधर्म अकारण।
आतां मातें जाणोनि कांहीं नेण। तूं सुखिया होसी॥ ३३४॥
अर्थ—मग ज्या पुण्यरूप पायरीने स्वर्गाला गेले त्या पुण्याची पायरी नाहीशी झाली म्हणजे तत्क्षणी प्राप्त झालेले ते इंद्रपणाचे वैभव नाहीसे होते आणि परत मृत्युलोकात ते येऊ लागतात.॥ ३२८॥ ज्याप्रमाणे वेश्येच्या समागमात संपूर्ण द्रव्य नाहीसे झाले असता मग तिच्या दारालादेखील हात लावता येत नाही, त्याप्रमाणे, अर्जुना! काय सांगू! या दीक्षितांची लाजिरवाणी स्थिती होत असते.॥ ३२९॥ याप्रमाणे जे पुण्य करून स्वर्गाची इच्छा करतात, हे त्यांच्याच ठिकाणी असलेल्या मला विसरतात व त्यांचे अमरत्वही व्यर्थ होऊन शेवटी मृत्युलोकात येतात.॥ ३३०॥ आईच्या पोटातील गर्भाशयरूपी गुहेत विष्ठेच्या संचयाने उत्पन्न झालेल्या उष्ण घाणीत नऊ महिनेपर्यंत शिजत राहून ते जन्माला येत असतात व मरत असतात.॥ ३३१॥ बा अर्जुना! ज्याप्रमाणे स्वप्नामध्ये धन सापडते व जाग आल्यावर सर्व नाहीसे होते, त्याप्रमाणेच (स्वर्गाकरिता कर्म करावे अशी वेदाची आज्ञा आहे असा वेदाचा अर्थ करणारे) जे वेदज्ञ आहेत, त्यांनी मिळविलेले स्वर्गसुख असे असते.॥ ३३२॥ ज्याप्रमाणे धान्यरहित नुसता कोंडा वाऱ्यावर उडविणे व्यर्थ आहे, त्याप्रमाणे अर्जुना! असा वेदज्ञ जरी असला तरी माझ्या प्राप्तीवाचून त्याचे जिणे व्यर्थ आहे.॥ ३३३॥ म्हणून एका माझ्या प्राप्तीवाचून स्वर्गाकरिता केलेले वेदोक्त कर्म व्यर्थ आहे. आता काही एक दुसरे न जाणता मला एकाला जाणले तर तू सुखी होशील.॥ ३३४॥
गूढार्थदीपिका—प्रवृत्तिरूप वैदिक धर्म देखील खरोखर भगवत्प्राप्ती करून घेण्याकरिताच निर्माण झाला आहे. म्हणून त्यात सांगितलेल्या स्वर्गादी फळांची इच्छा सोडून निष्कामचित्ताने भगवत्प्रीत्यर्थ त्याचे अनुष्ठान करावे असा भाव.
आता पुढील श्लोकात सर्व देवतेंचा आश्रय सोडून एका भगवंताचीच अनन्यभावाने उपासना करणे या एकांतभक्तीतील विशेषाचे भगवान वर्णन करतात.
(श्लोक-२२)
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जना: पर्युपासते।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥ २२॥
अर्थ—सर्वांचा आश्रय सोडून व माझ्याशी अनन्य होऊन जे लोक माझे चिंतन करीत माझी सर्वभावाने उपासना करितात, त्या एकनिष्ठ उपासकांचा योगक्षेम मी चालवितो.॥ २२॥
पैं सर्वभावेंसीं उखितें। जे वोपिले मज चित्तें।
जैसा गर्भगोळ उद्यमातें। कोण्याही नेणे॥ ३३५॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे गर्भांतील पिंड आपल्याकरिता कोणताही प्रयत्न करीत नाही, त्याप्रमाणे सर्व भाव मला समर्पण करून जे चित्ताने मला समर्पण झाले.॥ ३३५॥
गूढार्थदीपिका—सर्वभावेंसीं उखितें। वोपिले मज चित्तें—उखिते म्हणजे नि:शेष. अज्ञानी पुरुष बुद्धी, मन, अहंकार, इंद्रिये, देह, प्राण वगैरे यांचे सर्व व्यापार किंवा सर्व राहाटी एका आपल्याकरिताच करीत असतो, म्हणून जीवाचे निराळे अस्तित्व कायम राहते; पण हेच सर्व भाव भगवंताकरिता झाले असता तो भगवंताला समर्पण होतो, म्हणजे भगवत्स्वरूप होतो.
जीवाच्या ठिकाणी अहंता किंवा मीपण व ममता किंवा माझेपण असे दोन भाव आहेत. हे दोन्ही भाव तो देहाच्या ठिकाणी वागवितो. या दोन भावांनी देहाचे संपूर्ण प्रेम केले जाते व देहभावना दृढ होते. अहंताभावाने देहाशी ऐक्य होते व ममताभावाने देहाचे प्रेम केले जाते. देहाच्या ठिकाणी जीव माझेपण वागवितो, म्हणून त्याला त्याचे सर्वांपेक्षा अत्यंत प्रेम असते व देहाच्या सुखाला कारणीभूत होणाऱ्या घर, दार, मुले, धन इत्यादी पदार्थांवरही तो माझे माझे म्हणून ममताप्रेम करीत असतो. या देहाच्या ममताप्रेमामुळे त्याची देहावर अहंताही बसली आहे किंवा देहाशी ऐक्यही झाले आहे.
देहाप्रमाणेच, सगुण भगवंताला, तोच एक माझा समजून प्रेम केल्यास, जेवढॺा पदार्थांना माझे माझे म्हणून म्हणतो व निरनिराळॺा रीतीने त्यांचे प्रेमसंबंध जोडतो, तेवढे सर्व पदार्थ व त्यांचे संबंध, सगुण भगवंताकडे जोडले जातात.
अशा रितीने सर्व माझेपण किंवा ममताप्रेम भगवंतावर करणे यालाच भक्ती म्हणतात. “हेचि थोर भक्ति आवडते देवा। संकल्पावी माया संसाराची” असे तुकाराम महाराजांचेही म्हणणे आहे. “यद्धामार्थसुहृत्प्रियात्मतनय-प्राणाशयास्त्वत्कृते” (भाग. स्कं. १० अ. १४-३५) गोपिकांनीही आपले मित्र, प्रियपदार्थ, देह, पुत्र, प्राण व मन इत्यादी सर्व भगवंताला समर्पण केले होते, असे श्रीशुकाचार्यांनी त्यांच्या भक्तीचे वर्णन केले आहे. हेच ‘उखिते’ सर्व भावाने भगवंताला समर्पण करणे होय. या सर्वभावसमर्पणाने शेवटी भक्ताचे मीपणही माझेपणाबरोबर नकळत भगवंतावर बसते-म्हणजे त्याचे भगवंताशी जाणीवरहित ऐक्य होते. याप्रमाणे मीपण व माझेपण किंवा अहंता-ममता भगवंतावर बसली की, त्याला देहाचा विसर पडून त्याचे संपूर्ण प्रेम भगवंतावर बसते. यालाच माउलींनी “वोपिलें मज चित्तें” म्हटले आहे.
जैसा गर्भगोळ उद्यमातें। कोण्याही नेणे—अशा रितीने अहंता-ममता समर्पण झाल्यावर भक्ताकडून आपल्या देहाच्या सुखाचा किंवा संसाराचा कोणताही प्रयत्न होत नाही, हेच माउलींनी गर्भगोळाचा दृष्टांत देऊन सुचविले आहे.
तैसा मीवांचूनि कांहीं। आणीक गोमटेंचि नाहीं।
मजचि नाम पाहीं। जिणेया ठेविलें॥ ३३६॥
अर्थ—त्याप्रमाणे माझ्यावाचून ज्यांना काहीच गोड वाटत नाही व जगणे हे नाव ज्यांनी मलाच ठेवले-म्हणजे माझ्या प्रेमाकरिताच जे जिवंत राहतात.॥ ३३६॥
गूढार्थदीपिका—तैसा मीवांचूनि कांहीं। आणीक गोमटेंचि नाहीं—या चरणाने भक्ताचा संपूर्ण मनोभाव भगवंताला समर्पण होतो, हे दाखविले आहे.
“आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति” या श्रुतीने निर्गुण प्रत्यगात्मस्वरूप हे परमप्रिय आहे असे सांगितले आहे, पण भक्तांना “प्रत्यगात्मयातें मीपण। तेहि मानोनियां गौण” (ए. भा. अ. २-६४२) प्रत्यगात्मस्वरूपही त्याच्यामनाला, भगवंताच्या सगुणस्वरूपाइतके गोड वाटत नाही. तेथे देह व विषय हे गोड वाटणेदूरच राहिले.
“अद्वैतीं तो नाहीं माझें समाधान। गोड हे चरण सेवा तुझी” “नको ब्रह्मज्ञान आत्मस्थितिभाव। मी भक्त तूं देव ऐसे करी” इत्यादी तुकाराम महाराजांची वचने आहेत. भगवंताचे षड्गुणैश्वर्यसंपन्न सगुणस्वरूप भक्ताच्या मनाला व इंद्रियांना इतके मोहून घेणारे होते की त्याची मन, इंद्रिये सर्व भगवंताच्या सगुणस्वरूपाच्या ठिकाणी गुंतून राहतात.
मजचि नाम पाहीं। जिणेया ठेविलें—मनाला जे गोड वाटते त्याचेच बुद्धीत ध्यान होते. भगवंताचे सगुणस्वरूप मनाला गोड वाटून मन भगवंताला समर्पण झाले की, त्यामुळे बुद्धीलाही भगवंताचेच ध्यान होते व त्या ध्यानाने ती भगवत् अर्पण होते.
“यज्जीवितं तु निखिलं भगवान्मुकुंद:” भक्ताचे सर्व जीवन—म्हणजे देह, दहा इंद्रिये, पंचप्राण, मन, बुद्धी या सर्वांचे व्यापार एका भगवंताकरिताच होऊन त्यांचे सर्व जीवन भगवन्मय होते व भगवत्प्रेमाकरताच भक्त जिवंत राहतात.
ऐसा अनन्यगतिकें चित्तें। चिंतितसाते मातें।
जे उपासिती तयांतें। मीचि सेवीं॥ ३३७॥
ते एकवटूनि जिये क्षणीं। अनुसरले गा माझिये वाहणीं।
तेव्हांचि तयांचि चिंतवणी। मजचि पडली॥ ३३८॥
मग तिहीं जें जें करावें। तें मजचि पडिलें आघवें।
जैसी अजातपक्षाचेनि जीवें। पक्षिणी जिये॥ ३३९॥
अर्थ—असे जे अनन्यचित्ताने माझे चिंतन करीत माझी उपासना करतात, त्यांची मी सेवा करितो.॥ ३३७॥ माझ्याशी ऐक्य पावून व सर्व इंद्रिये, मन, बुद्धी या सर्वांचे व्यापार माझ्या ठिकाणी लावून अनन्यचित्ताने ज्याक्षणी माझ्या सेवेत लागले, त्याक्षणीच त्यांची सर्व काळजी मला लागली.॥ ३३८॥ ज्याप्रमाणे ज्यांना पंख फुटले नाहीत, त्या पिलांच्या जीवनाच्या रूपाने पक्षीण जगते किंवा पिलांचे जीवनच पक्षिणीचे जीवन होऊन राहते, त्याप्रमाणे भक्तांनी आपल्याकरिता जे जे करायला पाहिजे, ते ते सर्व मीच करतो.॥ ३३९॥
गूढार्थदीपिका—जैसी अजातपक्षाचेनि जीवें। पक्षिणी जिये—भक्त जसा भगवंताचे नि:सीम प्रेम करतो, तसा भगवंतही भक्ताचे नि:सीम प्रेम करतो, असे “म्हणाल भक्त केवळ वेडीं। तुझ्या भजनीं धरिती गोडी। परी तुज तयांची आवडी। नसेल गाढी अतिप्रीती॥ १३५॥ भजनीं भक्तांचा शुद्ध भावो। तेथ मजही पहाहो अतिप्रीती॥ १३९॥ (ए. भा. अ. १४) नाथ म्हणतात. सगुण भगवानही समस्वरूप आहे, म्हणूनच तो भावनेप्रमाणे अनुभवास येतो. ज्यांना भगवंताचे प्रेम नाही, त्यांना भगवंताच्या प्रेमाचा अनुभव येत नाही. भक्ताचे भगवंतावर नि:सीम प्रेम असते; म्हणून त्यांना भगवंताच्या नि:सीम प्रेमाचा अनुभव येतो. भक्त भगवत्प्रेमाकरिता जगतो, तर भगवानही भक्तिप्रेमामुळेच सगुण होतो.
आपुली तहानभूक नेणे। तान्हया निकें तें माउलीसचि करणें।
तैसे अनुसरले मज प्राणें। तयांचें सर्व मी करीं॥ ३४०॥
अर्थ—लहान मूल आपली तहान भूक काही जाणत नाही, त्याची सर्व चिंता आईलाच करावी लागते, त्याप्रमाणे सर्व जीव प्राण मला अर्पण करून जे माझी उपासना करतात, त्यांचे सर्व मीही तितक्याच प्रेमाने करीत असतो.॥ ३४०॥
गूढार्थदीपिका—सर्व मी करीं—
किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतने। तथापि तत्परा राजन्न हि वांछन्ति किंचन॥ (भाग. स्कं. १० अ. ३९-२)
लक्ष्मीपती प्रसन्न झाला असता अलभ्य असे काही नसते, हे भक्त जाणून असतात, पण आपल्या सुखाकरिता प्रिय परमात्म्याला शिणविणे हे प्रेमाचे लक्षण नव्हे; म्हणून भक्त भगवंताला आपल्याकरिता यत्किंचितही श्रम देऊ इच्छित नाही व भगवंतापासून काही मागतही नाही; पण भक्ताची इच्छा नसली, तरी त्याचे निष्काम परम प्रेम “तें ऋणवैपण देखोनि आंगीं” हे आपल्यावर ऋण आहे, असे समजून भगवानच “उत्तीर्णत्वालागीं। परिचर्या करीं” आपण होऊन त्याचे काही उणे पडू देत नाही.
तयां माझिया सायुज्याची चाड। तरी तेंचि पुरवीं कोड।
कां सेवा म्हणती तरी आड। प्रेम सुयें॥ ३४१॥
ऐसा मनीं जो जो धरिती भावो। तो पुढां पुढां लागें तया देवों।
आणि दिधलियाचा निर्वाहो। तोही मीचि करीं॥ ३४२॥
हा योगक्षेम आघवा। तयांचा मजचि पडिला पांडवा।
जयांचिया सर्व भावा। आश्रय मी॥ ३४३॥
अर्थ—माझ्या परम भक्तांना माझ्या ऐक्याची इच्छा असली, तर तीच त्यांची इच्छा मी पुरवितो आणि माझ्या सगुण स्वरूपाची प्रेमभक्तिसेवा करावी, अशी इच्छा असल्यास त्यांच्या अंत:करणात परम प्रेम प्रगट करतो.॥ ३४१॥ याप्रमाणे जो जो भाव धरून ते माझी उपासना करतात, तो तो भाव मी पूर्ण करतो व दिलेल्या भावाचे रक्षणही मीच करतो.॥ ३४२॥ अर्जुना! ज्यांच्या सर्व प्रेमभावाला मीच आश्रय झालो, त्यांचा योगक्षेम मलाच चालवावा लागतो.॥ ३४३॥
गूढार्थदीपिका—सायुज्यता म्हणजे सगुण भगवंताशी जिवंतपणी व मेल्यावरही अखंड ऐक्य राहणे.
योग म्हणजे अप्राप्ताची प्राप्ती आणि क्षेम म्हणजे त्या प्राप्तीचे रक्षण, असे माउलींनीच अर्थ केले आहेत. भक्तांना भगवंताची अप्राप्ती असते व त्याची प्राप्ती व्हावी असे वाटते आणि ती प्राप्ती झाल्यावर ती तशी अखंड राहावी असेही वाटते. “आतां दृष्टीपुढें ऐसाचि तूं राही। जों मी तुज पाहीं पांडुरंगा” असे तुकाराम महाराज म्हणतात. पण हे दोन्ही भगवंतच करू शकतो. तरंग जसा सर्वस्वी व्यापक समुद्राच्या स्वाधीन असतो, तसा जीवही परमेश्वराच्या परतंत्र आहे. “परात्तु तत् श्रुते:” (ब्र. सू. २-३-४१) जीवाचे जसे बरे-वाईट पूर्वकर्म व वासना असेल तसे तो परमात्मा “एष ह्येव साधुकर्म कारयति” त्या जीवाकडून कर्म करवितो व त्याचे फल देतो, असा वेदांत सिद्धांत आहे. त्या त्या कर्माचा भगवंताशी काहीएक संबंध नाही. जीवाकडून ते कर्म करविणे व त्याचे फळ देणे हे दोन्ही जर भगवंताच्या स्वाधीन आहे, तर स्वत: भगवान सगुणरूप व प्रेमरूप असल्यामुळे त्याचे भक्ताच्या हृदयात सगुणरूपाने व प्रेमरूपाने प्रगट होणे सर्वस्वी भगवंताच्या स्वाधीन आहे, हे काय सांगायचे? भक्तांनी मागावे व भगवंतांनी ते पूर्ण करावे हाच सिद्धांत आहे.
“मुख्यतस्तु भगवत्कृपालेशाद्वा” भगवत्प्रेम भगवंतच देऊ शकतो, असे भक्तिसूत्र असून “माझे हातीं आहे करावें चिंतन। तुम्ही कृपादान प्रेम द्यावें” असे तुकाराम महाराजही म्हणतात.
(श्लोक-२३)
येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विता:।
तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥ २३॥
अर्थ—दुसऱ्या देवतेंची अत्यंत श्रद्धेने उपासना करणारे जे भक्त आहेत ते देखील अविधिपूर्वक माझेच यजन करतात.॥ २३॥
आतां आणिकही संप्रदायें। परी मातें नेणती समवायें।
जे अग्निइंद्रसूर्यसोमां ये। म्हणऊनि यजिती॥ ३४४॥
तेंही कीर मातेंचि होये। कां जें हें आघवें मीचि आहें।
परी ते भजती उजरी नव्हे। विषम पडे॥ ३४५॥
अर्थ—अर्जुना! (आणिकही दुसऱ्या देवतेंच्या यजनाचा संप्रदाय आहे) त्यात अग्नी, इंद्र, सूर्य, सोम इत्यादी देवतेंचे यजन केले जाते, पण त्या दैवतांतही मीच एक भरून आहे, हे ते सांप्रदायिक जाणत नाहीत.॥ ३४४॥ मीच सर्व नामरूपात भरून असल्यामुळे अग्नी, इंद्र, सूर्य, सोमादी देवतेंचे जे यजन केले जाते, ते सर्व यजन खरोखर माझेच होते, यात शंका नाही. पण ते भजन मला सोडून साक्षात देवतेंच्या भावनेने होत असल्यामुळे, ते माझे सरळ भजन न होता वाकडे भजन होते.॥ ३४५॥
गूढार्थदीपिका—“एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहु:” (ऋग्वेद)
एकाच सद्ब्रह्मवस्तूला ऋषींनी अग्नी, इंद्र, सोम, सूर्य इत्यादी नावे दिली आहेत, अशी ऋग्वेदात ऋचा असून इंद्रादी देवता परमेश्वराहून भिन्न नाहीत. एक परमेश्वरच त्या त्या नावाने संबोधिला गेला आहे, असा त्या ऋचेचा अर्थ आहे; म्हणून इंद्रादिक देवतेंचे यजन म्हणजे परमेश्वराचेच यजन होत असले, तरी परमेश्वर विसरून व परमेश्वराहून इंद्रादी देवतांना निराळे मानून त्यांचे यजन करणे हे परमेश्वराचे अविधी यजन होते, विधिपूर्वक यजन होत नाही.
इंद्रादी देवतांत परमेश्वराची भावना ठेवून व परमेश्वराकडेच चित्त ठेवून इंद्रादी देवतेंचे यजन करणे हे विधिपूर्वक परमेश्वराचे यजन होते असा अर्थ.
पाहें पां शाखा पल्लव रुखाचे। हे काय नव्हती एकाचि बीजाचे।
परी पाणी घेणें मूळाचें। तें मूळींचि घापे॥ ३४६॥
कां दाहाही इंद्रियें आहाती। इयें जरी एकचि देहींचीं होती।
आणि इंहीं सेविले विषय जाती। एकाचि ठाया॥ ३४७॥
तरी करोनि रससोय बरवी। कानीं केवीं भरावी।
फुलें आणोनि तुरंबावीं। डोळां केवीं॥ ३४८॥
तेथ रस तो मुखेंचि सेवावा। परिमळ तो घ्राणेंचि घ्यावा।
तैसा मी तों यजावा। मीचि म्हणोनि॥ ३४९॥
येर मातें नेणोनि भजन। तें वायांचि गा आनेंआन।
म्हणोनि कर्माचे डोळे ज्ञान। तें निर्दोष होआवें॥ ३५०॥
अर्थ—हे पहा अर्जुना! झाडाला फांद्या, पाने वगैरे असतात. ते सर्व एकाच बीजाचे नव्हेत काय? पण पाणी घेण्याचे काम मुळाचे असल्यामुळे, मुळाशीच पाणी घातले पाहिजे.॥ ३४६॥ किंवा दहा इंद्रिये आहेत व ती एकाच देहाची असतात आणि त्यांच्याद्वारा जे विषय भोगले जातात तेही एकाच ठिकाणी जातात.॥ ३४७॥ म्हणून उत्तम पंचपक्वान्न तयार करून, ते पंचपक्वान्न कानात घालावे काय? फुले आणून डोळॺांनी त्यांचा वास घ्यावा काय?॥ ३४८॥ असे नाही, तर रसविषयाचे सेवन मुखानेच केले पाहिजे. सुवास नाकाने घ्यावयाचा असतो, त्याप्रमाणे माझे भजन करावयाचे तर माझ्याच भावनेने केले पाहिजे.॥ ३४९॥ यावाचून मला विसरून दुसऱ्याच्या भावनेने जे माझे भजन केले जाते ते व्यर्थ होते, म्हणून माझ्याच भावनेने कर्म करावे. हे ज्ञानरूपी कर्माचे डोळे निर्दोष, स्वच्छ असायला पाहिजेत.॥ ३५०॥
गूढार्थदीपिका—निष्काम कर्माने श्रेयप्राप्ती होते, हे मागे दुसऱ्या अध्यायात सांगितले आहे. देव व पितर यांचे निष्काम यजन, त्यांचे ध्यान ठेवून करायचे असते व त्या यजनाने त्यांच्या प्राप्तीद्वारा मोक्षप्राप्ती होते. निष्कामकर्मद्वारा सगुण भगवंताची प्राप्ती व्हावी अशी इच्छा असल्यास, सगुण भगवंताचे ध्यान ठेवून तत्प्रीत्यर्थच कर्म केले पाहिजे. हेच ज्ञान, कर्म करणाऱ्याला असायला पाहिजे.
अवतरणिका—इंद्रादी देवांनाच मुख्य समजून यज्ञाचरण करणे, हे योग्य कसे आहे, हे आता भगवंत सांगतात.
(श्लोक-२४)
अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च।
न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥ २४॥
अर्थ—अर्जुना! मीच सर्व यज्ञांचा भोक्ता असून स्वामी आहे, पण मला या तात्त्विक दृष्टीने कोणी जाणत नाहीत, म्हणून त्यांना माझी प्राप्ती होत नाही.॥ २४॥
गूढार्थदीपिका—प्रभू म्हणजे स्वामी. जीवाच्या कर्माप्रमाणे एक भगवंतच निग्रह व अनुग्रहरूप फळ देणारा आहे असा “फलमत उपपत्ते:” (वे. सू. ३-२-३८) या सूत्रात सिद्धांत केला आहे व यज्ञादी कर्मांचे फळ देणारा मीच आहे, असे ‘प्रभू’ या शब्दाने भगवंतांनी येथे स्पष्ट केले आहे.
त्याचप्रमाणे भगवंत म्हणतात मीच भोक्ता आहे, ‘भोक्ता’ या शब्दाचा भोग घेणारा किंवा सुख मानणारा असा अर्थ असला तरी आप्तकाम भगवान भोक्ता होत नसल्यामुळे, तो अर्थ येथे घेता येत नाही. येथे ‘भोक्ता’ या शब्दाचा अर्थ समर्पण केलेले उपचार ग्रहण करणारा किंवा स्वीकारणारा असा आहे. जो कर्मफल देणारा असतो, त्यालाच कर्म समर्पण केले जाते व तोच कर्माचा अंगीकार करतो.
एक परमात्माच वरीलप्रमाणे कर्माचे फळ देणारा असल्यामुळे तोच भोक्ताही आहे आणि कर्मा अंती सर्व कर्म भगवंताला अर्पण केलेही जाते.
येऱ्हवीं पाहें पांडुसुता। या यज्ञोपहारां समस्तां।
मीवांचूनि भोक्ता। कवण आहे॥ ३५१॥
मी सकळां यज्ञांची आदि। आणि यजना यया मीचि अवधि।
कीं मातें चुकोनि दुर्बुद्धि। देवां भजले॥ ३५२॥
अर्थ—हे पहा अर्जुना! या यज्ञात जेवढे काही समर्पण केले जाते, त्याचा भोक्ता माझ्यावाचून कोण आहे?॥ ३५१॥ मी सर्व यज्ञांचे मूळ आहे. सर्व यज्ञ माझ्यापासून प्रगट झाले आणि या सर्व यज्ञक्रिया माझ्याच ठिकाणी समाप्त होतात, असे असून माझी भावना न ठेवता हे दुर्बुद्धी याज्ञिक देवतेंची भावना ठेवतात व देवतेंचे यजन करतात.॥ ३५२॥
गूढार्थदीपिका—मातें चुकोनि दुर्बुद्धि। देवां भजले—सर्वभावाने परमात्माच प्रगट आहे आणि ही बुद्धी ठेवून यजन केले असता, अनायासे परमात्मा प्राप्त होतो, पण सर्वव्यापी परमेश्वराला विसरून, त्याच्याहून निराळॺा इंद्रादिक देवतेंची कल्पना करून व त्यांना मुख्य मानून त्यांचेच यजन केले असता, परमेश्वरप्राप्ती होत नसल्यामुळे अशी बुद्धी दुर्बुद्धीच ठरते.
गंगेचें उदक गंगे जैसें। अर्पिजे देवपितरोद्देशें।
माझें मज देती तैसें। परि आनानीं भावीं॥ ३५३॥
म्हणऊनि ते पार्था। मातें न पवतीचि सर्वथा।
मग मनीं वाहिली जे आस्था। तेथ आले॥ ३५४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे गंगेवर बसून गंगेच्या पाण्याने तर्पण करणारा गंगेचे पाणी गंगेलाच अर्पण करतो,पण देव-पितर यांची भावना ठेवून अर्पण करतो, त्याप्रमाणे मीच सर्व आहे, मीच सर्व कर्मांचा भोक्ता व स्वामी आहे, म्हणून माझेच मला दिले जाते, हे खरे, पण भावना मात्र निरनिराळी असते.॥ ३५३॥ म्हणूनच अर्जुना! ते मला प्राप्त होत नाहीत, त्यांच्या मनात ज्या देवतेची श्रद्धा असते, त्या देवतेलाच ते प्राप्त होतात.॥ ३५४॥
(श्लोक-२५)
यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन्यान्ति पितृव्रता:।
भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम्॥ २५॥
अर्थ—देवाची भक्ती करणारे देवाला प्राप्त होतात, पितरांची भक्ती करणारे पितरांना प्राप्त होतात, भूतादिकांचे यजन करणारे भूतादिकांना प्राप्त होतात आणि तसेच माझी भक्ती करणारे मला प्राप्त होतात.॥ २५॥
मनें वाचा करणीं। जयांचिया भजनीं देवांचिया वाहणी।
ते शरीर जातियेक्षणीं। देवचि जाले॥ ३५५॥
अथवा पितरांचीं व्रतें। वाहाती जयांचीं चित्तें।
जीवित सरलिया तयांतें। पितृत्व वरी॥ ३५६॥
कां क्षुद्रदेवतादि भूतें। तियेंचि ज्यांचीं परमदैवतें।
जिहीं अभिचारिकीं तयांतें। उपासिलें॥ ३५७॥
तयां देहाची जवनिका फिटली। आणि भूतत्वाची प्राप्ति जाहाली।
एवं संकल्पवशें फळलीं। कर्में तयां॥ ३५८॥
मग मीचि डोळां देखिला। जिहीं कानीं मीचि ऐकिला।
मीचि मनीं भाविला। वानिला वाचा॥ ३५९॥
सर्वांगीं सर्वां ठायीं। मीचि नमस्कारिला जिहीं।
दानपुण्यादिकें जें कांहीं। तें माझियाचि मोहरां॥ ३६०॥
जिहीं मातेंचि अध्ययन केलें। जे आंतबाहेरी मियांचि धाले।
जयांचें जीवित्व जोडलें। मजचिलागीं॥ ३६१॥
जे अहंकार वाहत आंगीं। आम्हीं हरीचे भूषावयालागीं।
जे लोभिये एकचि जगीं। माझेनि लोभें॥ ३६२॥
जे माझेनि कामें सकाम। जे माझेनि प्रेमें सप्रेम।
जे माझिया भुलीं सभ्रम। नेणती लोक॥ ३६३॥
जयांचीं जाणती मजचि शास्त्रें। मी जोडें जयांचेनि मंत्रें।
ऐसे जे चेष्टामात्रें। भजले मज॥ ३६४॥
अर्थ—ज्यांची मन, वाणी, इंद्रिये देवांच्याच भजनात लागली, ते मेल्यानंतर देवत्वाला प्राप्त होतात.॥ ३५५॥ किंवा ज्यांच्या चित्तात पितरांचेच व्रतनियम करण्याची प्रवृत्ती असते, ते मेल्यानंतर पितर होतात.॥ ३५६॥ किंवा भूतपिशाचादिक क्षुद्रदेवताच ज्यांना परम दैवत वाटते व जारणमारणादी अभिचारविधीने त्यांचे पूजन करतात,॥ ३५७॥ त्यांना हा स्थूल देहाचा पडदा दूर झाला की भूतप्रेत यांची प्राप्ती होते. याप्रमाणे संकल्प म्हणजे ध्यान जसे असेल तसे त्यांचे यजन फलद्रूप होते.॥ ३५८॥ मग जे कोणी डोळॺांनी माझेच रूप पाहतात, कानाने माझेच गुण ऐकतात, मनाने माझेच ध्यान करतात आणि वाणीने माझेच गुण गातात,॥ ३५९॥ जे सर्वत्र मला जाणून सर्वांगी—म्हणजे साष्टांग—नमस्कार करतात व जी काही दानादिक पुण्यादी कर्मे आहेत तीही माझ्याच करिता करतात.॥ ३६०॥ ज्यांचे अध्ययन किंवा अखंड नामस्मरण हेच ज्यांचे अध्ययन असते, आत-बाहेर जे माझ्याच प्रेमाने तृप्त असतात, जे माझ्या करताच जिवंत राहतात,॥ ३६१॥ श्रीहरीचे गुण वर्णन करून व कीर्ती वाढवून भगवंताला शोभिवंत करणारे आम्ही हरीचे भूषण आहो, असा जे अहंकार बाळगतात आणि माझ्या लोभानेच जे लोभी असतात,॥ ३६२॥ जे एका माझ्या प्राप्तीचीच इच्छा धरतात व एका माझेच प्रेम करतात आणि जे माझ्या आवडीने इतके वेडे झालेले असतात की ज्यांना जगाचाच विसर पडतो.॥ ३६३॥ ज्यांच्या शास्त्रांचे सार म्हणजे एक परमात्माच आहे असे जे जाणतात, ज्यांच्या मंत्रजपाने केवळ माझीच प्राप्ती होते, अशा रितीने ज्यांचे जेवढे काही व्यापार आहेत, ते सर्व माझ्या करताच होतात.॥ ३६४॥
गूढार्थदीपिका—ऐसे जे चेष्टामात्रें। भजले मज—“मनीषितं च प्राप्नोति चिन्तयन् पुरुषोत्तमम्। एकांतभक्ति: सततं नारायणपरायण:”॥ ७८॥ (शां. प. अ. ३४८)
अखंड नारायणपरायण असणे म्हणजे भगवत्प्रीत्यर्थ देह, इंद्रिये, मन, बुद्धी, अहंकार यांचे व्यापारकरणे हे एकांतभक्तीचे लक्षण महाभारतांतर्गत शांतिपर्वात सांगितले आहे. तेच श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “ऐसे जे चेष्टामात्रें। भजले मज” या चरणांनी व्यक्त केले असून त्याचेच ३५९ ते ३६४ या ओव्यांतून संकलन केले आहे.
मनाचे विचारात्मक व विकारात्मक असे दोन भाग आहेत. खरे काय याचा विचार करणे हा विचारात्मक भाग होय आणि देहाच्या प्रेमाने उठणारे काम, क्रोध, अहंकारादी विकार हा मनाचा विकारात्मक भाग होय. ज्ञानमार्गात “ज्ञानं सम्यगवेक्षणम्” योग्य विचार करणे हेच मुख्य साधन असल्यामुळे ज्ञान्याच्या मनाचा विचारात्मक भाग निर्गुण आत्मस्वरूपाच्या विचारात लावला जातो. पण विकारात्मक भाग निर्गुण आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी लागू शकत नाही.
अतएव प्रारब्धाने उठणाऱ्या कामक्रोधादी विचारांचे वेग सहन करून त्यांना दाबण्याचा प्रयत्न करण्यासच ज्ञानमार्गात सांगितले आहे, पण विकार दाबण्याचा प्रयत्न करण्यात कर्तृत्व उत्पन्न होत असल्यामुळे ज्ञान्याला आपले अकर्तृस्वरूप-साक्षित्व सांभाळता येत नाही आणि विकार उत्पन्न होऊ दिल्यास देहाच्या प्रेमाने विकार उत्पन्न होत असल्यामुळे वृत्ती देहाकार झाल्याशिवाय राहत नाही. अशी देहाकार वृत्ती झाली की आत्माकारता नाहीशी होते. या अडचणीमुळे ज्ञान्यांच्या ठिकाणी विकार दिसून पडतात व त्यांना जीवन्मुक्ती साधणे दुष्कर होते.
पण भक्ताच्या मनाचा विचारात्मक भाग भगवंताचे सगुणस्वरूपही पूर्ण ब्रह्मच आहे याची मीमांसा करण्यात जसा लावला जातो, तसा काम-क्रोधादी विकारात्मक भागही, भगवदर्पण करून भगवत्प्रेम व भगवद्धॺान वाढविण्याकरिता लावला जातो. म्हणून विकारकाली देखील भक्ताचे चित्त देहाकार न होता भगवदाकारच राहते व ते भक्त दृढ ध्यानाने अखंड भगवद्रूप होऊन राहतात.
हाच आशय नाथांनी “योगी विषय त्यागिती। त्यागितां देह दु:खी होती। भक्त भगवंतीं अर्पिती। तेणें होती नित्यमुक्त”॥ २९७॥ (ए. भा. अ. २) या ओवीने सांगितला आहे.
भगवंताचे ठिकाणी नि:सीम प्रेम होण्याकरिता व ध्यान दृढ होण्याकरिता मनाचा विकारात्मक भागही भगवत् - अर्पण झाला पाहिजे असे भगवान नारदांनीही “तदर्पिताखिलाचार: सन् कामक्रोधाभिमानादिकं तस्मिन्नेव करणीयम्” या भक्तिसूत्रात सांगितले आहे.
वरील ओव्यात देखील सर्व मनोवृत्ती भगवदर्पण कशा करावयाच्या याचेच वर्णन माउलींनी केले आहे.
ते मरणाऐलीचकडे। मज मिळोनि गेले फुडे।
मग मरणीं आणिकीकडे। जातील केवीं॥ ३६५॥
अर्थ—अर्जुना! असे भक्त मरणाच्या पूर्वीच माझ्याशी ऐक्य पावतात, मग मेल्यावर दुसरीकडे कसे जातील?॥ ३६५॥
गूढार्थदीपिका—वर सांगितल्याप्रमाणे संपूर्ण ममताप्रेम अर्पण केल्यामुळेच देहाची अहंता नाहीशी होते व भगवत्स्वरूपाच्या ठिकाणी जाणीवरहित मीपण बसून भगवंताशी ऐक्य होते, हे माउलींनीच या ओवीत स्पष्ट केले आहे.
म्हणोनि मद्याजी जे जाहाले। ते माझिया सायुज्या आले।
जिहीं उपचारमिषें दिधलें। आपणपें मज॥ ३६६॥
अर्जुना माझे ठायीं। आपणपेंवीण सौरस नाहीं।
मी उपचारें कवणाही। नाकळें गा॥ ३६७॥
अर्थ—म्हणून ज्यांनी आपल्यालाच उपचाररूपाने माझ्या ठिकाणी समर्पण करून दिले, अशा रितीने जे माझे यजन करणारे झाले, ते माझ्याशी ऐक्य पावले.॥ ३६६॥ अर्जुना! आपणच मी होऊन जाणे—म्हणजे संपूर्ण अहंताममता समर्पण करून मी होऊन जाणे—यावाचून माझ्या प्राप्तीचा दुसरा उत्तम मार्ग नाही. कारण उपचारादिकांनी मी प्राप्त होऊ शकत नाही.॥ ३६७॥
गूढार्थदीपिका—समर्पण केलेल्या उपचारादिकांनी संतुष्ट होण्यासारखे षड्गुणैश्वर्य परमेश्वराच्या ठिकाणी काहीच उणे नसते असा भाव.
एथ जाणीव करी तोचि नेणे। आथिलेपण मिरवी तेंचि उणें।
आम्ही जाहालों ऐसें जो म्हणे। तो कांहींच नव्हे॥ ३६८॥
अर्थ—माझी जाणीव मिरवणे हीच माझी अप्राप्ती होय. आपली संपन्नता मिरवणे हाच माझ्या प्राप्तीतील उणेपणा होय व आम्ही कृतार्थ झालो, असे म्हणणे म्हणजे काहीच न होणे होय.॥ ३६८॥
गूढार्थदीपिका—जीव मुळात ब्रह्मस्वरूपच आहे. तो परब्रह्माहून मुळीच निराळा नाही, असा वेदांतसिद्धांत आहे. पण तो आपले स्वरूप विसरला असल्यामुळे, त्याला आपल्या स्वरूपाची जाणीव होणे प्रथम आवश्यक असते. परमात्म्याच्या ठिकाणी स्वरूपाची विस्मृती किंवा अज्ञान मुळीच नसते; म्हणून त्याला स्व-स्वरूपाची जाणीव करून घेण्याची आवश्यकता नसते. “जाणीव नेणीव भगवंतीं नाही” (हरिपाठ), असा हा परमात्मा जाणीव नेणीवरहित आहे. त्या परमेश्वराशी जीवाचे मुळचे ऐक्य प्राप्त होण्याकरिता तोही (जीवही) जाणीव नेणीवरहितच झाला पाहिजे. आपल्या स्वरूपाहून भिन्न असलेल्या देहादी पदार्थांशी मनुष्य जेव्हा भ्रांतीने आपले ऐक्य करतो, तेव्हा ते ऐक्य अहंकाराच्या द्वाराच केले जात असते. पण भगवान आपला आत्माच असल्यामुळे (अहंकाराच्या द्वारा) जोपर्यंत आपण जाणिवेच्या वगैरे अहंकाराने त्याच्याशी ऐक्य करतो किंवा ऐक्याच्या जाणिवेचा वगैरे जीव अहंकार वागवितो, तोपर्यंत तो भगवंताला आपल्याहून निराळाच ठेवीत असल्यामुळे भगवंताशी त्याचे मुळचे जाणीवनेणीवरहित असे समरस ऐक्य होत नाही, असा अर्थ.
मी ब्रह्म म्हणणे स्वगत भेद होय, असे नाथांनी म्हटले आहे, ते मागे सांगितलेच आहे.
अथवा यज्ञदानादि किरीटी। कां तपें हन जे हुटहुटी।
ते तृणा एकासाठीं। न सरे एथ॥ ३६९॥
पाहें पां जाणिवेचेनि बळें। कोण्ही वेदांपासूनि असे आगळें।
कीं शेषाहूनि तोंडाळें। बोलकें आथी॥ ३७०॥
तोही आंथरुणातळवटीं दडे। येरु नेति नेति म्हणोनि बहुडे।
एथ सनकादिक वेडे-। पिसे जाहाले॥ ३७१॥
अर्थ—अथवा यज्ञदानादी तपे व कर्मे ही परमेश्वरप्राप्तीच्या ठिकाणी गवताच्या काडी इतकीही प्रतिष्ठा मिरवू शकत नाहीत.॥ ३६९॥ अर्जुना! वेदांपेक्षा ज्ञानाचे अधिक बळ कोणापाशी आहे किंवा शेषाहून अधिक बोलका कोण आहे?॥ ३७०॥ पण तो शेषही भगवंताचे अंथरूण झाला आहे आणि वेदही ‘हे नव्हे, हे नव्हे’, असे म्हणून मागे सरला. माझ्या ठिकाणी सनकादिकही वेडे पिसे झाले.॥ ३७१॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्म सत् स्वरूप असले व त्याचे सत्, चित्, आनंद हे धर्म परस्परांहून निराळे होत नसले तरी परब्रह्म सदंश-प्रधान, चिदंश-प्रधान व आनंदांश-प्रधान असे अनुभविले जाते. सदंशप्रधानामध्ये चित् आणि आनंद हे अंश सामान्य असतात. अशा या सदंशप्रधान परब्रह्माला निर्गुण परब्रह्म म्हणतात व ते निरूपिले जाते व जाणले जाते हे “ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि” या भगवंताच्या गीतावचनावरून सिद्ध आहे.
सगुणपरमात्मा आनंदांशप्रधान असतो हे “आनंदपदीं जया म्हणती हरि” या नाथ महाराजांच्या वचनावरून सिद्ध आहे. पण चिदंश प्रधान असतो तेव्हाच जाणीव होत असते, आनंदांश प्रधान झाला असता ज्ञानांश त्याच्यात सामान्यपणाने असतो, विशेषपणाने नसतो. म्हणून आनंदांशप्रधान अशा सगुण परमेश्वराच्या स्वरूपाचे किंवा गुणाचे वर्णन कोणालाच करता येत नाही. असे माउलीचे म्हणणे आहे.
“इदानीं यद्यप्युभयोरविशेषेण दुर्ज्ञेयत्वमुक्तं तथापि गुणातीतस्य ज्ञानं कथंचिद्भवेन्न तु सगुणस्य तवाचिन्त्यानन्तगुणत्वादिति” (श्रीधरी टीका भाग. स्कं. १० अ. १४ श्लो. ६) भगवंताची सगुण निर्गुण अशी दोन्ही रूपे दुर्ज्ञेय असली तरी निर्गुण स्वरूपाचे कसे तरी एकदाचे ज्ञान होऊ शकते, परंतु सगुणाचे ज्ञान होणे दुरापास्त आहे, असे श्रीधरस्वामींनीही भागवतावरील टीकेत म्हटले आहे. “अनंताचे गुण अनंत अपार। न कळेचि पार श्रुतिशास्त्रां” असा श्रीनाथांनीही आपला अनुभव सांगितला आहे.
करितां तापसांची कडसणी। कवण जवळां ठेविजे शूळपाणी।
तोही अभिमान सांडूनि पायवणी। माथां वाहे॥ ३७२॥
ना तरी आथिलेपणें सरिसी। कवणी आहे लक्ष्मियेऐसी।
श्रियेसारिखिया दासी। घरीं जियेतें॥ ३७३॥
तिया खेळतां करिती घरकुलीं। तयां नामें अमरपुरें जरी ठेविलीं।
तरी न होती काय बाहुलीं। इंद्रादिक तयांचीं॥ ३७४॥
तिया नावडोनि जेव्हां मोडती। तेव्हां महेंद्राचे रंक होती।
तिया जिया झाडाकडे पाहती। ते कल्पवृक्ष॥ ३७५॥
ऐसिया जियेचिया जवळिका। सामर्थ्य घरींचिया पाईका।
ते लक्ष्मी मुख्यनायका। न मनेचि एथ॥ ३७६॥
मग सर्वस्वें करूनि सेवा। अभिमान सांडूनि पांडवा।
ते पाय धुवावयाचिया दैवा। पात्र जाहाली॥ ३७७॥
म्हणोनि थोरपण पऱ्हां सांडिजे। एथ व्युत्पत्ती आघवी विसरिजे।
जैं जगा धाकुटें होईजे। तैं जवळीक माझी॥ ३७८॥
अर्थ—तपस्व्यांत श्रेष्ठ कोण, हे पाहू गेल्यास शंकराच्या बरोबरीने कोणाला बसविता येईल? पण ते शंकरही सर्व अभिमान सोडून माझे चरणतीर्थ जी गंगा ती मस्तकावर धारण करतात.॥ ३७२॥ नाही तर त्या लक्ष्मीसारखी संपन्नपणाने दुसरी कोण दाखविता येईल? श्रियेसारख्या दासी ज्या लक्ष्मीच्या घरी राबतात.॥ ३७३॥ त्या दासींनी खेळताना खोपटे केले व त्याला अमरावती हे नाव दिले तर इंद्रादिक त्यातील बाहुल्या होणार नाहीत काय?॥ ३७४॥ त्यांना वाटेल हे खोपटे मोडून टाकावे, तेव्हा इंद्राचे रंक बनतील, त्या दासी ज्या झाडाकडे पाहतील ते कल्पवृक्ष होतील.॥ ३७५॥ अशा रितीने ज्या लक्ष्मीच्या घरी असलेल्या दासींचे सामर्थ्य आहे, त्या लक्ष्मीची देखील भगवंतांच्या ठिकाणी किंमत नाही.॥ ३७६॥ मग अर्जुना! जेव्हा ती सर्व अभिमान टाकून देऊन सर्व भावाने माझी सेवा करायला लागली, तेव्हा ती माझे पाय धुण्याकरिता पात्र झाली.॥ ३७७॥ म्हणून थोरपण बाजूला ठेवावे, सर्व शहाणपणा विसरावा व सर्व जगापेक्षा लहान व्हावे, तेव्हाच माझी प्राप्ती होते.॥ ३७८॥
गूढार्थदीपिका—परमेश्वर व्यापक आहे. तो इतका व्यापक आहे की, त्याच्यावाचून दुसरी वस्तूच मानता येत नाही किंवा त्याच्यावाचून दुसरी वस्तूच नसल्यामुळे त्याला व्यापकदेखील म्हणता येत नाही. व्यापकत्व हे सूक्ष्मतेवर अवलंबून असते. पर्वत स्थूल आहे म्हणून तो घटात शिरू शकत नाही, पण आकाश सूक्ष्म असल्यामुळे कोठेही शिरू शकते.
जीवही वेदांतसिद्धांताप्रमाणे व्यापकच आहे. पण तो आपल्याला देहापुरता मर्यादित मानतो, म्हणून तो मर्यादित एकदेशी झाला आहे. परमात्मा निर्गुण स्वरूपाने जसा व्यापक आहे तसा तो सगुणरूपानेही व्यापकच आहे; कारण मुळची जी व्यापकता आहे, तिचा अनुभव न येणे, हे, मी व्यापक नाही, देहापुरता मर्यादित आहे,अशी विपरीत कल्पना झाल्याशिवाय घडू शकत नाही. सगुण परमात्माही जरी इतरांना एकदेशीय मर्यादित दिसत असला तरी आपल्याला तो मर्यादित एकदेशी समजत नाही, म्हणून तो व्यापकच राहतो—म्हणजे अत्यंत सूक्ष्मच असतो.
परमेश्वराशी ऐक्य व्हावयाचे म्हणजे त्याच्यासारखे सूक्ष्म झाले पाहिजे. जीव हा देहादिकांचा अहंकार धरल्यामुळे स्थूल झाला आहे; म्हणून जीवाने सर्व अहंकार सोडून माझ्यासारखे व्हावे असे भगवंताचे म्हणणे माउलींनी या ओव्यांतून स्पष्ट केले आहे.
अमृतानुभवातही माउली म्हणतात “लघुत्वाचेनि मुद्दलें। बैसला गुरुत्वाचे सेले” परमात्मा अत्यंत अहंकाररहित आहे म्हणूनच तो अत्यंत सूक्ष्म आहे व अत्यंत थोर आहे. अशा परमेश्वराशी ऐक्य पावण्याकरिता जीवानेही आपला नि:शेष अहंकार सोडून अत्यंत लघुत्व म्हणजे नि:साधन दीनभाव घेतला पाहिजे.
जगा धाकुटें होईजे—म्हणजे मीपण सोडून सर्व जगाला परमेश्वर समजून सर्व जीवांच्या ठिकाणी लीन व्हावे.
थोरपण—म्हणजे मी पूर्ण किंवा कृतार्थ झालो, मी धन्य आहे असा अभिमान. यालाच रसास्वाद म्हणतात.
या धन्यताभिमानाने ब्रह्मसुखाचे भोक्तृत्व उत्पन्न होते, जीवाची तादात्म्य ऐक्यस्थिती जाऊन तो ब्रह्माहून निराळा पडतो; सगुण परमेश्वराच्या ठिकाणी नि:सीम प्रेम राहत नाही व परमेश्वराचे सगुणस्वरूप अंतर्धान पावते.
अगा सहस्रकिरणाचिये दिठी-। पुढां चंद्रही लोपे किरीटी।
तेथ खद्योत कां हुटहुटी। आपुलेनि तेजें॥ ३७९॥
तैसें लक्ष्मियेचें थोरपण न सरे। जेथ शंभूचेंही तप न पुरे।
तेथ येर प्राकृत हेंदरें। केवीं जाणों लाहे॥ ३८०॥
यालागीं शरीरसांडोवा कीजे। सकळ गुणांचें लोण उतरिजे।
संपत्तिमद सांडिजे। कुरवंडी करूनी॥ ३८१॥
अर्थ—अर्जुना! जेथे सूर्याच्या प्रकाशापुढे चंद्राचे तेज लोपले जाते, तेथे काजवा आपल्या तेजाची काय टिमकी मिरविणार?॥ ३७९॥ त्याप्रमाणे ज्याच्या प्राप्ती करिता लक्ष्मीचे मोठेपण चालत नाही, शंकराचे तपही अपुरेच होते, तेथे सामान्य गावंढळ माणूस मला काय जाणू शकणार!॥ ३८०॥ म्हणून शरीराची नि:शेष ममता सोडून, आपल्या सर्व गुणांचे निंबलोण करून व सर्व संपत्ती भगवंतावरून ओवाळून टाकून त्यांचा मद टाकावा.॥ ३८१॥
गूढार्थदीपिका—जीवाने कोणत्याही साधनांचा व आपल्या ठिकाणच्या गुणांचा यत्किंचितही अभिमान न बाळगता अती हीन-दीन होऊन मला शरण यावे असा अर्थ.
“तुझी निष्ठा पंढरीराया। सारभूत माझी काया” या अभंगात श्रीतुकाराम महाराजांनी हीनदीनतेची कल्पना दिली आहे.
(श्लोक-२६)
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मन:॥ २६॥
अर्थ—पान असो, फूल असो, फळ असो, की केवळ पाणी असो, अत्यंत प्रेमाने व दीन होऊन जो मला अर्पण करतो, त्याचे ते मी, भक्तिभावाने व अत्यंत शुद्ध चित्ताने अर्पण केलेले असल्यामुळे सेवन करितो.॥ २६॥
मग निस्सीमभावउल्हासें। मज अर्पावयाचेनि मिसें।
फळ एक आवडे तैसें। भलतयाचें हो॥ ३८२॥
भक्त माझियाकडे दावी। आणि मी दोन्ही हात वोडवीं।
मग देंठ न फेडितां सेवीं। आदरेंसीं॥ ३८३॥
पैं गा भक्तीचेनि नांवें। फूल एक मज द्यावें।
तें लेखें तरी म्यां तुरंबावें। परी मुखींचि घालीं॥ ३८४॥
अर्थ—अत्यंत प्रेमोल्हासाने व मलाच द्यावे, या इच्छेने कशाचेही वाटेल ते फळ असले तरी,॥ ३८२॥ भक्त मला ते दाखवितो व ते घेण्याकरिता मी दोन्ही हात पुढे करतो. मग देठ न काढता प्रेमाने ते मी भक्षण करतो.॥ ३८३॥ परंतु भक्तिप्रेमाने कोणी एखाद्याने मला फूल जर दिले, तर खरे पाहता ते हुंगायला पाहिजे, पण मी ते मुखातच घालतो.॥ ३८४॥
गूढार्थदीपिका—भक्तिप्रेमामध्ये तल्लीन झालेल्या भगवंताला देहाचे भान न राहिल्यामुळे त्याचे व्यवहार असंबद्ध होतात.
हें असो कायसीं फुलें। पानचि एक आवडतें जाहालें।
तें साजुकही न हो सुकलें। भलतैसें॥ ३८५॥
परी सर्वभावें भरलें देखें। आणि भुकेला अमृतें तोखे।
तैसें पत्रचि परी तेणें सुखें। आरोगूं लागें॥ ३८६॥
अथवा ऐसेंही एक घडे। जें पालाही परी न जोडे।
तरी उदकाचें तंव सांकडें। नव्हेल कीं॥ ३८७॥
तें भलतेथ निमोलें। न जोडितां आहे जोडलें।
तेंचि सर्वस्व करूनि अर्पिलें। जेणें मज॥ ३८८॥
अर्थ—अर्जुना! हे असू दे. फुलेच काय, पण प्रेमाने दिलेले पानही मला प्रिय असते, मग ते कसेही ताजे असो वा शिळे, सुकलेले असो.॥ ३८५॥ भुकेलेल्या माणसाला अमृत मिळाल्यास जसा आनंद होतो, तसा मलाही ते सर्वस्वी प्रेमाने अर्पण केलेले पानच पाहून अत्यंत सुख होते व त्या सुखाने मी ते पान खाऊ लागतो.॥ ३८६॥ किंवा पालाही मिळणार नाही, असे होऊ शकते, पण पाण्याचा तर कोठे दुष्काळ पडत नाही ना?॥ ३८७॥ ते वाटेल तेथे विना मोल मिळू शकते. मोल देऊन प्राप्त करून घ्यावे लागत नाही. तेच ‘देवा! माझ्यापाशी इतके पाणीच आहे’ असे म्हणून ज्याने अर्पण केले,॥ ३८८॥
गूढार्थदीपिका—अत्यंत दरिद्री पण अत्यंत प्रेमळ अशा भक्ताच्या अर्पणाविषयी, हे म्हटलेले आहे. सर्व संपत्ती प्राप्त असून कृपणतेने भगवंताला जल अर्पण करणाराविषयी हे म्हटलेले नाही. अशा कृपण पुरुषाचे प्रेम संपत्तीवर असते, भगवंतावर नसते.
तेणें वैकुंठापासोनि विशाळें। मजलागीं केलीं राउळें।
कौस्तुभाहोनि निर्मळें। लेणीं दिधलीं॥ ३८९॥
दुधाचीं सेजारें। क्षीराब्धीऐसीं मनोहरें।
मजलागीं अपारें। सृजिलीं तेणें॥ ३९०॥
कर्पूर चंदन अगरु। ऐसेया सुगंधाचा महामेरु।
मज हातिवा लाविला दिनकरु। दीपमाळे॥ ३९१॥
गरुडासारिखीं वाहनें। मज सुरतरूचीं उद्यानें।
कामधेनूंचीं गोधनें। अर्पिलीं तेणें॥ ३९२॥
मज अमृताहूनि सुरसें। बोनीं वोगरिलीं बहुवसें।
ऐसा भक्तांचेनि उदकलेशें। परितोषें गा॥ ३९३॥
अर्थ—त्याने वैकुंठाहून विशाल असे माझ्याकरिता मंदिर बांधून दिले. कौस्तुभमण्याहून तेजस्वी मण्याचे अलंकार मला त्याने समर्पण केले.॥ ३८९॥ क्षीरसमुद्रासारखी अनेक, सुंदर दुधाची शय्यास्थाने त्याने निर्माण केली.॥ ३९०॥ कापूर, चंदन, अगरु अशा सुगंधित द्रव्यांचा मेरुपर्वत मला त्याने दिला. त्याने माझ्या दीपमाळेवर सूर्याची काडवात आपल्या हाताने लाविली.॥ ३९१॥ गरुडासारखी वाहने, कल्पतरूचे बगीचे व कामधेनूंचे कळप मला त्याने समर्पण केले.॥ ३९२॥ अमृतापेक्षाही सुरस पंचपक्वान्नांची ताटे भरून वाढली. असा भक्ताने अर्पिलेल्या थोडॺाशा पाण्याने देखील मी संतुष्ट होतो.॥ ३९३॥
गूढार्थदीपिका—परमात्मा नित्यतृप्त व षड्गुणैश्वर्यसंपन्न आहे, पण तो त्याच्या अत्यंत दरिद्री भक्तानेही अर्पण केलेले हीनभोग भोगताना आपली स्थिती विसरून भक्ताच्या अर्पण केलेल्या भोगाने सुखी होतो, असे हे भगवत्प्रेमाचे कौतुक आहे.
हें सांगावें काय किरीटी। तुवांचि देखिलें आपुलिया दिठी।
मी सुदामयाचिया सोडीं गांठी। पव्हयांसाठीं॥ ३९४॥
पैं भक्ती एकी मी जाणें। तेथ सानें थोर न म्हणें।
आम्ही भावाचे पाहुणे। भलतेया॥ ३९५॥
अर्थ—अर्जुना! हे काय सांगायला पाहिजे! मी पोह्यासाठी सुदाम्याची पोटली सोडली, हे तू आपल्या दृष्टीनेच पाहिले आहेस.॥ ३९४॥ परंतु मी एक प्रेम पाहतो. ते पाहताना लहान थोर याचा विचार करीत नाही. वाटेल त्याच्या प्रेमाचा पाहुणा होतो.॥ ३९५॥
गूढार्थदीपिका—“भावबळें आकळे येऱ्हवीं नाकळे। करतळीं आवळे तैसा हरि” (ज्ञा. म. हरिपाठ).
“आम्हापाशी सरे एक शुद्धभाव। चतुराई जाणीव न लगे कळा (तु. गा. ३२९०), “देखोन भोळिवेच्या भक्तासी। मीचि सामोरा धांवें त्यासी। त्यापाशीं मी अहर्निशीं। भुललों भावासी सर्वथा” (ए. भा. अ. ११-११७४) असे सर्व संतांचे म्हणणे आहे.
येर पत्र पुष्प फळ। हें भजावया मिस केवळ।
वांचूनि आमुचियालागीं निष्कळ। भक्तितत्त्व॥ ३९६॥
म्हणोनि अर्जुना अवधारीं। तूं बुद्धी एकी सोपारी करीं।
तरी सहजें आपुलिया मनोमंदिरीं। न विसंबें मातें॥ ३९७॥
अर्थ—बाकी पान, फूल, फळ, ही केवळ प्रेमाचे निमित्त आहेत. यावाचून माझ्या प्राप्तीकरिता नि:सीम प्रेमभक्तीच उपयोगी आहे.॥ ३९६॥ म्हणून अर्जुना! हे ऐक, तुला आपल्या एक बुद्धीत माझी सुलभ प्राप्ती व्हावी असे वाटत असेल, तर चुकून देखील आपल्या मनोरूपी मंदिरात मला विसरू नकोस.॥ ३९७॥
अवतरणिका—लौकिक अलौकिक सर्व कर्म भगवंताच्या प्राप्तीकरिता भगवंताला अर्पण करणे हाही एक एकांतभक्तीतील विशेष आहे. तो पुढील श्लोकाने भगवान सांगत आहेत.
(श्लोक-२७)
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्।
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम्॥ २७॥
अर्थ—अर्जुना! तू जे जे करशील, जे जे भोगशील, जे जे अग्नीत हवन करशील, जे जे दुसऱ्याला देशील व जे जे तप करशील, ते सर्व मला अर्पण कर.॥ २७॥
जे जे कांहीं व्यापार करिसी। कां भोग हन भोगिसी।
अथवा यज्ञीं यजिसी। नानाविधीं॥ ३९८॥
ना तरी पात्रविशेषीं दानें। कां सेवकां देसी जीवनें।
तपादि हन साधनें। व्रतें करिसी॥ ३९९॥
तें क्रियाजात आघवें। जैसें निपजेल स्वभावें।
तें भावना करोनि करावें। माझिया मोहरा॥ ४००॥
परी सर्वथा आपुले जीवीं। केलियाची से कांहींचि नुरवीं।
ऐसीं धुवोनि कर्में द्यावीं। माझिया हातीं॥ ४०१॥
अर्थ—अर्जुना! तू जे जे काही व्यापार करशील किंवा जे काही भोग भोगशील अथवा नाना प्रकारचे यज्ञ करशील,॥ ३९८॥ किंवा पात्र पाहून जे दान देशील किंवा सेवक जनांना जे काही त्याच्या सेवेबद्दल मोबदला म्हणून वेतन देशील, नाना प्रकारची तपादिव्रते, साधने करशील,॥ ३९९॥ त्या सर्व क्रिया, ज्या रितीने जशा होतील तशा माझ्या प्रीत्यर्थ, माझे ध्यान ठेवून करीत जा.॥ ४००॥ पण आपल्या अंत:करणात मी अमुक केले अशी कर्तृत्वाची यत्किंचित देखील आठवण होणार नाही, अशी धुतल्याप्रमाणे सर्व कर्मे मला अर्पण कर.॥ ४०१॥
गूढार्थदीपिका—कर्मकर्तृत्व व भोक्तृत्व हीच जीवाची उपाधी आहे व तीच जीवाला जन्ममरण-परंपरेत टाकणारी आहे. कर्माचे कर्तृत्व आपल्या ठिकाणी ठेवून कर्म भगवंताला अर्पण केल्यास कर्मफळभोक्तृत्व चुकत नाही; म्हणून माउलींनी कर्माचे कर्तृत्व म्हणजे मी कर्म केले याची अंत:करणात आठवण होऊ देऊ नये, असे सांगितले आहे. कर्मकर्तृत्व सुटले की पुढे भोक्तृत्वाचा प्रसंगच येत नाही, हे माउलींनी पुढील ओव्यात सांगितले आहे.
(श्लोक-२८)
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनै:।
संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥ २८॥
अर्थ—पुण्यपापरूप कर्माची सुखदु:खरूप जी फळे तीच कर्माची बंधने आहेत, त्या बंधनापासून अर्जुना! तू मुक्त होशील व अशा रितीने तुझे अंत:करण योगयुक्त झाल्यामुळे तू मुक्त होऊन मला प्राप्त होशील.॥ २८॥
मग अग्निकुंडीं बीजें घातलीं। तियें अंकुरदशे जेवीं मुकलीं।
तेवीं न फळतींचि मज अर्पिलीं। शुभाशुभें॥ ४०२॥
अगा कर्मां जैं उरावें। तैं तिहीं सुखदु:खीं फळावें।
आणि तयातें भोगावया यावें। देहा एका॥ ४०३॥
तें उगाणिलें मज कर्म। तेव्हांचि पुसिलें मरण जन्म।
जन्मासवें श्रम। वरचिलही गेले॥ ४०४॥
म्हणऊनि अर्जुना यापरी। पाहेचा वेळ नव्हेल भारी।
हे संन्यासयुक्ति सोपारी। दिधली तुज॥ ४०५॥
या देहाचिये बांदोडीं न पडिजे। सुखदु:खांचिया सागरीं न बुडिजे।
सुखें सुखरूपा घडिजे। माझियाचि आंगा॥ ४०६॥
अर्थ—मग अग्निकुंडात घातलेले बी जसे अंकुरदशेला येत नाही, त्याप्रमाणे मला अर्पण केलेले पुण्यपापरूप कर्मही सुखदु:खरूप फळ देत नाही.॥ ४०२॥ अर्जुना, कर्म जर राहील तर त्याचे सुख किंवा दु:ख फळ होईल आणि ते कर्मफळ भोगण्याकरिता देह घ्यावा लागणार म्हणजे जन्माला यावे लागणार.॥ ४०३॥ ते कर्मच जर कर्तृत्वासह मला अर्पण केले, तर कर्माच्या अर्पणाबरोबरच जन्ममरण पुसले जाते आणि जन्म नाहीसा झाल्याबरोबर जन्मांतरी मिळणारे दु:खही नाहीसे होते.॥ ४०४॥ म्हणून अर्जुना! कर्मकर्तृत्व व भोक्तृत्वरहित होऊन मद्रूप होण्याची ही सोपी युक्ती तुला सांगितली आहे आणि याप्रमाणे याचा अनुभव घेण्याला तुला फार वेळ लागणार नाही.॥ ४०५॥ या संन्यासयुक्तीने देहाच्या बंदिवासात पडावे लागत नाही. सुखदु:खाच्या समुद्रात बुडावे लागत नाही व सुखाने माझ्या सुखस्वरूप अशा अंगाशी तू मिळून जाशील किंवा मद्रूप होशील.॥ ४०६॥
गूढार्थदीपिका—भगवंताला कर्तृत्वासह सर्व कर्मे अर्पण करता करता मनुष्य आपल्याला सर्वकर्मकर्तृत्व व भोक्तृत्व यारहित पाहतो व भगवान हा कर्मकर्तृत्व-भोक्तृत्वरहितच असल्यामुळे जीव सहजच परमेश्वरस्वरूप होतो.
(श्लोक-२९)
समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रिय:।
ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम्॥ २९॥
अर्थ—मी सर्व भूतांच्या ठिकाणी सारखा आहे व मला कोणी प्रिय नाही व माझा कोणी शत्रू नाही, पण जे कोणी माझे प्रेम करतात, त्यांच्या ठिकाणी मी आहे व माझ्या ठिकाणी ते आहेत.॥ २९॥
तो मी पुससी कैसा। तरी जो सर्वभूतीं सदा सरिसा।
जेथ आप पर ऐसा। भाग नाहीं॥ ४०७॥
अर्थ—तो मी कसा आहे, असे जर तू विचारशील, अर्जुना! तर तो मी सर्व भूतांच्या ठिकाणी सारखाच आहे म्हणजे संपूर्ण विषमभावरहित आहे. माझ्या ठिकाणी आपपर असा भेद नाही.॥ ४०७॥
गूढार्थदीपिका—“समोऽहं सर्वभूतेषु” या श्लोकात व या ओवीत निर्गुण अशा सन्मात्रस्वरूपाने मी सर्वत्र सारखा व्यापक आहे, हे सांगितले गेले आहे. भगवंताचे सन्मात्रस्वरूप कोठे असणे-नसणे किंवा कमी-जास्त होणे अशा विषमभावाला प्राप्त होत नाही.
जे ऐसिया मातें जाणोनि। अहंकाराचा कुरुठा मोडोनि।
जे जीवें कर्में करूनि। मातें भजले॥ ४०८॥
अर्थ—सर्वत्र भगवान सम आहे, असे माझे स्वरूप जाणून व अहंकाराचे घर मोडून, जे जीवभावाने व कर्माच्या द्वारा माझी भक्ती करितात.॥ ४०८॥
गूढार्थदीपिका—ऐसिया मातें जाणोनि— पाण्यावरच लहरी उठते, त्याप्रमाणे सन्मात्र अशा निर्गुण स्वरूपावरच आनंद किंवा प्रेमवृत्तीत प्रगट होणारा सगुण परमात्मा द्वैतरूपाने अनुभवाला येत असल्यामुळे, त्याचे निर्गुणत्व नष्ट होत नसते. हेच माउलींनी “ऐसिया मातें जाणोनि” या चरणाने दाखविले आहे.
अहंकाराचा कुरुठा मोडोनि। जे जीवें कर्में करूनि। मातें भजले—सर्वकर्मसमर्पणरूप व प्रेमरूप भक्ती सगुणस्वरूपाच्या ठिकाणीच होत असल्यामुळे येथे या चरणांनी माउलींनी सन्मात्र निर्गुणस्वरूपाच्या ठिकाणी अनध्यस्तविवर्त स्वरूपाने अनुभवाला येणाऱ्या सगुण स्वरूपाचा उल्लेख केला आहे.
ते वर्तत दिसती देहीं। परी ते देहीं ना माझ्या ठायीं।
आणि मी तयांच्या हृदयीं। समग्र असें॥ ४०९॥
अर्थ—ते आपल्या देहाच्या ठिकाणी आहेत, असे दिसत असले, तरी ते आपल्या देहाच्या ठिकाणी नसतात. माझ्या ठिकाणी असतात आणि मी त्यांच्या हृदयात संपूर्ण असतो.॥ ४०९॥
गूढार्थदीपिका—मी तयांच्या हृदयीं। समग्र असें—ज्ञान्याच्या हृदयात परमात्मा सत् चित् अशानिर्गुण स्वरूपानेच अनुभवाला येतो. संपूर्ण सत् चित् आनंदांशरूपाने म्हणजे सगुण स्वरूपाने अनुभवाला येत नाही. पण भक्ताच्या हृदयात “भगवान् परमानंदस्वरूप: स्वयमेव हि” प्रगट असणारा सगुण परमात्मा आनंदस्वरूपच असल्यामुळे आणि त्या आनंदांशात सत् चित् हे दोन्ही अंश मिळून जातात, असे “येऱ्हवीं सच्चिदानंदभेदें। चालिलीं तिन्ही पदें। परि तिन्ही उणी आनंदें। केलीं येणें” (अमृ. प्र. ५-६) माउलींनी सांगितले असल्यामुळे भक्तांच्या हृदयात प्रगट असणारा परमात्मा, “समोऽहं” इत्यादी निर्गुणाचे धर्म व षड्गुणैश्वर्यादी सगुणाचे धर्म या दोन्ही धर्मांनी युक्त असतो, म्हणून माउलींनी येथे मी भक्ताच्या हृदयात समग्र असतो, असे म्हटले आहे.
सविस्तर वटत्व जैसें। बीजकणिकेमाजि असे।
आणि बीजकण वसे। वटीं जेवीं॥ ४१०॥
तेवीं आम्हां तयां परस्परें। बाहेर नामाचींचि अंतरें।
वांचूनि आंतवट वस्तुविचारें। मी तेचि ते॥ ४११॥
आतां जायांचें जैसें लेणें। आंगावरी आहाचवाणें।
तैसें देह धरणें। उदास तयांचें॥ ४१२॥
परिमळ निघालिया पवनापाठीं। मागें वोस फूल राहे देंठीं।
तैसें आयुष्याचिये मुठीं। केवळ देह॥ ४१३॥
येर अवष्टंभ जो आघवा। तो आरूढोनि मद्भावा।
मजचिआंत पांडवा। पैठा जाहला॥ ४१४॥
अर्थ—वडाच्या वृक्षाचा संपूर्ण विस्तार असा त्याच्या छोटॺाशा बीजात असतो आणि ते छोटेसे बी वडाच्या वृक्षात असते,॥ ४१०॥ त्याप्रमाणे मी व माझे भक्त यांचा परस्परात बाहेर नावाचाच भेद असतो. आत असलेल्या आत्मवस्तूचा विचार करून पाहता ते आणि मी एकच आहोत.॥ ४११॥ उसने आणलेले दागिने जसे परत द्यावे लागत असल्यामुळे नुसते अंगावर घातले जातात त्याप्रमाणे माझे भक्त उदास राहून देह धारण करतात.॥ ४१२॥ फुलाचा सुगंध वाऱ्याबरोबर जाऊ लागला की मागे नुसते फूल देठाला धरून राहते, त्याप्रमाणे माझ्या भक्तांचे देह केवळ प्रारब्धाच्या मुठीत असतात.॥ ४१३॥ बाकीचा जो अहंकारादिकांचा खटाटोप भक्ताच्या ठिकाणी दिसतो तो, माझ्याशी झालेल्या ऐक्यभावाला धरूनच असल्यामुळे, माझ्या ठिकाणी असतो किंवा तो खटाटोप माझाच असतो.॥ ४१४॥
गूढार्थदीपिका—भक्ताचे मन व बुद्धी भगवदर्पण झाल्यामुळे बुद्धीतील सर्व विचार व मनात उठणारे अहंकारादी विकार हे सर्व भगवदर्पणच झालेले असतात व तो पूर्ण भगवद्रूप झालेला असतो. म्हणून त्याच्या प्रारब्धानुसार उठणारे सर्व अहंकारादी विकार व सर्व सुखादी भोग भगवंताकरिताच असतात व भगवंतालाच समर्पण होतात. “तदर्पिताखिलाचार:सन् कामक्रोधाभिमानादिकं तस्मिन्नेव करणीयम्”॥ ६५॥ सर्व कर्में भगवंताला अर्पण झाली असता काम, क्रोध, अभिमान सर्व त्याच्या ठिकाणीच करावयाचे असतात, असे नारदभक्तिसूत्रात सांगितले असून “देवासी अवतार भक्तासी संसार। दोहींचा विचार एकपणें”, देव त्याच्या संगें सुख भोगी। देवाच्या अवतारलीला भक्ताकरिताच असतात व भक्त देवाकरिताच संसार करतो, असे तुकाराम महाराजांनीही म्हटले आहे.
(श्लोक-३०)
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्।
साधुरेव स मन्तव्य: सम्यग्व्यवसितो हि स:॥ ३०॥
अर्थ—अर्जुना! जरी पुरुष प्रथम अत्यंत दुराचारी असला, तरी अनन्यभावाने जर माझे भजन करीत असेल तर त्याने आता सन्मार्गाने वागण्याचा निश्चय केला असल्यामुळे त्याला सत्पुरुष समजले पाहिजे.॥ ३०॥
ऐसें भजतेनि प्रेमभावें। जयां शरीरही पाठीं न पवे।
तेणें भलतया व्हावें। जातीचिया॥ ४१५॥
आणि आचरण पाहतां सुभटा। तो दुष्कृताचा कीर सेलवांटा।
परी जीवित वेंचिलें चोहटां। भक्तीचिया कीं॥ ४१६॥
अर्थ—याप्रमाणे अनन्यप्रेमाने जो माझे भजन करितो, तो कोणत्याही भलत्या जातीचा असला तरी त्याला पुन्हा जन्मच प्राप्त होत नाही.॥ ४१५॥ आणि हे उत्तम योद्धॺा अर्जुना! ज्याचे आचरण पाहू गेल्यास, ते पापाचरणाचे अंतिम टोक आहे. चारही बाजूने येणारे रस्ते ज्याप्रमाणे एखाद्या चौकात मिळतात, त्याप्रमाणे चतुर्विध पुरुषार्थ ज्या भक्तीत एकीभूत होतात, त्या माझ्या भक्तीला ज्याने आपले जीवित अर्पण केले आहे,॥ ४१६॥
गूढार्थदीपिका—चोहटां—धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष हे चार पुरुषार्थ साधण्याचे जे चार साधनमार्ग आहेत, त्या चारही साधनामार्गांमध्ये निरनिराळॺा रितीने भगवंताची भक्ती सांगितलीच आहे. भगवंताच्या भक्तीवाचून हे पुरुषार्थ प्राप्त होत नाहीत. अशा रितीने या चारी पुरुषार्थांचे साधनमार्ग भक्तीतच येऊन मिळत असल्यामुळे आणि “या वै साधनसंपत्ति: पुरुषार्थचतुष्टये। तया विना तदाप्नोति नरो नारायणाश्रय:” या चारी पुरुषार्थाच्या चार निरनिराळॺा साधनमार्गाचा आश्रय न करताही केवळ एका सगुण भगवंताचा आश्रय करणाऱ्याला हे चारी पुरुषार्थ प्राप्त होऊ शकतात, असे सांगितले असल्यामुळे, येथे भक्तीला “चोहटा” म्हटले आहे.
अगा अंतींचिया मती। साचपण पुढिले गती।
म्हणोनि जीवित जेणें भक्ती। दिधलें शेखीं॥ ४१७॥
तो आधीं जरी दुराचारी। तरी सर्वोत्तमचि अवधारीं।
जैसा बुडाला महापूरीं। न मरत निघाला॥ ४१८॥
अर्थ—बा अर्जुना! शेवटी मरणाच्या वेळी जशी बुद्धी राहील त्याप्रमाणेच पुढे निश्चित गती होत असल्यामुळे, ज्याने आपले जीवित माझ्या भक्तीला समर्पण केले,॥ ४१७॥ तो प्रथम जरी अत्यंत पापाचरण करणारा असला तरी ज्याप्रमाणे एखादा महापुरात बुडालेला न मरता जिवंत निघावा त्याप्रमाणे तो सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ पुण्यवान होतो.॥ ४१८॥
गूढार्थदीपिका—भगवंताच्या भक्तिमार्गाचा आश्रय केल्यानंतर दुराचारी पुरुषाचे नि:शेष दुराचरण सुटते व भक्तीने मागील सर्व पापांची निष्कृती होते; म्हणून तो सर्वोत्तम होतो. भगवंताचे भक्तिप्रेम लागले म्हणजे भगवंताच्या आज्ञेविरुद्ध वागणे शक्य नसल्यामुळे पुढे पापाचरण होऊ शकत नाही, असा भाव.
तयांचें जीवित ऐलथडीये आलें। म्हणोनि बुडालेपण वायां गेलें।
तेवीं नुरेचि पाप केलें। शेवटलिये भक्ती॥ ४१९॥
यालागीं दुष्कृती जऱ्ही जाहाला। तरी अनुतापतीर्थीं न्हाला।
न्हाऊनि मजआंत आला। सर्वभावें॥ ४२०॥
तरी आतां पवित्र तयाचें कुळ। आभिजात्य तेंचि निर्मळ।
जन्मलेयाचें फळ। तयासीच जोडलें॥ ४२१॥
तोचि सकळही पढिन्नला। तपें तोचि तपिन्नला।
अष्टांग अभ्यासिला। योग तेणें॥ ४२२॥
अर्थ—महापुरात बुडालेला न मरता महापुरातून ऐलथडीवर जिवंत आला म्हणून, ज्याप्रमाणे त्याचे बुडणे व्यर्थ गेले, त्याप्रमाणे दुराचारानंतर शेवटी अनन्यभक्ती केल्यामुळे, त्याचे संपूर्ण मागील पाप नाहीसे झाले व त्याची पाप करण्याची प्रवृत्तीही नाहीशी झाली.॥ ४१९॥ म्हणून प्रथम दुराचारी होता तरी, जर त्याने अनुतापतीर्थात स्नान करून (म्हणजे कृतकर्माचा अत्यंत पश्चात्ताप होऊन) सर्वप्रेमभावाने तो माझ्या ठिकाणी प्रेम करू लागला,॥ ४२०॥ तर आता त्याचे सर्व कुळ अत्यंत पवित्र झाले, त्याचेच कुळ कुलीन होय आणि त्यानेच आपल्या जन्माचे सार्थक केले.॥ ४२१॥ त्याने सर्व शास्त्रांचे अध्ययन केले, त्याने सर्व तपे केली व त्याने अष्टांगयोग केला.॥ ४२२॥
गूढार्थदीपिका—केलेल्या साधनाचे फळ ज्याला मिळाले, त्याचे साधनानुष्ठान सार्थक झाले किंवा त्यानेच खरोखर साधनानुष्ठान केले, असे म्हटले पाहिजे आणि फळप्राप्ती झाली नाही, तर साधनानुष्ठान व्यर्थ किंवा करून न केल्यासारखेच होय. परमात्म्यावाचून इतर फळांची सर्व संतांनी निंदा केली असल्यामुळे सर्व साधनांचे फळ एक परमात्माच आहे; म्हणून “योगाचें तें भाग्य क्षमा। आधीं इंद्रियें दमा॥ अवघीं भाग्यें येती घरा। देव सोयरा जालिया॥” (तु. गा.) भक्तिभावाने ज्यांनी परमात्मा स्वाधीन करून घेतला, त्यांनीच खरोखर परमात्मप्राप्तीच्या सर्व साधनांचे अनुष्ठान केले, असे म्हटले पाहिजे.
हें असो बहुत पार्था। तो उतरला कर्में सर्वथा।
जयाची अखंड गा आस्था। मजचिलागीं॥ ४२३॥
अर्थ—अर्जुना! हे पुष्कळ बोलणे असू दे. ज्याला माझे अखंड प्रेम लागले, तोच सर्व कर्मांतून सुटला.॥ ४२३॥
गूढार्थदीपिका—“प्रारब्ध क्रियमाण। भक्तां संचित नाहीं जाण” (३०८१ तु. गा.) संपूर्ण संचित, क्रियमाण, प्रारब्ध, हे तिन्ही प्रकारचे कर्म भगवद्भक्तांना लागत नाही. भगवन्नामस्मरणाने संचित नाहीसे होते. कर्मरहित असा सच्चिदानंद परमात्मा हृदयात साठविला असल्यामुळे, मी कर्माचा कर्ता आहे, असे कर्तृत्वही त्यांच्या ठिकाणी उत्पन्न होत नाही, म्हणून क्रियमाण कर्मही त्यांना स्पर्श करू शकत नाही व अखंड भगवत्प्रेमात रंगून गेल्यामुळे प्रारब्धकर्माचाही त्यांना भोग होत नाही, असे श्रीतुकाराम महाराजांनी म्हटले आहे. अशा रितीने भगवद्भक्त संपूर्ण कर्मांपासून अलिप्त असतात.
अवघिया मनोबुद्धीचिया राहटी। भरोनि एकनिष्ठेची पेटी।
मजमाजि किरीटी। निक्षेपिली जेणें॥ ४२४॥
अर्थ—जेवढे काही मनबुद्धीचे व्यापार आहेत, ते सर्व एकनिष्ठेच्या पेटीत भरून माझ्या ठिकाणी ती एकनिष्ठेची पेटी ज्यांनी ठेवून दिली, (तो सर्व कर्मांहून सुटला).॥ ४२४॥
गूढार्थदीपिका—एकनिष्ठेची पेटी—“आम्हां विष्णुदासां। एकविधभाव। न म्हणों या देव। आणिकांसी” (तु. गा. ४१५) भगवद्भक्त आपल्या उपास्याच्या ठिकाणी एकनिष्ठ असल्यामुळे, त्यांच्या सर्व मनबुद्धिइंद्रियांदिकांचे व्यापार “एकांतभक्ति: सततं नारायणपरायण:” भगवत्परायणच होतात. यालाच एकांतभक्ती म्हणतात.
(श्लोक-३१)
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति।
कौन्तेय प्रति जानीहि न मे भक्त: प्रणश्यति॥ ३१॥
अर्थ—माझ्या भक्तीच्या योगाने पुरुष धर्मात्मा म्हणजे केवळ भगवदाज्ञेप्रमाणे वागणारा होतो व त्याला अखंड शांती प्राप्त होते. हे कुंतिसुता अर्जुना! माझा भक्त कधी नाश पावत नाही, असे निश्चित जाण.॥ ३१॥
तो आतां अवसरें मजसारिखा होईल। ऐसा हन भाव तुज जाईल।
हां गा अमृताआंत राहील। तयामरण कैंचें॥ ४२५॥
अर्थ—अर्जुना! असे तुला कदाचित वाटेल की माझा भक्त काही काळाने माझ्यासारखाच होईल, पण बाबा! अमृतामध्ये राहणाऱ्याला कसे मरण येईल?॥ ४२५॥
गूढार्थदीपिका—तो आतां अवसरें मजसारिखा होईल— वस्तुत: जडविनाशी पांचभौतिक असे काही एक नाही, नामरूपासह संपूर्ण परब्रह्मच आहे, असा वेदांताचा सिद्धांत आहे. जीवाला पूर्ण अशा परब्रह्माचा, जडविनाशी पांचभौतिकरूपाने जो अनुभव येतो, तो केवळ त्याच्या अविद्यारूप भ्रांतकल्पनेचा परिणाम आहे.
भगवद्भक्ताला अखंड भगवत्प्रेमामुळे देहादिकांचा विसर पडून देहादिकांच्या जडविनाशी पांचभौतिकधर्माचा प्रत्ययच नसतो; म्हणूनच त्याची भगवंताच्या ठिकाणी नि:सीम प्रेमरूप भक्ती झाल्याबरोबर भगवंताप्रमाणेच तो सदेह सच्चिदानंदरूप होतो, असा भाव.
पैं सूर्य जो वेळु नुदैजे। तया वेळा कीं रात्रि म्हणिजे।
तेवीं माझिये भक्तीविण जें कीजे। तें महापाप नोहे॥ ४२६॥
म्हणोनि तयाचिया चित्ता। माझी जवळिक पांडुसुता।
तेव्हांचि तो तत्त्वता। स्वरूप माझें॥ ४२७॥
जैसा दीपें दीप लाविजे। तेथ आदील कोण हें नोळखिजे।
तैसा सर्वस्वें जो मज भजे। तो मीचि होऊनि ठाके॥ ४२८॥
मग माझी नित्य शांती। तया दशा तेचि कांती।
किंबहुना जिती। माझेनि जीवें॥ ४२९॥
एथ पार्था पुढतपुढती। तेंचि तें सांगों किती।
जरी मियां चाड तरी भक्ती। न विसंबिजे गा॥ ४३०॥
अगा कुळाचिया चोखटपणा नलगा। आभिजात्य झणीं श्लाघा।
व्युत्पत्तीचा वाउगा। सोस कां वाहावा॥ ४३१॥
अर्थ—जोपर्यंत सूर्य उगवत नाही, तोपर्यंत रात्र म्हटली जाते. तसे माझ्या भक्तीवाचून जे केले ते महापाप नव्हे काय? (माझी भक्ती हाच खरा धर्म होय व माझा भक्तच खरा धर्मात्मा होय असा भाव).॥ ४२६॥ म्हणूनच माझ्या भक्तीने जेव्हा त्यांनी आपल्या हृदयात मला जवळ केले, तेव्हाच तो माझे स्वरूप झाला.॥ ४२७॥ ज्याप्रमाणे एका दिव्याने दुसरा दिवा लावला असता पहिला दिवा कोणता, हे ओळखता येत नाही, त्याप्रमाणे सर्वभावाने माझे भजन करणारा, मीच होऊन जातो.॥ ४२८॥ मग माझी जी नित्य आत्मशांती तीच त्याची दशा असते व तेच तेजही असते. किंबहुना माझे जगणे हेच त्याचे जगणे होय—म्हणजे माझ्याहून माझा भक्त यत्किंचित निराळा नसतो असा अर्थ.॥ ४२९॥ अर्जुना! आता वारंवार तेच ते काय सांगायचे! माझी प्राप्ती व्हावी अशी इच्छा असेल तर माझी प्रेमभक्ती टाकू नकोस.॥ ४३०॥ मला प्राप्त होण्याला उत्तम कुळात जन्मण्याची गरज नाही. कुळाच्या कुलीनत्वाची प्रशंसा करावी लागत नाही. मी ब्रह्म आहे, अशा ज्ञानाहंतेचा हव्यास कशाला करावा?॥ ४३१॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्माचे सत्, चित्, आनंद हे तिन्ही अंश एकवटून झालेले भगवंताचे जे सगुण स्वरूप ते अंत:करणात साठविणे हीच परब्रह्माची पूर्ण प्राप्ती आहे आणि ती प्रेमभक्तीनेच होते. सगुणाच्या भक्तिप्रेमावाचून ज्ञानादिकांनी होणारी परमेश्वरप्राप्ती अंशभूत असते, असा अर्थ.
कर्म, ज्ञान, योग इत्यादी मार्गांनी जी सांश भगवत्प्राप्ती होते, ती देखील त्या मार्गात भक्तीचे साह्य घेतल्यावाचून सिद्ध होत नाही आणि इतर मार्गाचा आश्रय न करता देखील केवळ भक्तीने भगवंताची पूर्ण प्राप्ती होते, म्हणूनही येथे भक्तीची महती वाखाणलेली आहे.
कां रूपवयसा माजा। आथिलेपणें कां गाजा।
एकभाव नाहीं माझा। तरी पाल्हाळ तें॥ ४३२॥
कणेंवीण सोपटें। कणसें लागलीं घनदाटें।
काय करावें गोमटें। वोस नगर॥ ४३३॥
ना तरी सरोवर आटलें। रानीं दु:खिया दु:खी भेटलें।
कां वांझ फुलीं फुललें। झाड जैसें॥ ४३४॥
तैसें सकळ तें वैभव। अथवा कुळ जाति गौरव।
जैसें शरीर आहे सावेव। परी जीवचि नाहीं॥ ४३५॥
अर्थ—रूप व वय यांचा मान किंवा अभिमान व संपत्तीचा डौल मिरविण्याची आवश्यकता नाही; एक माझे अनन्य प्रेम नसेल तर हे सर्व व्यर्थ आहे.॥ ४३२॥ दाण्यावाचून घनदाट फोल कणसे जरी लागली असली तरी काय उपयोग? नगर सुंदर आहे, पण माणसांवाचून ओस आहे तर काय उपयोग?॥ ४३३॥ सरोवर आटलेले असावे, अरण्यात एका दु:खिताला दुसरा दु:खी मनुष्य भेटावा किंवा फळावाचून नुसते फुललेले झाड असावे, त्याप्रमाणे॥ ४३४॥ माझ्या भक्तीवाचून उत्तम जन्म, उत्तम कुळ, उत्तम संपत्ती इत्यादी सर्व मोठेपण, जिवावाचून शरीर असावे तसे आहे.॥ ४३५॥
तैसें माझिये भक्तीविण। जळो तें जियालेपण।
अगा पृथ्वीवरी पाषाण। नसती काई॥ ४३६॥
पैं हिवराची दाट साउली। सज्जनीं जैसी वाळिली।
तैसीं पुण्यें डावलूनि गेलीं। अभक्तांतें॥ ४३७॥
निंब निंबोळियां मोडोनि आला। तरी तो काउळियांसीचि सुकाळ जाहाला।
तैसा भक्तिहीन वाढिन्नला। दोषांचिलागीं॥ ४३८॥
कां षड्रस खापरीं वाढिले। वाढूनि चोहटां ठेविले।
ते सुणियांचे उपेगा आले। जियापरी॥ ४३९॥
तैसें भक्तिहीनाचें जिणें। जो स्वप्नींही परी सुकृत नेणे।
तेणें संसारदु:खासि भाणें। वोगरिलें॥ ४४०॥
म्हणोनि कुळ उत्तम नोहावें। जाती अंत्यजही व्हावें।
वरी देहाचेनि नांवें। पशूचेंही लाभो॥ ४४१॥
पाहें पां सावजें हातिरुं धरिलें। तेणें तया काकुळती मातें स्मरिलें।
कीं तयाचें पशुत्व वावो जाहालें। पावलिया मातें॥ ४४२॥
अर्थ—त्याप्रमाणेच माझ्या भक्तीवाचून जे जिवंतपण, त्याला आग लागो. असे जर मनुष्याचेही जिणे असेल तर पृथ्वीवर थोडे का दगड आहेत!॥ ४३६॥ हिवराच्या झाडाची दाट सावली असली तरी सज्जन पुरुष ज्याप्रमाणे तिचा त्याग करतात, त्याप्रमाणे अभक्त पुरुषाच्या वाऱ्याला देखील पुण्य राहत नाही.॥ ४३७॥ कडुनिंबाच्या वृक्षाच्या फांद्या भूमीला टेकतील इतक्या निंबोळॺा आल्या तरी त्या कावळॺांनाच सुकाळ होतात, त्याप्रमाणे माझी भक्ती न करणारा पापाची जोडी करण्याकरिताच जगतो.॥ ४३८॥ षड्रसयुक्त पक्वान्नांचे ताट वाढून चौरस्त्यावर ठेवले तर ते अन्न जसे कुत्र्यांना घालण्याच्या उपयोगी असते.॥ ४३९॥ त्याप्रमाणे ज्या पुण्याने माझी प्राप्ती होते असे पुण्य स्वप्नात देखील ज्याच्याकडून घडत नाही, अशा भक्तिहीनाचे जीवित म्हणजे संसारदु:खापुढे वाढलेले ताटच होय.॥ ४४०॥ म्हणून उत्तम कुळातील जन्म नसो, जातीने अंत्यज असला तरी चालेल, आणखी देह पशूचा आला तरी हरकत नाही, एक माझी भक्ती असली की पुरे.॥ ४४१॥ अर्जुना! पहा. नक्राने गजेंद्राला धरले तेव्हा त्या गजेंद्राने अत्यंत काकुळतीने माझा धावा केला व माझी प्राप्ती झाल्यामुळे त्याचे पशुत्व व्यर्थच ठरले—म्हणजे माझ्या प्राप्तीला प्रतिबंधक झाले नाही.॥ ४४२॥
(श्लोक-३२)
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्यु: पापयोनय:।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्॥ ३२॥
अर्थ—स्त्री, वैश्य, शूद्र इत्यादी पापयोनीत जन्मलेले जे लोक आहेत, ते देखील माझा आश्रय करून भक्तीच्या योगाने परमगतीला प्राप्त होतात.॥ ३२॥
अगा नांवें घेतां वोखटीं। जे आघवेया अधमांचि शेवटीं।
तिये पापयोनीही किरीटी। जन्मले जे॥ ४४३॥
ते पापयोनि मूढ। मूर्ख जैसे कां दगड।
परी माझ्या ठायीं दृढ। सर्वभावें॥ ४४४॥
जयांचिये वाचे माझे आलाप। दृष्टी भोगी माझेंचि रूप।
जयांचें मन संकल्प। माझाचि वाहे॥ ४४५॥
माझिया कीर्तीविण। जयांचे रिते नाहीं श्रवण।
जयां सर्वांगीं भूषण। माझी सेवा॥ ४४६॥
जयांचें ज्ञान विषो नेणे। जाणीव मज एकातेंचि जाणे।
जयां ऐसें लाभे तरी जिणें। येऱ्हवीं मरण॥ ४४७॥
अर्थ—बा अर्जुना! ज्यांचे नाव घेण्यातही पाप लागते व जे अत्यंत अधमांतल्या अधम अशा पापयोनीत जन्माला आले,॥ ४४३॥ ते पापयोनीत जन्मले व पापकर्मानेच अत्यंत दगडाप्रमाणे मतिमंद असले तरी सर्वभावाने माझ्या ठिकाणी दृढचित्त झाले आहेत,॥ ४४४॥ ज्यांच्या वाणीच्या ठिकाणी अखंड माझ्या नामाचा व गुणांचा उच्चार होत राहतो, ज्यांच्या दृष्टीला माझे रूप पाहण्यातच सुख वाटते, ज्यांचे मन माझेच अखंड ध्यान करते,॥ ४४५॥ ज्यांचे कान माझी कीर्ती ऐकल्यावाचून कधी रिकामे राहत नाहीत, सर्वभावाने सेवा हेच ज्यांच्या अंगावरील दागिने होत,॥ ४४६॥ ज्यांचे ज्ञान शब्दादिक विषयांना न जाणता मला एकालाच जाणते, अशा रितीने सर्व इंद्रिये, मन, बुद्धी माझ्याकडे लागली असली तरच ते जगू इच्छितात, नाही तर ज्यांचे प्राण माझ्या विरहाने देहाला सोडून जाऊ पाहतात,॥ ४४७॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्माहून निराळॺा अशा जडविनाशी जगाचा जिवाला अनुभव आणून देणारी मन, बुद्धी, इंद्रिये ही सर्व परमात्मपरायण झाली असता, जीव पूर्ण ब्रह्मस्वरूप होतो, निर्गुण परमात्मस्वरूपाच्या ठिकाणी वाचा-व्यापार संभवत नाही; पण रामकृष्णादी सगुणस्वरूपाच्या ठिकाणी मात्र इंद्रियांचा व्यापार संभवतो. हे रामकृष्णादी सगुणस्वरूप पूर्ण ब्रह्मच असल्यामुळे त्यांच्या भजनाने जीव पूर्ण ब्रह्मस्वरूप होतो; म्हणून ही मनबुद्धॺादिकांची सगुणपरायणता कशी साधायची हेच माउलींनी या ओव्यांनी सांगितले आहे.
ऐसा आघवाचिपरी पांडवा। जिहीं आपुलिया सर्वभावा।
जियावयालागीं वोलावा। मींचि केला॥ ४४८॥
ते पापयोनीही होतु कां। ते श्रुताधीतही न होतु कां।
परि मजसीं तुकितां तुका। तुटी नाहीं॥ ४४९॥
अर्थ—याप्रमाणे अर्जुना! जिवंत राहण्याकरिता ज्यांनी आपल्या सर्व प्रेमभावाचा जिव्हाळा मलाच मानून घेतले,॥ ४४८॥ ते पापयोनीत जन्मले असोत की त्यांनी काही अध्ययन केलेले नसो किंवा श्रवण केलेले नसो, पण माझ्याशी त्यांची तुलना केली असता, माझ्याहून ते यत्किंचित कमी ठरणार नाहीत.॥ ४४९॥
गूढार्थदीपिका—ते श्रुताधीतही न होतु कां—परमात्मविषयक पराविद्या व धर्माधर्मविषयक अपराविद्या या दोन विद्या आहेत हे मागे सांगितलेच आहे. तत्त्वमस्यादी निर्गुण विद्या व सगुण परब्रह्माची प्रेमभक्ती ह्या पराविद्येत मोडतात व श्रुताधीत म्हणजे शास्त्रांचे श्रवण, अध्ययन इत्यादी अपराविद्येत मोडतात. ब्रह्मविद्या हीच खरी विद्या असून इतर सर्व विद्या भ्रांतिरूप अविद्येचेच कार्य आहे. त्या नाहीशाच करावयाच्या असतात. अभक्ताला निर्गुणस्वरूपाचे ज्ञान प्राप्त करून घेण्याकरिता लागणाऱ्या चित्तशुद्धीसाठी निष्कामचित्ताने अपराविद्येच्या अनुष्ठानाची आवश्यकता असते; पण ज्यांना भगवत्प्रेम प्राप्त झाले आहे, त्यांची त्या प्रेमानेच चित्तशुद्धी होऊन पूर्ण सगुणनिर्गुण भगवत्प्राप्ती होत असल्यामुळे, त्यांना अपराविद्येच्या अनुष्ठानाची आवश्यकता नसते. हेच माउलींनी “श्रुताधीतही न होतु कां” या चरणाने प्रतिपादिले आहे.
पाहें पां भक्तीचेनि आथिलेपणें। दैत्यीं देवां आणिलें उणें।
माझें नृसिंहत्व लेणें। जयाचिये महिमे॥ ४५०॥
तो प्रऱ्हाद गा मजसाठीं। घेतां बहुतें सदा किरीटी।
कां जें मियां द्यावें ते गोष्टी। तयाचिया जोडे॥ ४५१॥
येऱ्हवीं दैत्यकुळ साचोकारें। परी इंद्रही सरी न लाहे उपरें।
म्हणोनि भक्ती गा एथ सरे। जाति अप्रमाण॥ ४५२॥
अर्थ—पहा बरे अर्जुना! माझ्या भक्तीने संपन्न झालेल्या दैत्यांनी देवांनादेखील आपल्यापेक्षा कनिष्ठ ठरविले. ज्याच्या थोर भक्तीमुळे मला नृसिंहाचा अलंकार घालावा लागला,॥ ४५०॥ त्या प्रल्हादाची व माझी तुलना करून पाहता तो माझ्यासारखाच सदा थोर ठरेल, कारण मी जे देऊ शकेन तेच त्याच्यानेही प्राप्त होऊ शकते.॥ ४५१॥ साधारणपणे पाहता प्रल्हादाचे खरोखर दैत्यकुळ होय; पण त्याची इंद्रालाही बरोबरी करता येत नाही, मग अधिकपणा तर दूरच राहिला, म्हणून माझ्या प्राप्तीकरिता एक भक्तीच समर्थ आहे. येथे जातीला महत्त्व नाही.॥ ४५२॥
गूढार्थदीपिका—भक्ती गा एथ सरे—भक्ती म्हणजे सगुण भगवंताचे प्रेम लागणे होय. “भक्त म्हणवितां गोड वाटे। परी भजनमार्गीं हृदय फुटे। अकृत्रिम भक्ति जैं उमजे। तैं मी भेटें उद्धवा”॥ १११३॥ “जीवाहिहोनि वरौती। माझ्या ठायीं अत्यंत प्रीती। तिये नांव गा माझी भक्ति। जाण निश्चितीं उद्धवा” ॥ १३२६॥ (ए. भा. अ. ११) हे परमप्रेमच भगवंताचे स्वरूप आहे. हे परमप्रेम अंत:करणात उमटले की सगुणसायुज्यता—म्हणजे सगुण परमेश्वराशी ऐक्य—होते.
जाति अप्रमाण—अशा प्रकारे अखंड भगवद्ध्यानाने भगवद्रूप झालेला संत कोणत्याही जातीचा असो, केवळ जातीमुळे त्याचा अवमान करणे हे भगवंताला आवडत नाही. तो भगवंताप्रमाणेच पूज्य मानला पाहिजे, असा भाव.
राजाज्ञेचीं अक्षरें आहाती। तियें चामा एका जया पडती।
तया चामासाठीं जोडती। सकळ वस्तु॥ ४५३॥
वांचूनि सोनें रुपें प्रमाण नोहे। एथ राजाज्ञाचि समर्थ आहे।
तेंचि चाम एक जैं लाहे। तेणें विकती आघवीं॥ ४५४॥
तैसें उत्तमत्व तैंचि तरे। तैंचि सर्वज्ञता सरे।
जैं मनोबुद्धि भरे। माझेनि प्रेमें॥ ४५५॥
म्हणोनि कुळ जाति वर्ण। हें आघवेंचि गा अकारण।
एथ अर्जुना माझेपण। सार्थक एक॥ ४५६॥
तेंचि भलतेणें भावें। मन मज आंतु येतें होआवें।
आलें तरी आघवें। मागील वावो॥ ४५७॥
अर्थ—राजाच्या आज्ञेची जी अक्षरे असतात ती ज्या चामडॺाच्या तुकडॺावर पडतील, त्या चामडॺाच्या तुकडॺाने सर्व वस्तू प्राप्त होऊ शकतात.॥ ४५३॥ त्या चामडॺावाचून सोने, रुपे यांनाही मान्यता मिळत नाही. कारण येथे राजाचा हुकूम हाच समर्थ असतो. तोच राजाच्या हुकुमाची अक्षरे असलेला चामडॺाचा तुकडा प्राप्त झाल्यास त्याने सर्व वस्तू विकत मिळतात.॥ ४५४॥ त्याप्रमाणे माझ्या प्रेमाने अंत:करण, मन,बुद्धी भरून जाईल तरच जाती, कुळ, संपन्नता या सर्वांची थोरवी व सर्व शास्त्रांचे ज्ञान यांची सार्थकता आहे.॥ ४५५॥ म्हणून कुळ, जाती, वर्ण हे काही एक माझ्या प्राप्तीचे साधन होऊ शकत नाहीत. माझ्याप्राप्तीचे साधन, माझे होऊन जाणे, हेच एक उपयोगाचे आहे.॥ ४५६॥ ते माझेपण किंवा माझे होऊन जाणे कोणत्याही भावाने असो. मन माझ्या ठिकाणी जडले पाहिजे. मन माझ्या ठिकाणी जडले की पूर्वीचे सर्व व्यर्थ होते.॥ ४५७॥
गूढार्थदीपिका—आलें तरी आघवें। मागील वावो—भगवत्प्रेमाने एकदा चित्त भरून गेले की, ते भगवद्रूपच होते. म्हणून भगवान जसा सर्व जात्यादिदोषापासून निर्लेप असतो, तसाच भक्तही मागील सर्व पापे नाहीशी होऊन जात्यादी दोषांपासून निर्लेप होतो व भगवत्प्रेमाने चित्त अत्यंत सात्त्विक झाल्यामुळे पापप्रवृत्ती नाहीशी होऊन, पुढे त्याच्याकडून दोषच घडत नाही, असा भाव.
“भक्ति: पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि संभवात्” (भाग. स्कं. ११—१४—२१)
या श्लोकावर टीका करताना श्रीधराचार्यांनीही “संभवाज्जातिदोषादपि” अत्यंत प्रेमाने माझी एकनिष्ठ भक्ती करणारा अंत्यज देखील जातिदोषापासून मुक्त होतो, असे म्हटले आहे.
जैसे तंवचि वहाळ वोहळ। जंव न पवती गंगाजळ।
मग होऊनि ठाकती केवळ। गंगारूप॥ ४५८॥
कां खैर चंदन काष्ठें। हे विवंचना तंवचि घटे।
जंव न घापती एकवटे। अग्नीमाजी॥ ४५९॥
तैसे क्षत्री वैश्य स्त्रिया। कां शूद्र अंत्यजादि इया।
जाती तंवचि वेगळालिया। जंव न पवती मातें॥ ४६०॥
अर्थ—गंगेत मिळत नाही, तोपर्यंत वाहणाऱ्या पाण्याला ओघ म्हणता येते. मिळाल्यावर ते गंगारूप होऊन जातात.॥ ४५८॥ किंवा जोपर्यंत अग्नीत पडत नाहीत तोपर्यंत हे चंदनाचे लाकूड व हे खैराचे लाकूड हा भेद असतो.॥ ४५९॥ त्याप्रमाणे क्षत्रिय, वैश्य, स्त्रिया किंवा शूद्र, अंत्यज ह्या जाती मला प्राप्त होत नाहीत, तोपर्यंत वेगळॺा मानल्या जातात.॥ ४६०॥
गूढार्थदीपिका—भगवंताला पावणे म्हणजे आपणच भगवान होणे होय आणि आपण भगवान होणे म्हणजे “जैं कृष्ण होईजे आपण। तैं कृष्ण होईजे आपुलें अंत:करण” या ओवीत सांगितल्याप्रमाणे आपले अंत:करण भगवद्रूप होणे होय. म्हणून माउली म्हणतात की, भगवंताच्या परमप्रेमाने अंत:करण भगवद्रूप होऊन जाईपर्यंत जाति निर्बंध राहतात.
मग जातीं व्यक्तीं पडे बिंदुलें। जेव्हां भावें होती मज मीनले।
जैसे लवणकण घातले। सागरामाजी॥ ४६१॥
तंववरी नदनदींचीं नांवें। तंवचि पूर्वपश्चिमेचे यावे।
जंव न येती आघवे। समुद्रामाजी॥ ४६२॥
हेंचि कवणे एके मिसें। चित्त माझे ठायीं प्रवेशे।
येतुलें हो मग आपैसें। मीचि होणें असे॥ ४६३॥
अगा वरी फोडावयाचि लागीं। लोहो मिळो कां परिसाचे आंगीं।
कां जे मिळतिये प्रसंगीं। सोनेंचि होईल॥ ४६४॥
पाहें पां वल्लभाचेनि व्याजें। तिया व्रजांगनांचीं निजें।
मज मिनलिया काय माझें। स्वरूप नव्हती॥ ४६५॥
ना तरी भयाचेनि मिसें। मातें न पविजेचि काय कंसें।
कीं अखंड वैरवशें। चैद्यादिकीं॥ ४६६॥
अगा सोयरेपणेंचि पांडवा। माझें सायुज्य यादवां।
कीं ममत्वें वसुदेवा-। दिकां सकळां॥ ४६७॥
नारदा ध्रुवा अक्रूरा। शुका हन सनत्कुमारा।
इयां भक्ती मी धनुर्धरा। प्राप्य जैसा॥ ४६८॥
तैसाचि गोपिकांसि कामें। तया कंसा भयसंभ्रमें।
येरां घातकां मनोधर्में। शिशुपालादिकां॥ ४६९॥
अगा मी एकलाणीचें खागें। मज येवों ये भलतेनि मार्गें।
भक्ति कां विषयविरागें। अथवा वैरें॥ ४७०॥
म्हणोनि पार्था पाहीं। प्रवेशावया माझ्या ठायीं।
उपायांची नाहीं। वाणी एथ॥ ४७१॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे समुद्रात मिठाचा खडा मिळाला असता त्याचे अस्तित्व राहत नाही, त्याप्रमाणे जेव्हा पुरुष अनन्यभावाने माझ्यात मिळतो तेव्हा मग त्याचेही व्यक्ति जातीवर शून्य पडते—म्हणजे जातिव्यक्ती राहत नाही.॥ ४६१॥ तसेच जोपर्यंत नद्या समुद्रात मिळत नाहीत, तोपर्यंतच ही अमुक नदी पूर्वेकडून आली, ही अमुक नदी पश्चिमेकडून आली, असा निराळेपणा राहतो.॥ ४६२॥ त्याप्रमाणे हे चित्तच कोणत्याही निमित्ताने माझ्या ठिकाणी जडले की मग सहजच तो पुरुष मद्रूप होतो.॥ ४६३॥ बा अर्जुना! परिसाला फोडण्यासाठी जरी लोखंड व परीस यांचा संबंध झाला तरी संबंध झाल्याबरोबर लोखंड सोनेच होईल.॥ ४६४॥ माझ्या ठिकाणी पतिबुद्धीच्या मिषाने मला आपला देह समर्पण करून त्या व्रजातील गोपस्त्रिया मत्स्वरूप झाल्या नाहीत काय?॥ ४६५॥ किंवा माझ्यापासून मृत्यू आहे, हे कळून आल्यावर मृत्यूच्या भयाच्या निमित्ताने कंस माझ्यात मिळाला नाही काय? किंवा अखंड माझे वैर करून त्या मिषाने शिशुपालादिक मला मिळाले नाहीत?॥ ४६६॥ बा अर्जुना! सोयरेपणाचा संबंध ठेवून माझ्या ठिकाणी चित्त लागल्यामुळे यादवांना माझ्यात मिळता आले किंवा माझ्या ठिकाणी पुत्रप्रेम ठेवून वसुदेवादिकांना माझी प्राप्ती झाली.॥ ४६७॥ नारद, ध्रुव, अक्रूर, शुकाचार्य, सनत्कुमार यांना जसा भक्तीने मी प्राप्त झालो.॥ ४६८॥ तसाच गोपिकांना, माझे ठिकाणी पतिभावनेने कामवासना ठेवून, माझी प्राप्ती झाली. त्या कंसाला भीतीनेच माझी प्राप्ती झाली. माझा घात करू पाहणाऱ्या शिशुपालादिकांना त्या द्वेषरूप मनोधर्माने माझी प्राप्ती झाली.॥ ४६९॥ बा अर्जुना! मी सर्व मार्ग जेथे मिळतात असे एक स्थान आहे. म्हणून भक्ती असो, विषयवासना असो, विरक्ती असो, भय, वैर असो, कोणत्याही मार्गाने मजकडे येता येते.॥ ४७०॥ म्हणून माझ्या ठिकाणी प्राप्त होण्याकरिता उपायांची कमतरता मुळीच नाही.॥ ४७१॥
गूढार्थदीपिका—जसे निर्गुण परब्रह्माच्या प्राप्तीकरिता ज्ञान मुख्य आहे, तसेच सगुण परब्रह्माच्या प्राप्तीकरिता सगुणाचे ध्यान मुख्य आहे. हे ध्यान विकाराने होवो किंवा प्रेमाने होवो, कोणत्याही निमित्ताने झाले तरी चालते; पण चित्त अखंड भगवदाकार राहील इतके ते ध्यान दृढ असले पाहिजे.
आणि भलतिया जाति जन्मावें। मग भजिजे कां विरोधावें।
परी भक्ता कां वैरिया व्हावें। माझियाचि॥ ४७२॥
अगा कवणें एके बोलें। माझेपण जऱ्ही जाहालें।
तरी मी होणें आलें। हाता निरुतें॥ ४७३॥
यालागीं पापयोनीही अर्जुना। कां वैश्य शूद्र अंगना।
मातें भजतां सदना। माझिया येती॥ ४७४॥
अर्थ—भलत्या जातीत जन्मावे व मग माझी भक्ती करावी किंवा माझा द्वेष करावा, पण भक्त व्हावयाचे असेल तरी माझाच भक्त व्हावे, किंवा वैर करावयाचे असेल तरी ते माझेच करावे.॥ ४७२॥ अर्जुना! कोणत्या का निमित्ताने होईना, माझा संबंध जुळला व माझे ध्यान लागले की खात्रीने तुझ्या हाती माझी प्राप्ती आलीच समज.॥ ४७३॥ म्हणून अर्जुना! पापयोनी अंत्यजादी असो किंवा वैश्य, शूद्र, स्त्रिया ह्या असोत; कोणीही माझी भक्ती केली असता मला प्राप्त होतात.॥ ४७४॥
(श्लोक-३३)
किं पुनर्ब्राह्मणा: पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा।
अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥ ३३॥
अर्थ—मग पुण्यशील ब्राह्मण व राजर्षी जर माझे भक्त असले, तर ते मला पावतात हे काय सांगायचे! म्हणून अर्जुना! या नाशिवंत व दु:खदायक मृत्युलोकात तू जन्मला आहेस, म्हणून माझे भजन कर.॥ ३३॥
मग वर्णांमाजी छत्रचामर। स्वर्ग जयाचें अग्रहार।
मंत्रविद्येसि माहेर। ब्राह्मण जे॥ ४७५॥
जे पृथ्वीतळींचे देव। जे तपोवतार सावयव।
सकळ तीर्थांसि दैव। उदयलें जे॥ ४७६॥
जेथ अखंड वसिजे यागीं। जे वेदांची वज्रांगी।
जयांचिये दिठीचिया उत्संगीं। मंगळ वाढे॥ ४७७॥
जयांचिये आस्थेचिनि वोलें। सत्कर्म पाल्हाळीं गेलें।
संकल्पें सत्य जियालें। जयांचेनि॥ ४७८॥
जयांचेनि गा बोलें। अग्नीसि आयुष्य जाहलें।
म्हणोनि समुद्रें पाणी आपुलें। दिधलें यांचिया प्रीती॥ ४७९॥
मियां लक्ष्मी डावलोनि केली परौती। फेडोनि कौस्तुभ घेतला हातीं।
मग वोढविली वक्षस्थळाची वांखती। चरणरजां॥ ४८०॥
आजूनि पाउलाची मुद्रा। मी हृदयीं वाहें गा सुभद्रा।
जे आपुलिया दैवसमुद्रा। जतनेलागीं॥ ४८१॥
जयांचा कोप सुभटा। काळाग्निरुद्राचा वसौटा।
जयांचे प्रसादीं फुकटा। जोडती सिद्धी॥ ४८२॥
अर्थ—राजाच्या चिन्हात जसे छत्रचामर हे चिन्ह श्रेष्ठ, त्याप्रमाणे सर्व वर्णांमध्ये जे ब्राह्मण श्रेष्ठ मानले जातात, स्वर्ग म्हणजे ज्यांचा इनामगाव होय व जे मंत्रविद्येचे माहेरघर होत,॥ ४७५॥ जे भूमीवरील देव होत, जे मूर्तिमंत तपच अवतीर्ण झाले व जे सर्व तीर्थांचे उदयाला आलेले भाग्यच होय,॥ ४७६॥ ज्यांचे ठिकाणी यज्ञ हा नित्य वास करतो, जे वेदांचे कवच आहेत, ज्यांच्या कृपादृष्टीच्या मांडीवर बसले असता सर्व कल्याण होते,॥ ४७७॥ ज्यांच्या धर्मश्रद्धेच्या ओलाव्याने पुण्यकर्माचा विस्तार झाला व ज्यांच्या सत्य संकल्पाच्या सामर्थ्यानेच जगात सत्य जिवंत राहते,॥ ४७८॥ ज्यांच्या वचनाने अग्नीला आयुष्य प्राप्त झाले, म्हणून ज्यांच्या प्रेमाकरिता समुद्राने आपल्या पाण्यात अग्नीला राहण्यास मान्यता दिली.॥ ४७९॥ अर्जुना, माझ्या वक्ष:स्थलाच्या ठिकाणी असलेल्या लक्ष्मीला मी तेथून दूर केले व वक्ष:स्थळावर असणारा कौस्तुभमणीही तेथून काढून हाती घेतला व मग ज्यांच्या चरणाचे रज:कण धारण करण्याकरिता मी आपल्या वक्ष:स्थळाची खळगी ज्यांच्यासमोर केली,॥ ४८०॥ माझ्या ठिकाणी असलेल्या दैवी संपत्तीचे संरक्षण करण्याकरिता मी अजूनपर्यंत आपल्या हृदयाच्या ठिकाणी ज्यांच्या पावलाचा ठसा वागवीत आहे.॥ ४८१॥ हे उत्तम योद्धॺा अर्जुना! ज्यांचा क्रोध हा प्रलयातील अग्नीचे राहण्याचे ठिकाण होय आणि ज्यांच्या प्रसन्नतेमुळे सर्व सिद्धींची अनायासे प्राप्ती होते,॥ ४८२॥
गूढार्थदीपिका—जयांचे प्रसादी फुकटा। जोडती सिद्धी—पुण्यकर्मानेच ब्राह्मणयोनी प्राप्त होते असे श्रुतीत सांगितले असल्यामुळे “गायत्रीरहितो विप्र: शूद्रात्प्रत्यवरो भवेत्” स्वधर्म सोडून वागणारा ब्राह्मण स्वधर्माने वागणाऱ्या शूद्रापेक्षा कनिष्ठ होय अशी स्मृती आहे. त्यामुळे येथे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र या चार वर्णांमध्ये ब्राह्मणाचे जे श्रेष्ठत्व सांगितले आहे, ते त्याच्या पूर्वजन्मातील पुण्यकर्माने प्राप्त झालेल्या जातीला आणि वर्तमान जन्मातील शास्त्रानुसार असलेल्या आचरणाला धरून सांगितले आहे आणि हे श्रेष्ठत्व कर्ममार्गापुरतेच मर्यादित आहे.
ऐसे पुण्यपूज्य जे ब्राह्मण। आणि माझ्या ठायीं अतिनिपुण।
आतां मातें पावती ते हे कवण। समर्थणें॥ ४८३॥
पाहें पां चंदनाचेनि अंगानिळें। शिवतिले निंब होते जे जवळें।
तिहीं निर्जीवीं देवांचीं निबळें। बैसणीं केलीं॥ ४८४॥
मग तो चंदन तेथें न पवे। ऐसें मनीं कैसेनि धरावें।
अथवा पातला हें समर्थावें। तेव्हां कायि साच॥ ४८५॥
तेथ निववील ऐसिया आशा। हरें चंद्रमा आधा ऐसा।
वाहिजत असे शिरसा। निरंतर॥ ४८६॥
तेथ निवविता आणि सगळा। परिमळें चंद्राहून आगळा।
तो चंदन केवीं अवलीळा। सर्वांगीं न बैसे॥ ४८७॥
कां रथ्योदकें जियेचिये कासे। लागलिया समुद्र जालीं अनायासें।
तिये गंगेसि काय अनारिसें। गत्यंतर असे॥ ४८८॥
म्हणोनि राजर्षी कां ब्राह्मण। जयां गति मति मीचि शरण।
तयां त्रिशुद्धी मीचि निर्वाण। स्थितीही मीचि॥ ४८९॥
यालागीं शतजर्जर नावे। रिगोनि केवीं निश्चिंत होआवें।
कैसेनि उघडिया असावें। शस्त्रवर्षीं॥ ४९०॥
आंगावरी पडतां पाषाण। न सुवावें केवीं वोडण।
रोगें दाटला आणि उदासपण। वोखदेंसीं॥ ४९१॥
जेथ चहूंकडे जळत वणवा। तेथूनि न निगिजे केवीं पांडवा।
तेवीं लोका येऊनि सोपद्रवा। केवीं न भजिजे मातें॥ ४९२॥
अर्थ—असे ते पुण्यवान व सर्वांना पूज्य असलेले व माझ्या ठिकाणी प्रेमाने आसक्त झालेले ब्राह्मण मला प्राप्त होतात हे काय प्रतिपादन करावयास हवे?॥ ४८३॥ हे पहा अर्जुना! चंदनाच्या झाडावरून वाहणाऱ्या वाऱ्याच्या स्पर्शाने जर जवळ असलेली निर्जीव निंबांची झाडे सुगंधित होऊन गंधाच्या द्वारा देवाच्या मस्तकावर धारण करण्याला योग्य होतात,॥ ४८४॥ तर ते चंदनच देवाच्या मस्तकावर गंधाचे द्वारा धारण केले जात नाही असे कसे म्हणता येईल? किंवा धारण केले जाते असे सांगितल्यावर ते खरे मानायचे नाही, तर काय खोटे मानायचे?॥ ४८५॥ हालाहल विषप्राशनाने झालेला अंगाचा दाह नाहीसा होईल या आशेने भगवान शंकर अर्धा चंद्र मस्तकावर सदा सर्वदा धारण करीत आहेत.॥ ४८६॥ त्यात चंदन हा दाह शांत करणारा असून पूर्ण आहे. चंद्रापेक्षा सुवास हा एक त्याच्या ठिकाणी अधिक गुण आहे. असे ते चंदन शंकराच्या सर्वांगावर सहज का बसू शकणार नाही?॥ ४८७॥ किंवा ज्या गंगेच्या आश्रयाने रस्त्यावरील पाण्याचे ओघ देखील समुद्र होऊन जातात, त्या गंगेला समुद्राला मिळण्यावाचून दुसरी कोणती गती आहे?॥ ४८८॥ म्हणून राजर्षी असोत की ब्राह्मण असोत, जे गती म्हणजे मलाच एक प्राप्त होण्याची इच्छा धरून व अंत:करण एक माझ्या ठिकाणीच आसक्त होऊन मला शरण आले, ते माझ्या ठिकाणीच राहतात व शेवटी मलाच मिळतात, हे त्रिवार सत्य आहे.॥ ४८९॥ म्हणून शेकडो ठिकाणी खिळखिळॺा झालेल्या नावेत बसून स्वस्थ कसे राहता येईल? शस्त्रांचा भडिमार जेथे होतो तेथे उघडॺा अंगाने तो कसा सहन करता येईल?॥ ४९०॥ अंगावर दगड पडत असताना संरक्षणाला मध्ये काही आच्छादन कसे घेऊ नये? रोगाने अत्यंत पीडित होऊनही औषधाविषयी उदासीन असणे कसे योग्य होईल?॥ ४९१॥ जेथे चोहोबाजूंनी वणवा पेटला, अर्जुना! तेथून निघून जाऊ नये काय? त्याप्रमाणे अनेक प्रकारच्या दु:खांनी भरलेल्या या मृत्युलोकात येऊन माझी भक्ती कशी करू नये किंवा माझ्या भक्तीवाचून काय सुख मिळेल?॥ ४९२॥
गूढार्थदीपिका—केवीं न भजिजे मातें—परमात्मा सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान व स्वतंत्र (केवळ कर्मपरतंत्र होऊन फळ देणारा नसल्यामुळे) असल्यामुळे तोच एक शरण आलेल्यांच्या दु:खाचा परिहार करू शकतो. “प्रारब्धं नियतिर्वापि महेशविमुखे भवेत्” (त्रि. र. ७-६०) प्रारब्ध म्हणजे व्यक्तीचे फलद्रूप झालेले कर्म व नियती म्हणजे समष्टीचे फलद्रूप झालेले कर्म. ही कर्मे भगवद्विमुखांना मुळीच टाळता येत नाहीत. भगवदेकशरणांना मात्र भगवंताचे साह्य असल्यामुळे ती कर्मे दु:खदायक होत नाहीत. निष्काम भक्ताला भगवान सर्वतोपरी सांभाळतो आणि सकाम भक्ताचे दु:ख त्याच्या भक्तीनुसार कमी करतो, असे त्रिपुरा रहस्यातील सातव्या अध्यायात सांगितले आहे. म्हणून संसारासक्त पुरुषांनी देखील दु:ख होऊ नये, म्हणून भगवंताची भक्ती करावी असा माउलींनी अज्ञान्यांना कळवळून उपदेश केला आहे.
अगा मातें न भजावयालागीं। कवण बळ पां आपुलिया आंगीं।
काई घरीं कीं भोगीं। निश्चिंती केली॥ ४९३॥
ना तरी विद्या कीं वयसा। ययां प्राणियांसि हा ऐसा।
मज न भजतां भरंवसा। सुखाचा कोण॥ ४९४॥
अर्थ—अर्जुना! माझे भजन न करता जीवाच्या ठिकाणी असे कोणते सामर्थ्य आहे की ज्या सामर्थ्याचे बळावर संसाराविषयी किंवा भोगविषयी त्याला काळजी करण्याचे कारणच राहणार नाही.॥ ४९३॥ माझे भजन न करण्याजोग्या प्राण्यांना सुखाचा भरवसा कोणाविषयी असतो? विद्या की वय?॥ ४९४॥
गूढार्थदीपिका—मज न भजतां भरंवसा। सुखाचा कोण—प्रारब्धाने प्राप्त होणाऱ्या दु:खाच्या परिहाराकरिता मणी, मंत्र, औषधी, योग इत्यादी उपाय शास्त्रांतून सांगितले असले, तरी भगवत्कृपेवाचून त्यांच्या योगाने दु:खाची आत्यंतिक निवृत्ती होत नाही, हेच माउली आता स्पष्ट करीत आहेत.
तरी भोग्यजात जेतुलें। तें एका देहाचिया निकिया लागलें।
आणि एथ देह तंव असे पडिलें। काळाचिये तोंडी॥ ४९५॥
बाप दु:खाचें केणें सुटलें। जेथ मरणाचे भारे लोटले।
तिये मृत्युलोकींचें शेवटिलें। हाटवेळे येणें जाहालें॥ ४९६॥
अर्थ—जेवढे भोग्य विषय आहेत ते तर एका देहाच्या सुखाकरिता आहेत आणि देहाचा विचार केला तर तो काळाच्या तोंडात पडला आहे.॥ ४९५॥ अशा या मृत्युलोकीच्या बाजारात, सर्व दु:खरूपी मालाच्या गाठी सुटल्या आहेत व तो सर्व माल मोजून देण्याकरिता सर्वदूर मरणाचे माप लागले आहे आणि शेवटी किंवा बाजार उठण्याच्या वेळी आपले येणे झाले आहे.॥ ४९६॥
गूढार्थदीपिका—मृत्युलोकींचें शेवटिलें। हाटवेळे येणें जाहालें—स्वर्ग प्राप्त करून देणारे पुण्याचे आधिक्य व पश्वादी योनी प्राप्त करून देणारे पापांचे आधिक्य नसणे यालाच पापपुण्याची समता म्हणतात. अशी समता असताना मनुष्यदेहाची प्राप्ती होते. या देहातूनच पुन: कर्मानुसार खाली वर येणे सुरू होते; पण तो मनुष्यदेहही केव्हा उठून जाईल व जीवाला कोणत्या योनीत जावे लागेल, याचा नेम नाही; म्हणून मनुष्यदेहाला “शेवटली हाटवेळ” म्हणजे बाजार उठण्याची वेळ म्हटले आहे.
कोणत्याही आर्ष ग्रंथांत किंवा संतांच्या ग्रंथात आधुनिक उत्क्रांतिवादासारखे निर्बुद्ध विचार कोठे सापडत नाहीत. त्यात गुणकर्मानुसार उत्क्रांती किंवा अपक्रांती होत जाते, असेच मानले आहे.
आतां सुखेंसिं जीविता। कैंची ग्राहिकी किजेल पांडुसुता।
काय राखोंडी फुंकितां। दीप लागे॥ ४९७॥
अगा विषाचे कांदे वाटुनी। जो रस घेईजे पिळुनी।
तया नाम अमृत ठेउनी। जैसें अमर होणें॥ ४९८॥
तेवीं विषयाचें जें सुख। तें केवळ परम दु:ख।
परी काय कीजे मूर्ख। न सेवितां न सरे॥ ४९९॥
कां शीस खांडूनि आपुलें। पायींच्या खतीं बांधिलें।
तैसें मृत्युलोकींचें भलें। आहे आघवें॥ ५००॥
अर्थ—आता अर्जुना! अशा बाजारात सुखाचे जीवित हा माल घेण्यास गेलो तर तो कोठे मिळणार? राखोंडी फुंकून काय दिवा लागणार आहे?॥ ४९७॥ ज्याप्रमाणे विषाचे कांदे वाटून त्याचा रस काढावा व त्याला अमृत हे नाव देऊन तो प्यावा आणि अमर होण्याची इच्छा करावी,॥ ४९८॥ त्याप्रमाणे विषयापासून होणारे जे सुख आहे ते सुख नव्हे, परमदु:ख होय; पण काय करावे? मूर्ख लोक विषयसुख भोगल्यावाचून राहत नाहीत.॥ ४९९॥ किंवा आपले मस्तक तोडून ते जसे पायाला झालेल्या क्षतावर बांधावे, त्याप्रमाणे या मृत्युलोकातील सर्व विषयसुख आहे.॥ ५००॥
गूढार्थदीपिका—तैसें मृत्युलोकींचें भलें। आहे आघवें—दु:खानेच दु:खाचा परिहार करून नाहीशा झालेल्या दु:खाचे मनुष्य सुख मानतो; परंतु त्याबरोबर दुसरे दु:ख ओढवून घेतले हे तो लक्षात घेत नाही. जसे ज्वर जाण्याकरिता कडू औषध पिण्याचे दु:ख सहन करावे लागते, गळूपासून होणारे दु:ख नाहीसे करण्याकरिता शस्त्राने कापण्याचे दु:ख सहन करावे लागते.
म्हणोनि मृत्युलोकीं सुखाची कहाणी।
ऐकिजेल कवणाचिये श्रवणीं। कैंची सुखनिद्रा आंथरुणीं। इंगळांच्या॥ ५०१॥
जिये लोकींचा चंद्र क्षयरोगी। जेथ उदय होय
अस्तालागीं। दु:ख लेऊनि सुखाची आंगी। सळित जगातें॥ ५०२॥
जेथ मंगळाचिया अंकुरीं। सवेंचि अमंगळाची पडे पारी।
मृत्यु उदराचिया परिवरीं। गर्भ गिंवसी॥ ५०३॥
जें नाहीं तयातें चिंतवी। तंव तेंचि नेईजे गंधर्वीं।
गेलियाची कवणे गावीं। शुद्धी न लगे॥ ५०४॥
अर्थ—म्हणून मृत्युलोकात सुखाची वार्ता कोणाला ऐकायला सापडत नाही. विंचवांच्या अंथरुणावर निजल्यास सुखाने झोप कशी लागणार?॥ ५०१॥ ज्या मृत्युलोकातील चंद्र क्षयरोगाने (कृष्णपक्षात त्याची एक एक कला क्षीण होते) पछाडला आहे, जेथे सूर्य मावळण्याकरिताच उगवतो आणि जेथे दु:ख हे सुखाचा अंगरखा घालून लोकांना छळते (विषयसुख वरून गोड वाटले तरी परिणामी दु:खच असते),॥ ५०२॥ ज्या मृत्युलोकात मंगलाचा उदय होतो न होतो तोच त्यावर अमंगलाची झडप पडते व उदरातील गर्भाशयात असलेल्या गर्भालादेखील मरण येते.॥ ५०३॥ मृत्युलोकात जे होणे शक्य नाही, ते जीवाला असावेसे वाटते, पण असे मनोरथ करीत असताच ते सर्व अदृश्य होते व कोठे गेले याचा पत्ताही लागत नाही.॥ ५०४॥
अगा गिंवसितां आघविया वाटीं। परतलें पाउलचि नाहीं किरीटी।
सैंघ निमालियांचिया गोष्टी। तियें पुराणें जेथिंचीं॥ ५०५॥
जेथींचिये अनित्यतेची थोरी। करितया ब्रह्मयाचे आयुष्यवेरी।
कैसें नाहीं होणें अवधारीं। निपटुनियां॥ ५०६॥
ऐसी लोकींची जिये नांदणुक। तेथ जन्मले आथि जे लोक।
तयांचिये निश्चिंतीचें कौतुक। दिसत असे॥ ५०७॥
पैं दृष्टादृष्टाचिये जोडी-। लागीं भांडवल न सुटे कवडी।
जेथ सर्वस्वें हानि तेथ कोडी। वेंचिती गा॥ ५०८॥
जो बहुवे विषयविलासें गुंफे। तो म्हणती उवाईं पडिला सांपें।
जो अभिलाषभारें दडपे। तयातें सज्ञान म्हणती॥ ५०९॥
जयांचें आयुष्य धाकुटें होय। बळ प्रज्ञा जिरोनि जाय।
तयाचे नमस्कारिती पाय। वडिल म्हणुनी॥ ५१०॥
जंव जंव बाळ बळिया वाढे। तंव तंव भोजें नाचती कोडें।
आयुष्य निमालें आंतुलियेकडे। ते ग्लानीचि नाहीं॥ ५११॥
जन्मलिया दिवसदिवसें। हों लागे काळाचेयाचि ऐसें।
कीं वाढती करिती उल्हासें। उभविती गुढिया॥ ५१२॥
अगा मर हा बोल न साहती। आणि मेलिया तरी रडती।
परी असतें जात न गणिती। गहिंसपणें॥ ५१३॥
दर्दुर सापें गिळिजतु आहे उभा। कीं तो मासिया वेंटाळी जिभा।
तैसे प्राणिये कवणे लोभा। वाढविती तृष्णा॥ ५१४॥
अहा कटकटा हें वोखटें। इये मृत्युलोकींचें उफराटें।
एथ अर्जुना जरी अवचटें। जन्मलासी तूं॥ ५१५॥
तरी झडझडोनि वाहिला निघ। इये भक्तीचिये वाटे लाग।
जिया पावसी अव्यंग। निजधाम माझें॥ ५१६॥
अर्थ—बा अर्जुना! सर्व मार्गांनी शोध केला तरी परत आलेल्या माणसाची पाउले दिसत नाहीत व ज्या मृत्युलोकातील पुराणे म्हणजे मेलेल्या माणसांच्या कथा होत.॥ ५०५॥ हा संसार इतका अनित्य आहे की सृष्टी उत्पन्न करणाऱ्या ब्रह्मदेवाच्या आयुष्यापर्यंत ती अनित्यता गेली आहे—म्हणजे तोही अनित्यच आहे. येथील पदार्थ इतका अनित्य आहे की, तो नाहीसा होतो, तो नि:शेष नाहीसा होतो—म्हणजे सर्व काल्पनिक आहे, असा अर्थ.॥ ५०६॥ अशी या मृत्युलोकातील जीवांची स्थिती आहे. त्या मृत्युलोकात जन्मून जे नित्य अशा परमेश्वरप्राप्तीविषयी निश्चिंत राहतात, त्यांच्या निश्चिंतपणाचे आश्चर्य वाटते.॥ ५०७॥ ऐहिक व पारलौकिक सुखाची प्राप्ती जेणेकरून होईल, अशाकरिता आपल्या भांडवलातून एक कवडीही खर्चण्यास तयार होत नाहीत, पण जे केल्याने पुढे सर्वस्वी अहित होणार, अशा कामाकरता मात्र कोटॺवधी द्रव्य खर्च करतात.॥ ५०८॥ जो अत्यंत भोगासक्त असतो, त्याला सध्या सुखात आहे असे म्हणतात. विषयसुखाचा अत्यंत हव्यास धरून नाना प्रकारचे प्रयत्न करणाऱ्याला अत्यंत व्यवहारकुशल म्हणतात.॥ ५०९॥ ज्यांचे आयुष्य कमी होत आहे व इंद्रिये, देह, वाणी यांचे सामर्थ्य नाहीसे होत आहे, त्याला वडील म्हणून त्याच्या पायावर डोके ठेवतात.॥ ५१०॥ मूल जो जो मोठे होत जाते तो तो आनंदाने नाचतात; पण एक एक दिवस त्याचे आयुष्य कमी होत जात आहे, याची त्यांना खंती वाटत नाही.॥ ५११॥ जन्मल्यापासून जसे जसे दिवस जातात, तसा तसा प्राणी काळाच्या अधिकाधिक स्वाधीन होत जातो, पण गुढॺा वगैरे उभारून, त्याचा वाढदिवस साजरा करतात.॥ ५१२॥ बा अर्जुना! काय सांगावे! कोणी मर म्हटले तर ते सहन होत नाही आणि मेल्याबरोबर तर रडतातच, पण असलेले आयुष्य निघून जात आहे, हे मूर्खपणामुळे जाणत नाहीत.॥ ५१३॥ ज्याप्रमाणे साप बेडकाला धरतो, तरीपण तो माशांना जिभेने पकडून खात असतो, त्याप्रमाणे काळाच्या जबडॺात असलेले मनुष्यप्राणी कोणत्या लाभाकरता विषयवासना वाढवतात हे काही समजत नाही.॥ ५१४॥ अरेरे! मृत्युलोकातील मनुष्यप्राण्याची ही उलटी रीत अत्यंत घातक आहे. अर्जुना, येथे दैववशात जरी तू जन्मला असलास,॥ ५१५॥ तरी या संसारचक्रातून अंग झाडून बाहेर निघ व माझ्या भक्तिमार्गाला लाग. या भक्तिमार्गाने माझ्या दु:खादिदोषरहित अशा शुद्धस्वरूपाला प्राप्त होशील.॥ ५१६॥
गूढार्थदीपिका—जिया पावसी अव्यंग। निजधाम माझें—सर्वोपाधिरहित, पूर्ण, निर्विकल्प असे जे भगवंताचे जाणीवरहित केवळ सच्चिदानंदमात्र सगुणस्वरूप तेच अव्यंग निजधाम होय. एका भक्तीनेच या स्वरूपाची प्राप्ती होते.
(श्लोक-३४)
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।
मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायण:॥ ३४॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेराजविद्याराजगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्याय:॥ ९॥
अर्थ—अर्जुना! आपले मन मद्रूप कर म्हणजे विषयाचे ध्यान मनात न ठेवता माझेच ध्यान असू दे. माझेच प्रेम कर व सर्व कर्मे मत्प्रीत्यर्थ करून, ती मलाच अर्पण कर. सर्वत्र मलाच नमस्कार कर. अशाप्रमाणे माझ्या परायण होऊन माझ्या ठिकाणी तुझे मन स्थिर झाले असता सर्व भूतांचा आत्मा जो मी, त्या मला प्राप्त होशील.॥ ३४॥
गूढार्थदीपिका—प्रत्येक मार्गात काही तरी गुह्य असतेच व ते त्या मार्गातील निष्णात लोकांकडून, त्या मार्गातील अधिकाऱ्यालाच सांगितले जाते. वेदांतशास्त्रांतही परब्रह्म अत्यंत गुह्य वस्तू आहे. तिचे परोक्षज्ञान शास्त्राद्वारे सर्वांनाच करून दिले जाते, पण अपरोक्षज्ञान मात्र शमादिसाधनसंपन्न अधिकाऱ्यालाच करून दिले जाते; म्हणून ते गुह्यच म्हटले जाते. त्यातही आत्मा परमप्रेमास्पद असल्यामुळे परमप्रेमास्पद आत्म्याचे प्रेम, हे सर्व गुह्यांतील गुह्य आहे. “ब्रूयु: स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत” हे भक्तिरूप गुह्य, भक्तिप्रेमसंपन्न श्रीगुरु, भगवत्प्राप्तीची आवड असलेल्या शिष्यालाच सांगतात. येथे भगवान श्रीकृष्ण आपली परमप्रेमरूप भक्ती संपादन करण्याचे-म्हणजे एकांतधर्माचे-गुह्य आपल्या प्रेमळ भक्त अर्जुनाला सांगत आहेत.
तूं मन हें मीचि करीं। माझिया भजनीं प्रेम धरीं।
सर्वत्र नमस्कारीं। मज एकातें॥ ५१७॥
अर्थ—तू आपले मन मीच कर, माझ्या भजनात प्रेमाने तुझे चित्त रंगू दे. माझा प्रेमळ भक्त हो. पदार्थमात्राला मी समजून नमस्कार कर.॥ ५१७॥
गूढार्थदीपिका—तूं मन हें मीचि करीं—“ज्याचें जया ध्यान। तेंचि होय त्याचें मन” या तुकाराम महाराजांच्या वचनाप्रमाणे तू आपले मन मीच कर, असे जे भगवंतांनी अर्जुनाला सांगितले आहे, त्याचा अर्थ माझेच ध्यान कर,माझ्याहून इतर वस्तूची कधी कल्पनाच करू नकोस, असा होतो. सगुण भगवंताच्या प्राप्तीला ध्यान हेच मुख्य कारण आहे.
माझिया भजनीं प्रेम धरीं—ध्यानरूप क्रियेने भगवंताच्या स्वरूपाचे ध्यान केले असता “मी भगवंताचे ध्यानकरतो” अशी भावना त्या ध्यानात राहते, त्यामुळे भगवंताच्या मूर्तीचा सचेतन अनुभव येणे कठीण असते; पण प्रेमाने भजन करण्यात ध्यानक्रियेचा विसर पडत असल्यामुळे सप्रेम भजनाने भगवंताच्या सचेतन मूर्तीचा सुलभ अनुभव येतो. ते ध्यान दृढ होण्याकरता भगवंताने ‘आपले नामसंकीर्तन व गुणलीलासंकीर्तन अत्यंत प्रेमाने केले पाहिजे’ हे गुह्य सांगितले आहे.
सर्वत्र नमस्कारीं। मज एकातें—भगवंताचे ध्यान दृढ होण्याकरिता मनात दुसऱ्या पदार्थांची कल्पनाच येता कामा नये. ती येऊ नये म्हणूनच भगवंतांनी “सर्वत्र नमस्कारीं। मज एकातें” म्हणजे सर्व वस्तूंच्या ठिकाणी माझी भावना करून व तेथे अत्यंत नम्रता धारण करून नमस्कार कर असा अत्यंत नम्रभाव धारण करण्यास सांगितले आहे. नम्रभावाने जीव देहाहंकारावर आरूढ होत नसल्यामुळे भगवंताचे ध्यान नाहीसे होत नाही व भगवत्प्रेमही वाढते. देहाहंकारावर आरूढ झाल्यामुळेच भगवंताचा विसर पडतो.
माझेनि अनुसंधानें देख। संकल्प जाळणें नि:शेख।
मद्याजी चोख। याचि नांव॥ ५१८॥
अर्थ—माझ्या ठिकाणी चित्त ठेवून व माझी प्राप्ती व्हावी, असा संकल्प करून विषयप्राप्तीचा संकल्प नि:शेष जाळून टाक. हेच माझे यजन होय.॥ ५१८॥
गूढार्थदीपिका—मागील ओवीत सांगितलेली भगवद्भावना पदार्थमात्रावर होण्याकरता परमेश्वरावाचून कोणत्याही लोकातील विषयसुखाच्या प्राप्तीच्या इच्छेने कर्म करता कामा नये. हे गुह्यच भगवंतांनी या ओवीत प्रगट केले आहे.
ऐसा मियां आथिला होसी। तेथ माझियाचि स्वरूपा पावसी।
हें अंत:करणींचे तुजपासीं। बोलिजत असें॥ ५१९॥
अगा अवघिया चोरिया आपुलें। जें सर्वस्व आम्हीं असे ठेविलें।
तें पावोनि सुख संचलें। होऊनि ठासी॥ ५२०॥
ऐसें सांवळेनि परब्रह्में। तेणें भक्तकामकल्पद्रुमें।
बोलिलें श्रीआत्मारामें। संजयो म्हणे॥ ५२१॥
अर्थ—याप्रमाणे तुझे अंत:करण माझ्या प्राप्तीने संपन्न होईल व त्यामुळे माझ्या स्वरूपाला पावशील. अर्जुना! हे मी आपल्या मनातील गुह्य तुझ्यापाशी सांगत आहे.॥ ५१९॥ बा अर्जुना! तुम्हा भक्तांकरिताच म्हणून कर्मी, योगी, ज्ञानी या सर्वांपासून चोरून ठेविलेले किंवा कोणालाही कधी न सांगितलेले हे गुपित तुला प्राप्त होऊन तू अखंड सुखाकार होऊन राहशील.॥ ५२०॥ संजय म्हणतो, राजा! भक्तांचा कल्पतरू, स्वरूपी रमणारा आणि सावळा असा जो पूर्णब्रह्म भगवान श्रीकृष्ण, तो याप्रमाणे अर्जुनाला बोलला.॥ ५२१॥
गूढार्थदीपिका—सांवळेनि परब्रह्में—उपनिषदादी वेदांतग्रंथांतून सर्वत्र “ब्रह्म” हा शब्द ब्रह्मरूप नसलेल्या, पण ब्रह्मभावना करायला सांगितलेल्या पदार्थाच्या ठिकाणी योजिलेला असून “परब्रह्म” हा शब्द मात्र मुख्य अशा पूर्ण ब्रह्माच्या ठिकाणीच योजिलेला आहे.
येथे माउलींनी “सावळेनि परब्रह्में” या शब्दांनी श्रीकृष्णस्वरूपाचे पूर्णब्रह्मत्व आणि ‘आत्मारामें’ या शब्दाने त्याचे निर्गुण आत्मस्वरूपाशी अत्यंत ऐक्य दाखविले आहे.
अहो ऐकिजत असे कीं अवधारा। तंव इया बोला निवांत म्हातारा।
जैसा म्हैसा नुठी कां पुरा। तैसा उगाचि असे॥ ५२२॥
तेथ संजयें माथा तुकिला। अहा अमृताचा पाउस वर्षला।
कीं हा एथ असतुचि गेला। सेजिया गांवा॥ ५२३॥
तऱ्ही दातार हा आमुचा। म्हणोनि हें बोलतां मैळेल वाचा।
काय कीजे ययाचा। स्वभावचि ऐसा॥ ५२४॥
परी बाप भाग्य माझें। जे वृत्तांत सांगावयाचेनि व्याजें।
कैसा रक्षिलों मुनिराजें। श्रीव्यासदेवें॥ ५२५॥
येतुलें हें वाड सायासें। जंव बोलत असे दृढमानसें।
तंव न धरवेचि आपुलिया ऐसें। सात्त्विकें केलें॥ ५२६॥
चित्त चाकाटलें आटु घेत। वाचा पांगुळली जेथिंची तेथ।
आपादकंचुकित। रोमांच आले॥ ५२७॥
अर्धोन्मीलित डोळे। वर्षताति आनंदजळें।
आंतुलिया सुखोर्मीचेनि बळें। बाहेरि कांपे॥ ५२८॥
पैं आघवांचि रोममूळीं। आली स्वेदकणिका निर्मळी।
लेईला मोतियांची कडियाळी। आवडे तैसा॥ ५२९॥
ऐसा महासुखाचेनि अतिरसें। जेथ आटणी हों पाहे जीवदशे।
तेथ निरोविलें व्यासें। तें नेदीच हों॥ ५३०॥
आणिक श्रीकृष्णाचें बोलणें। घोंकरी आलें श्रवणें।
कीं देहस्मृतीचा तेणें। वापसा केला॥ ५३१॥
तेव्हां नेत्रींचें जळ विसर्जी। सर्वांगींचा स्वेद परिमार्जी।
तेवींचि अवधारा म्हणे हो जी। धृतराष्ट्रातें॥ ५३२॥
आतां श्रीकृष्णवाक्यबीजनिवाड। आणि संजय सात्त्विकाचा बिवड।
म्हणोनि श्रोतयां होईल सुरवाड। प्रमेयपिकाचा॥ ५३३॥
अहो अळुमाळ अवधान देयावें। येतुलेनि आनंदाचे राशीवरी बैसावें।
बाप श्रवणेंद्रियां दैवें। घातली माळ॥ ५३४॥
म्हणोनि विभूतींचा जो ठावो। अर्जुना दावील सिद्धांचा रावो।
तो ऐका म्हणे ज्ञानदेवो। निवृत्तीचा॥ ५३५॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां नवमोऽध्याय:॥ ९॥
अर्थ—राजा धृतराष्ट्रा! ऐकत आहेस ना! असे संजय म्हणाला, पण धृतराष्ट्र मात्र स्वस्थच दिसला. त्याच्या मनाला या प्रेमळ निरूपणामुळे आनंद झालेला दिसला नाही. ज्याप्रमाणे रेडा पुरामधून उठत नाही, तसा धृतराष्ट्रही पुत्रांच्या मोहात गुंतून स्तब्धच राहिला.॥ ५२२॥ ते पाहून संजयाने मान हालविली. संजय मनात म्हणतो, “अहो काय सांगावे पहा! आज येथे अमृताचा पाऊस पडला; परंतु हा म्हातारा येथे असून जवळच्या दुसऱ्या गावाला गेलेल्या माणसाप्रमाणे याच्या अंगाला या अमृताच्या पावसाचा एक थेंबही लागला नाही”,॥ ५२३॥ पण हा आपला स्वामी आहे म्हणून असे आपण त्याला म्हणणे हा वाचेला दोष होईल. काय करावे? याचा स्वभावच असा आहे.॥ ५२४॥ पण माझे मात्र थोर भाग्य खरे. धृतराष्ट्राला युद्धातील वर्तमान सांगण्याची आज्ञा करून त्या निमित्ताने सर्व मुनिश्रेष्ठ अशा श्रीगुरु भगवान व्यासांनी मला संवाद ऐकण्याचा प्रसंग आणून दिला व जन्ममरणापासून माझे रक्षण केले.॥ ५२५॥ मनाला दृढ सावरून धरून इतके मोठे भाषण संजय करीत आहे, तितक्यात प्रेमाने त्याचा अष्टसात्त्विकभाव दाटून येऊन त्याला आपले मन सावरून धरता आले नाही.॥ ५२६॥ चित्त आश्चर्याने थक्क होऊन त्याची आटणी होऊ लागली. जागच्या जागी वाणीला मौन पडले. पायापासून मस्तकापर्यंत सर्व अंगाला घाम आला.॥ ५२७॥ डोळे अर्धवट उघडे व अर्धवट लागलेले असे झाले व डोळॺांतून आनंदाश्रू वाहू लागले. आतल्या सुखाने बाहेर अंग कापू लागले.॥ ५२८॥ सर्व अंगावरील रोमरंध्रांच्या ठिकाणी घामाचे कण उमटले व संजय मोत्याची माळ घातल्याप्रमाणे दिसू लागला.॥ ५२९॥ याप्रमाणे अंत:करणात झालेल्या अत्यंत सुखाने त्याच्या जीवदशेची आटणी होऊ पाहत होती—म्हणजे त्याला समाधिच लागायची-पण भगवान व्यासांनी त्या संजयाकडे जी कामगिरी सोपविली होती, तिने त्याला समाधी लागू दिली नाही॥ ५३०॥ आणि वर श्रीकृष्णाचे बोलणे घों घों करीत कानावर आल्यामुळे संजयाला परत देहस्मृती होऊन तो देहावर आला.॥ ५३१॥ तेव्हा त्याने डोळे पुसले. सर्वांगाला आलेला घाम पुसला व धृतराष्ट्राला, राजा! ऐक, असे म्हणू लागला.॥ ५३२॥ आता भगवान श्रीकृष्णाचे वचन हेच कोणी शुद्ध निवडलेले बी आणि हा सत्त्वगुणरूप खताने खतविलेली जमीन होय; म्हणून श्रोत्यांना वेदांतांतील सिद्धांतरूपी प्रमेयाच्या पिकाचा उत्तम लाभ होईल.॥ ५३३॥ अहो श्रोतेजन! सहज थोडे निरूपणाकडे लक्ष द्याल, तर आनंदाच्या राशीवर बसाल, असे निरूपण श्रवणेंद्रियाला मिळणार, तेव्हा भाग्यानेच या श्रवणेंद्रियाला माळ घालून वरिले आहे.॥ ५३४॥ सर्व सिद्धांचा राजा भगवान श्रीकृष्ण आता अर्जुनाला आपल्या विभूती जाणण्याची स्थाने सांगणार आहे, म्हणून श्रीनिवृत्तिनाथांचे ज्ञानदेव श्रोत्यांना ऐकण्याची विनंती करतात.॥ ५३५॥
श्रीमत्सद्गुरु श्रीज्ञानेश्वरमहाराजविरचित श्रीज्ञानेश्वरीतील नवव्या अध्यायाचा अनुवाद पुरा झाला, तो श्रीगुरुचरणी समर्पण असो.
समारोप
भगवान श्रीकृष्णांनी मुख्यत: ज्या एकांतधर्माचा किंवा भक्तिमार्गाचा आपल्या प्रेमळ भक्त अर्जुनाला उपदेश केला, त्याचेच या अध्यायात सविस्तर निरूपण आलेले आहे. ज्या रामकृष्णादी सगुण विग्रहाची भक्ती केली जाते ते रामकृष्णादी सगुणविग्रह पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहेत, हेच भगवंतांनी अर्जुनाला येथे समजावून दिले.
मागे सातव्या अध्यायात, नामरूपात्मक प्रपंच, मायेने म्हणजे भ्रमाने भासतो असे सांगितले आहे. तो नामरूपात्मक प्रपंचाचा भ्रम, ज्याप्रमाणे दोरीवर सर्प भासतो, त्याप्रमाणे निरुपाधिक स्थितीतच स्वभावशक्तीने, नामरूपाने प्रगट झालेल्या परब्रह्मावर भासतो; म्हणून प्रपंच सत्य नाही व अज्ञानी जीव त्याच्या उत्पत्त्यादी कर्मांचे कर्तृत्व मजकडे देत असला तरी मी त्या कर्माचा कर्ता होत नाही. प्रपंच सत्य आहे, परमेश्वर त्याची उत्पत्ती, स्थिती, लय करतो हे सर्व देखील अज्ञानभ्रमामुळे वाटते. भ्रमाने भासलेल्या कार्यवस्तूचा मुळच्या यथार्थ वस्तूशी काहीही संबंध नसतो. ही अज्ञानभ्रांती आहे, तोपर्यंतच प्रपंचाचे उत्पत्तिनाश भासत राहतात आणि त्या प्रपंचाला अधिष्ठानभूत असलेला मी उदासीनाप्रमाणे साक्षीस्वरूप असतो. हे माझे साक्षीपण जीवाच्या कल्पनेनुसार त्याला प्रपंच भासविण्याला निमित्तमात्र होते. एवढॺानेच माझ्या अधिष्ठानावर भासणाऱ्या भ्रमरूप प्रपंचाचे उपादान व निमित्त कारण मी आहे असे जीव समजतो. वास्तविक हा सर्व अज्ञानभ्रांतीचा परिणाम आहे. या भ्रांतीने मोहित होऊन मला प्रपंचाप्रमाणे पांचभौतिक समजून जीव माझा अनादर करतात.
माझा हा सगुणविग्रह, प्रपंचाला अधिष्ठानभूत असणाऱ्या व्यापक अशा सर्वनामरूपात्मक विग्रहाप्रमाणे निरुपाधिकच आहे, हे अज्ञानभ्रांतीमुळे जीव जाणत नाही. मला प्रपंचाप्रमाणे भौतिक समजून माझा अनादर करतो व माझे प्रेमभजन करीत नाही. पण माझ्या सगुणस्वरूपाचा अनादर करणारे हे जीव राक्षसी किंवा आसुरी प्रकृतीचे असतात. त्यांचे ज्ञान, कर्म वगैरे सर्व काही परमार्थदृष्टीने निरर्थक असतात.
महात्मे पुरुष मात्र माझ्या सगुणस्वरूपाचे पूर्णब्रह्मत्व जाणून माझे अत्यंत प्रेमाने व सर्वभावाने भजन करतात. ते माझे अखंड नामस्मरण करून माझे गुण व लीला गातात. माझ्या प्राप्तीकरिता इंद्रिये व मन यांचा निरोध करून माझ्या ध्यानाने मद्रूप होतात आणि या नामरूपात्मक प्रपंचात माझ्यावाचून दुसरी वस्तूच नाही, सर्व नामरूपाने मीच नटलो आहे, असे समजून वस्तुमात्राला नमन करतात. असे हे अत्यंत निरभिमान होऊन मद्रूप झालेले महात्मे माझ्या भजनाने आपण तरून जाऊन दुसऱ्यालाही तारतात.
दुसरे कित्येक पुरुष माझे ज्ञानाने यजन करतात. मीच एक सत्य असून बाकी सर्व खोटे आहे अशा ज्ञानाने भजन करणे किंवा एक परमात्मा असून तोच देवतारूपाने नटला आहे अशी भावना ठेवून देवतेंचे यजन करणे, अथवा सर्व भगवंतच आहे अशा ज्ञानाने सर्वत्र ब्रह्मभावना करणे, असे ज्ञानाने यजन करण्याचे तीन प्रकार आहेत. सर्वत्र सर्वरूपाने मीच असल्यामुळे खरोखर माझी प्राप्ती अत्यंत सुकर आहे, पण हे ज्ञान नसल्यामुळे माझी प्राप्ती जीवांना दुष्कर झाली आहे. ते माझ्या प्राप्तीची इच्छा न करता स्वर्गांतील विषयभोगाच्या इच्छेने नाना प्रकारचे यज्ञ करतात व जन्ममरणाची परंपरा भोगतात.
माझे अनन्यचित्ताने भजन करणाऱ्या पुरुषांच्या योगक्षेमाची सर्व काळजी मीच वाहतो. दुसऱ्या देवतेंचे यजन करणे हेही माझेच यजन होत असले तरी माझ्या प्राप्तीकरिता जसे यजन व्हायला पाहिजे तसे यजन ते होत नाही, म्हणून ते मला प्राप्त होत नाहीत. देवतादिकांचे यजन करणारे देवतादिकांनाच प्राप्त होतात व माझे साक्षात यजन करणारे मला प्राप्त होतात.
माझे यजन करणे अत्यंत सोपे आहे. मी एका प्रेमाशिवाय इतर उपचारांनी संतुष्ट होत नाही. म्हणून अर्जुना! तू जे करशील, जे भोगशील, जे हवन करशील किंवा जे तप करशील ते सर्व साक्षात मला प्रेमाने समर्पण करीत जा. असे मला समर्पण केल्याने, पापपुण्यरूप कर्माने तू बद्ध होणार नाहीस. सर्व कर्मांपासून मुक्त राहशील व मला प्राप्त होशील. अंतर्यामीरूपाने सर्व भूतांच्या ठिकाणी मी व्याप्त असल्यामुळे मला कोणी प्रिय नाही किंवा द्वेष्यही नाही. पण माझी प्रेमभक्ती करणारे माझ्या ठिकाणी असतात व मी त्यांच्या ठिकाणी असतो.
कर्मपतित म्हणजे शास्त्रनिषिद्ध आचरणाने पतित झालेल्या दुराचारी पुरुषांनीही माझी अनन्यभावाने भक्ती केल्यास ते त्या प्रेमभक्तीने शीघ्र सन्मार्गाला लागतात व सन्मार्गाला लागून साधू होतात. म्हणून अर्जुना, परम दुराचारी असला तरी माझा भक्त जन्ममरणरूपी संसारात न सापडता मलाच प्राप्त होतो.
तसेच जातिपतित म्हणजे निकृष्ट जातीत जन्मलेले अंत्यजादी देखील माझ्या भक्तीने मुक्त होतात. मग सत्कर्मनिरत व सर्व जातीत पूज्य असलेले ब्राह्मण आणि राजर्षी माझ्या भक्तीने परमपदाला प्राप्त होतात, हे काय सांगायला हवे?
अर्जुना! तू आपल्या पूर्वकर्माने नाशिवंत व दु:खदायी संसारात जन्माला आला आहेस, तेव्हा त्यातून सुटण्याकरिता माझे प्रेमाने भजन कर. चित्तांत अखंड माझे ध्यान असू दे. सर्वत्र माझी भावना करून मला सर्वत्र नमस्कार करीत जा. अशा रितीने तुझी इंद्रिये, मन, बुद्धॺादिक माझ्या ठिकाणी लागून तू मत्परायण झाला असता मला प्राप्त होशील.
अशा रितीने नवव्या अध्यायात सर्व गुह्यांत श्रेष्ठ असलेले सगुणभगवंताचे पूर्णब्रह्मत्व आणि भगवद्भक्तीचा अगाध महिमा या दोन गोष्टी भगवंतांनी अर्जुनाला सांगितल्या आहेत.
॥ श्रीमत्सद्गुरु श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु॥
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय दहावा
अवतरणिका—मागील अध्यायात “इये भक्तीचिये वाटे लाग। जिया पावसी अव्यंग। निजधाम माझें” माझ्या सगुणस्वरूपाची प्रेमभक्ती केली असता, माझे निजधाम जे पूर्ण ब्रह्मस्वरूप, त्याला तू तत्काळ प्राप्त होशील म्हणजे मुक्त होशील, असे भगवंतांनी शेवटी नवव्या अध्यायात सांगितले; पण मुक्ती ही, नित्य, बुद्ध, शुद्ध, मुक्त, सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान, जगत् उत्पत्तिस्थितिलय करणारे असे जे कारणब्रह्म, याच्याशी ऐक्य पावले असताच होते, असा ब्रह्मसूत्रात सिद्धांत केला असताना, नामरूपाने व्यक्त झालेल्या कार्यरूप अशा सगुणस्वरूपाच्या भक्तीने, परब्रह्माची साक्षात् प्राप्ती होऊन जीव तत्काळ मुक्त होणे कसे शक्य आहे, अशी अर्जुनाच्या मनात शंका आली. ती जाणून, माझे सगुण श्रीकृष्णस्वरूपही कारणब्रह्म किंवा पूर्ण परब्रह्मच आहे-कार्य ब्रह्म नाही-म्हणून माझ्या भक्तीने माझ्याशी ऐक्य पावून जीव तत्काळ मुक्त होतो, हेच या अध्यायात भगवंतांनी सांगितले आहे.
महाभारताचे टीकाकार श्री नीळकंठाचार्य यांनीही, “न कार्यत्वादनित्योऽयं नंदनंदनविग्रह:। औपचाराद्धि कार्यत्वं तत्र पौराणिका जगु:” भगवंताचे श्रीकृष्णस्वरूप नामरूपाने व्यक्त झाल्यामुळे कार्यब्रह्मरूप आहे व ते अनित्य आहे असे नाही-म्हणजे ते नित्य कारणब्रह्मस्वरूपच आहे—पुराणांनी औपचारिकरीत्याच श्रीकृष्णविग्रहाला कार्यरूप म्हटले आहे, वास्तविक नाही, असे महाभारतावरील टीकेच्या उपोद्घातात म्हटले आहे.
नमो विशदबोधविदग्धा। विद्यारविंदप्रबोधा।
पराप्रमेयप्रमदा-। विलासिया॥ १॥
अर्थ—स्पष्ट ब्रह्मबोध करून देण्यात निपुण असणारे, ब्रह्मविद्यारूपी कमलाला विकसित करणारे, पराविद्येचे प्रमेय जे परब्रह्म-तीच कोणी स्त्री-तिच्याशी विलास करणारे, अशा तुम्हांला, हे श्रीगुरो! माझा नमस्कार असो.॥ १॥
गूढार्थदीपिका—विशदबोधविदग्धा—‘बोध’ या शब्दाने, येथे परब्रह्माचा बोध विवक्षित आहे. तो परोक्ष व अपरोक्ष असा दोन प्रकारचा आहे. परोक्षबोध म्हणजे सर्वसंशयनिवृत्तिपूर्वक ब्रह्मस्वरूपाचे ज्ञान होणे आणि अपरोक्षबोध म्हणजे आपल्या ठिकाणीच ते स्वरूप मी आहे, असा अनुभव येणे. हा दोन्ही प्रकारचा ब्रह्मबोध श्रीगुरुच्या साहाय्यावाचून केवळ स्वतंत्र बुद्धीने होऊ शकत नाही.
परोक्षज्ञानही श्रीगुरुपासूनच प्राप्त होते, असे सुंदरदासांनीही “शब्द सुनाय संदेह मिटावत। सुंदर वाणी गुरुकी बलिहारी” (सुंदरविलास) या पंक्तीने दाखविले असून “शास्रज्ञोऽपि स्वातंत्र्येण ब्रह्मज्ञानान्वेषणं न कुर्यात्” असे आचार्यही म्हणतात हे मागे सांगितलेच आहे. म्हणून परोक्ष व अपरोक्ष असे दोन्ही प्रकारचे ज्ञान करून देण्यात श्रीगुरुच निपुण असतात, असे येथे “विशदबोधविदग्धा” या पदाने माउलींनी श्रीगुरुचे वर्णन केले आहे.
विद्यारविंदप्रबोधा—त्याचप्रमाणे श्रीगुरुच्या कृपेनेच आत्मबोध सदा तेजस्वी राहतो. शिष्याच्या अविनीतत्वादिदुर्गुणांमुळे श्रीगुरु त्याविषयी उदास झाल्यास, शिष्याचा अपरोक्ष बोधही नाहीसा होऊन त्याच्या हाती नुसता अभिमानच शिल्लक राहतो, असे “जयाचेनि सावाये। जीव ब्रह्म उपर लाहे। ब्रह्म तृणातळीं जाये। उदासे जेणें” (अमृ. प्र. २-१६) या ओवीत माउलींनी सांगितले आहे. म्हणून श्रीगुरुला “विद्यारविंदप्रबोधा” हे विशेषण दिले आहे.
पराप्रमेयप्रमदाविलासिया—“परा यया तदक्षरमधिगम्यते” (मुं. उ. १-१-५). परा म्हणजे पराविद्या. (तिचे वर्णन मागे आलेच आहे).
प्रमेय म्हणजे तिच्या योगाने कळणारे ब्रह्मतत्त्व-हीच कोणी प्रमदा म्हणजे स्त्री-तिच्या ठिकाणी रममाण होणारा.
संत, सर्व अवस्थेत परब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणीच स्थित असतात, असा भाव.
नमो संसारतमसूर्या। अप्रतिमपरमवीर्या।
तरुणतरतुर्या-। लालनलीला॥ २॥
अर्थ—जे अज्ञानरूपी अंधकाराचा नाश करणारे सूर्य आहेत, उपमा देता येणार नाही असे जे अगाध सामर्थ्यवान आहेत, तरुण म्हणजे उत्पत्तिनाशरहित व तरुणतर म्हणजे प्रयत्नावाचून अखंड कायम राहणाऱ्या अशा तुर्यावस्थेचे जे पालन करण्याची लीला करणारे आहेत, अशा श्रीगुरो! तुम्हांला नमस्कार असो.॥ २॥
गूढार्थदीपिका—संसारतमसूर्या—ज्याप्रमाणे सूर्याच्या ठिकाणी अंधकार कधीच राहत नाही, तसेच त्याच्या सर्वत्र असलेल्या प्रकाशामुळे दुसऱ्यालाही कोठे अंधकार दिसत नाही, त्याप्रमाणे ज्याच्या ठिकाणी संसाररूपी अंधकार मुळीच नसून, जे दुसऱ्याचा संसाररूपी अंधकारही समूळ नाहीसा करून, त्याला प्रकाशरूप करून सोडतात.
अप्रतिम—“न तस्य प्रतिमा अस्ति” (श्वे. उ. अ. ४-१९) या श्रुतीचा अर्थ, आचार्यांनी “याच्यासारखा दुसरा पदार्थ नसल्यामुळे त्याला प्रतिमा म्हणजे उपमा देता येत नाही”, असा केला आहे, म्हणून ‘अप्रतिम’ याचा अर्थ अनुपमेय असा आहे.
परमवीर्या—भगवंताचे जे अगाध सामर्थ्य असते, तेच भगवदैक्यामुळे संतांचेही असते; म्हणून सद्गुरुला ‘परमवीर्या’ असे म्हटले आहे.
तरुणतरतुर्या—“जाणे ब्रह्म जाणे माया। जाणे अनुभवाच्या ठाया। ते एक जाणावी तुर्या। सर्वसाक्षिणी” (दास. द. ७ स. ४) ज्या अवस्थेत, ब्रह्म, माया, अनुभव हे तिन्ही जाणले जातात, तिला ‘तुर्या’ अवस्था म्हणतात. हिलाच ‘साक्षी’ अवस्थाही म्हणतात.
प्रत्येक वस्तूच्या, प्रथमावस्था, मध्यमावस्था व उत्तरावस्था अशा तीन अवस्था आपण अनुभवत असतो.
प्रथमावस्थेत त्या वस्तूच्या शक्तीचा अल्प प्रादुर्भाव असतो, मध्यमावस्थेत शक्तीची पूर्णता अनुभवात येते व उत्तरावस्थेत शक्तीचा ऱ्हास होतो.
सूर्य उगवतो, तेव्हा त्याच्या प्रकाशाने संपूर्ण अंधकार नाहीसा होत नाही, त्याचप्रमाणे तो जेव्हा मावळूं लागतो तेव्हाही अंधकार सुरू होतो. पण मध्यमावस्थेत म्हणजे माध्यान्हकाळी कोठेही अंधकार राहत नाही. त्याकाळी सूर्याची, अंधकारनाश करण्याची शक्ती पूर्णपणे प्रगट असते.
तुर्यारूप साक्षी अवस्था किंवा ज्ञानावस्था हीही तरुण म्हणजे पूर्ण झाली असता, अज्ञान अंधकार कोठेही उरू देत नाही. एवढेच नाही, तर ती तरुणतर असते-म्हणजे सूर्याच्या माध्यान्ह अवस्थेपेक्षा तुर्येची तरुणावस्था विशेष आहे. तो विशेष म्हणजे सूर्याची माध्यान्हकाळाची पूर्ण प्रकाशावस्था पुढे क्षीण होताना आपण पाहतो; पण तुर्येची तरुणावस्था “इयं ज्ञानकला राजन् सकृज्जाताभिवर्धते” (योगवासिष्ठ) तशीच वाढत जाते व मावळत नाही किंवा क्षीण होत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्यप्रकाशाच्या ठिकाणी दिसणारे मृगजळ, हा नुसता पाण्याचा भास आहे, खरोखर ते सूर्यप्रकाशाचे कंपन आहे असेच मनुष्याला वाटते. त्याप्रमाणे दृढज्ञानी पुरुषालाही, ज्या नामरूपाला आपण माया म्हणतो, ती नामरूपेही परब्रह्माचा विसर पाडणारी अशी मायारूप नव्हेत असा अनुभव येतो. ती तुर्यावस्था “अहं ब्रह्मास्मि” मी ब्रह्म आहे अशी व्यक्तीपुरती मर्यादित न राहता “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” अशी व्यापकस्वरूप होते.
श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी अमृतानुभव प्रकरण चार मध्ये “तैसें अज्ञान आटौनियां। ज्ञान येतें उवाया। ज्ञानाज्ञान गिळौनियां। ज्ञानचि होये॥ १५॥ असेच सांगितले आहे. म्हणूनच येथे निदिध्यासनादी प्रयत्न सुटून स्थिर होणाऱ्या तुर्यावस्थेला ‘तरुणतर’ म्हटले आहे.
लालनलीला—“अनाविष्कुर्वन्नन्वयात्” (ब्र. सू. ३-४-५०) या सूत्रामध्ये ज्ञान्यांनी प्राप्त झालेली आपली ज्ञानावस्था, तिच्या संरक्षणाचा प्रयत्न सुटून ती अखंड राहावी म्हणून, लहान मूल जसे अहंकारदंभदर्परहित राहते, त्याप्रमाणे ज्ञानाहंकार व दंभदर्परहित राहावे असे सांगितले आहे; तसे राहिले असता तुर्यावस्थेचे, प्रयत्न न करताच संगोपन होते, असे “लालनलीला” या शब्दाने माउलींनी सुचविले आहे.
नमो जगदखिलपालना। मंगळमणिनिधाना।
सज्जनवनचंदना। आराध्यलिंगा॥ ३॥
अर्थ—जे संपूर्ण जगाचे पालन करणारे आहेत, जे संपूर्ण कल्याणरूपी रत्नांचा साठा आहेत किंवा सर्व कल्याणात श्रेष्ठ असे जे आत्मकल्याणाचा साठा आहेत, जे सज्जनरूपी वनास चंदनासारखे सुगंधित करून सोडणारे आहेत, ब्रह्मादिकांना सेव्य हेच ज्यांचे चिन्ह आहे, हे श्रीगुरो! अशा तुम्हांला माझा नमस्कार असो.॥ ३॥
गूढार्थदीपिका—जगदखिलपालना—“तस्मिंस्तज्जने भेदाभावात्” या सूत्रात सांगितल्याप्रमाणे भगवान व त्यांचे भक्तजन, यांच्यात काहीही भेद नसल्यामुळे, ज्या विशेषणांनी भगवंताची स्तुती केली जाते, त्या विशेषणांनीच सद्गुरुरूपी संतांचीही स्तुती होऊ शकते; म्हणून माउलींनी येथे भगवंताला लागू होणाऱ्या “जगदखिलपालना” इत्यादी विशेषणांनी श्रीगुरुची स्तुती केली आहे.
विष्णू जिवांचे पालन करतो, पण त्यांच्या कर्मानुसारच सुख देतो आणि श्रीगुरु सर्व संसारदु:खातून सोडवून जिवांना सुखच देतात.
मंगळमणिनिधाना—परब्रह्माचा अपरोक्ष साक्षात्कार सर्वांना एकाच प्रक्रियेने होत नसतो; म्हणून शिष्याच्या अधिकारानुसार श्रीगुरु निरनिराळॺा शिष्यांना निरनिराळॺा प्रक्रिया सांगतात. या तत्त्वाला धरून सुरेश्वराचार्यांनी “यया यया भवेत्पुंसां व्युत्पत्ति: प्रत्यगात्मनि। सा सैव प्रक्रियेह स्यात् साध्वी सा चानवस्थिता”॥ ४०२॥
(सुरे. बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्य वार्तिक अ. १-४) ज्याला ज्या प्रक्रियेने आत्मसाक्षात्कार होईल, त्याला तीच प्रक्रिया योग्य होय असे म्हटले आहे. अर्थात आत्मसाक्षात्कार करून देण्यास समर्थ असलेले श्रीगुरु, आत्मसाक्षात्काराच्या अनेक प्रक्रियारूपी रत्नांची ठेव असतात, हे सिद्ध आहे व माउलींनी या सिद्धांताला धरून येथे श्रीगुरुला “मंगळमणिनिधाना” हे विशेषण लाविले आहे.
“ब्रह्मनिष्ठसाक्षात्कृत। तद्रचित जे ग्रंथ। ते नाना प्रक्रियासमन्वित। शिष्यबोधार्थ प्रगटती”॥ ४८॥
(श्रीगुलाबरावमहाराजकृत श्रीभगवद्गीतासंगति)
सज्जनवनचंदना—अरण्यात असलेले चंदनाचे झाड जसे आपल्या सभोवार असलेल्या झाडांना चंदनरूप करून सोडते, त्याप्रमाणे सज्जन म्हणजे संसारदु:खाने तप्त होऊन परमेश्वरप्राप्तीकरिता तळमळणारे जे जीव त्याच्या वनाला म्हणजे समुदायाला, श्रीगुरु आपल्यासारखेच पूर्ण परब्रह्मस्वरूप व निर्वासन असे शांत करून सोडणारे होतात.
आराध्यलिंगा—जिवाला परमपदाची प्राप्ती करून देण्याचे सामर्थ्य, एका गुरुरूपावाचून ईश्वररूपातही नसल्यामुळे श्रीगुरुच, मनुष्यापासून ब्रह्मदेवापर्यंत सर्व जिवांना आराध्य आहेत असा अर्थ.
नमो चतुरचित्तचकोरचंद्रा। आत्मानुभवनरेंद्रा।
श्रुतिसारसमुद्रा। मन्मथमन्मथा॥ ४॥
अर्थ—जे चतुरांच्या चित्तरूपी चकोराला चंद्राप्रमाणे आल्हादकारक आहेत, जे आत्मानुभवाचे राजे आहेत, श्रुतीचे सार जे ब्रह्मज्ञान, त्याचा जे समुद्र आहेत व जे कामालाही मोहून घेणारे किंवा जिंकणारे आहेत, अशा श्रीगुरुराया! तुम्हांला माझा नमस्कार असो.॥ ४॥
गूढार्थदीपिका—चतुरचित्तचकोरचंद्रा—असार अशा संसाराला सत्य समजून त्याच्या ठिकाणी आसक्त होणारा मूर्ख होय. संसार असार आहे व एक परब्रह्मच अविनाशी सुखरूप आहे; म्हणून त्याच्याच प्राप्तीचा प्रयत्न करणे योग्य, हे जो जाणतो, तोच चतुर होय.
सारभूत परमात्म्याची प्राप्ती श्रीगुरुशिवाय कल्पांतीही होत नाही. “असो जयास मोक्ष व्हावा। तेणें सद्गुरु करावा। सद्गुरुविणें मोक्ष पावावा। हें कल्पांतीं न घडे”॥ ४४॥ (दास. द. ५ स. १) म्हणूनच, चकोराला पूर्ण चंद्रापासून जसा अत्यानंद होतो, तसेच चतुर पुरुषाच्या चित्तालाही श्रीगुरुची प्राप्ती, ब्रह्मानंद देणारी असते.
ज्याप्रमाणे चंद्राच्या प्रकाशातील अमृतकण वेचण्याचे शहाणपण चकोरालाच असते, त्याप्रमाणे चतुर पुरुषाच्या चित्तालाच श्रीगुरुच्या प्राप्तीचा लाभ घेता येतो. शिष्य जर चतुर नसला, तर खऱ्या श्रीगुरुची प्राप्ती व त्या प्राप्तीचा लाभ होत नाही, असा अर्थ.
आत्मानुभवनरेंद्रा—आत्मानुभवाचा राजा म्हणजे, राजाचे सेवक जसे राजाचा हुकूम पाळतात, त्याप्रमाणे आत्मानुभवही श्रीगुरुंचा हुकूम पाळतो. जेथे श्रीगुरु त्याला पाठवतील, तेथे तो जातो. श्रीज्ञानेश्वरमाउली म्हणतात, “मोक्ष दुराराध्य कीर होय। परी तोही आराधी तुझे पाय। म्हणोनि धाडिसी तेथ जाय। पाईक जैसा” (ज्ञा. अ. ११-९९).
भगवान श्रीकृष्णच अर्जुनाचे गुरु असल्यामुळे, अर्जुनाने श्रीकृष्णाला उद्देशून जे म्हटले ते, श्रीकृष्णाच्या ईश्वररूपाकडे लक्ष देऊन म्हटले नाही, तर श्रीकृष्णाला गुरु समजून म्हटले आहे. आत्मानुभवाचा नियामक गुरु आहे, असा अर्थ. अथवा जसा राजा वैभवाने युक्त असतो, तसे श्रीगुरु आत्मानुभवसूचक लक्षणाने संपन्न असतात.
मन्मथमन्मथा—मन्मथ म्हणजे मदन. हा सर्व जगाला मोह पाडून आपल्या वश करून घेतो, पण श्रीगुरु, अशा मदनालाही आपल्या स्वाधीन ठेवणारे आहेत. जो काम कशानेही वश होत नाही किंवा जिंकला जात नाही, त्या कामाला श्रीगुरु आत्मानुभव दाखवून व आत्मप्रेम लावून जिंकतात. बुद्धीच्या पलीकडे असलेल्या आत्म्याचा अद्वैत अनुभव आला की, काम जिंकला जातो, हे मागे तिसऱ्या अध्यायात सांगितले आहे (श्लोक ४३).
नमो सुभावभजना। भवेभकुंभभंजना।
विश्वोद्भवभुवना। श्रीगुरुराया॥ ५॥
अर्थ—जे निष्काम प्रेमाने भजन करण्यास योग्य आहेत, जे संसाररूपी हत्तीचे गंडस्थल फोडणारे आहेत, जे सर्व जगताच्या उत्पत्तीला किंवा भासाला अधिष्ठानभूत आहेत, अशा श्रीगुरुनाथा! तुम्हांला नमस्कार असो.॥ ५॥
गूढार्थदीपिका—सुभावभजना—सुभाव म्हणजे निष्काम प्रेम किंवा शुद्ध प्रेम. ज्यावर प्रेम करावयाचे, त्याच्यापासून कोणत्याही सुखाच्या प्राप्तीची इच्छा न करता, केवळ त्याचे प्रेम करणे याला शुद्ध प्रेम म्हणतात. प्रत्येक पुरुषाला आपल्या आत्मस्वरूपाचे असे स्वाभाविक शुद्ध प्रेम आहे आणि आत्मा, परमात्मा व श्रीगुरु हे तिन्ही एकरूपच असल्यामुळे, श्रीगुरुही शुद्ध प्रेमाच्या भजनास योग्य आहेत, असे माउलींनी येथे म्हटले आहे.
भवेभकुंभभंजना—अशा शुद्ध प्रेमभावाने श्रीगुरुचे भजन केले असता, श्रीगुरुकृपेने संसाररूपी गजाचे गंडस्थळ फुटून संसार नाहीसा होतो-म्हणजे पुरुष पूर्ण मुक्त होतो.
विश्वोद्भवभुवना—कारण ज्याप्रमाणे दोरीवर भासणाऱ्या सर्पाच्या भासाला दोरीच आधार असते व म्हणूनच दोरी कळून, दोरीच्या आकाराचे भान झाले, की सर्प नि:शेष नाहीसा होतो, त्याप्रमाणे श्रीगुरुही, विश्वाच्या भासाला अधिष्ठान असल्यामुळेच, त्यांच्या भजनाने विश्वाचा भास नाहीसा होतो.
तुमचा अनुग्रहो गणेश। जैं आपुला दे सौरस।
तैं सारस्वतीं प्रवेश। बाळकाही आथि॥ ६॥
अर्थ—श्रीगुरुनाथा! तुमची कृपा हीच गणेश देवता होय. तिने आपला प्रसाद केला असता, अज्ञ नेणता बालक देखील सर्वविद्यापारंगत होतो.॥ ६॥
गूढार्थदीपिका—हे काही केवळ श्रीगुरुची केवळ स्तुती करावी म्हणून म्हटले नाही. भगवंताचे जे सामर्थ्य असते, तेच ज्ञानभक्तिसंपन्न श्रीगुरुचेही असते. भगवंतांनी ध्रुवाच्या कपोलाला आपल्या शंखाचा स्पर्श केल्याबरोबर ध्रुवांनी, वेदांत सांगितलेल्या सर्व अर्थांनी भरलेली अशी भगवंताची स्तुती केली; तसेच श्रीगुरुकृपेनेही शिष्य, सर्व शास्त्रात प्रवीण होऊ शकतो, पण शिष्याने एवढाच एक प्रयत्न केला पाहिजे की, आपल्या प्रेमळ, निष्कपट अंत:करणाने त्यांची सेवा करून, समभाव असलेल्या श्रीगुरुचा कृपाप्रवाह आपल्याकडे ओढून घेतला पाहिजे. मग श्रीगुरुची कृपा होऊन, माउलींनी वर्णन केल्याप्रमाणे, श्रीगुरुकृपेचा अनुभव येतो.
जी दैविकी उदार वाचा। जैं उद्देश दे नाभिकाराचा।
तैं नवरससुधाब्धीचा। थाउ लाभे॥ ७॥
जी आपुलिया स्नेहाची वागीश्वरी। जरी मुकेयातें अंगीकारी।
तो वाचस्पतीसीं करी। प्रबंधहोडा॥ ८॥
हें असो दिठी जयावरी झळके। कीं हा पद्मकर माथां पारुखे।
तो जीवचि परी तुके। महेशेंसीं॥ ९॥
एवढें जिये महिमेचें करणें। ते वाचाबळें वानूं मी कवणें।
का सूर्याचिया आंगा उटणें। लागत असे॥ १०॥
केउता कल्पतरुवरी फुलौरा। कायसेनि पाहुणेर क्षीरसागरा।
कवणें वासीं कापुरा। सुवास देवों॥ ११॥
चंदनातें कायसेनि चर्चावें। अमृतातें केउतें रांधावें।
गगनावरी उभवावें। घडे केवीं॥ १२॥
तैसें श्रीगुरुचें महिमान। आकळितें कें असे साधन।
हें जाणोनियां नमन। निवांत केलें॥ १३॥
अर्थ—अहो जी श्रीगुरुनाथा! तुम्हा देवाच्या थोर औदार्याने संपन्न असलेल्या वाणीकडून, “भिऊ नकोस” असे अभयवचन मिळाले असता, शृंगारादी नवरसरूपी अमृताच्या समुद्राचाही थांग घेता येतो.॥ ७॥ श्रीगुरुनाथा! आपले प्रेम हीच कोणी सरस्वती होय. हिने जर मुक्याचा अंगीकार केला, तर तो बृहस्पतीशी देखील ग्रंथरचनेत प्रतिज्ञेने पैज लावू शकेल.॥ ८॥ हे असो, श्रीगुरुराया! तुमची कृपादृष्टी ज्याच्यावर आपला ज्ञानप्रकाश पाडील किंवा हे तुमचे हस्तकमल ज्याच्या डोक्यावर ठेवले जाईल, तो जीव जरी असला, तरी तो शंकरासमान होतो.॥ ९॥ श्रीगुरुच्या महिम्याचे असे अगाध सामर्थ्य मी कोणत्या वाणीच्या बळाने वर्णन करू! सूर्याच्या अंगाला उटणे लावून स्वच्छ करावे लागते काय?॥ १०॥ कामनापूर्तीकरिता कल्पतरूवर नवरसाचा फुलवरा (नवसाप्रीत्यर्थ देवतेवर पात्या, करंज्या लावून फुलवरा बांधतात तो प्रकार) बांधायला पाहिजे काय? क्षीरसागराला कशाचा पाहुणचार करता येईल? कापराला कोणत्या सुवासाने सुवासित करता येईल? चंदनाला कशाची उटी लावावी? अमृताला शिजविण्याचे काय प्रयोजन आहे? आकाशापेक्षा उंच होणे कसे घडणार?॥ ११-१२॥ त्याप्रमाणे श्रीगुरुचे माहात्म्य आकलन करता येण्याजोगे कोणते साधन आहे? (कोणतेच नाही.) हे जाणून मी मुकाटॺाने तुमच्या पायावर डोके ठेविले आहे.॥ १३॥
गूढार्थदीपिका—श्रीगुरुचें महिमान। आकळितें कें असे साधन—मर्यादित वस्तूचे गुण मर्यादित असतात, तसेच अमर्याद वस्तूचे गुणही समव्याप्तीमुळे अमर्यादच असतात. परब्रह्माची सगुण व निर्गुण अशी दोन्ही स्वरूपे असून ती दोन्ही रूपे अनाकलनीय आहेत. निर्गुणस्वरूप, विषयकोटीतील नसल्यामुळे, अनाकलनीय असून सगुणस्वरूपाचे षड्गुणैश्वर्यादी गुण अनंत व अपार असल्यामुळे तेही अनाकलनीय आहे. या दोन्ही स्वरूपांच्या ठिकाणी ज्ञानभक्तीने ऐक्य पावलेल्या सद्गुरुचे स्वरूपही अर्थात अनाकलनीयच असते.
जीव अल्पज्ञ, अल्पशक्ती आहे. अशा जीवाकडून श्रीगुरुचे यथार्थ म्हणजे अनंत व अपार वर्णन होणे शक्यच नसते.
ज्याप्रमाणे समुद्राचे वर्णन, एखाद्या मोठॺा सरोवराची उपमा देऊन केले असता, ती समुद्राची निंदाच होते, त्याप्रमाणे जगातील कोणत्याही परिमित वस्तूची किंवा वस्तुधर्माची उपमा देऊन श्रीगुरुचे वर्णन करणे ही निंदाच होते; म्हणून त्यांची स्तुती करण्याचा अहंकार न बाळगता, “मज पामराकडून त्या अनंत अपाराचे गुण काय वर्णन केले जाऊ शकतील” अशा लीन व दीन भावनेने त्यांच्या चरणांवर मस्तक ठेवणे, हीच त्यांची खरी स्तुती होय, असा भाव श्रीमाउलींनी दाखविला आहे.
जरी प्रज्ञेचेनि आथिलेपणें। श्रीगुरुसामर्थ्य रूप करूं म्हणे।
तरी तें मोतियां भिंग देणें। तैसें होईल॥ १४॥
कां साडेपंधरया रजतवणीं। तैशीं स्तुतीचीं बोलणीं।
उगियाचि माथा ठेविजे चरणीं। हेंचि भलें॥ १५॥
मग म्हणितलें जी स्वामी। भलेनि ममत्वें देखिला तुम्ही।
म्हणोनि कृष्णार्जुनसंगमीं। प्रयागवट जाहालों॥ १६॥
अर्थ—जर बुद्धीच्या व्युत्पत्त्यादी सामर्थ्याने श्रीगुरुच्या सामर्थ्याचे वर्णन करीन, असे कोणी म्हणेल, तर ते त्याचे करणे, पाणीदार मोत्याला अभ्रकाचे पुट लावण्यासारखे होईल.॥ १४॥ किंवा श्रीगुरुची शब्दाने स्तुती करणे, हे शुद्ध सोन्याला रुप्याचे पाणी देण्यासारखे होणार आहे; म्हणून मुकाटॺाने त्यांच्या चरणांवर मस्तक ठेवणे हेच मी उत्तम समजतो.॥ १५॥ नंतर श्रीज्ञानेश्वर महाराज श्रीगुरुनिवृत्तिनाथांना म्हणतात, अहो जी श्रीगुरुनाथा! माझ्यावर तुम्ही अत्यंत ममता करीत आहा, म्हणूनच श्रीकृष्ण व अर्जुन यांच्या संवादरूपी संगमाच्या ठिकाणी मी, प्रयागातील (त्रिवेणी संगमावरील) वटवृक्षाप्रमाणे झालो.॥ १६॥
गूढार्थदीपिका—प्रयागवट जाहालों—प्रयाग येथील वटाला अक्षय किंवा अविनाशी वट म्हणतात. तो प्रयाग क्षेत्राच्या व गंगेच्या थोर माहात्म्यामुळे व शंकरादी देव त्याचे रक्षण करीत असल्यामुळे अक्षय झाला आहे. तसेच श्रीगुरुही शिष्याचे प्रेम व लीनत्वादी गुणाला पाहून जेव्हा शिष्यावर अत्यंत प्रेम करतात, तेव्हाच त्याला अध्यात्मचर्चेची गोडी लागून, त्याचा ज्ञानचर्चेतच अक्षय काल जातो व त्यामुळे तो अक्षय ब्रह्मस्वरूप होतो असा भाव.
मागां दूध दे म्हणितलियासाठीं। आघविया क्षीराब्धीची करूनि वाटी।
उपमन्यूपुढें धूर्जटी। ठेविली जैसी॥ १७॥
ना तरी वैकुंठपीठनायकें। रुसला ध्रुव कवतिकें।
बुझाविला देऊनि भातुकें। ध्रुवपदाचें॥ १८॥
अर्थ—मागे उपमन्यूने दूध मागितले असता क्षीरसमुद्राचीच वाटी करून ज्याप्रमाणे शंकराने त्याच्या पुढे ठेवली,॥ १७॥ किंवा वैकुंठलोकाचा स्वामी जो भगवान विष्णू, त्याने रुसलेल्या ध्रुवाला ध्रुवपदाचे भातुके देऊन त्याचे सहज सांत्वन केले,॥ १८॥
गूढार्थदीपिका—भक्त किंवा शिष्य अज्ञानी असल्यामुळे ते जरी अल्प मागत असले, तरी भगवंत व श्रीगुरु पूर्ण असल्यामुळे ते पूर्णच देतात.
तैसी जे ब्रह्मविद्यारावो। सकळशास्त्रांचा विसंवता ठावो।
ते भगवद्गीता वोंविये गावों। ऐसें केलें॥ १९॥
अर्थ—त्याप्रमाणे ब्रह्मविद्येचा राजा आणि सर्व शास्त्रांचे विश्रांतिस्थान अशी जी भगवद्गीता, ती माझ्याकडून ओवीरूप छंदात तुम्ही गाववून दाखविली.॥ १९॥
गूढार्थदीपिका—ब्रह्मविद्यारावो। सकळशास्त्रांचा विसंवता ठावो—ब्रह्म-प्राप्तीची जी विद्या ती ब्रह्मविद्याहोय. ती ब्रह्मविद्या, निर्गुणब्रह्मप्रतिपादक व सगुणब्रह्मप्रतिपादक अशी दोन प्रकारची आहे. पुन:, सगुणब्रह्मविद्या हीही कार्यब्रह्मप्रतिपादक व कारणब्रह्मप्रतिपादक अशी दोन प्रकारची आहे. उपनिषदांतून बहुश: निर्गुणब्रह्मविद्याच सांगितली आहे. तिला ब्रह्मज्ञान म्हणतात. कार्यब्रह्मप्रतिपादक ब्रह्मविद्या छांदोग्यादी उपनिषदांतून सांगितली आहे आणि रामकृष्णादी सगुण कारणब्रह्माचे प्रतिपादन करणारी ब्रह्मविद्या श्वेताश्वतरोपनिषत्, त्रिपादमहानारायणोपनिषत्, वगैरे उपनिषदांतून व भागवतादी पुराणांतून सांगितली आहे. याला भक्ती असेही म्हणतात.
या भक्तिरूप ब्रह्मविद्येचाच भगवंतांनी अर्जुनाला मुख्यत: गीतेत उपदेश केला असून, ही भक्तिरूप ब्रह्मविद्या नि:सीम प्रेमरूप सहजस्थितीची प्राप्ती करून देणारी असल्यामुळे, आत्मज्ञानरूप ब्रह्मविद्येने प्राप्त होणाऱ्या जीवब्रह्मैक्याच्या जाणिवेसहित असणाऱ्या ब्रह्मस्थितीपेक्षा श्रेष्ठ आहे; म्हणून श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी गीतेतील ब्रह्मविद्येला ‘ब्रह्मविद्यारावो’ असे म्हटले आहे.
ते भगवद्गीता वाेंविये गावों। ऐसें केलें—भक्ती म्हणजे प्रेम. ज्याप्रमाणे, साखर, आंबे, द्राक्षे यांची रुची घेतली असता, त्यांच्या रुचीतील भिन्नपणा सांगता येत नाही, त्याप्रमाणे “अनिर्वचनीयं प्रेमस्वरूपम्” प्रेमही शब्दाने बोलून दाखविता येत नाही; पण श्रीगुरुच्या कृपेने चित्त प्रेमसंपन्न झाल्यास भगवद्भक्ताला मात्र, मी प्रेम बोलून दाखवीत आहे अशी जाणीव न स्फुरता प्रेमाचे वर्णन करता येते, असा भाव.
जे बोलणियाचे रानीं हिंडतां। नायकिजे फळलिया अक्षराची वार्ता।
परी ते वाचाचि केली कल्पलता। विवेकाची॥ २०॥
अर्थ—येथे वाणीने बोलल्या जाणाऱ्या शब्दांच्या जंगलात हिंडत असता, आत्मज्ञानरूप अर्थफळाने फळणाऱ्या अक्षराची वार्ता देखील ऐकायला येत नाही; पण आपण माझी वाणी विवेक-ज्ञानरूप अर्थफळाने फळणारी कल्पलताच केली.॥ २०॥
गूढार्थदीपिका—अज्ञानी लोकांच्या मुखांतून वायफळ शब्दच निघतात, पण श्रीगुरुकृपा झालेल्या पुरुषांच्या मुखांतून निघणारे शब्द विवेकज्ञानाने भरलेले असतात. “सहज बोलणें हितगुज मात” असे तुकाराम महाराजांनी म्हटले असून, माउलींनीही पुढे अठराव्या अध्यायात “तयाचे बिसाट शब्द। सुखें म्हणों येती वेद” (ज्ञा. अ. १८-१६४६) या ओवीने हाच अभिप्राय दाखविला आहे.
होती देहबुद्धी एकसरी। ते आनंदभांडारा केली वोवरी। मन गीतार्थक्षीरसागरीं। जळशयन जालें॥ २१॥
अर्थ—माझ्या ठिकाणी एकसारखी जी देहबुद्धी-म्हणजे मी देह आहे, अशी बुद्धी-होती, ती आपण आज ब्रह्मानंदाचे भांडार साठविलेली खोली केली आणि म्हणूनच निरनिराळॺा पदार्थांचा संकल्पविकल्प करणाऱ्या मनाचे-गीतेचा अर्थ जो ब्रह्मानंद, हाच कोणी सागर-त्या सागराच्या जलामध्ये निजणे झाले म्हणजे ते निमग्न झाले.॥ २१॥
गूढार्थदीपिका—आनंदभांडार—मनुष्यानंदापासून ब्रह्मदेवाच्या आनंदापर्यंत जेवढे आनंद आहेत, ते सर्व ब्रह्मानंदाचे लेशरूप आनंद आहेत, असे तैत्तिरीय उपनिषदात सांगितले असल्यामुळे ‘आनंदभांडार’ म्हणजे संपूर्ण आनंदाचे भांडार असणारा ब्रह्मानंद होय. अज्ञानदशेतील देहबुद्धी नाहीशी होऊन त्या बुद्धीत एक ब्रह्मानंदच प्रगट झाला म्हणजे मनाचा बाह्य विषयांविषयींचा संकल्पविकल्पात्मक व्यापार नाहीसा होऊन त्या मनोवृत्तीत ब्रह्मानंद खेळू लागतो.
ऐसें एकेक देवाचें करणें। तें अपार बोलों केवीं मी जाणें।
तऱ्ही अनुवादलों धीटपणें। तें उपसाहिजोजी॥ २२॥
आतां आपुलेनि कृपाप्रसादें। मियां भगवद्गीता वोवीप्रबंधें।
पूर्वखंड विनोदें। वाखाणिलें॥ २३॥
प्रथमीं अर्जुनाचा विषाद। दुजीं बोलिला योग विशद।
परी सांख्यबुद्धीसि भेद। दावूनियां॥ २४॥
तिजीं केवळ कर्म प्रतिष्ठिलें। तेंचि चतुर्थीं ज्ञानेंसीं प्रगटिलें।
पंचमीं गव्हरिलें। योगतत्त्व॥ २५॥
तेंचि षष्ठामाजि प्रगट। आसनालागोनि स्पष्ट।
जीवात्मभाव एकवट। होती जेणें॥ २६॥
तैसी जे योगस्थिती। आणि योगभ्रष्टां जे गती।
ते आघवीचि उपपत्ती। सांगितली षष्ठीं॥ २७॥
तयावरी सप्तमीं। प्रकृतिपरिहार उपक्रमीं।
भजती जे पुरुषोत्तमीं। ते बोलिले चाऱ्ही॥ २८॥
पाठीं सप्त प्रश्नसिद्धी। बोलोनि प्रयाणसमयशुद्धी।
एवं सकळवाक्यावधी। अष्टमाध्यायीं॥ २९॥
आतां शब्दब्रह्मीं असंख्याकें। जेतुला कांहीं अभिप्राय पिके।
तेतुला महाभारतें एकें। लक्षें जोडे॥ ३०॥
तिये आघवांचि जें महाभारतीं। तें लाभे कृष्णार्जुनवचनोक्तीं।
आणि जो अभिप्रावो गीते सातें शतीं। तो एकलाचि नवमीं॥ ३१॥
अर्थ—ही आपली एक एक कृती अगाध सामर्थ्याने भरलेली आहे, ती मी शब्दाने कशी वर्णन करू? असे असूनही धीट होऊन, मी तिचा अनुवाद केला, तो माझा अपराध सहन करा.॥ २२॥ आता आपल्या कृपाप्रसादाने मी ओवीबद्ध छंदात गीतेच्या पूर्वखंडाचे सहज स्पष्टीकरण केले आहे.॥ २३॥ पहिल्या अध्यायात अर्जुनाला झालेल्या विषादाचे वर्णन केले असून, दुसऱ्या अध्यायात सांख्यबुद्धी व योगबुद्धी यात काय भेद आहे हे दाखवून कर्मयोगाचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.॥ २४॥ तिसऱ्या अध्यायात केवळ कर्ममार्गाचेच वर्णन केले असून, चौथ्या अध्यायात तेच कर्म ज्ञानपूर्वक कसे करावे हे सांगितले. पाचव्या अध्यायात योगतत्त्वाचे (म्हणजे परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करण्याचे जे तत्त्व त्याचे) गूढपणाने निरूपण केले.॥ २५॥ ज्या योगाने जीवात्मभावाचे ऐक्य होते, तेच योगतत्त्व सहाव्या अध्यायात, आसनादी अंगांसह स्पष्ट करून सांगितले.॥ २६॥ त्याचप्रमाणे योग्यांना प्राप्त होणारी स्थिती व योगभ्रष्टांना प्राप्त होणारी गती, हे संपूर्ण वर्णन सहाव्या अध्यायात सांगितले आहे.॥ २७॥ त्यानंतर सातव्या अध्यायात प्रकृतिनाश कसा करावयाचा, याचा उपक्रम करताना, भगवंताचे भजन करणाऱ्या चार भक्तांचे वर्णन केले.॥ २८॥ नंतर सात प्रश्नांची उत्तरे देऊन, मरणकाळी जी काळशुद्धी पाहिजे, तिचे वर्णन केले. याप्रमाणे आठव्या अध्यायातील भगवद्वाक्यांची समाप्ती झाली.॥ २९॥ जेवढे असंख्यात शब्दब्रह्म म्हणजे वैदिक वाङ्मय आहे, त्यातून जो काही निष्कर्ष निघतो, तितका सर्व एक लक्ष श्लोकसंख्या असलेल्या महाभारतातून मांडलेला आहे.॥ ३०॥ आणि संपूर्ण महाभारतात जे सांगितले आहे, ते सर्व कृष्णार्जुनसंवादभूत गीतेत सांगितले असून, या सातशे श्लोकरूपी गीतेचा जो मथितार्थ आहे, तो एकटॺा नवव्या अध्यायात आहे.॥ ३१॥
गूढार्थदीपिका—या नवव्या अध्यायात सगुण भगवंताच्या पूर्णब्रह्मत्वाचे व त्याच्या भक्तीचे प्रतिपादन केले असल्यामुळे संपूर्ण गीतेचा मथितार्थ म्हणजे हा नववा अध्याय होय, असे जे माउलींनी म्हटले आहे त्याचा, भगवद्गीतेचा प्रतिपाद्य विषय भगवद्भक्ती आहे, असाच अर्थ होतो.
म्हणोनि नवमींचिया अभिप्राया। सहसा मुद्रा लावावया।
बिहाला वेद मग मी वायां। गर्व कां करूं॥ ३२॥
अहो गुळा साखरे मालेयाचे। बांधे तरी एकाचि रसाचे।
परि स्वाद गोडियेचे। आन आन जैसे॥ ३३॥
एक जाणोनियां बोलती। एक ठायेंठाय जाणविती।
एक जाणों जातां हारपती। जाणते गुणेंसीं॥ ३४॥
अर्थ—म्हणून नवव्या अध्यायातील अभिप्रायावर एकदम मत देण्याचे जेथे वेदाला देखील भय वाटते, तेथे मी व्यर्थच अभिमान कशाला वागवू?॥ ३२॥ गूळ, साखर, राब हे एका उसाच्या रसाचेच घनीभूत प्रकार असले तरी त्याच्या गोडीची रुची जशी निरनिराळी असते (त्याप्रमाणे येथील अध्याय एका ब्रह्माचेच प्रतिपादन करीत असले, तरी त्यांच्या प्रतिपादनाची गोडी निरनिराळी आहे).॥ ३३॥ काही अध्याय ब्रह्म जाणून त्याविषयी बोलतात, तर काही अध्याय तेथल्या तेथे दुसऱ्याला परब्रह्मवस्तूची जाणीव करून देतात. काही अध्याय परब्रह्माला जाणण्याकरिता गेले असता जाणिवेसहित लय पावतात.॥ ३४॥
गूढार्थदीपिका—जाणोनियां बोलती—म्हणजे आपण जाणलेल्या परब्रह्माच्या स्वरूपाचे दुसऱ्याला परोक्षज्ञान करून देतात.
ठायेंठाय जाणविती—म्हणजे तेथल्या तेथेच “तूं परब्रह्मस्वरूप आहेस” असे जीवाला अपरोक्षज्ञान करून देतात.
“जाणों जातां हारपती। जाणते गुणेंसीं”—म्हणजे काही अध्याय जीवाच्या अंत:करणात सगुण भगवंताचे भक्तिप्रेम उत्पन्न करून देऊन त्याच्या ठिकाणी “अहं ब्रह्मास्मि” या ऐक्याची जाणीवही उरू देत नाहीत व त्या अध्यायातील विषय प्रतिपादन करणारे शब्द स्वत:च लय पावतात.
हे ऐसे अध्याय गीतेचे। परि अनिर्वाच्य पण नवमाचें।
तो अनुवादलों हें तुमचें। सामर्थ्य प्रभू॥ ३५॥
अर्थ—असे हे गीतेचे अध्याय आहेत. पण हा नववा अध्याय अनिर्वाच्य आहे. त्याचे वर्णनच करवत नाही, पण त्याचाही अनुवाद केला गेला हे, महाराज श्रीगुरुनाथा! तुमचेच सामर्थ्य होय.॥ ३५॥
गूढार्थदीपिका—अनिर्वाच्यपण नवमाचें—अनिर्वाच्य भगवद्भक्तिप्रेमाचा अनुवाद करणारा अध्याय म्हणून नववा अध्याय अनिर्वाच्य म्हटला आहे.
अहो एकाची शाटी तपिन्नली। एकीं सृष्टिवरी सृष्टि केली।
एकीं पाषाणीं वाऊनि उतरलीं। समुद्रींकटकें॥ ३६॥
एकीं आकाशीं सूर्यातें धरिलें। एकीं सागरातें चुळींचि भरिलें।
तैसें मज मुकयाकरवीं बोलविलें। अनिर्वाच्य तुम्हीं॥ ३७॥
परि हें असो एथ ऐसें। श्रीराम रावण जुंझिंनले कैसे।
श्रीराम रावण जैसे। मीनले समरीं॥ ३८॥
तैसें नवमीं कृष्णाचें बोलणें। तें नवमींचियाचि ऐसें मी म्हणें।
या निवाडा तत्त्वज्ञ जाणे। जया गीतार्थ हातीं॥ ३९॥
एवं नवही अध्याय पहिले। मियां मतीसारिखे वाखाणिले।
आतां उत्तरखंड उपाईलें। ग्रंथाचें ऐका॥ ४०॥
जेथ विभूती प्रतिविभूती। प्रस्तुत अर्जुना सांगिजती।
ते विदग्धा रसवृत्ती। म्हणिपैल कथा॥ ४१॥
देशियेचेनि नागरपणें। शांत शृंगारातें जिणे।
तरि वोंविया होती लेणें। साहित्यासी॥ ४२॥
मूळग्रंथींचिया संस्कृता। वरि मऱ्हाटी नीट पाहता।
अभिप्राय मानलिया चित्ता। कवण भूमी हें न चोजवे॥ ४३॥
जैसें आंगाचेनि सुंदरपणें। लेणिया आंगचि होय लेणें।
तेथ अळंकारिलें कवण कवणें। हें निर्वचेना॥ ४४॥
तैसी देशी आणि संस्कृत वाणी। एका भावार्थाच्या सुखासनीं।
शोभती आयणी। चोखट आईका॥ ४५॥
अर्थ—अहो श्रीगुरुराया! एकाच्या (वसिष्ठाच्या) छाटीने प्रकाश देण्याची कामगिरी केली. एकाने (विश्वामित्राने) सृष्टीसारखी प्रतिसृष्टी उत्पन्न करून दाखविली. एकाने (नीलवानराने) समुद्रात दगड तरवून त्यावरून सैन्य उतरविले.॥ ३६॥ एकाने (मारुतीने) आकाशातील सूर्याला धरले. एकाने (अगस्ती ऋषीने) संपूर्ण समुद्र एकाच चुळीने पोटात साठविला; त्याप्रमाणे मज मुक्याकडून तुम्ही ह्या अनिर्वाच्य अशा नवव्या अध्यायातील विषय प्रगट करविला.॥ ३७॥ पण हे असो. ज्याप्रमाणे श्रीराम व रावण यांचे युद्ध कसे झाले असे विचारल्यास श्रीराम-रावणासारखे झाले असे म्हणावे लागते, (त्याला त्याचाच दृष्टांत द्यावा लागतो. दुसरा दृष्टांतच नाही असा भाव)॥ ३८॥ त्याप्रमाणे येथे नवव्या अध्यायातील भगवान श्रीकृष्णाचे बोलणे नवव्या अध्यायातील बोलण्यासारखेच आहे. त्याला दुसऱ्या अध्यायाचा दृष्टांत देता येत नाही, असे मी म्हणतो व हा माझा निर्णय बरोबर आहे किंवा नाही हे, ज्याच्या दृष्टीसमोर गीतार्थ आहे ते तत्त्वज्ञ पुरुष जाणतात.॥ ३९॥ याप्रमाणे पहिल्या नऊ अध्यायाचे यथामती व्याख्यान मी केले आहे. येथून ग्रंथाच्या उत्तरखंडाचे क्रमप्राप्त व्याख्यान श्रवण करा.॥ ४०॥ जेथे या अध्यायात भगवान अर्जुनाला आपल्या प्रधान व गौण विभूती आता सांगणार आहेत, ती कथा अत्यंत रसभरित शब्दांनी मी तुम्हांला निरूपण करणार आहे.॥ ४१॥ (ज्या देशी मराठी भाषेत मी, ती कथा निरूपण करणार आहे) त्या मराठी भाषेच्या सौंदर्यामुळे त्यात प्रतिपादिलेला शांतरस, शृंगाररसाला देखील फिका पाडील, तेव्हा माझ्या ओव्या साहित्यालाही अलंकाराप्रमाणे सुशोभित करतील.॥ ४२॥ गीता ग्रंथाच्या मुळच्या संस्कृत भाषेवर माझी केलेली मराठी भाषेतील टीका नीट पडताळून पाहता, मी काढलेला अभिप्राय योग्य आहे असे मान्य झाल्यास, मूळ कोणते हे निवडता येणार नाही.॥ ४३॥ ज्याप्रमाणे अत्यंत सुंदर शरीरावर घातलेल्या अलंकाराला ते शरीरच लेणे होते म्हणजे शोभा आणते, मग कोणी कोणाला शोभा आणली हे सांगता येत नाही.॥ ४४॥ त्याप्रमाणे मूळ गीताग्रंथाची संस्कृत भाषा व माझ्या टीकेची मराठी भाषा ह्या दोन्ही एका भावार्थरूप पालखीत बसून कशा चातुर्याने शोभतात, हे लक्ष देऊन ऐका.॥ ४५॥
गूढार्थदीपिका—एका भावार्थाच्या सुखासनीं—भगवंताच्या संस्कृत भाषेतून व माझ्या मराठी भाषेतून सहजरीत्या निघणारा यथार्थ अभिप्राय एकच आहे असा अर्थ.
शोभती आयणी—भगवंताच्या संस्कृत भाषेच्या ठिकाणी भगवंताचा यथार्थ अभिप्राय व्यक्त करण्याचे जसे चातुर्य आहे, तसेच माझ्या मराठी भाषेच्या ठिकाणीही तोच अभिप्राय व्यक्त करण्याचे चातुर्य आहे.
आर्ष ग्रंथांतील संस्कृतभाषेने जशी ज्ञानभक्तीची प्राप्ती होते, तशीच प्राप्ती संतांच्या मराठी भाषेतील ग्रंथांतून होते. भाषेमुळे ब्रह्मबोधात फरक पडत नाही, असा भाव.
संस्कृत वाणी देवें केली। तरी प्राकृत काय चोरापासोनि जाली। असोतु या अभिमानभुली। वृथा बोलीं काय काज॥ १२८॥ आतां संस्कृता किंवा प्राकृता। भाषा झाली जे हरिकथा। ते पावनचि तत्त्वता। सत्य सर्वथा मानली॥ १२९॥ (ए. भा. अ. १) असे नाथही म्हणतात.
उदयलिया भावा रूप। करितां रसवृत्तीचें लागे वडप।
चातुर्य म्हणे पडप। जोडलें आम्हां॥ ४६॥
तैसें देशियेचें लावण्य। हिरोनि रसां आणिलें तारुण्य।
मग रचिलें अगण्य। गीतातत्त्व॥ ४७॥
अर्थ—चित्तात स्फुरलेल्या भावार्थाचे स्पष्टीकरण करताना किंवा तो व्यक्त करताना, त्याला रसभरित भाषेचा पाऊस लागेल व त्यामुळे आजच्या जगात या अशा भाषेने आम्हांला प्रतिष्ठा प्राप्त झाली असे चातुर्य म्हणेल.॥ ४६॥ तसे मराठी भाषेचे सर्व सौंदर्य एकत्र करून रसाला तारुण्य आणले व मग त्या योगाने अमर्याद अशा गीतातत्त्वाची मराठी भाषेत रचना केली.॥ ४७॥
गूढार्थदीपिका—उदयलिया भावा—कोणत्याही ग्रंथकर्त्याचा, त्याच्या अमुक ग्रंथातील अभिप्राय किंवा विषय काय आहे, हे कोण बरोबर सांगू शकतो किंवा त्या ग्रंथावर ज्या पुष्कळांनी टीका केल्या असतील त्यांपैकी मूळ ग्रंथकाराचा अभिप्राय तंतोतंत कोणी जाणला, या प्रश्नाचा विचार केल्यास असे नि:संशय म्हणता येते की, ज्या टीकाकाराचा ग्रंथकर्त्याशी अत्यंत स्नेहसंबंध असेल, त्यालाच ग्रंथकर्त्याच्या मनातील खरा अभिप्राय कळणे शक्य आहे. कारण त्याला ग्रंथकर्त्याच्या मतांची विशेष जाणीव असते.
पण जेथे टीकाकार व ग्रंथकार यांचे अत्यंत सख्य नाही तेथे टीकाकार, आपल्या बुद्धीच्या अनुमानाने ग्रंथकर्त्याचा अभिप्राय ठरवीत असल्यामुळे, तो बरोबरच राहील असा निश्चय करता येत नाही. म्हणून अद्वैत संप्रदायात जीव, परमेश्वराशी ज्ञान व भक्ती या दोन्ही मार्गांनीं अत्यंत समरस ऐक्य पावत असल्यामुळे-म्हणजे परमेश्वराच्या सगुण निर्गुण दोन्ही रूपांशी जीवाचे ऐक्य होत असल्यामुळे-ज्ञानी भक्तासच भगवंताचे खरे हृद्गत कळणे शक्य असते असे म्हणता येते. “यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता ह्यर्था: प्रकाशन्ते महात्मन:॥” सगुण भगवान व श्रीगुरु यांच्या ठिकाणी नि:सीम प्रेमरूप पराभक्ती करणाऱ्यांनाच भगवंताच्या वचनांचा खरा अर्थ समजू शकतो, असे प्रत्यक्ष श्वेताश्वतर श्रुतीनेच म्हटले आहे.
जो चराचरपरमगुरु। चतुरचित्तचमत्कारु।
तो ऐका यादवेश्वरु। बोलता जाहाला॥ ४८॥
अर्थ—जो चराचर ब्रह्मांडाचा आद्य गुरु, थोर जाणत्याच्याही चित्ताला आश्चर्यचकित करून सोडणारा, असा तो यादवांचा राजा भगवान श्रीकृष्ण पुढे बोलू लागला.॥ ४८॥
गूढार्थदीपिका—चराचरपरमगुरु—ज्या वेदांतील ज्ञानाने पुरुष ज्ञानी होतो, तो वेद भगवन्निर्मित असल्यामुळे परमात्मा सर्वांचा आद्य गुरु ठरतो.
चतुरचित्तचमत्कारु—भगवंताची लीला अगम्य असल्यामुळे थोर महात्म्यांच्या चित्तालाही ती आश्चर्यचकित करणारी आहे.
यादवेश्वरु—तोच परमात्मा आपल्या सर्वज्ञत्वादी सर्व शक्तींसह यादव कुलात उत्पन्न झाला असे ‘यादवेश्वरु’ या शब्दाने सुचविले आहे.
ज्ञानदेव निवृत्तीचा म्हणे। ऐसें बोलिलें श्रीहरी तेणें।
अर्जुना आघवियाचि मातू अंत:करणें। धडौता आहासी॥ ४९॥
अर्थ—श्रीनिवृत्तिनाथांचे ज्ञानदेव म्हणतात, त्या श्रीकृष्णाने अर्जुनाला म्हटले की, अर्जुना! सर्वच गोष्टी ऐकताना तू अंत:करणाने योग्य असतोस, म्हणजे एकाग्र चित्ताने ऐकतोस.॥ ४९॥
गूढार्थदीपिका—आघवियाचि मातू अंत:करणें। धडौता आहासी—वक्त्याच्या तोंडून जे जे निघेल ते ते ऐकावेसेच वाटते, हेच श्रोत्याचे प्रेमाने श्रवण करण्याचे लक्षण आहे.
(श्लोक-१)
श्रीभगवानुवाच
भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वच:।
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥ १॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, हे आजानुबाहो अर्जुना! अत्यंत श्रेष्ठ म्हणजे परब्रह्मवस्तूचे यथार्थ ज्ञान करून देणारे माझे भाषण पुन: ऐक. माझे भाषण प्रिय वाटणाऱ्या तुला, तुझ्या हिताच्या इच्छेनेच मी सांगत आहे.॥ १॥
आम्हीं मागील जें निरूपण केलें। तें तुझें अवधानचि पाहिलें।
तंव टांचें नव्हे भलें। पुरतें आहे॥ ५०॥
अर्थ—अर्जुना! मी मागे जे निरूपण केले, ते तुझे चित्त एकाग्र आहे किंवा नाही हे पाहण्याकरिताच होते, पण ते अर्धवट नसून पूर्ण एकाग्र होते, हे कळून आले.॥ ५०॥
गूढार्थदीपिका—अवधानचि पाहिलें—ब्रह्मज्ञानाची गोडी असली, तरच ऐकलेले ब्रह्मनिरूपण चित्तात ठसते व चित्त ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर होते, नाहीतर त्याचा काही उपयोग होत नाही.
“मननावांचूनि श्रवण करी। जैसिया पालथी घागरी। पर्जन्यांत ठेविलिया जन्मवरी। अंतरीं बिंदु न सांठवे” (हरिविजय अ. २५) असे श्रीधरांनी हरिविजयात म्हटले आहे; म्हणून शिष्याच्या चित्ताची परीक्षा करूनच सद्गुरुशिष्याला श्रवण करवीत असतात.
पिता जसा कष्टाने व प्रेमाने जमविलेले व रक्षण केलेले धन उधळॺा मुलाच्या स्वाधीन करू इच्छित नाही, त्याप्रमाणेच कष्टाने व प्रेमाने प्राप्त केलेली व अत्यंत जपून ठेवलेली ब्रह्मस्थिती सद्गुरुही अनवधानाने श्रवण करणाऱ्या शिष्याच्या हाती देत नसतात.
घटीं थोडेंसें उदक घालिजे। तेणें न गळे तरी वरिता भरिजे।
ऐसा परिसौनि पाहिलासि तंव परिसविजे। ऐसेंचि होतसे॥ ५१॥
अवचितयावरी सर्व सांडिजे। मग चोख तरी तोचि भांडारी कीजे।
तैसा किरीटी तूं आतां माझें। निजधाम कीं॥ ५२॥
अर्थ—घागरीत थोडेसे पाणी भरावे व तेवढे पाणी तसेच राहिले, गळले नाही, तर ती आणखी भरावी, त्याप्रमाणे मी थोडे निरूपण करून, तुला श्रवण करवून पाहिले, तेव्हा आणखी श्रवण करवावे असेच दिसून आले.॥ ५१॥ एखादे वेळी येणाऱ्या माणसावर प्रथम घरातील सर्व सोपवून पाहावे व त्याची सचोटी दिसून आली, तर मग त्यास खजिनदार करावे. त्याप्रमाणे, अर्जुना! माझे अखंड राहण्याचे ठिकाण जे परब्रह्म ते तू झाला आहेस.॥ ५२॥
गूढार्थदीपिका—निजधाम—एकाग्र चित्तवृत्तीलाच सूक्ष्मबुद्धिवृत्ती किंवा अग्रबुद्धी म्हणतात. सूक्ष्म अशा या अग्रबुद्धिवृत्तीनेच ब्रह्म जाणले जाते किंवा जीव ब्रह्मस्वरूप होतो, म्हणूनच अत्यंत एकाग्र चित्ताने श्रवण करणाऱ्या अर्जुनाला, भगवंताने ‘तू’ ‘निजधाम’ म्हणजे ब्रह्मस्वरूप झालास असे म्हटले आहे.
ऐसें अर्जुना येउतें सर्वेश्वरें। पाहोनि बोलिलें अत्यादरें।
गिरी देखोनि सुभरे। मेघ जैसा॥ ५३॥
तैसा कृपाळुवांचा रावो। म्हणे आईकें गा महाबाहो।
सांगितलाचि अभिप्रावो। सांगेन पुढती॥ ५४॥
पैं प्रतिवर्षीं क्षेत्र पेरिजे। पिकाची जरी वाढी देखिजे।
यालागीं नुबगिजे। वाहो करितां॥ ५५॥
पुढतपुढती पुटें देतां। जोडे वानियेची अधिकता।
म्हणोनि सोनें पांडुसुता। शोधूंचि आवडे॥ ५६॥
तैसें एथ पार्था। तुज आभार नाहीं सर्वथा।
आम्ही आपुलियाचि स्वार्था। बोलों पुढती॥ ५७॥
अर्थ—अर्जुनाला अत्यंत एकाग्रतेने ऐकताना पाहून, सर्व देवांचे देव भगवान श्रीकृष्ण, वर सांगितल्याप्रमाणे अत्यंत आदराने बोलले आणि ज्याप्रमाणे पर्वताला पाहून पाण्याने भरलेले मेघ पर्वतावर वळून येतात, त्याप्रमाणे कृपाळूंचा राजा भगवान श्रीकृष्ण म्हणतो, “महाबाहो अर्जुना! सांगितलेला भावार्थच पुढे पुन: सांगणार आहे. ऐक.॥ ५३-५४॥ कारण दरवर्षी शेत पेरावे व जसजशी पिकांची वाढ होत असलेली पाहावी, तसतशी त्या शेताची मशागत करण्याचा त्रास मानू नये.॥ ५५॥ वारंवार पुटे दिली असता सोन्याचा कस वाढतो, म्हणून वारंवार सोने शोधावेसेच वाटते.॥ ५६॥ त्याचप्रमाणे अर्जुना! तुला वारंवार सांगण्यात तुझ्यावर उपकार करतो असे नसून, मी आपल्याच स्वार्थाकरता पुन: बोलत आहे.॥ ५७॥”
गूढार्थदीपिका—आम्ही आपुलियाचि स्वार्था। बोलों पुढती—शिष्य कृतार्थ झाला असता, श्रीगुरुंनाही सात्त्विक असा निष्काम आनंद प्राप्त होतो, हे मागे आठव्या अध्यायात (ओवी ५५ गू. दी.) सांगितलेच आहे त्याचाच माउलींनी “आम्ही आपुलियाची स्वार्था। बोलों पुढती” या चरणाने उल्लेख केला आहे. परमप्रेमरूप परब्रह्माची चर्चा परमप्रेमात निमग्न करणारीच होते.
जैसें बाळका लेवविजे लेणें। तयाप्रमाणें बाळ काई जाणे।
परि ते सुखाचे सोहळे भोगणें। माउलिये दिठी॥ ५८॥
तैसें तुझें हित आघवें। जंव जंव कां तुज फावे।
तंव तंव आमुचें सुख दुणावे। ऐसें आहे॥ ५९॥
आतां अर्जुना असो हे विकडी। मज उघड तुझी आवडी।
म्हणोनि तृप्तीची सवडी। बोलतां न पडे॥ ६०॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे आई आपल्या बाळाच्या अंगावर अलंकार घालते, पण त्या अलंकार घालण्याचा जो आनंद, तो बालक काय जाणत असतो? पण ते सुखाचे सोहळे, आईच आपल्या दृष्टीने भोगत असते.॥ ५८॥ त्याप्रमाणे अर्जुना! आमचे निरूपण ऐकून ब्रह्मबोध ठसल्यामुळे जसे जसे तुला आत्मसुख प्राप्त होईल, तसे तसे आमचेही सुख दुप्पट वाढत जाते.॥ ५९॥ आता अर्जुना! हे अलंकारिक भाषण असो. मला तुझे अत्यंत प्रेम असल्यामुळेच तुझ्याशी बोलत असताना तृप्तीचा अवसर लाभत नाही.॥ ६०॥
गूढार्थदीपिका—म्हणोनि तृप्तीची सवडी। बोलतां न पडे—ज्याप्रमाणे सेवलेलेच विषय वारंवार सेवन करण्यात विषयाच्या ठिकाणी असेलेले आपले परमप्रेम व्यक्त होते, त्याचप्रमाणे परमप्रेमरूप आत्म्याचे निरूपण करण्यात तृप्ती न वाटणे, हेच आत्म्याच्या परमप्रेमाचे निदर्शक असते. तृप्ती वाटणे हे परमप्रेमाचे चिन्ह नव्हे, हे मागे नवव्या अध्यायात सांगितलेच आहे (ओ. २ गू. दी.).
आम्हां येतुलियाचिकारणें। तेंचि तें तुजशीं बोलणें।
परि असो हें अंत:करणें। अवधान देईं॥ ६१॥
अर्थ—या कारणामुळेच (आत्म्याच्या परमप्रेमामुळेच) मी तेच ते (आत्मस्वरूपाविषयीचे) तुला सांगणार आहे. बरे हे असो. आता मनापासून माझ्या बोलण्याकडे लक्ष दे.॥ ६१॥
गूढार्थदीपिका—तेंचि तें तुजशीं बोलणें—परब्रह्माचे परमप्रेम असल्यामुळे वारंवार परब्रह्माविषयी बोलावेसे वाटते व तुझेही परम प्रेम असल्यामुळे वारंवार तुझ्याशीच बोलावेसे वाटते.
तरी ऐकें ऐकें गा सुवर्म। वाक्य माझें परम।
जें अक्षरें लेऊनि परब्रह्म। तुज खेंवासि आलें॥ ६२॥
अर्थ—तरी हे अर्जुना! माझे हे अत्यंत मार्मिक व श्रेष्ठ वचन ऐक. हे माझे वाक्य म्हणजे साक्षात शुद्ध परब्रह्मच अक्षराचा अंगरखा घालून तुला आलिंगन देत आहे, असे समज.॥ ६२॥
(श्लोक-२)
न मे विदु: सुरगणा: प्रभवं न महर्षय:।
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वश:॥ २॥
अर्थ—मी आपल्या अचिंत्य शक्तिसामर्थ्याने कसा नामरूपासह व्यक्त होतो, हे देवादिक किंवा महर्षी देखील जाणू शकत नाहीत; कारण सर्व देवांचे व महर्षींचे उत्पत्तिकारण मीच आहे.॥ २॥
अवतरणिका—अध्यायारंभी अवतरणिकेत सांगितल्याप्रमाणे श्रीकृष्णस्वरूप हे कार्यब्रह्म आहे—पूर्णब्रह्म नाही—असे जे अर्जुनाला वाटत होते, त्याचाच या पुढील ओवीत भगवंतांनी उल्लेख करून आपले स्वरूप कारणब्रह्मच आहे, हे सांगण्यास सुरुवात केली आहे.
परि किरीटी तूं मातें। नेणसी ना निरुतें।
तरि गा जो मी एथें। तें विश्वचि हें॥ ६३॥
अर्थ—तर अर्जुना! तू मला खरोखर जाणत नाहीस ना! तर जो मी तुझ्यासमोर येथे आहे, तोच मी हे विश्वरूप झालो आहे.॥ ६३॥
गूढार्थदीपिका—तरि गा जो मी—वरील श्लोकातील ‘अहं’ म्हणजे ‘मी’ हा शब्द भगवंतांनी आपल्या सगुण स्वरूपाला धरूनच योजिला आहे व श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी ‘मी’ या शब्दाचा तसाच अनुवाद केला आहे. भगवान म्हणतात, “अर्जुना! जो मी तुझ्यासमोर मर्यादित, सगुण, साकार, श्रीकृष्णस्वरूपाने आहे, तोच ‘मी’ विश्वरूपाने आहे.”
भगवंताच्या या म्हणण्याचे स्पष्टीकरण असे आहे—
विषयकोटीत न येणाऱ्या म्हणजे ज्ञेय न होणाऱ्या पदार्थांवर, दुसऱ्या पदार्थाचा कधी भ्रम होत नाही. परब्रह्मस्वरूप अविषय कोटीतील आहे. किंवा कळण्याजोगे नाही असे वेदांतात म्हटले असले, तरी “दृश्यते त्वग्य्रा बुद्धॺा” “न तावदयमेकान्तेनाविषय:। अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात् , अपरोक्षत्वाच्च” ब्रह्माचा साक्षात्कार होतो व ते ‘मी’ या वृत्तीचा विषय होते, म्हणून सदासर्वदा ते अविषयकोटीतच असते असे नाही, असे आचार्यांनी ब्रह्मसूत्रावरील भाष्याच्या प्रारंभी म्हटले आहे.
अर्थात परब्रह्म विषयकोटीत असते म्हणूनच त्याच्यावर जगद्रूप भ्रम झाला आहे.
परब्रह्मावर झालेला हा विश्वरूप भ्रम कसा होतो हे आता आपण पाहू—
विश्व म्हणजे नामरूपाचा भास होय. हा नामरूपाचा भास माया उपाधीने किंवा अज्ञानउपाधीने होतो असे वेदांतशास्त्र म्हणते. पण याचा अर्थ, माया नामरूपाने परिणाम पावली असा अर्थ करावयाचा किंवा परब्रह्मच नामरूपाने स्फुरले आहे व जीवाला त्या परब्रह्माचे यथार्थ ज्ञान नसल्यामुळे नामरूपाने नटलेल्या परब्रह्मालाच तो भ्रमाने परब्रह्माहून निराळी अशी जगद्वस्तू मानतो, असा अर्थ करावयाचा, हा येथे प्रश्न उत्पन्न होतो.
मायाच नामरूपाने परिणाम पावली असा अर्थ घेतल्यास, माया एक वस्तू आहे असे मानावे लागते. पण परब्रह्म अद्वैतस्वरूप आहे. त्याच्यावाचून दुसरी खरी वस्तू नाही व खोटीही वस्तू नाही, असा वेदांतसिद्धांत आहे व आचार्यांनीही “न वास्तव: कश्चिदुपाधिरेष:” (वि. चू.)॥ २४५॥ जीवाची मायाउपाधी वास्तविक नाही असे म्हटले आहे. म्हणजे उपाधी ही जीवाने कल्पिलेलीच आहे असा त्याचा अर्थ होतो. वेदांतात मायाउपाधीला अनिर्वचनीय जे म्हटले आहे, त्याचा अर्थही श्रीमाउलींनी “अविद्या येणें नावें। मी विद्यमानही नव्हे। ऐसी तेचि स्वभावें। सांगतसें॥ ३८॥ आणि इये अनिर्वाच्यपण। तें दुजेंहि देवांगण। आपुल्या अभावीं आपण। साधीतसे” ॥ ३९॥ (अमृ. प्र. ६) अज्ञानउपाधी खरी नसून केवळ काल्पनिक आहे असेच या ओव्यांतून सांगितले आहे.
अर्थात मायोपाधी किंवा अज्ञानउपाधी खरोखर अस्तित्वात नसल्यामुळे, ती नामरूपाने परिणाम पावते हे म्हणणे विसंगत आहे. “केउतें मेलिया माया। होऊं पाहिजे” ॥ ९॥ (अमृ. प्र. ८) म्हणून नामरूपाने स्फुरण पावलेल्या परब्रह्मालाच, अज्ञानी जीव विश्व किंवा जगत ही संज्ञा देतो असेच म्हणावे लागते व असाच वेदांताचा सिद्धांत आहे. परब्रह्मच नामरूपाने स्फुरण पावते, असे न जाणणारा अज्ञानी जीव त्या परब्रह्माच्या नामरूपात्मक आविष्काराला परब्रह्माहून पृथक् मानून, जगत् हे नाव देत असला तरी परमात्मा, मीच नामरूपाने नटलो आहो, हे पूर्णपणे जाणत असतो व हे त्याचे ज्ञान तो कधी विसरत नाही आणि भक्तांचे प्रेम वाढविण्याकरिता आणि दुष्टांचा नाश करून सज्जनांचे पालन करण्याकरिता परमात्माच मर्यादित असे सगुण साकार श्रीकृष्णस्वरूप घेऊन अवतीर्ण होत असतो; म्हणून पाण्याहून उठणारी लहरी पाण्याचेच रूपांतर असून, पाण्यावरच स्फुरत असल्यामुळे, जसा पाण्याचा व तिचा संबंध सुटत नाही, तसा नित्य, शुद्ध, मुक्त, सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान, ज्ञानसंपन्न, अस्फुट व पूर्ण असा परमात्मा आपल्यावरच अवताररूपाने स्फुरत असल्यामुळे, रामकृष्णादी अवतारही पूर्णब्रह्म परमात्मस्वरूप म्हणजे सृष्टीची उत्पत्तिस्थितिलय करणारे कारण ब्रह्मच असतात. हाच सिद्धांत “मी एथें। ते विश्वचि हें” या चरणांनी माउलींनी सांगितला आहे.
एथ वेद मुके जाहाले। मन पवन पांगुळले।
रातीविण मावळले। रविशशी॥ ६४॥
अगा उदरींचा गर्भ जैसा। न देखे आपुलिये मायेची वयसा।
मी आघवेया देवां तैसा। नेणवे कांहीं॥ ६५॥
आणि जळचरां उदधीचें मान। मशका नोलांडवेचि गगन।
तेवीं महर्षींचें ज्ञान। न देखेचि मातें॥ ६६॥
मी कवण पां केतुला। कवणाचा कैं जाहला।
या निरुती करितां बोला। कल्प गेले॥ ६७॥
कां जे महर्षी आणि या देवां। येरां भूतजातां सर्वां।
मीचि आदि म्हणोनि पांडवा। अवघड जाणतां॥ ६८॥
उतरलें उदक पर्वत वळवे। जरी झाड वाढत मुळीं लागे।
तरी मियां जालेनि जगें। जाणिजे मातें॥ ६९॥
कां गाभेवनें वट गिंवसवे। जरी तरंगीं सागर सांठवे।
कां परमाणुमाजी सामावे। भूगोळ हा॥ ७०॥
तरी मियां जालिया जीवां। महर्षीं अथवा देवां।
मातें जाणावया होआवा। अवकाश गा॥ ७१॥
अर्थ—मी आपल्या अचिंत्यशक्तीने नामरूपात्मक कसा होतो किंवा प्रगट होतो याचा वेदालाही पत्ता लागला नाही; म्हणून त्यांनी त्याविषयी मौन घेतले (म्हणजे तेथे शब्दप्रवृत्तीही नाही असा अर्थ). तेथे मन, प्राण यांचीही वाटचाल कुंठित झाली (म्हणजे मनाचे संकल्प किंवा प्राणाची क्रिया यांचाही तेथे मागमूस नाही). रात्र नसताना- देखील सूर्यचंद्र यांचा प्रकाश अस्ताला गेला (म्हणजे ज्ञानप्रकाश येवढा प्रचंड आहे की, त्यांत सूर्यचंद्राचेही प्रकाश लोपून जातात).॥ ६४॥ बा अर्जुना! ज्याप्रमाणे गर्भातील जीव, आपल्या आईचे वय जाणू शकत नाही, त्याप्रमाणे कोणीही देव मला जाणू शकत नाही.॥ ६५॥ आणि समुद्रातील प्राण्यांना समुद्राचा विस्तार कळत नाही किंवा मशकाला आकाश ओलांडून जाणे शक्य नाही, त्याप्रमाणेच महर्षींचे ज्ञानदेखील या माझ्या शक्तिस्वरूपाचा ठाव घेऊ शकत नाही.॥ ६६॥ मी कोण आहे, केवढा आहे, कोणाचा आहे, केव्हा झालो इत्यादी गोष्टींचा सत्य विचार करता करता कितीतरी कल्प लोटले.॥ ६७॥ अर्जुना! महर्षी असोत किंवा देव असोत, त्याचप्रमाणे सर्व भूतप्राणी असोत, या सर्वांचे कारण मीच असल्यामुळे किंवा या सर्वांची उत्पत्ती माझ्यापासून असल्यामुळे, त्यांना आपल्या बुद्धीने मला जाणणे दुरापास्त आहे.॥ ६८॥ पर्वतावरून खाली उतरत पायथ्याशी येणारे पाणी जर पुन: पर्वतावर चढेल, वर वाढत जात असलेले झाड जर मुळाकडे वाढत जाईल, तरच माझ्यापासून उत्पन्न झालेल्या जगाला मला जाणता येणे शक्य आहे.॥ ६९॥ किंवा वटबीजाला अंकुर फुटल्यावर जर त्यात संपूर्ण वटवृक्ष दृष्टीस पडेल, समुद्राच्या एका तरंगात जर संपूर्ण समुद्र साठविला जाईल किंवा एका परमाणूमध्ये ही संपूर्ण भूमी जर साठविली जाईल,॥ ७०॥ तरच माझ्यापासून झालेले महर्षी, देव, इत्यादी जीवांना मला जाणण्याला जागा राहील.॥ ७१॥
गूढार्थदीपिका—भगवंताच्या व्यापक स्वरूपाप्रमाणेच त्याचे एकदेशीय सगुण साकार स्वरूपही कसे पूर्णब्रह्म असते, हे जीवाला अनाकलनीय आहे.
वास्तविक जीव पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहे; पण त्याने आपल्या ठिकाणी अपूर्णतेची कल्पना करून घेतली असल्यामुळे ती अपूर्णतेची कल्पना जोपर्यंत आहे, तोपर्यंत तो जसा, आपले मुळचे पूर्ण ब्रह्मस्वरूप जाणू शकत नाही, तसेच परमेश्वराच्या एकदेशीय सगुण साकार स्वरूपाचे पूर्ण ब्रह्मत्वही त्याला आकलन होऊ शकत नाही, असा या सर्व ओव्यांतील भाव आहे.
(श्लोक-३)
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्।
असम्मूढ: स मर्त्येषु सर्वपापै: प्रमुच्यते॥ ३॥
अर्थ—मी जन्मरहित आहे आणि अनादी असून सर्व ब्रह्मांडाचा शास्ता महेश्वर आहे, असे जो मला ओळखतो, तो सर्व मनुष्यांमध्ये ज्ञानी होय व तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.॥ ३॥
ऐसाही जरी विपायें। सांडुनि पुढील पाये।
सर्वेंद्रियांसि होये। पाठिमोरा जो॥ ७२॥
प्रवर्तलाही वेगीं बहुडे। देह सांडुनि मागिलीकडे।
महाभूतांचिया चढे। माथयावरी॥ ७३॥
तेथ राहोनि ठायठिके। स्वप्रकाशें चोखें।
अजत्व माझें देखे। आपुलियां डोळां॥ ७४॥
अर्थ—असे जरी आहे तरी कदाचित बाह्य विषयांकडील धाव नि:शेष सोडून देऊन जो इंद्रियांच्या प्रवृत्तीला पाठमोरा होतो,॥ ७२॥ इंद्रियांबरोबर विषयांकडे प्रवृत्त झाला तरी एकदम जो मागे फिरतो व देहावरील अहंता सोडून जो मन अंतर्मुख करता करता महाभूतांच्या माथ्यावर किंवा डोक्यावर चढतो—म्हणजे ज्या आत्मस्वरूपापासून भूतांची उत्पत्ती भासली त्या कारणरूप आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी जो जातो.॥ ७३॥ महाभूतांच्या पलीकडे असणारे जे माझे स्वयंप्रकाशित स्वरूप, त्या ठिकाणी स्थिर राहून आपल्या स्वयंप्रकाशरूपाने तो आपल्या डोळॺाने माझे अजत्व पाहतो.॥ ७४॥
गूढार्थदीपिका—अजत्व माझें देखे। आपुलियां डोळां॥ भगवंताचे सगुणस्वरूप कसे पूर्णब्रह्म आहे, हे समजण्याकरिता त्याचे निर्गुणस्वरूप जाणणे अवश्य आहे. ज्याप्रमाणे सोने कळून आल्यानंतर त्याचे दागिनेही निखालस सोने आहे असा निश्चय होतो, त्याप्रमाणे ज्याला निर्गुण स्वरूपाचा अनुभव आला, तोच भगवंताचे सगुण स्वरूपही कसे निरुपाधिक व शुद्ध आहे हे जाणतो.
“परमेश्वराचे अनंत गुण। मनुष्यें काय सांगावी खूण। परंतु अध्यात्मग्रंथ श्रवण। होतां उमजे।” (दास. द. १८ स. ४) नाथही म्हणतात “ब्रह्म इंद्रियां गोचर नसे। गुण गेलिया डोळां दिसे। हे अनुभव्यासीचि भासे। बोलावें ऐसें तें नव्हे”॥ १५१॥ (ए. भा. अ. ९) जोपर्यंत पुरुष मायेच्या गुणाने बांधलेला असतो, तोपर्यंत त्याला सर्वच नामरूपात्मक सगुण गुणात्मक दिसते व आत्मानुभवाने जेव्हा गुणांचे व मायेचे अस्तित्वच शिल्लक राहत नाही, तेव्हा मग ते सगुणही निरुपाधिक होते व पूर्णब्रह्मरूपाने डोळॺाला अनुभविता येते. तसेच ते अजही आहे हे कळून येते.
मी आदिसीं पर। सकळलोकमहेश्वर।
ऐसिया मातें जो नर। यापरी जाणे॥ ७५॥
अर्थ—मी आदिसी पर म्हणजे मी उत्पत्तिरहित आहे, म्हणून मी सर्व ब्रह्मांडाचा नियंता आहे. असा मी आहे, असे जो मनुष्य मला जाणतो,॥ ७५॥
गूढार्थदीपिका—आदिसीं पर—वर सांगितल्याप्रमाणे भगवंताचे सगुणस्वरूपही उत्पन्न होत नाही, अजच आहे, हेच “आदिसीं पर” या चरणात माउलींनी स्पष्ट सांगितले आहे.
सकळलोकमहेश्वर—या एकदेशीय सगुणस्वरूपानेदेखील भगवान श्रीकृष्ण सर्व ब्रह्मांडाचा नियंता आहे, हे ‘सकळलोकमहेश्वर’ या पदाने दाखविले आहे. याप्रमाणे या दोन्ही चरणांनी भगवान श्रीकृष्ण ‘कारणब्रह्म’ आहे हे सुचविले आहे.
तो पाषाणांमाजि परिस। जैसा रसा सिद्धरस।
तैसा मनुष्याआंत तो अंश। माझाचि जाण॥ ७६॥
अर्थ—जसा पाषाणात परीस श्रेष्ठ आहे किंवा सर्व रसांत सिद्धरस म्हणजे अमृत श्रेष्ठ आहे, त्याप्रमाणे तो सर्व मनुष्यांत माझा अंश होय, हे जाण.॥ ७६॥
गूढार्थदीपिका—तो पाषाणांमाजि परिस—माउलींनी या चरणात भगवान श्रीकृष्ण पूर्णब्रह्म आहे, असे न जाणणाऱ्यांना पाषाणाची उपमा देऊन जाणणाऱ्यांना परिसाची उपमा दिली आहे.
तें चालतें ज्ञानाचें बिंब। तयाचे अवयव ते सुखाचे कोंभ।
येर माणुसपण तें भांब। लौकिक भाग॥ ७७॥
अर्थ—असा मनुष्य, अर्जुना! ज्ञानाचे चालते बोलते बिंब होय, त्याचे जे अवयव दिसतात, ते ब्रह्मसुखाला निघालेले कोंभ होत असे समज. बाकी वर वर जो मनुष्यपणाचा भाग दिसतो, तो केवळ अज्ञानभ्रमाने दिसतो.॥ ७७॥
गूढार्थदीपिका—चालतें ज्ञानाचें बिंब—ज्याप्रमाणे निराकार प्रकाशाचे सूर्यबिंब हे अभिन्न असे साकार स्वरूप आहे, त्याप्रमाणेच सगुण साकार श्रीकृष्णस्वरूप व त्याला पूर्णब्रह्मत्वाने ओळखणारे ज्ञानी भक्त ही दोन्ही निराकार चित्स्वरूपाची अभिन्न अशी सगुण साकार स्वरूपे आहेत.
तयाचे अवयव ते सुखाचे कोंभ—त्यांचे करचरणादी अवयवासह शरीर हे देखील सच्चिदानंदस्वरूपच असते, “सदेह सच्चिदानंद कां नोहावे ते” असे माउलींनी पुढे १८ व्या अध्यायात म्हटलेही आहे.
येर माणुसपण तें भांब। लौकिक भाग—लौकिक-म्हणजे अज्ञानी लोकांना दिसणारा-जो त्यांच्या ठिकाणी माणुसपणाचा भाग दिसतो, तो त्यांच्या (अज्ञानी लोकांच्या) अज्ञानभ्रांतीमुळे होय.
अगा अवचितां कापुरा-। माजि सांपडला हिरा।
वरी पडिलिया नीरा। नागवे कांहीं॥ ७८॥
तैसा मनुष्यलोकाआंत। तो जरी जाहला प्राकृत।
तऱ्ही प्रकृतिदोषाची मात। नेणेचि कीं॥ ७९॥
अर्थ—बा अर्जुना! कापरामध्ये अकस्मात हिरा मिसळला, तरी त्यावर पाणी पडले असता त्यापाण्याने जसा त्याचा हिरेपणा जात नाही,॥ ७८॥ त्याप्रमाणे माझ्या स्वरूपाला जाणणारा पुरुष, जरी या मनुष्यलोकांत सामान्य प्राकृतिक माणसासारखा दिसत असला, तरी त्याच्या ठिकाणी प्रकृतिरूप दोषांचा स्पर्शही नसतो.॥ ७९॥
गूढार्थदीपिका—तऱ्ही प्रकृतिदोषाची मात। नेणेचि कीं—“अध्यस्तस्य कुत: सत्त्वम् असत्यस्य कुतो जनि:” (वि. चू.) परब्रह्मावाचून माया व मायाकार्य किंवा अविद्या व अविद्येचे कार्य हे सर्व जीवाने भ्रांतीने कल्पिले असल्यामुळे त्यांचे अस्तित्वच नाही असे ज्ञानाने कळून येते; म्हणून ज्ञानानंतर त्यांचा संबंधच राहणे शक्य नाही.
तो आपभयेंचि सांडिजे पापीं। जैसा जळत चंदन सर्पीं।
तेविं मातें जाणे तो संकल्पीं। वर्जूनि घापे॥ ८०॥
तेंचि आमुतें कैसें जाणिजे। ऐसें कल्पी जरी चित्त तुझें।
तरी मी ऐसा हे माझे। भाव ऐकें॥ ८१॥
अर्थ—भीतीने आपण होऊनच पापे त्यांच्यापाशी येत नाहीत. ज्याप्रमाणे सर्प जळत असलेल्या चंदनाच्या झाडाला सोडून देतात, त्याप्रमाणे माझ्या श्रीकृष्णस्वरूपाचे पूर्णब्रह्मत्व जो जाणतो, त्याचा सर्व संकल्प संबंध सोडतात.॥ ८०॥ तेच माझे जगात व्यापून असणे कसे जाणावे असे जर तुझ्या चित्तात वाटत असेल, तर जगात मी असा आहे व हे माझे विकार आहेत, ते सांगतो, ऐक.॥ ८१॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे कारणच कार्यरूपाने प्रगट होते, त्याप्रमाणे मीच सर्व कार्यरूप ब्रह्मांडाचे कारण असल्यामुळे, ब्रह्मांडांतील निरनिराळॺा कार्यरूप पदार्थाच्या रूपाने मीच असतो, असे येथे भगवान सांगत आहेत.
जे वेगळालिया भूतीं। सारिखे होऊनि प्रकृती।
विखुरले आहेति त्रिजगतीं। आघविये॥ ८२॥
अर्थ—हे विकार, निरनिराळॺा प्राण्यांमध्ये, त्यांच्या प्रकृतीसारखे होऊन संपूर्ण ब्रह्मांडांत पसरलेले आहेत.॥ ८२॥
गूढार्थदीपिका—दोरीच सर्पस्वरूप भासत असते किंवा मातीचा कुंभ केला असता मातीच त्या स्वरूपाची भासू लागते, त्याप्रमाणे नामरूपाने नटलेल्या परब्रह्माच्या ठिकाणी प्रत्येक नामरूपागणिक भिन्न वस्तूची कल्पना झाल्यामुळे, परब्रह्मच, निरनिराळॺा त्या त्या वस्तूच्या रूपाने भासू लागते.
(श्लोक-४-५)
बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोह: क्षमा सत्यं दम: शम:।
सुखं दु:खं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च॥ ४॥
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयश:।
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधा:॥ ५॥
अर्थ—बुद्धी, ज्ञान, असंमोह, क्षमा, सत्य, दम, शम, सुख, दु:ख, भव, अभाव, भय, अभय, अहिंसा, समता, संतोष, तप, दान, यश, अपयश हे सर्व निरनिराळे भाव (विकार किंवा कार्यरूप पदार्थ) सर्व भूतांच्या ठिकाणी असून ते सर्व माझ्यापासून प्रगट झाले आहेत.॥ ४-५॥
तेथ प्रथम जाण बुद्धी। मग ज्ञान जें निरवधी।
असंमोह सहनसिद्धी। क्षमा सत्य॥ ८३॥
अर्थ—प्रथम भाव बुद्धी होय, हे लक्षात ठेव. त्यानंतर जे अमर्याद ज्ञान, हा दुसरा भाव होय. मोह नसणे, सर्व सहन करणे, क्षमा म्हणजे कोणी अपकार केल्यास त्याला प्रत्यपकार न करण्याची बुद्धी, सत्य म्हणजे जसे ऐकले किंवा पाहिले असेल, तसेच सांगणे,॥ ८३॥
गूढार्थदीपिका—तेथ प्रथम जाण बुद्धी—बुद्धी हे तत्त्व मुळात शुद्धसत्त्वात्मक असून अज्ञानामुळे ते त्रिगुणात्मक झाले आहे. तसेच ज्ञान हे मुळात अमर्याद ब्रह्मस्वरूप असून अज्ञानामुळे ते सावधी व त्रिगुणात्मक झाले आहे.
अज्ञान नाहीसे होऊन ती बुद्धी आपल्या मूळ शुद्ध सात्त्विक स्वरूपाला प्राप्त झाली, म्हणजे तिच्यात निरवधी ज्ञान प्रगट होते व असंमोह, क्षमा, सत्य, शम, दम, इत्यादी सात्त्विक भाव आपोआप व्यक्त होतात.
मग शम दम दोन्ही। सुखदु:ख वर्तत जनीं।
अर्जुना भवाभाव मानीं। भावाचिमाजी॥ ८४॥
अर्थ—दम म्हणजे-इंद्रियनिग्रह किंवा इंद्रियांचे शास्त्रानुसार नियमन, शम म्हणजे—मनोनिग्रह किंवा मनातील विषयवासना क्षीण होणे हे दोन भाव, सुख म्हणजे मनाच्या अनुकूल असणे, दु:ख म्हणजे मनाच्या विरुद्ध असणे हे जे जगात दिसून येते, त्याचप्रमाणे भावाभाव म्हणजे असणे व नसणे, हे दोन्ही भाव, भावामध्ये किंवा भावरूपच आहेत, असे समज.॥ ८४॥
गूढार्थदीपिका—भवाभाव मानीं। भावाचिमाजीं—“घटस्येतरेतराभावो घटादन्यो दृष्ट:...........तथैव भावात्मकताऽभावानाम्” (९ बृ. १-२-१ शां. भा.) ज्याप्रमाणे घटाचा अन्योन्याभाव पटरूप असा भावरूप असतो, त्याप्रमाणेच सर्व अभाव भावरूपच असतात, असे आचार्यांनी बृहदारण्यक भाष्यात म्हटले आहे. पुन: भावरूप पदार्थ असला तरच त्याचे प्रकार असू शकतात. जो भावरूप पदार्थ नाही, त्याचे प्रकार राहू शकत नाहीत. प्रागभाव, प्रध्वंसाभाव, अन्योन्याभाव, अत्यंताभाव, सामायिकाभाव असे अभावाचे प्रकार सांगितले आहेत; म्हणून अभाव भावरूपच आहे.
तसेच प्रमाणाने जे जे कळते ते ते भावरूपच असते. भावरूप पदार्थ जाणण्याकरिताच प्रमाणाची आवश्यकता आहे. वेदांतशास्त्राने एक अनुपलब्धी प्रमाण मानले असून, त्या प्रमाणाने अभाव जाणला जातो असे वेदांताचे म्हणणे आहे. म्हणून अभावही भावरूप मानला आहे. तेच माउलींनी येथे “भवाभाव मानीं। भावाचिमाजी” या चरणांनी प्रतिपादिले आहे.
पैं भय आणि निर्भयता। अहिंसा आणि समता।
तुष्टि तप पांडुसुता। ओळख तूं॥ ८५॥
अगा दान यश अपकीर्ती। हे जे भाव सर्वत्र दिसती।
ते मजचिपासूनि होती। भूतांचिया ठायीं॥ ८६॥
जैसीं भूतें आहाती सिनानीं। तैसेचि हेही वेगळाले मानीं।
एक उपजती माझ्या ज्ञानीं। एक नेणती मातें॥ ८७॥
अर्थ—आणखी अर्जुना! भय व निर्भयता, अहिंसा म्हणजे कायावाचामनाने कोणत्याही प्राण्याला दु:ख न देता सुखच देण्याची प्रवृत्ती आणि समता म्हणजे सर्व प्राणिमात्रांना एकसारखे पाहणे, तुष्टी म्हणजे संतोष, तपादिक हे माझे रूप आहे असे जाण.॥ ८५॥ बा अर्जुना! दान, यश, अपकीर्ती, हे जे सर्व भाव जगात दिसून येतात, ते सर्व प्राण्यांच्या ठिकाणी माझ्यापासूनच प्रगट झाले आहेत.॥ ८६॥ ज्याप्रमाणे निरनिराळे प्राणी आहेत, त्याप्रमाणेच हे निरनिराळे भाव आहेत असे जाण. काही भाव माझ्या स्वरूपाचे ज्ञान करून देणारे आहेत व काही माझ्या स्वरूपाच्या ज्ञानाला प्रतिबंध करणारे आहेत.॥ ८७॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे संपूर्ण विकृतिरहित अशा पारदर्शक काचेतून काचेमागील वस्तू जशी यथार्थ आहे, तशीच दिसून येते. विकृत काचेतून ती विपरीत दिसते आणि अपारदर्शक काचेतून ती मुळीच दिसत नाही; त्याप्रमाणे परब्रह्मावर जीवाने कल्पिलेल्या त्रिगुणात्मक मायेच्या कार्यरूप अंत:करणवृत्ती, शुद्ध सात्त्विक झाल्यास तो, असंमोह, क्षमा, शम, दम, समता, तुष्टी, तप, दान, इत्यादी सात्त्विक गुणांनी युक्त होऊन, त्याला निरवधी ज्ञानरूप अशा परब्रह्माचा साक्षात्कार होतो आणि जर ती अंत:करणवृत्ती रजोगुण, तमोगुण यांच्या उत्कर्षाने युक्त असली, तर परब्रह्माच्या प्रत्ययाचा लोप होऊन त्याला परब्रह्मच दु:ख, भावाभाव, भय, अपकीर्ती इत्यादी विपरीत भावयुक्त जगद्रूपाने भासू लागते.
प्रकाश आणि कडवसें। हें सूर्याचिस्तव जैसें। प्रकाश उदयीं दिसे। तम अस्तुसीं॥ ८८॥
अर्थ—प्रकाश व अंधार हे दोन्ही सूर्यामुळेच होत असतात. सूर्योदय झाला असता प्रकाश होतो व सूर्यास्त झाला की अंधार होतो.॥ ८८॥
आणि माझें जाणणें नेणणें। तें तंव भूतांचिया भावाचें करणें।
म्हणोनि भूतीं भावाचिया होणें। विषम पडे॥ ८९॥
अर्थ—आणि मला जाणणे किंवा न जाणणे हे जीवांच्या पूर्वजन्मांतील पापपुण्यरूप कर्माप्रमाणे होत असते; म्हणून भूतांच्या ठिकाणी माझे हे कार्यरूपभावाने प्रगट होणे विषम म्हणजे माझ्या ज्ञानाला कोठे अनुकूल व कोठे प्रतिकूल असे झाले आहे.॥ ८९॥
गूढार्थदीपिका—पापकर्माने देहासक्तिद्वारा अज्ञानच वाढीस लागते व आत्मज्ञानाला प्रतिबंध होतो. पुण्यकर्माने देहासक्ती कमी होऊन तद्द्वारा अज्ञानही क्षीण होते व सत्त्वगुण वाढून चैतन्यप्रकाशरूप आत्म्याचे ज्ञान होण्यास मदत होते.
यापरी माझिया भावीं। हे जीवसृष्टि आहे आघवी।
गुंतली असे जाणावी। पांडुकुमरा॥ ९०॥
आतां इये जे सृष्टीचे पालक। जयांआधीन वर्तती लोक।
ते अकरा भाव आणिक। सांगेन तुज॥ ९१॥
अर्थ—याप्रमाणे माझ्यापासून उत्पन्न झालेल्या कार्यरूप भावांच्या ठिकाणी सर्व जीव गुंतून पडले आहेत, असे अर्जुना! जाण.॥ ९०॥ आता या सृष्टीचे पालक म्हणून परमेश्वराने नेमलेले व ज्यांच्या आज्ञेनुसार सर्व लोक वागतात, ते अकरा भाव आणखी तुला सांगतो.॥ ९१॥
(श्लोक-६)
महर्षय: सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा।
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमा: प्रजा:॥ ६॥
अर्थ—माझ्या ठिकाणी ज्यांचे चित्त आहे व मी मनाने उत्पन्न केले म्हणून माझ्या ईश्वरी सामर्थ्याने जे युक्त आहेत, असे पूर्वी होऊन गेलेले जे आधिकारिक सात महर्षी व चार मनू यांच्यापासून सर्व स्वर्गादी लोक व स्थावरजंगमात्मक प्रजा उत्पन्न झाली.॥ ६॥
तरी आघवांचि गुणीं वृद्ध। जे महर्षींमाजि प्रबुद्ध।
कश्यपादि प्रसिद्ध। सप्त ऋषी गा॥ ९२॥
अर्थ—तरी ज्ञानतपादी सर्व गुणांनी श्रेष्ठ व सर्व महर्षींमध्ये ज्ञाते असे जे कश्यपादी प्रसिद्ध सप्तर्षी आहेत.॥ ९२॥
गूढार्थदीपिका—पूर्वी सगुण भगवंताच्या भक्तीने संपन्न असलेले जे जीव, त्यांना भगवान उत्तरसृष्टीतील अधिकारीम्हणून नियुक्त करीत असतो व त्यांचे ठिकाणी आपले ज्ञानऐश्वर्यादिसामर्थ्य देऊन, त्यांच्याकडून सृष्टॺुत्पत्त्यादी कार्य करवितो. ज्याप्रमाणे राजा, मंत्री इत्यादी संज्ञा अधिकारपदाच्या असतात, त्याप्रमाणे कश्यपादी व मन्वादी संज्ञादेखील भगवंताच्या सृष्टीतील निरनिराळॺा अधिकारपदाच्या आहेत. आपल्या पुण्यकर्माने त्या पदावर येणाऱ्या व्यक्तींना शास्त्रांतून आधिकारिक ही संज्ञा दिली आहे, हे मागे सांगितलेच आहे.
आणीकही सांगिजतील। जे कां चौदा आंतुल मुदल।
स्वयंभू मुख्य वडील। चारी मनु॥ ९३॥
ऐसे हे अकरा। माझ्या मनीं जाहाले धनुर्धरा।
सृष्टीचिया व्यापारा-। लागोनियां॥ ९४॥
जैं लोकांची व्यवस्था न पडे। जैं या त्रिभुवनाचें कांहीं न मांडे।
महाभूतांचें दळवाडें। अचुंबित असे॥ ९५॥
तैंचि हे जाहले। मग इंहीं लोक केले।
तेथ अध्यक्ष रचूनि ठेविले। इंहीं जन॥ ९६॥
म्हणोनि अकराही हे राजा। मग येर जग यांचिया प्रजा।
एवं विश्वविस्तार हा माझा। ऐसेंचि जाण॥ ९७॥
पाहें पां आरंभीं बीज एकलें। मग तेंचि विरूढलिया बूड जाहालें।
बुडीं कोंभ निघाले। खांदियांचे॥ ९८॥
खांदियांपासूनि अनेका। फुटिलिया नाना शाखा।
शाखांस्तव देखा। पल्लव पानें॥ ९९॥
पल्लवीं फूल फळ। एवं वृक्षत्व जाहालें सकळ।
तें निर्धारितां केवळ। बीजचि आघवें॥ १००॥
तैसें मी एकचि पहिलें। मग मी तेंचि मनातें व्यालें।
तेथ सप्तऋषी आणि जाहाले। चारी मनु॥ १०१॥
इंहीं लोकपाळ केले। लोकपाळीं विविध लोक स्रजिले।
लोकांपासूनि निपजलें। प्रजाजात॥ १०२॥
ऐसेनि हें विश्व येथें। मीचि विस्तारिलोंसें निरुतें।
परी भावाचेनि हातें। माने जया॥ १०३॥
अर्थ—आणखी सांगतो, ऐक. मुळात असलेल्या चौदा मनूंमध्ये पहिले स्वायंभुव वगैरे जे चार मुख्य मनू आहेत.॥ ९३॥ अर्जुना! असे हे अकराजण पुढील सृष्टीचा उत्पत्त्यादी व्यापार करण्याकरता माझ्या मनापासून उत्पन्न झाले.॥ ९४॥ जेव्हा त्रिभुवनाची मांडणी व लोकांची उत्पत्ती होत नाही आणि पंचभूतांचा समुदाय क्रियारहित असतो,॥ ९५॥ तेव्हा हे अकराजण उत्पन्न झाले व त्यांनी मग हे स्वर्गादी लोक निर्माण केले व तेथे पूर्वपुण्यानुसार अधिकार प्राप्त झालेले अध्यक्ष नेमले व त्यांनी पुढे प्रजा निर्माण केली.॥ ९६॥ म्हणून ह्या अकराजणांचा समुदाय राजा असून बाकीचे जग त्यांची प्रजा होय. याप्रमाणे हा संपूर्ण विश्वाचा विस्तार माझाच आहे, असे समज.॥ ९७॥ हे पहा, अर्जुना! पहिले एक बीजच असते, मग तेच वाढले की बूड होते, पुढे त्या बुडाला फांद्यांचे कोंभ निघतात.॥ ९८॥ त्या फांद्यांपासून अनेक शाखा फुटतात व त्या शाखांना कोवळी करडी पाने येतात.॥ ९९॥ पानानंतर फुले, फळे येतात. याप्रमाणे संपूर्ण झाडाचा विस्तार होतो. या सर्वांचा विचार केला असता, ते सर्व एक बीजच होय.॥ १००॥ याप्रमाणे या सृष्टीच्या पूर्वी मीच एक असतो. मग त्या माझ्यापासून मनाची उत्पत्ती होते व त्या मनापासून सप्तर्षी व चार मनू उत्पन्न होतात.॥ १०१॥ मग ते लोकपाळांना उत्पन्न करतात. लोकपाळ तेथील जनांना उत्पन्न करतात. अशा प्रकारे लोकांपासून अनेक प्रकारची प्रजा निर्माण होते.॥ १०२॥ याप्रमाणे येथे हे जग म्हणजे मीच खरोखर विस्तारलो आहे, पण हे, माझ्या वचनावर दृढ विश्वास असल्यामुळे ज्याला पटेल, त्यालाच कळेल.॥ १०३॥
गूढार्थदीपिका—मीचि विस्तारलोंसें निरुतें—परब्रह्म सच्चिदानंदस्वरूप आहे असे शास्त्रांत सांगितले आहे आणि जगत, जड विनाशी भासते. पण सच्चिदानंद परब्रह्मापासून जड, विनाशी सृष्टी उत्पन्न झाली असे जे शास्त्रांतून सांगितले आहे, ते खरोखर, तशीच जड, विनाशी सृष्टी उत्पन्न झाली असे सांगण्याकरिता नसून परब्रह्मापासून झालेली सृष्टी परब्रह्मस्वरूपच आहे, ती जड-विनाशी नाही, हे सिद्ध करण्याकरिताच सांगितले आहे. याचे आम्ही मागे सातव्या अध्यायात निरूपण केलेच आहे आणि हेच येथे माउलींनी “मीचि विस्तारलोंसें निरुतें” या चरणाने सांगितले आहे.
भावाचेनि हातें। माने जया—परब्रह्माच्या सच्चिदानंदलक्षणाहून भिन्न अशा जड, विनाशी लक्षणाने भासणारे जगत जोपर्यंत सत्य आहे असे वाटते, तोपर्यंत सच्चिदानंद परब्रह्मच जगद्रूपाने नटले आहे, म्हणून जगतही सच्चिदानंदस्वरूप आहे, जडविनाशी नाही, असा अनुभव येऊ शकत नाही; तसा अनुभव येण्यापूर्वी, परमात्मा किंवा सद्गुरु जे सांगतील, त्यावर दृढ विश्वासच ठेवला पाहिजे, असा भाव.
(श्लोक-७)
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वत:।
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशय:॥ ७॥
अर्थ—हा माझा जगरूपाने विस्तार व जगद्रूपाशी ऐक्य जो कोणी यथार्थ दृष्टीने जाणतो, तो माझ्याशी अचल असे ऐक्य पावतो, यात संशय नाही.॥ ७॥
यालागीं सुभद्रापती। हे भाव इया माझिया विभूती।
आणि यांचिया व्याप्ती। व्यापिलें जग॥ १०४॥
म्हणोनि गा यापरी। ब्रह्मादिपिपीलिकावेरी।
मीवांचूनि दुसरी। गोष्टीच नाहीं॥ १०५॥
ऐसें जाणे जो साचें। तया चेयिरें जाहालें ज्ञानाचें।
म्हणोनि उत्तमाधमभेदाचें। स्वप्न न देखे॥ १०६॥
अर्थ—म्हणून सुभद्रापते अर्जुना! हे सर्व अस्तित्वात आलेले कार्यपदार्थ माझ्या विभूती आहेत व यांच्या योगानेच सर्व जग व्यापले आहे.॥ १०४॥ म्हणून, बा अर्जुना! याप्रमाणे ब्रह्मदेवापासून मुंगीपर्यंत माझ्यावाचून दुसऱ्या वस्तूची गोष्टदेखील नाही.॥ १०५॥ जड-विनाशीभाव जाऊन ज्याला सर्व सच्चिदानंदस्वरूप दिसते त्याला शुद्ध ब्रह्मज्ञान झाले असे समज; म्हणून तो उत्तम, मध्यम, कनिष्ठ या भावांचे स्वप्न पाहत नाही.॥ १०६॥
गूढार्थदीपिका—अस्फुट परब्रह्माच्या ठिकाणी द्वैताचा प्रत्यय जीवकल्पित आहे, म्हणूनच तो, परब्रह्माच्या यथार्थ ज्ञानाने समूळ नाहीसा होतो.
मी माझिया विभूती। विभूतीं अधिष्ठिलिया व्यक्ती।
हें आघवें योगप्रतीती। एकचि मानी॥ १०७॥
म्हणोनि नि:शंकें येणें महायोगें। मज मीनले मनाचेनि आंगें।
एथ संशय करणें नलगे। तो त्रिशुद्धी जाहला॥ १०८॥
कां जे ऐसें किरीटी। मातें भजे जो अभेदा दिठी।
तयाचिये भजनाचे नाटीं। मीचि लाभें॥ १०९॥
अर्थ—मी, माझ्या विभूती व त्या विभूतीला अधिष्ठानभूत व्यक्ती ह्या सर्वांचे माझ्याशी ऐक्य आहे, या अनुभवाने तो सर्व मद्रूपच मानतो.॥ १०७॥ म्हणून (ज्याने भिन्न वस्तुत्वाची शंका नि:शेष नाहीशी होते) अशा या अद्वैतदृष्टिरूप श्रेष्ठ योगाने जो माझ्याशी मनाने ऐक्य पावला तो मद्रूप होतो, हे मी त्रिवार प्रतिज्ञा करून सांगतो. येथे संशय घेण्याचे कारणच नाही.॥ १०८॥ कारण अर्जुना! जो अभेददृष्टीने माझे याप्रमाणे भजन करतो, त्या त्याच्या भजनाने व्यवहारात एक मलाच घेतलेले असते.॥ १०९॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानाने भगवंताशी ऐक्य झाल्यावरही जी भगवंताची भक्ती केली जाते, त्यात भक्त आपली यत्किंचित निराळी स्थिती न वागविता, भगवानच आपले स्वाभाविक प्रेम करण्याकरिता भक्त व भगवान या रूपाने नटला आहे, असे पूर्णपणे जाणत असतो, असा अर्थ.
म्हणऊनि अभेदें जो भक्तियोग। तेथ शंका नाहीं न ये खंग।
करितां ठेला तरी चांग। तें सांगीतलें षष्ठीं॥ ११०॥
अर्थ—म्हणून अभेदाने होणारा जो भक्तियोग, त्यात पूर्ण ब्रह्मस्थिती प्राप्त होईल किंवा नाही, ही शंका घेण्याचे कारणच राहत नाही व तो खंडितही होत नाही आणि खंड पडला तरी ते कल्याणाचे असते; कारण तो (भक्तियोग) भगवंताच्या कृपेने पुन: सुरू होतो, हे सहाव्या अध्यायात सांगितलेच आहे.॥ ११०॥
गूढार्थदीपिका—भक्ती करीत असताना भगवान व भक्त, असा भेद पाहणाऱ्याला दिसत असला, तरी भक्ताला भेदाची जाणीव होत नाही किंबहुना जितका जितका भक्तीचा व्यवहार होतो, तितका तितका भेदाचा भास नाहीसा होऊन, अभेदच दृढ होतो, हेच माउलींनी “भेद तंव तंव दूण। अभेदासी” या ओवीने अमृतानुभवांत प्रतिपादिले आहे.
तोचि अभेद कैसा। हें जाणावया मानसा।
साद जाली तरी परियेसा। बोलिजेल॥ १११॥
अर्थ—ज्या अभेदाने भक्ती केली जाते म्हणून मी सांगितले, तो अभेद कसा आहे हे जाणावे, असा जर तुझ्या मनात ध्वनी उमटला असेल, तर सांगतो, ऐक.॥ १११॥
(श्लोक-८)
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्त: सर्वं प्रवर्तते।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विता:॥ ८॥
अर्थ—मी सर्व जगाचे कारण असून माझ्यापासूनच सर्व म्हणजे जगताची स्थिती, नाश, कर्म, त्याचे फळ, भोग इत्यादी, यांची प्रवृत्ती होते, असे जाणून ज्ञानी पुरुष अत्यंत श्रद्धेने माझे भजन करतात.॥ ८॥
तरी मीचि एक सर्वां। या जगा जन्म पांडवा।
आणि मजचिपासूनि आघवा। निर्वाह यांचा॥ ११२॥
अर्थ—तरी या सर्व जगाला अर्जुना! मीच एक जन्म देणारा आहे आणि या सर्व जगाची स्थितीही मजपासूनच होते.॥ ११२॥
गूढार्थदीपिका—“ज्यापासून सर्व जगताची स्थिती, उत्पत्ती, लय होतात, तो मायानियंता, सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान परमात्मा मीच आहे” असे सांगून भगवंताचे सगुण स्वरूप पूर्णब्रह्माहून यत्किंचितही न्यून नाही व ते पूर्णब्रह्म किंवा कारणब्रह्मच आहे, असे भगवंतांनी वरील श्लोकात व माउलींनी या ओवीतून स्पष्ट सांगितले आहे.
“जगद्व्यापारवर्जं प्रकरणादसंनिहितत्वाच्च” (ब्र. सू. ४-४-१७)
या सूत्रात परमेश्वराशी मनाने ऐक्य पावून मुक्त झालेल्या ज्ञानी पुरुषांना जगताची उत्पत्ती, स्थिती लयादी व्यापार करण्याचे ऐश्वर्य प्राप्त होत नाही. ते ऐश्वर्य एका पूर्ण परब्रह्माच्या ठिकाणीच असते, असा वेदांतसिद्धांत भगवान व्यासांनी मांडला आहे आणि या ठिकाणी भगवान श्रीकृष्णाने माझ्यापासूनच जगताचे उत्पत्तिस्थितिलय होतात असे सांगितले असल्यामुळे भगवान म्हणजे मुक्त जीव नव्हे, पूर्ण परमात्माच होय, हे उघड होते.
चौथ्या अध्यायातील पाचव्या श्लोकावर टीका करताना श्रीमच्छंकराचार्यांनीही अवतारांच्या ठिकाणी परमेश्वराचे अमर्यादसर्वज्ञता, अमर्यादशक्तिमत्ता इत्यादी गुण नाहीसे होतात—म्हणजे अवतार हे आपल्या परमैश्वर्यापासून च्युत होतात—असे समजणाऱ्यांची ‘मूर्ख’ म्हणून निंदा करून, अवतार हे पूर्णब्रह्मच असतात, हे स्पष्ट केले आहे.
कल्लोळमाळा अनेगा। जन्म जळींचि पैं गा।
आणि तयां जळचि आश्रय तरंगा। जीवनही जळ॥ ११३॥
ऐसें आघवांचि ठायीं। तयां जळचि जेवीं पाहीं।
तैसा मीवांचूनि नाहीं। विश्वीं इये॥ ११४॥
अर्थ—लाटांच्या माळा म्हणजे लाटांपाठी लाटा, अशा अनेक लाटा उठल्या असल्या, तरी त्या सर्वांचा जन्म एका पाण्यापासूनच होतो. ते पाणीच त्यांना आधार असते व त्यातही केवळ पाणीच असते.॥ ११३॥ ज्याप्रमाणे त्या लाटांच्या सर्व ठिकाणी एक पाणीच असते, दुसरे काहीच नसते, त्याप्रमाणे या जगामध्ये माझ्यावाचून दुसरे लवमात्र काही नाही. संपूर्ण मीच आहे.॥ ११४॥
गूढार्थदीपिका—या जगात वस्तुरूपाने व नामरूपाने जेवढे काही आहेसे वाटते ते संपूर्ण, एका सच्चिदानंद परमेश्वरावाचून दुसरे यत्किंचितही नाही; म्हणून खरोखर पाहता मुळात विश्व पूर्ण सच्चिदानंदस्वरूपच आहे, हेच माउलींनी या दोन ओव्यांतून दाखविले आहे.
ऐसिया व्यापका मातें। मानूनि जे भजती भलतेथें।
परि साचोकारें उदितें। प्रेमभावें॥ ११५॥
देश काळ वर्तमान। आघवें मजसीं करूनि अभिन्न।
जैसा वायु होऊनि गगन। गगनींचि विचरे॥ ११६॥
ऐसेनि जे निजज्ञानी। खेळत सुखें त्रिभुवनीं।
जगद्रूपा मनीं। सांठऊनि मातें॥ ११७॥
अर्थ—एकदेशीय सगुण साकार स्वरूपाने मी दिसत असलो तरी आता सांगितल्याप्रमाणे मीच व्यापकही आहे असे जाणून जे प्रगट झालेल्या निष्कपट प्रेमाने माझे कोठेही भजन करतात.॥ ११५॥ ज्याप्रमाणे वायू आकाशाशी एकरूप होऊन आकाशातच संचार करतो, त्याप्रमाणे देश, काळ व वर्तमान (घडणाऱ्या गोष्टी) हे सर्व माझ्याशी अभिन्न करून म्हणजे भगवत्स्वरूपच आहेत असे समजून,॥ ११६॥ याप्रमाणे आत्मस्वरूपालाही जाणून व जगद्रूप असा जो मी, त्या मला अंत:करणात साठवून जे आनंदाने त्रिभुवनात भक्तिप्रेमलीला करतात.॥ ११७॥
गूढार्थदीपिका—ऐसेनि जे निजज्ञानी—व्यापक परमात्मा माझा आत्माच होय, असे आत्मैक्यज्ञान ज्यांना झाले ते निजज्ञानी होत. असे व्यापकज्ञान ज्यांना झाले आहे, असे ज्ञानीदेखील ज्ञानानंतर सगुण भगवंताची भक्ती करू शकतात, हे माउलींनी “ऐसेनि जे निजज्ञानी” या चरणाने दाखविले आहे.
जें जें भेटे भूत। तें तें मानिजे भगवंत।
हा भक्तियोग निश्चित। जाण माझा॥ ११८॥
अर्थ—जो जो प्राणी समोर येईल, तो तो प्राणी साक्षात भगवंत आहे, असे मानणे हाच, अर्जुना! माझा भक्तियोग होय, असे निश्चित जाण.॥ ११८॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञानानंतर होणाऱ्या भक्तीचे स्वरूप येथे वर्णन केले आहे. भक्ती ही पूर्ण प्रेमरूप असून, त्या पूर्ण प्रेमरूप भक्तीच्या प्राप्तीकरिताच भक्ती केली जाते; म्हणून तीही पूर्ण अशा भगवंताचीच होऊ शकते, अपूर्ण जीवाची होऊ शकत नाही, असा ब्रह्मसूत्र प्रथमाध्याय द्वितीय पादातील ‘सर्वत्र प्रसिद्धॺधिकरणम्’ यात सिद्धांत केला आहे.
भेटेल त्या प्राण्याला भगवंत मानणे म्हणजे ज्या नित्य, शुद्ध, बुद्ध, मुक्त, सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमत्वादी गुणांनी भगवान अखंड युक्त असतो, तसाच तोही त्या संपूर्ण गुणांनी पूर्णपणे अखंड युक्त आहे, असे मानणे होय.
असे न मानता कोणत्याही गुणाच्या दृष्टीने त्याला अपूर्ण मानून, त्याची सेवा केल्यास ती सेवा भगवद्भक्ती होत नाही, ती दया होते व त्याने दयेचे फळ मिळते, भक्तीचे फळ मिळत नाही.
(श्लोक-९)
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्त: परस्परम्।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥ ९॥
अर्थ—एका माझ्याच ठिकाणी चित्त व प्राण ठेवून परस्पर माझा बोध करून देण्यात व माझे गुण वर्णन करण्यातच जे सदा संतोष मानतात व रममाण होतात,॥ ९॥
चित्तें मीचि जाहाले। मियेंचि प्राणें धाले।
मग जीवों मरों विसरले। बोधाचिया भुली॥ ११९॥
अर्थ—जे चित्ताने मद्रूप झाले, जे मलाच आपला प्राण समजून तृप्त असतात, जे माझे सगुणस्वरूपही पूर्ण ब्रह्म आहे, या ज्ञानात तल्लीन राहत असल्यामुळे जन्ममरणाचाही त्यांना विसर पडतो.॥ ११९॥
गूढार्थदीपिका—चित्तें मीचि जाहाले—“ज्याचें जया ध्यान। तेंचि होय त्याचें मन” (तु. गा. ३७२१) या तुकाराम महाराजांच्या वचनाप्रमाणे “चित्तें मीचि” म्हणजे भक्ताच्या अंत:करणात एक सगुण भगवंताचेच ध्यान असते, दुसरे कशाचेही नसते.
“मियेंचि प्राणें धाले” म्हणजे मनुष्य जसा प्राणाने जगतो, तसा भक्त केवळ भगवंतामुळेच जगतो.
“जीवों मरों विसरले” या चरणाने भक्तांना देहासह जन्ममरणाचा विसर पडतो असे सांगितले आहे.
“बोधाचिया भुली” म्हणजे भगवंताचे सगुणस्वरूपही पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहे, या ज्ञानात निमग्न झाल्यामुळे.
निर्गुणस्वरूप नित्यसाक्षी असल्यामुळे, चित्ताने आकलन करण्याजोगे नाही. तेथे प्रेम करता येत नाही व त्या ज्ञानाने देहादिकांचा विसरही पडत नाही. म्हणून येथील “बोध” या शब्दाचा, “सगुणस्वरूपाच्या पूर्णब्रह्मत्वाचा बोध” असा अर्थ केला पाहिजे, “निर्गुणस्वरूपाचा बोध” असा अर्थ करता येत नाही.
मग तया बोधाचेनि माजें। नाचती संवादसुखाचीं भोजें।
आतां एकमेकां घेपे दीजे। बोधचि वरी॥ १२०॥
अर्थ—मग माझ्या स्वरूपाच्या ज्ञानाने उन्मत्त होऊन संवादाने उत्पन्न होणाऱ्या सुखाच्या मूर्ती होऊन नाचतात आणि परस्पर एकमेकांस माझ्या स्वरूपाचाच बोध घेतात व देतात.॥ १२०॥
गूढार्थदीपिका—तया बोधाचेनि माजें—मत्तपणा म्हणजे न जिंकला जाणारा परमात्मा जिंकला गेला असे वाटणे किंवा परमात्मा अधीन झाला असे वाटण्यात निमग्न होणे.
केवळ निर्गुणज्ञान्यांना जाणिवेचा अहंकार उत्पन्न न होऊ देता, केवळ ज्ञानस्थितीत मत्त राहता येत नाही व निर्गुण प्राप्तीने मत्त झाल्यास अहंकार वाढून निर्गुणप्रत्ययाचा लोप होतो.
आवडता अलंकार सोन्याचा आहे असे कळून आल्याने, जसे त्यावरील प्रेम वाढते, त्याप्रमाणे परमेश्वराचे आवडलेले सगुणस्वरूप पूर्ण ब्रह्म आहे हे कळून आल्याने, भक्ताचे प्रेम वाढून, तो त्या प्रेमाने वेडा होतो—म्हणजे त्याला त्यापुढे परमेश्वराचे निर्गुण स्वरूपही गोड लागत नाही.
भगवान नारदांनीही “यज्ज्ञात्वा मत्तो भवति स्तब्धो भवति” असे भक्तिसूत्रात भक्ताचे वर्णन केले आहे.
नाचती संवादसुखाचीं भोजें—ज्ञानी भक्त, सगुण भगवंताच्या निरुपाधिक पूर्णब्रह्मत्वाची व त्याच्या प्रेमाची अखंड चर्चा करीत असल्यामुळे त्यांच्या पूर्वदेहाची पांचभौतिकता नाहीशी होऊन, ते ब्रह्मसुखाच्या मूर्ती बनतात व भगवत्प्रेमाने नाचू लागतात.
एवंव्रत: स्वप्रियनामकीर्त्या जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चै:।
हसत्यथो रोदिति रौति गायत्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्य:॥
(भाग. स्कं. ११-२-४०)
असे व्रत धारण करून भक्त आपल्या प्रिय भगवंताच्या नामसंकीर्तनाने उत्पन्न झालेल्या प्रेमाने आर्द्रचित्त होऊन प्रेमवश असा मोठॺाने हसतो, रडतो, आक्रोश करू लागतो व गायन करू लागतो.
जो मोलें मदिरा खाये। तो मदिरानंदें नाचे गाये। जेणें ब्रह्मानंदु सेविलाहे। तो केवीं राहे आवरला॥
(ए. भा. अ. २-५७८)
असे भागवतात व त्यावरील टीकेत श्रीएकनाथ महाराजही म्हणतात.
एकमेकां घेपे दीजे। बोधचि वरी—असे झाले असता त्या भगवत्प्रेमाने ते एकमेकांना सगुण स्वरूपाचा बोधच घेतात व देतात.
जैसीं जवळिकेचीं सरोवरें। उचंबळलिया कालवती परस्परें।
मग तरंगांसी धवळारें। तरंगचि होती॥ १२१॥
तैसी येरयेरांचिये मिळणीं। पडत आनंदकल्लोळांची वेणी।
तेथ बोधबोधांचीं लेणीं। बोधेंचि मिरवी॥ १२२॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे अत्यंत जवळ असलेल्या दोन सरोवरांतील पाणी उचंबळून आले असता दोन्ही सरोवरे परस्परात मिसळतात व तरंगच तरंगाची घरे होतात.॥ १२१॥ त्याप्रमाणे ज्ञानी भक्त, परस्परांना भेटले असता ब्रह्मानंदाचे कल्लोळ उठून त्यांची वेणीच गुंतली जाते आणि तेथे बोधबोधांचे अलंकार बोधांनीच घातले जातात.॥ १२२॥
गूढार्थदीपिका—तैसी येरयेरांचिये मिळणीं। पडत आनंदकल्लोळांची वेणी—‘बोध’ म्हणजे ज्ञान व ‘आनंद’ म्हणजे सुख. हे दोन्ही ब्रह्माचेच धर्म असून ते परस्परांना सोडून नसतात, असे जरी वेदांतात सांगितले आहे, तरीपण जिवाच्या वृत्तिउपाधीने ते अंशरूपाने परस्परांपासून भिन्न इव झाल्यामुळे, ज्ञानांशाच्या अनुभवाबरोबर आनंदाचा अनुभव येतोच असे नाही, असे विद्यारण्यांनी पंचदशीच्या आत्मानंदनामक बाराव्या प्रकरणात ७३-७४ श्लोकांनी सांगितले आहे आणि योगानंदरूप अकराव्या प्रकरणातील ९८ व्या श्लोकामध्ये ज्ञानाहंकार संपूर्ण विसरल्याशिवाय आनंद प्रगट होत नाही, असे सांगून, आत्मानंदरूप बाराव्या प्रकरणात जशी जशी प्रेमाची वृद्धी होते, तशी तशी आनंदाची व सुखाची वृद्धी होते असे ७२ व्या श्लोकाने सांगितले आहे.
या सर्वांचा विचार केला असता, ज्ञानस्थितीत जी ऐक्याची जाणीव राहत असते तिच्यामुळे केवळ निर्गुणज्ञान्यांना मुख्य ब्रह्मानंद नसतो, ब्रह्मानंदाचा वासनानंद असतो, असे विद्यारण्यस्वामींनी पंचदशीच्या योगानंद प्रकरणातील ९६-९७ श्लोकांनी सांगितले आहे, पण निर्गुणस्वरूपाच्या ज्ञानात निपुण असून सगुण भगवंताचे प्रेम असलेल्या भक्तांचा काल, सदा भगवंताच्या स्वरूपचर्चेत व गुणकीर्तनातच जात असल्यामुळे, त्यांना जाणीवाहंकार स्फुरतच नाही, म्हणून ते अखंड ब्रह्मानंदात निमग्न असतात.
बोधबोधांची लेणीं। बोधेंचि मिरवी—अशा भक्ताच्या ठिकाणी ब्रह्मबोध नसतो असे नाही, पण तो असतो तरी ज्ञान्याप्रमाणे ते बोधाहंकार वागवीत नसून, बोधच बोधाला वागवितो. म्हणजे ज्ञान्याच्या ठिकाणी बोध, जाणिवेच्या अहंकारासहित असतो व भक्तांच्या ठिकाणी बोध, जाणिवेरहित चिन्मात्र असतो, असा अर्थ.
जैसें सूर्यें सूर्यातें वोंवाळिलें। कीं चंद्रें चंद्रम्या क्षेम दिधलें।
ना तरी सरिसेनि पाडें मिनले। दोनी वोघ॥ १२३॥
तैसें प्रयाग होत सामरस्याचें। वरी वोसाण तरत सात्त्विकाचें।
ते संवादचतुष्पथींचे। गणेश जाहाले॥ १२४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे एका सूर्याने दुसऱ्या सूर्याला ओवाळावे किंवा एका चंद्राने दुसऱ्या चंद्राला आलिंगन द्यावे अथवा दोन ओघ सारखे एकमेकात मिसळावे,॥ १२३॥ त्याप्रमाणे दोन भक्तांच्या प्रेमसंवादांत दोन प्रेमळ भक्तांचे प्रेम व परमेश्वररूप भगवान या तिघांच्या प्रेमाचा संगम होऊन ते एक समरस प्रेमाचे प्रयाग झाले व त्या प्रेमाच्या संगमावर अष्टसात्त्विकभावरूपी जाणिवेचा केरकचरा वर तरंगत राहून, भक्त त्या संवादरूपी चव्हाटॺावर गणेश होऊन राहतात.॥ १२४॥
गूढार्थदीपिका—संवादचतुष्पथींचे। गणेश जाहाले-संवाद म्हणजे निरनिराळॺा शास्त्रांतील परस्पर विरोधी सिद्धांतांची एकवाक्यतारूप चर्चा.
चतुष्पथ म्हणजे परस्पर विरोधी दिशेकडून आलेले चार रस्ते जेथे एकत्र मिळतात ते स्थान.
गणेश म्हणजे शब्दाचा जो विवक्षित अर्थ तो जाणणारी व त्याच अर्थाचा दुसऱ्याच्या बुद्धीत प्रकाश करणारी देवता.
निरनिराळॺा शास्त्रांतील, वर वर पाहता विरोधी दिसणाऱ्या सिद्धांतांची एकवाक्यता माझ्या स्वरूपाच्या ठिकाणी आहे असे जाणून व तेथे स्थिर राहून म्हणजे पूर्ण अद्वैतरूप होऊन, ज्ञानी भक्त चर्चा करीत असतात व तेच दुसऱ्यालाही तशीच एकवाक्यता करणारी बुद्धी देऊ शकतात; म्हणून त्यांना “संवाद चतुष्पथींचे गणेश” म्हटले आहे.
यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ।
तस्यैते कथिता ह्यर्था: प्रकाशन्ते महात्मन:॥
(श्वे. उ. ६-२३)
ज्यांची भगवंताच्या ठिकाणी किंवा श्रीगुरुच्या ठिकाणी परम प्रेमरूप भक्ती आहे, अशा ज्ञानी भक्तालाच शास्त्रांत सांगितलेल्या शब्दांचे अर्थ समजतात, असे श्वेताश्वतरश्रुतीत सांगितले आहे.
तेव्हां तया महासुखाचेनि भरें। धांवोनि देहाचिये गांवाबाहेरें।
मियां धाले तेणें उद्गारें। लागती गाजों॥ १२५॥
अर्थ—तेव्हा त्या भगवत्प्रेमाच्या अत्यंत सुखामुळे ते देहगावाच्या बाहेर धावतात आणि माझ्या प्रेमाने आकंठ तृप्त होऊन तृप्तीमुळे येणाऱ्या ढेकराने गाजू लागतात.॥ १२५॥
गूढार्थदीपिका—तेव्हां तया महासुखाचेनि भरें। धांवोनि देहाचिये गांवाबाहेरें—या चरणांनी भगवद्भक्तांना देहाचे भान भगवंताच्या परम प्रेमामुळे राहत नाही, हे सुचविले आहे.
मियां धाले तेणें उद्गारें। लागती गाजों—“धालेपणाचे ढेकर। जेविं देती जेवणार। तेविं आनंदाचे उद्गार। अनिर्वाच्य वदवी”॥ ६२॥ (शुकाष्टक) भोजन करून तृप्त झालेला पुरुष जसे तृप्तीचे ढेकर देतो, त्याप्रमाणे भगवंताच्या परमप्रेमाने ते परमसुखरूप झाले, हे व्यक्त करणारे अखंड भगवन्नामस्मरणरूप व अखंड गुणवर्णनरूप भक्तिमार्गाचे ढेकर, ते देत असतात.
पैं गुरुशिष्यांचिया एकांतीं। जे अक्षरा एकाची वदंती।
ते मेघाचियापरी त्रिजगतीं। गर्जती सैंघ॥ १२६॥
अर्थ—तसेच गुरुशिष्याच्या एकांतात, ज्या एका अविनाशी वस्तूविषयीच्या रहस्याची चर्चा होते, ती चर्चा ते भक्त मेघगर्जनेप्रमाणे त्रैलोक्यात गर्जून सांगतात.॥ १२६॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्मस्वरूपाची विशेष चर्चा गुरुंनी शिष्याशी एकांतात करावी, लोकांतात करू नये, असा निर्बंध आहे, असे बृहदारण्यकोपनिषदात व त्यावरील आचार्यभाष्यात सांगितले आहे.
जैसी कमळकळिका जालेपणें। हृदयींचिया मकरंदातें राखों नेणे।
दे राया रंका पारणें। आमोदाचें॥ १२७॥
तैसेंचि मातें विश्वीं कथित। कथितेनि तोषें कथूं विसरत।
मग तया विसरामाजि विरत। आंगें जीवें॥ १२८॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे कमळाची कळी उमलून विकसित झाली असता, आपल्या ठिकाणचा सुवास ती गुप्त ठेवू शकत नाही आणि राजापासून रंकापर्यंत ती आपल्या सुवासाचे भोजन घालते,॥ १२७॥ त्याप्रमाणेच ते ज्ञानी भक्त, सर्व विश्वात मोकळॺा मनाने, माझ्या गुणादी वर्णनाच्या द्वारा, माझ्या सगुण स्वरूपाचे जगात निरूपण करतात. निरूपण करता करता प्रेम दाटून येऊन, ते निरूपण करणेही विसरतात व त्यात जीवभाव व शरीरभावही विसरतात.॥ १२८॥
गूढार्थदीपिका—मातें विश्वीं कथित—भगवंताच्या सगुणस्वरूपात निर्गुण स्वरूपच साठविलेले असते; म्हणून प्रेमळ ज्ञानी भक्त सगुणभगवंताच्या लीलेचे व स्वरूपाचेच कथन करीत असतात.
कथितेनि तोषें कथूं विसरत—भक्तांना भगवंताच्या गुणकथनाचे इतके प्रेम असते की, ती गुणकथा वर्णन करण्याचा प्रसंग आला असता, त्यांना परमानंद होतो व गुणकथा वर्णन करता करता त्यांची नि:शब्द स्थिती होते.
मग तया विसरामाजि विरत। आंगें जीवें—त्याप्रमाणे त्यांना देहभाव व जीवभाव यांचा विसर पडतो म्हणजे त्यांना सगुणस्वरूपाच्या ठिकाणी प्रेमसमाधी लागते, असा अर्थ. ब्रह्मानंद हा जाणीवरहित आहे—म्हणजे ब्रह्मानंद असतो तेव्हा जाणीव स्फुरत नाही किंवा जाणीव स्फुरत नाही तेव्हाच ब्रह्मानंद असतो—हे मागे बृहदारण्यक श्रुतीच्या आधारे सांगितलेच आहे.
ऐसें प्रेमाचेनि बहुवसपणें। नाहीं राती दिवो जाणणें।
केलें माझें सुख अव्यंगवाणें। आपणपेयां जिहीं॥ १२९॥
अर्थ—अशा नि:सीम प्रेमामुळे त्यांना रात्र व दिवस यांचाही विसर पडतो व असे ते आपणच आपले ठिकाणी संपूर्ण सुखरूप होऊन राहतात.॥ १२९॥
गूढार्थदीपिका—आपणच आपल्या ठिकाणी सुखस्वरूप राहणे हीच प्रेमसमाधी होय. मागे पाचव्या अध्यायातही माउलींनी “तैसें सुखचि उरे स्वरूपें। सुरतीं तिये” या चरणाने सांगितले आहे.
(श्लोक-१०)
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥ १०॥
अर्थ—परम प्रेमाने माझे भजन करीत, माझ्याशी अखंड ऐक्य पावलेल्यांना, ते मला अखंड प्राप्त झालेले राहतील असा बुद्धियोग मी त्यांना देतो—म्हणजे त्यांच्या स्थिर झालेल्या बुद्धीचे मी संरक्षण करतो—आपल्यापासून त्यांची बुद्धी ढळू देत नाही.॥ १०॥
तयां मग जें आम्हीं कांहीं। द्यावें अर्जुना पाहीं।
ते ठायींचीच तिहीं। घेतली सेल॥ १३०॥
अर्थ—मग जी काही स्थिती, अर्जुना! आम्ही त्यांना प्राप्त करून द्यायची, ती मुळात असलेली नि:सीम स्थिती त्यांनीच प्राप्त करून घेतलेली असते, पहा.॥ १३०॥
कां जे ते जिया वाटा। निगाले गा सुभटा।
ते सोय पाहोनि अव्हांटा। स्वर्गापवर्ग॥ १३१॥
अर्थ—कारण, थोर योद्धॺा अर्जुना! ते ज्या मार्गाने जायला निघाले, त्या मार्गाची सुखरूपता पाहिली असता स्वर्ग व मोक्ष ह्या आडवाटा ठरतात.॥ १३१॥
गूढार्थदीपिका—सगुण भगवंताच्या परम प्रेमाने प्राप्त होणाऱ्या जाणीवरहित परमानंदरूप मोक्षाच्या दृष्टीने, ब्रह्मैक्य जाणीवरूप मोक्षाला येथे आडमार्ग म्हटले आहे, त्यावरून जाणिवेमुळे अत्यंत समरस असे ब्रह्मैक्य होत नाही, हेच माउलींनी सुचविले आहे.
म्हणोनि तिहीं जें प्रेम धरिलें। तेंचि आमुचें देणें उपायिलें।
परी आम्हीं देयावें तेंही केलें। तिहीं म्हणियें॥ १३२॥
अर्थ—म्हणून भक्तांनी जे प्रेम धरले, ते आमचे देणे होय, असे प्रसिद्ध झाले, पण प्रेम आम्ही द्यायचे असते, हेही त्यांनीच रूढ केले, असे म्हणावे लागते.॥ १३२॥
गूढार्थदीपिका—भक्तांच्या ठिकाणी भगवंताविषयी जे प्रेम असते, ते मी दिले नाही, भक्तानेच माझ्या ठिकाणी तसे प्रेम धरले आहे, असे भगवंताला निरहंकारतेमुळे वाटते आणि भक्तही तसेच, मी भगवंतावर प्रेम करतो असा त्याच्या ठिकाणी लेशमात्र अहंकार उत्पन्न न होता भगवंतांनी प्रेम द्यावे, अशी भगवंतापाशी अखंड याचना करीत असतो. “माझे हातीं आहे करावें चिंतन। तुम्ही कृपादान प्रेम द्यावें” (तु. गा. ८२७)
वास्तविक भगवच्चिंतनाचा प्रयत्न भगवत्प्रेमामुळेच होणे शक्य आहे, पण तुकाराम महाराजांना प्रेमामुळे त्याची जाणीव न होता ते प्रेमाची याचना करीत आहेत.
भगवच्चिंतन करणे, माझ्या ठिकाणी प्रेम नाही असे समजणे व त्या प्रेमाकरता तळमळणे व भगवंतापाशी प्रेमाची याचना करणे हे एका प्रेमाचेच प्रकार आहेत आणि या प्रकारांनीच भक्तांचे प्रेम व्यक्त होत असते किंवा असा हा भक्ताने भगवंताविषयी धरलेल्या प्रेमाचा प्रकार असतो.
आतां यावरी येतुलें घडे। जे तेंचि सुख आगळें वाढे।
आणि काळाची दृष्टी न पडे। हें आम्हां करणें॥ १३३॥
अर्थ—आता यानंतर एवढे व्हावे की, त्यांचे माझ्या ठिकाणी असलेले प्रेम नि:सीम वाढेल आणि कालांतरानेही ते प्रेम क्षीण होणार नाही, इतकेच आम्हांला करायचे असते.॥ १३३॥
गूढार्थदीपिका—प्रेमळ भक्त भगवंताचे जे निष्काम प्रेम करतो, ते प्रेमाचे ऋण समजून, त्यांतून उत्तीर्ण होण्याकरिता, संपूर्ण प्राण्यांचा अधिष्ठानभूत असलेला सर्वसमर्थ परमात्मा, भक्ताच्या ठिकाणी प्रेमाच्या जाणिवेचा किंवा मी प्रेम करतो असा प्रेमाला क्षीण करणारा किंवा नाहीसा करणारा अहंकार उत्पन्न न होऊ देता, आपल्या भक्ताचे प्रेम वाढवितो.
लळेयाचिया बाळका किरीटी। गवसणी करूनि स्नेहाचिया दिठी।
जैसी खेळतां पाठोपाठीं। माउली धांवे॥ १३४॥
तें जो जो खेळ दावी। तो तो पुढें सोनयाचा करूनि ठेवी।
तैसी उपास्तीची पदवी। पोषित मी जायें॥ १३५॥
जिये पदवीचेनि पोषकें। ते मातें पावती यथासुखें।
हे पाळती मज विशेखें। आवडे करूं॥ १३६॥
अर्थ—अर्जुना! अत्यंत लाडक्या मुलाला, आई आपल्या प्रेमळ दृष्टीची खोळ करून, मूल खेळत असता जशी ती त्याच्या पाठीमागे धावत असते,॥ १३४॥ व ते लाडके मूल जो जो खेळ बोटाने दाखवून मागेल, तो तो खेळ ती तान्हुल्याच्या स्वाधीन ज्याप्रमाणे करते, त्याप्रमाणे मीही आपल्या भक्ताच्या भक्तिप्रेमाच्या नि:सीम भूमिकेचे संरक्षण करीत असतो.॥ १३५॥ ज्या प्रेमस्थितीचे पोषण केले असता ते मला सुखाने प्राप्त होतील, अशा रितीने तिचे पालन-पोषण करणे, हेच मला विशेषत: आवडते.॥ १३६॥
गूढार्थदीपिका—मातें पावती यथासुखें—परमेश्वर जसा सदेह असीम ब्रह्मसुखाची मूर्ती आहे, तसेच भक्तही सदेह असीम सुखाची मूर्ती होऊन राहतात.
पैं गा भक्तांसि माझें कोड। मज तयांचे अनन्यगतीची चाड।
कां जे प्रेमळांचें सांकड। आमुचिया घरीं॥ १३७॥
अर्थ—असो. पण बा अर्जुना! भक्ताला माझे अत्यंत प्रेम असते व मलाही त्याच्या अनन्यतेची गोडी असते. कारण आमच्या घरी—म्हणजे माझ्या सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी नि:सीम प्रेम करणाऱ्या प्रेमळ भक्ताचाच दुष्काळ आहे.॥ १३७॥
गूढार्थदीपिका—प्रेमळांचें सांकड। आमुचिया घरीं—माझे सगुणस्वरूपही पूर्ण ब्रह्म आहे. म्हणून माझ्या सगुण स्वरूपाच्या प्रेमभक्तीने सर्वच साधते, हे जाणून केवळ माझ्या सगुण स्वरूपाचे प्रेम करणारे प्रेमळ भक्त दुर्मिळ असतात, असा अर्थ.
पाहें पां स्वर्ग मोक्ष उपायिले। दोन्ही मार्ग तयांचिये वाहणी केले।
आम्हीं आंगही शेषा वेंचिलें। लक्ष्मियेसीं॥ १३८॥
अर्थ—हे पहा अर्जुना! स्वर्ग व मोक्ष हे दोन मार्ग मी प्रगट केले असून, ते दोन्ही मार्ग त्यांच्या—म्हणजे माझी सकाम व निष्काम उपासना करणाऱ्यांच्या—आचरणांच्या प्रवाहात ठेवले. आणखी लक्ष्मीसह त्यांच्या कामना पूर्ण करण्याकरिता शरीरही झिजविले.॥ १३८॥
गूढार्थदीपिका—पाहें पां स्वर्ग मोक्ष उपायिले। दोन्ही मार्ग तयांचिये वाहणी केले—कर्ममिश्र व शुद्धप्रेमरूप अशी दोन प्रकारची भक्ती आहे. कर्ममिश्रभक्तीला गौणभक्ती म्हणतात. ती गौणभक्ती सकाम व निष्काम अशी दोन प्रकारची आहे. सकाम गौणभक्तीने स्वर्ग मिळतो व निष्काम गौणभक्तीने ज्ञानजन्य मोक्ष मिळतो, असा अर्थ.
आम्हीं आंगही शेषा वेंचिलें। लक्ष्मियेसीं—सकाम सगुण भक्ताचे सर्व मनोरथ भगवान लक्ष्मीसह जातीने स्वत: पूर्ण करतो.
परी आपणपेंवीण जें एक। तें तैसेंचि सुख साजुक।
सप्रेमालागीं देख। ठेविलें जतन॥ १३९॥
अर्थ—पण मीपणाच्या जाणिवेवाचून असणारे व न विटणारे असे जे केवळ प्रेमसुख आहे, ते तसेच आपल्या प्रेमळ भक्ताला देण्याकरिता जपून ठेवलेले असते.॥ १३९॥
गूढार्थदीपिका—प्रेमळ भक्त अखंड अविनाशी, सच्चिदानंदी अशा सगुण स्वरूपाशी ऐक्य पावून राहतात असा भाव.
हा ठायवरी किरीटी। आम्ही प्रेमळ घेवों आपणयासाठीं।
या बोलीं बोलाविया गोष्टी। तैसिया नव्हती गा॥ १४०॥
अर्थ—अर्जुना! आम्ही आपल्या प्रेमळ भक्तावर आपल्यासाठीच इतके प्रेम करतो, पण ह्या, शब्दाने सांगण्यासारख्या गोष्टी नव्हेत.॥ १४०॥
गूढार्थदीपिका—आम्ही प्रेमळ घेवों। आपणयासाठीं—ज्याप्रमाणे वाऱ्याने पाण्यावर लाट उठली असता, ती दुसऱ्या लाटेला उत्पन्न करते, त्याप्रमाणे अविद्याउपाधीमुळे जीवाच्या ठिकाणी “देहोऽहं” इत्यादी विपरीतवृत्तीचे जे स्फुरण आहे, त्याच्या अपेक्षेने परमेश्वराच्या ठिकाणी “अहं ब्रह्मास्मि” इत्यादी विद्यावृत्तीचे स्फुरण होते, त्यामुळे त्याची जाणीव झाल्यास अखंड ब्रह्मानंदाला खंड पडण्याचा संभव असतो, पण भक्ताच्या अंत:करणात भगवंताविषयी जे नि:सीम प्रेम असते, त्याच्या अपेक्षेने भगवंताच्या अंत:करणातही आपल्या भक्ताचे नि:सीम प्रेम स्फुरते व त्यामुळेच भगवंताला “अहं ब्रह्मास्मि” वृत्तीची जाणीव उत्पन्न होत नाही व त्याचा ब्रह्मानंद खंडित होत नाही. हेच माउलींनी “आपणयासाठीं” या पदाने सुचविले आहे.
(श्लोक-११)
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तम:।
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥ ११॥
अर्थ—सर्वस्वी माझ्या ठिकाणी अनन्य झालेल्या भक्तांवर कृपा करण्याकरता, त्यांच्या अंत:करणात राहूनच त्यांचा अविवेकरूपी अंधकार मी आपल्या प्रकाशमान ज्ञानदीपाने नाहीसा करतो.॥ ११॥
म्हणोनि मज आत्मयाचा भाव। जिहीं जियावया केला ठाव।
एक मीवांचूनि वाव। येर मानिलें॥ १४१॥
तयां तत्त्वज्ञान चोखटा। दिवी पोतासाचि सुभटा।
मग मीचि होऊनि दिवटा। पुढां पुढां चालें॥ १४२॥
अर्थ—(अर्जुना!) मज सगुणस्वरूप झालेल्या आत्म्याचे प्रेम, हेच ज्यांनी आपल्या जिवंत राहण्याचे ठिकाण केले आणि माझ्यावाचून जेवढे काही आहे असे वाटते, ते सर्व खोटे मानले.॥ १४१॥ हे उत्तम योद्धॺा अर्जुना! या त्याच्या यथार्थ-विवेक-ज्ञानरूप कापराच्या अल्पज्योतीचा, मग मीच मोठा टेंभा होऊन पुढे पुढे चालतो.॥ १४२॥
गूढार्थदीपिका—श्रीमाउलींनी या ओवीतून निर्गुण साक्षात्कार व सगुण साक्षात्कार यात काय फरक आहे हे दाखविले आहे.
दिवी पोतासाचि—आत्मानात्मरूप व्यतिरेकज्ञानाने जो ‘अहं ब्रह्मास्मि’ म्हणून निर्गुण स्वरूपाचा आत्मसाक्षात्कार होतो, तो, कापराच्या अल्पजोतीप्रमाणे अल्पप्रकाश देणारा आहे—म्हणजे सर्वत्र एक अद्वितीय सच्चिदानंद परब्रह्मच भरले असताना, भगवान व नामरूपात्मक जगत अशा दोन सत्य वस्तू आहेत असा जो भेद, अज्ञानाने मानला जात असतो, तो आत्मज्ञानाने नाहीसा झाला, तरी आत्मरूपाने मी सत्य असून व नामरूपात्मक जगत मिथ्या आहे, असा अविद्यालेशरूप सत्यमिथ्यात्वाचा भेद, ज्ञान्याच्या ठिकाणी उरत असतो. “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” या श्रुतीत सांगितल्याप्रमाणे एका पूर्ण अद्वैत सच्चिदानंदाचाच बोध राहत नाही, म्हणून व्यतिरेकाने होणाऱ्या “अहं ब्रह्मास्मि” अज्ञानाला “पोतासाचि दिवी” असे माउलींनी म्हटले आहे.
मीचि होऊनि दिवटा—पुढे, व्यतिरेक ज्ञानानंतर उरलेला अविद्यालेशरूप सत्यमिथ्यात्वाचा भेद नाहीसा होऊन “खल्विदं ब्रह्म” या श्रुतीत सांगितल्याप्रमाणे नामरूपासह एक अद्वैत पूर्ण सच्चिदानंद परब्रह्मच आहे, असा व्यापक अनुभव, रामकृष्णादी सगुण साकार स्वरूपाच्या प्रेमभक्तीनेच येतो, हेच माउलींनी “मीचि होऊनि दिवटा। पुढां पुढां चालें” या चरणाने सांगितले आहे.
अज्ञानाचिये राती-। माजि तमाची मिळणी दाटती।
ते नाशूनि घालीं परौती। तयां करीं नित्योदय॥ १४३॥
अर्थ—आत्मविस्मृतिरूप अज्ञानाच्या रात्रीमध्ये नानाप्रकारच्या अज्ञानरूप अंधकाराच्या मिळणीची दाटी होत असते; ती नि:शेष नाहीशी करून, मी भक्ताच्या ठिकाणी नित्य अशा ज्ञानरूप प्रकाशाचा उदय करून देतो.॥ १४३॥
गूढार्थदीपिका—सगुणाच्या भक्तीवाचून केवळ शमदमादी साधनसंपत्तीच्या साह्याने आत्मज्ञान होणे अत्यंत कठीण आहे; हे मागे सांगितलेच आहे व ते झाले तरी नुसते शाब्दिक किंवा आनुमानिकच राहते. पण भक्तीच्या साह्याने झालेले ज्ञान मात्र सूर्याप्रमाणे अपरोक्ष व अखंड प्रकाशरूप असते. श्रीनाथांनीहि “शब्दज्ञानाची व्युत्पत्ती। दाटुगी होय लौकिक स्थिती। मायानिवर्तक ज्ञानप्राप्ती। न करितां हरिभक्ती कदा नुपजे॥ ४७०॥ (ए. भा. अ. २)” “ज्ञान साधावयालागीं जाण। कष्टावें न लगे गा आपण। सप्रेम करितां माझें भजन। दवडितां ज्ञान घर रिघे”॥ १३६॥ (ए. भा. अ. २०) “ऐसें श्रेष्ठ जें ब्रह्मज्ञान। तें भक्तीचें पोसणें जाण। न करितां भगवद्भजन। ब्रह्मज्ञान कदा नुपजे॥ ४६८॥ (ए. भा. अ. २)” या ओव्यांतून हाच भाव प्रगट केला आहे.
(श्लोक-१२)
अर्जुन उवाच
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥ १२॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो, भगवंता! तूच परब्रह्म आहेस, तूच परमधाम म्हणजे शेवटी प्राप्त होणारी गती आहेस. अत्यंत पवित्र तूच आहेस. शाश्वत, दिव्य, आदिदेव, जन्मरहित व व्यापक असा पुरुष तो तूच आहेस.॥ १२॥
ऐसें प्रेमळांचेनि प्रियोत्तमें। बोलिलें जेथ पुरुषोत्तमें।
तेथ अर्जुन मनोधर्में। निवालों म्हणतसे॥ १४४॥
हां हो जी अवधारा। भला केर फेडिला संसारा।
जाहलों जननीजठरजोहरा-। वेगळा प्रभू॥ १४५॥
अर्थ—याप्रमाणे सर्व प्रेमळ भक्तांचा प्रियतम जो परमात्मा श्रीकृष्ण, त्याने अर्जुनाला असे म्हटले असता अर्जुन म्हणतो, देवा! माझे मन अत्यंत समाधान पावले आहे.॥ १४४॥ अहो जी भगवंता! ऐका. माझ्या अंत:करणांत जो संसाररूपी केरकचरा साचला होता, तो तुम्ही झाडून नाहीसा केला, म्हणून आज मी आईच्या जठररूपी लाक्षागृहांतून मुक्त झालो, म्हणजे जन्ममरणापासून मुक्त झालो.॥ १४५॥
गूढार्थदीपिका—भला केर फेडिला संसारा—जड विनाशी पांचभौतिक अशी एक संसार वस्तू आहे ही विपरीत समजूत नाहीशी केली.
जी जन्मलेपण आपुलें। हें आजि मियां डोळां देखिलें।
जीवित हाता चढलें। आवडे तैसें॥ १४६॥
अर्थ—हे श्रीकृष्ण प्रभो! आज मी आपल्या डोळॺांनी आपला जन्म पाहिला आणि वाटेल तसे आयुष्य माझ्या हाती आले—म्हणजे मी जन्ममरणरहित अविनाशीस्वरूप झालो.॥ १४६॥
गूढार्थदीपिका—जन्मलेपण आपुलें। हें आजि मियां डोळां देखिलें—मी अविनाशी सच्चिदानंदस्वरूप आहे हे विसरल्यामुळे अज्ञानाने जन्माचा अनुभव घेत होतो—किंवा माझा पांचभौतिक देह नाहीसा होऊन, आज मी सच्चिदानंदरूप देहाने जन्मास आलो, असे पाहिले.
जीवित हाता चढलें—माझ्या देहाला जन्ममरण राहिले नाही, असा अर्थ.
आजि आयुष्या उजवण जाहली। माझिया दैवा दशा उदयली।
जे वाक्यकृपा लाधली। दैविकेंनि मुखें॥ १४७॥
अर्थ—देवाच्या मुखाने माझ्यावर बोधामृतरूपी वचनाची कृपा झाली; म्हणून ते वचन ऐकून आज माझ्या आयुष्याची सफलता झाली व माझ्या दैवाच्या भाग्यदशेस प्रारंभ झाला.॥ १४७॥
आतां येणें वचन तेजाकारें। फिटलें आंतील बाहेरील आंधारें।
म्हणोनि देखतसें साचोकारें। स्वरूप तुझें॥ १४८॥
अर्थ—आता तुझ्या या वचनाच्या अर्थरूप ज्ञानप्रकाशाने आतील व बाहेरील अज्ञान-अंधकार नाहीसा झाला, म्हणून आता तुझे खरे स्वरूप मी पाहत आहे.॥ १४८॥
गूढार्थदीपिका—फिटलें आंतील बाहेरील आंधारें—भगवंताच्या वाक्याने अर्जुनाच्या अंत:करणातील “मी ब्रह्म नाही” व “मला ब्रह्म दिसत नाही” असा दोन्ही प्रकारचा हृदयातील आवरणात्मक अज्ञानांधकार व “मी देह आहे” व “नामरूपात्मक जगत आहे” हा बाहेरील आवरणासह असणारा विक्षेप- अंधकारनाहीसा झाला.
म्हणोनि देखतसें साचोकारें। स्वरूप तुझें — “पुरुष एवेदं विश्वम्” (मुं. २-१-१०) या श्रुतीत व त्यावरील भाष्यात “न विश्वं नाम पुरुषादन्यत्किंचिदस्ति” या भाष्यपंक्तीत संपूर्ण नामरूपात्मक सर्व विश्वच खरोखर ब्रह्मस्वरूप आहे असे जेथे म्हटले आहे, तेथे भगवंताचा सगुणविग्रह पूर्ण ब्रह्मस्वरूप नाही, असे कोणत्या ज्ञान्याला म्हणता येईल?
नामरूपे सोडून “विश्व” हा शब्द लागू होत नसल्यामुळे येथे “विश्व” या शब्दाने “नामरूपे” हाच अर्थ घेतला पाहिजे. म्हणजे नामरूपासहित पूर्णब्रह्म आहे. असाच श्रुती व त्यावरील आचार्यांच्या भाष्याचा अर्थ आहे.
तरी होसी गा तूं परब्रह्म। जें या महाभूतां विसवतें धाम।
पवित्र तूं परम। जगन्नाथा॥ १४९॥
तूं परमदैवत तिहीं देवां। तूं पुरुष जी पंचविसावा।
दिव्य तूं प्रकृतिभावा-। पैलीकडील॥ १५०॥
अर्थ—ज्या ठिकाणी संपूर्ण महाभूते विश्राम पावतात ते परब्रह्म तूच आहेस. हे जगन्नाथा! तू अत्यंत पवित्र आहेस.॥ १४९॥ ब्रह्मा, विष्णू, महेश्वर या तिन्ही देवांचे श्रेष्ठ दैवत तूच आहेस. सांख्यांचा पंचविसावा असंग पुरुष तूच आहेस आणि प्रकृतीच्या पलीकडे जी दिव्य तेजोमय वस्तू सांगितली आहे, तीही तूच आहेस.॥ १५०॥
गूढार्थदीपिका—तूं परमदैवत तिहीं देवां—ब्रह्मा, विष्णू, महेश्वर हे कार्यब्रह्म असून भगवान श्रीकृष्ण कारणब्रह्म म्हणजे पूर्णब्रह्म आहे, असे या चरणात दाखविले आहे.
तूं पुरुष जी पंचविसावा। दिव्य तूं प्रकृतिभावा-। पैलीकडील—आणि सांख्यशास्त्रांच्या मते प्रकृतीसह चोवीस तत्त्वांच्या पलीकडे असणारा जो पंचविसावा निर्गुण पुरुष तो भगवान श्रीकृष्ण आहे, असे सांगून भगवान श्रीकृष्णाच्या सगुण स्वरूपाचे व पंचविसाव्या निर्गुण स्वरूपाचे ऐक्य दाखविले आहे. तसेच भगवंताचे सगुणस्वरूप कारणब्रह्म का समजावे याचे “प्रकृति-पैलीकडील” म्हणून कारणही दिले आहे.
अनादिसिद्ध तूं स्वामी। जो नाकळिजसी जन्मधर्मीं।
तो तूं हें आम्हीं। जाणितलें आतां॥ १५१॥
अर्थ—प्रभो श्रीकृष्णा! तू अनादी व स्वत:सिद्ध ब्रह्मांडाचा स्वामी आहेस. तू जन्मादिधर्मांत सापडत नाहीस-म्हणजे तुला जन्मादिक नाहीत असा तू आहेस, हे आज मी आता जाणले.॥ १५१॥
गूढार्थदीपिका—अनादिसिद्ध तूं स्वामी। जो नाकळिजसी जन्मधर्मीं—परमेश्वराचे रामकृष्णादी अवतारविग्रह अनादिसिद्धच असतात. त्यांना जन्म-मरण नाही असे महावराह पुराणात “सर्वे नित्या: शाश्वताश्च देहास्तस्य परात्मन:” या श्लोकात सांगितले आहे. भगवान रामकृष्णादिकांचा जन्म झाला, असा अज्ञानी लोकांना, त्यांच्या अज्ञानामुळे भ्रम होतो. वास्तविक अज्ञानी लोकांप्रमाणे परमेश्वराचा जन्म होत नाही, हे मागे चौथ्या अध्यायातील ६ व्या श्लोकावर आचार्यांच्या भाष्याधारे आम्ही स्पष्ट केलेच आहे.
तूं या कालयंत्रासि सूत्री। तूं जीवकळेची अधिष्ठात्री।
तूं ब्रह्मकटाहधात्री। हें कळलें फुडें॥ १५२॥
अर्थ—तू कालरूपी यंत्राचा सूत्रधार आहेस. तू या जीवरूपी चैतन्यांशाला अधिष्ठान आहेस. तूच या सर्व ब्रह्मांडाला धारण करणारा आहेस हे मला स्पष्ट कळून आले.॥ १५२॥
गूढार्थदीपिका—पुन: या ओवीतही “तूं कालयंत्रासि सूत्री” “जीवकळेची अधिष्ठात्री” “ब्रह्मकटाहधात्री” या विशेषणांनी माउलींनी भगवंताच्या श्रीकृष्णस्वरूपाचे कारणब्रह्मत्वच प्रतिपादिले आहे.
हें कळलें फुडें—उपासना कारणब्रह्माचीच होते. उपास्य कार्यब्रह्म—म्हणजे मर्यादित सामर्थ्याने युक्त-आहे, असे त्याचे ज्ञान असल्यास, त्या ठिकाणी कारणब्रह्माची भावना म्हणजे ते कारणब्रह्मच आहे, अशी भावना करून उपासना करावी लागते. असे “ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात्” (ब्र. सू. ४-१-५) या सूत्रात सांगितले आहे आणि ही कार्यब्रह्माची उपासना होते हे कशावरून समजायचे हेही तेथेच स्पष्ट केले आहे. उपास्य कारणब्रह्म असल्यास—म्हणजे अनुभवजन्य ज्ञानाने ते अगाध सामर्थ्यादी गुणांनी युक्त पूर्णब्रह्म आहे, असे कळून आल्यास तेथे ‘ब्रह्मभावना’ करावी लागत नाही आणि ती करायला सांगितलीही नाही. येथे भगवंताचे श्रीकृष्णस्वरूप पूर्णब्रह्म आहे असा स्वत:चा अनुभव अर्जुन सांगत आहे, हे “कळलें फुडें” या पदांवरून स्पष्ट होते. म्हणून अर्जुनाने श्रीकृष्णस्वरूपाच्या ठिकाणी ब्रह्मभावना करून हे श्रीकृष्णस्वरूपाचे वर्णन केले आहे, असे म्हणता येत नाही.
(श्लोक-१३)
आहुस्त्वामृषय: सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा।
असितो देवलो व्यास: स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥ १३॥
अर्थ—देवा! सर्व ऋषी, देवर्षी नारद, त्याचप्रमाणे असित, देवल, व्यास हे सर्व तुझ्याविषयी असेच सांगत असत आणि प्रत्यक्ष तूही आपल्याविषयी असेच मला सांगत असतोस.॥ १३॥
पैं आणीकही एके परी। इये प्रतीतीची येतसे थोरी।
जे मागें ऐसेंचि ऋषीश्वरीं। सांगीतलें तूतें॥ १५३॥
परी तया सांगितलियाचें साचपण। हें आतां माझें देखतसे अंत:करण।
जे कृपा केली आपण। म्हणोनि देवा॥ १५४॥
येऱ्हवीं नारद अखंड जवळां ये। तोही ऐसेंचि वचनीं गाये।
परी अर्थ न बुजोनि ठायें। गीतसुखचि ऐकों॥ १५५॥
जी आंधळेयाच्या गांवीं। आपणपें प्रगटिलें रवी।
तरी तिहीं वोतपलीचि घ्यावी। वांचूनि प्रकाश कैंचा॥ १५६॥
परी देवर्षी अध्यात्म गातां। आहाच रागांगेंसीं जे मधुरता।
तेचि फावे येर चित्ता। नलगेचि कांहीं॥ १५७॥
पैं असिता देवलाचेनि मुखें। मी एवंविधा तूतें आईकें।
परी तैं बुद्धी विषयविखें। घारिली होती॥ १५८॥
विषयविषाचा पडिपाडू। गोड परमार्थ लागे कडू।
कडू विषय तो गोडू। जीवासी जाहाला॥ १५९॥
अर्थ—तुझ्या वाक्याने जो अनुभव आला त्याची आणखीही एका दृष्टीने थोरवी माझ्या अनुभवास आली कारण मागे मोठमोठॺा ऋषींनी असेच तुझ्याविषयी सांगितले होते.॥ १५३॥ पण त्या सांगितलेल्याची सत्यता, आज माझ्या अंत:करणाला पटली, याचे कारण, देवा! आपण माझ्यावर कृपा केली हे होय.॥ १५४॥ नाही तरी नारदमुनी नेहमी आमचेकडे येत असत. तेही अशा रितीने तुझे वर्णन करीत असत; पण त्यावेळी त्यांच्या वचनांचा अर्थ न समजता तुझ्या गायनाचे सुखच आम्हांला प्राप्त होत असे.॥ १५५॥ अहो जी भगवंता! आंधळॺांच्या गावात जर सूर्य आपण होऊन प्रकाशित झाला, तर त्या आंधळॺांना सूर्याचे कोवळे ऊनच घेता येईल. त्याशिवाय प्रकाश मिळणे कसे शक्य आहे?॥ १५६॥ त्याप्रमाणेच देवर्षी नारदमुनी देखील तुझ्या अध्यात्मस्वरूपाचेच वर्णन करीत असत; पण त्या वर्णनाला रागरागिणीमुळे जी वरवर गोडी येत होती, तिचाच आमच्या चित्ताला लाभ होत होता, दुसरा कोणताही लाभ होत नव्हता.॥ १५७॥ तसेच असित, देवल, या ऋषींच्या मुखाने असेच तुझे वर्णन आम्ही ऐकत असू; पण त्यावेळी आमचे अंत:करण विषयरूपी विषाने व्यापले होते.॥ १५८॥ विषयरूपी विषाचा एवढा प्रताप आहे की जीवाला, परमार्थ गोड असून कडू वाटतो व विषय कडू असूनही गोड वाटतात.॥ १५९॥
गूढार्थदीपिका—जो पर्यंत विषयसुखाचे प्रेम असते, तो पर्यंत ब्रह्म बोधाकडे जिवाची प्रवृत्ती च होत नाही, असा अर्थ.
आणि हें आणिकांचें काय सांगावें। राउळा आपणचि येऊनि व्यासदेवें।
तुझें स्वरूप आघवें। सर्वदा सांगिजे॥ १६०॥
परी तो आंधारीं चिंतामणी देखिला। जेवीं नव्हे या बुद्धी उपेक्षिला।
पाठीं दिनोदयीं वोळखिला। होय म्हणोनि॥ १६१॥
तैसीं व्यासादिकांचीं बोलणीं। तिया मजपाशीं चिद्रत्नांचिया खाणी।
परी उपेक्षिल्या जात होतिया तरणी। तुजवीण कृष्णा॥ १६२॥
अर्थ—भगवंता! दुसऱ्याचे कशाला सांगू! पुष्कळदा स्वत: भगवान व्यासांनी आमच्या राजवाडॺात येऊन तुझ्या स्वरूपाचे सदा संपूर्ण वर्णन करीत असावे.॥ १६०॥ पण ज्याप्रमाणे अंधारात चिंतामणी पडला असता तो चिंतामणी नव्हे या बुद्धीने उपेक्षा होते. नंतर उजाडल्यावर, तो चिंतामणीच होय असा ओळखला जातो.॥ १६१॥ त्याप्रमाणे व्यासादिकांची बोलणी म्हणजे मला प्राप्त झालेल्या चैतन्यरूपी रत्नांच्या खाणीच होत्या; पण हे श्रीकृष्णा! तुझ्या सूर्यप्रकाशाच्या अभावी त्यांची उपेक्षाच होत होती.॥ १६२॥
(श्लोक-१४)
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव।
न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवा:॥ १४॥
अर्थ—हे भगवंता! केशवा! तू जे मला सांगतोस, ते सर्व खरे आहे. तुझ्या या व्यक्त सगुण श्रीकृष्णस्वरूपाचा महिमा, देव, दानव यांपैकी कोणीही जाणू शकत नाहीत.॥ १४॥
ते आतां वाक्यसूर्यकर तुझे फांकले। आणि ऋषींनीं मार्ग होते जे कथिले।
तयां आघवयांचेंचि फिटलें। अनोळखपण॥ १६३॥
जी ज्ञानाचें बीज तंव तयांचे बोल। माजि हृदयभूमिके पडिले सखोल।
वरी इये कृपेची जाहाली वोल। म्हणोनि संवादफळ॥ १६४॥
अर्थ—तेच आता तुझे वाक्यरूपी सूर्यकिरण माझ्या अंत:करणात फाकल्यामुळे पूर्वी ऋषींनी जे मार्ग सांगून ठेविले आहेत, त्या सर्वांची आज ओळख पटली—म्हणजे त्यांनी जे तुझ्या स्वरूपाचे पूर्ण ब्रह्मत्वाने वर्णन केले होते, ते सर्व यथार्थ होते, याचा आज मला अनुभव आला.॥ १६३॥ देवा! त्या ऋषींचे बोलणे हे आत्मज्ञानाचे बीज होय. ते माझ्या हृदयरूपी भूमीत खोल पडले व त्यावर तुझ्या कृपेचा ओलावा मिळाल्यामुळे ते बीज अंकुरित होऊन, ते सर्व संवादरूपी यथार्थबोधाने फलद्रूप झाले.॥ १६४॥
गूढार्थदीपिका—परमेश्वरकृपेने व श्रीगुरुच्या मुखाने जोपर्यंत अद्वैत आत्मस्वरूपाचे यथार्थ ज्ञान होत नाही, तोपर्यंतच निरनिराळी शास्त्रे करणाऱ्या ऋषींच्या वचनांत विरोध दिसून पडतो. अद्वैत आत्मस्वरूपाचे ज्ञान झाल्यावर आत्म्याच्या ठिकाणी सर्व विरोधी वाक्यांची साक्षात किंवा परंपरेने एकवाक्यता आहे असे कळून येते, असा भाव.
“सर्वेषां च प्रस्थानकर्तृणां मुनीनां विवर्तवादपर्यवसानेनाद्वितीये परमेश्वरे एव वेदांतप्रतिपाद्ये तात्पर्यम्। न हि ते मुनयो भ्रान्ता: सर्वज्ञत्वात्तेषाम्” सर्व दर्शनकार भगवत्कृपेने सर्वज्ञ होते, भ्रांत नव्हते, म्हणून त्यांनी रचलेल्या दर्शनांचे साक्षात किंवा परंपरेने एका भगवंताच्या ठिकाणीच पर्यवसान आहे, असेच मधुसूदन सरस्वतींनीही महिम्नस्तोत्रावरील आपल्या टीकेत म्हटले आहे. विद्यारण्य स्वामींनीही हाच भाव आपल्या सूतसंहितेवरील टीकेतून व्यक्त केला आहे.
अहो नारदादिकां संतां। त्यांचिया उक्तिरूप सरितां।
मी महोदधी जाहालों अनंता। संवादसुखाचा॥ १६५॥
प्रभु आघवेनि येणें जन्में। जियें पुण्यें केलीं मियां उत्तमें।
तयांचीं न टकतीचि अंगीं कामें। सद्गुरु तुवां॥ १६६॥
अर्थ—देवा! नारदादी संतांच्या वचनरूप नद्यांना मी एकवाक्यतारूप संवादसुखाचा समुद्र झालो.॥ १६५॥ देवा! या आणि मागील सर्व जन्मात जेवढे काही निष्काम पुण्य केले असेल त्याचे, सद्गुरुप्राप्ती हे जे फळ, ते कधी होत नाही असे नाही. म्हणूनच तू मला सद्गुरु प्राप्त झालास.॥ १६६॥
गूढार्थदीपिका—अनेक जन्मांतील निष्काम पुण्यकर्माचरण हे सद्गुरुच्या प्राप्तीचे साधन असते, असा भाव.
येऱ्हवीं वडिलवडिलांचेनि मुखें। मी सदा तुतें कानीं आईकें।
परी कृपा न कीजेचि तुवां एकें। तंव नेणवेचि कांहीं॥ १६७॥
म्हणोनि भाग्य जैं सानुकूळ। जालिया केले उद्यम सदा सफळ।
तैसें श्रुताधीत सकळ। गुरुकृपा साच॥ १६८॥
अर्थ—वस्तुत: वाडवडिलांच्या मुखाने मी तुझ्या स्वरूपाचा महिमा सदा कानाने ऐकत होतो, पण जोपर्यंत तुझी कृपा झाली नव्हती, तोपर्यंत मला तुझा महिमा कळू शकला नाही.॥ १६७॥ म्हणून ज्याप्रमाणे आपले दैव जेव्हा अनुकूल होते, तेव्हा केलेले सर्व प्रयत्न सफळ होतात, त्याप्रमाणे श्रीगुरुकृपेनेच संपूर्ण श्रवण व पठण केलेल्या वचनांचा यथार्थ बोध होतो.॥ १६८॥
गूढार्थदीपिका—तैसें श्रुताधीत सकळ। गुरुकृपा साच—नित्यज्ञानसंपन्न अशा परमेश्वरापासून जसे मंत्रब्राह्मणात्मक वेद निर्माण झाले, तसेच आत्मबोधाने परिपूर्ण असलेल्या आधिकारिक ऋषींच्या द्वारा भगवंतांनीच वेदोपजीवी इतर इतिहासपुराणादी ग्रंथ निर्माण केले असल्यामुळे तेही ईश्वरप्रणीतच ठरतात. म्हणूनच सर्व वेदादी शास्त्रांची एकवाक्यता आहे, असे मानिले पाहिजे आणि समन्वयाने व एकवाक्यतेने जो बोध होतो, तोच परमेश्वराला संमत असलेला यथार्थ बोध असू शकतो.
हा यथार्थ बोध, ज्ञानभक्तीने संपन्न असलेले श्रीगुरु आपल्या शिष्यांना शास्त्रवचनांचा समन्वय व एकवाक्यता करूनच नेहमी करून देत असतात. त्यांच्या उपदेशावाचून शास्त्रांचा समन्वय आपल्या बुद्धीने कळू शकत नाही. हेच माउलींनी “तैसे श्रुताधीत सकळ। गुरुकृपा साच” या वचनाने सांगितले आहे.
जी बनकर झाडें शिंपी जीवें साटी। पाडूनि जन्में काढी आटी।
परी फळेंसीं तैंचि भेटी। जैं वसंत पावे॥ १६९॥
अहो विषमा जैं वोहट पडे। तैं मधुर तें मधुर आवडे।
पैं रसायन तैं गोडें। जैं आरोग्य देहीं॥ १७०॥
अर्थ—देवा! माळॺाने आपल्या जिवाच्या मोबदल्याने-म्हणजे झाडाचे जगणे तेच आपले जगणे असे समजून-झाडांना पाणी घातले आणि जन्मापाठी जन्म घेऊन असेच कष्ट केले, तरीपण एवढॺा कष्टानेही झाडांना फळे येतातच असे नाही; ते वसंतऋतूच्या स्वाधीन आहे.॥ १६९॥ त्याचप्रमाणे देवा! त्रिदोषाची विषमता कमी झाली असता, मधुररस मधुर लागतो; आणि देहाच्या ठिकाणी आरोग्य असले तरच रसायन परिणामकारक होते. ॥ १७०॥
(टीप-औषध हे रोगनिवृत्तिकर असते व ते रोग्याला दिले जाते. रसायन हे जरानिवारक व आयुष्यवर्धक असते व ते निरोगी मनुष्याला दिले जाते, असे वैद्यशास्त्राचे मत आहे.)
कां इंद्रियें वाचा प्राण। यां जालियांचें तैंचि सार्थकपण।
जैं चैतन्य येऊनि आपण। संचरे माजीं॥ १७१॥
तैसें शब्दजात आलोडिलें। अथवा योगादिक जें अभ्यासिलें।
तें तैंचि म्हणों ये आपुलें। जैं सानुकूळ श्रीगुरु॥ १७२॥
ऐसिये जालिये प्रतीतीचेनि माजें। अर्जुन निश्चयाचीं नाचतसे भोजें।
तेवींचि म्हणे देवा तुझें। वाक्य मज मानलें॥ १७३॥
तरी साचचि हे कैवल्यपती। मज त्रिशुद्धी आली प्रतीती।
जे तूं देवां दानवांचिये मती-। जोगा नव्हसी॥ १७४॥
तुझें वाक्य व्यक्ती न येतां देवा। जो आपुलिया जाणे जाणिवा।
तो कंहींचि नोहे हें मद्भावा। भरंवसेनि आलें॥ १७५॥
अर्थ—चैतन्य शरीरात प्रवेश करते तेव्हाच इंद्रिये, वाणी, प्राण याचे असण्याचे सार्थक होते.॥ १७१॥ त्याप्रमाणे मनुष्य जेवढे काही शास्त्रावलोकन करतो किंवा योगादिक मार्गाचा अभ्यास करतो, तेवढे सर्व श्रीगुरुची कृपा झाली, तरच खरोखर आपल्या स्वाधीन होते.॥ १७२॥ (श्रीगुरुकृपेनेच शब्द यथार्थ समजू शकतात) या आलेल्या अनुभवाने अर्जुन मत्त होऊन, दृढ निश्चयाची मूर्ती होऊन, नाचू लागला व तसेच, ‘देवा! तुझे म्हणणे मला पटले’ असे म्हणू लागला.॥ १७३॥ हे कैवल्याचे स्वामी भगवंता! तरी तू खरोखरच देवदानवांच्या बुद्धीस आकलन होण्यासारखा नाहीस, हे त्रिवार सत्य आहे, असा मला अनुभव आला.॥ १७४॥ तुझ्या कृपेने जोपर्यंत तुझ्या वचनाचा यथार्थ व स्पष्ट बोध होत नाही, तोपर्यंत आपल्या बुद्धीनेच जाणण्याचा एखाद्याने कितीही प्रयत्न केला, तरी त्याला त्यांचा यथार्थ बोध कधीही होणे शक्य नाही, हे मला निश्चित कळून आले.॥ १७५॥
(श्लोक-१५)
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम।
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥ १५॥
अर्थ—हे पुरुषोत्तमा! हे जगत्कर्त्या! हे जगन्नियंत्या! हे देवाधिदेवा! हे जगत्पते! तूच एक स्वत:च स्वत:ला जाणू शकतोस.॥ १५॥
एथ आपुलें वाढपण जैसें। आपणचि जाणिजे आकाशें।
कां मी येतुली घनवट ऐसें। पृथ्वीचि जाणे॥ १७६॥
तैसा आपुलिये सर्वशक्ती। तुज तूंचि जाणसी लक्ष्मीपती।
येर वेदादिक मती। मिरवती वायां॥ १७७॥
हां गा मनातें मागां सांडावें। पवनातें वांवीं मवावें।
आदिशून्य उतरोनि जावें। केउतें बाहीं॥ १७८॥
तैसें हें तुझें जाणणें आहे। म्हणोनि कोणाही ठाउकें नोहे।
आतां तुझें ज्ञान होये। तुजचिजोगें॥ १७९॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे आकाश आपला अफाट विस्तार आपणच जाणू शकते किंवा मी इतकी घन आहे असा आपला घनवटपणा पृथ्वीच जाणू शकते.॥ १७६॥ त्याप्रमाणे भगवंता! आपल्या सर्व शक्तिसामर्थ्याला तूच एक जाणू शकतोस, बाकी तेथे वेदादिक शास्त्रे तुला जाणण्याचा अभिमान व्यर्थच वागवितात.॥ १७७॥ मनाला मागे कसे टाकता येईल? वाऱ्याला हाताने कसे मोजता येईल? बाहूंच्या बळावर सृष्टिपूर्वीची शून्यस्थिती कशी तरून जाता येईल?॥ १७८॥ त्याप्रमाणे तुझ्या स्वरूपाला जाणणे अशक्य आहे; म्हणूनच कोणालाही तुझे स्वरूप कळत नाही. तुझ्या स्वरूपाचे ज्ञान तुलाच होण्या जोगे आहे.॥ १७९॥
गूढार्थदीपिका—निर्गुणाचे ज्ञान एकदाचे कसे तरी होऊ शकते, पण सगुणाचे ज्ञान होणे दुरापास्त आहे. याचे थोडक्यात विवरण मागे नवव्या अध्यायातील ३७१ ओवीवरील गूढार्थदीपिकेत आम्ही केले आहे. पण निर्गुणस्वरूपापेक्षा सगुणस्वरूप कनिष्ठ आहे, असे मानणाऱ्यांच्या मताचे परिवर्तन व्हावे, म्हणून येथे त्याचा पुन: विशेष विचार करावासा वाटतो.
“तथापि भूमन् महिमागुणस्य ते विबोद्धुमर्हत्यमलान्तरात्मभि:। अविक्रियात्स्वानुभवादरूपतो ह्यनन्यबोध्यात्मतया न चान्यथा॥” (भाग. स्कं. १०-१४-६) हे भगवंता! तुझ्या निर्गुणस्वरूपाचा महिमा, निर्मळ अंत:करणाच्या योग्यांनाच जाणता येतो; कारण ते स्वरूप निर्विकार, स्वानुभवरूप व रूपातीत असल्यामुळे आपल्या स्वप्रकाशरूप आत्मस्वरूपाने समजण्यासारखे आहे. दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने त्याचे ज्ञान होत नाही. या श्लोकावरील टीकेत श्रीधरस्वामी म्हणतात—
“इदानीं यद्यप्युभयोरविशेषेण दुर्ज्ञेयत्वमुक्तं तथापि गुणातीतस्य ज्ञानं कथंचिद्भवेन्नतु सगुणस्य तव अचिन्त्यानन्तगुणत्वादिति”-तुझ्या सगुण निर्गुण या दोन्ही स्वरूपाचे ज्ञान होणे दुस्तर असले, तरी गुणातीत अशा निर्गुणाचे ज्ञान एकदाचे होऊ शकते; पण अचिंत्य, अनंत, अपार, गुण असलेल्या तुझ्या सगुण स्वरूपाचे पूर्ण ज्ञान होणे शक्य नाही.
निर्गुणस्वरूपाचे तरी एकदाचे ज्ञान होणे कसे शक्य आहे, हे सांगताना स्वामी म्हणतात, “स्वानुभवादात्माकारान्त:करणसाक्षात्कारात्”- म्हणजे विशेषरहित असा जो आत्मा, तदाकार झालेल्या अंत:-करणाचा साक्षात्कार हेच निर्गुणाचे ज्ञान होय.
“नन्वंत:करणमपि सविकारमेव विषयीकरोतीति कथमात्माकारता तस्येत्यत आह-अविक्रियादिति। विक्रिया विशेषाकारस्तद्रहितात्। विशेषपरित्याग एवात्माकारतेत्यर्थ:” अंत:करणाला कार्यरूप विशेष पदार्थाचेच ज्ञान होत असते, तेव्हा ते निर्गुण आत्माकार कसे होऊ शकते, अशी कोणी शंका करतील. त्याला स्वामींनी उत्तर दिले आहे की, अंत:करणांतील नामरूपात्मक विशेषभाव नाहीसे झाले की, अंत:करण आत्माकार होते; म्हणून अंत:करणातील सर्व नामरूपात्मक विशेषभाव नाहीसे करून, निर्गुणस्वरूपाचा साक्षात्कार करून घेणे, एकदाचे शक्य आहे; पण अचिंत्य, अनंत, अपारगुणसागर अशा सगुण परमेश्वराच्या स्वरूपाचे ज्ञान करून घेणे जीवाला कधीही शक्य होत नाही.
येथे भगवद्भक्त श्रीधराचार्यांच्या या मताप्रमाणेच माउलींनी आपले मत प्रदर्शित केले आहे व असेच सर्व संतांचे मत असून “अनंताचे गुण अनंत अपार। न कळेचि पार श्रुति शास्त्रा॥ तो हा महाराज विटेवरी उभा। लावण्याचा गाभा शोभतसे” असे श्रीएकनाथ महाराजांनीही म्हटले आहे.
जी आपणयातें तूंचि जाणसी। आणिकांतें सांगावयाही समर्थ होसी।
तरी आतां एक वेळ घाम पुसीं। आर्तीचिये निडळींचा॥ १८०॥
अर्थ—देवा! तूच आपल्याला जाणू शकतोस व दुसऱ्यालाही आपल्या स्वरूपाचे ज्ञान करून देण्यास तूच समर्थ आहेस. तर देवा! एक वेळ, आता, माझ्या इच्छेच्या कपाळावरील घाम पुसून टाक-म्हणजे माझी इच्छा पूर्ण कर.॥ १८०॥
गूढार्थदीपिका—आपणयातें तूंचि जाणसी। आणिकांतें सांगावयाही समर्थ होसी—सगुण परमात्मा अनंत गुणसागर कसा आहे, तो अवतार कसा घेतो व त्याचा अवतारही अनादिसिद्ध कसा राहू शकतो, इत्यादी त्याची लीला जिवाला सर्वस्वी अगम्य व अतर्क्य आहे, असे मागील ओवीत सांगून, या ओवीत माउली म्हणतात, परमेश्वरवचनानेच परमेश्वराच्या सगुण स्वरूपाचे ज्ञान होऊ शकते. जिवाला ते स्वत:च्या बुद्धीने होऊ शकत नाही.
हें आईकिलें कीं भूतभावना। भवगजपंचानना।
सकळदेवदेवतार्चना। जगन्नायका॥ १८१॥
जरी थोरी तुझी पाहत आहों। तरी पासीं उभे ठाकावयाही योग्य नोहों।
या शोच्यता जरी विनवूं बिहों। तरी आन उपाय नाहीं॥ १८२॥
भरले सरिता समुद्र चहूंकडे। परी ते बापियासि कोरडे।
कां जैं मेघौनि थेंबुटा पडे। तैं पाणी कीं तया॥ १८३॥
तैसे श्रीगुरु सर्वत्र आथी। परी कृष्णा आम्हां तूंचि गती।
हें असो मजप्रती। विभूति सांगें॥ १८४॥
अर्थ—हे प्राणिमात्राला उत्पन्न करणाऱ्या! हे संसाररूपी हत्तीचा नाश करणाऱ्या! हे सकळ देवांना पूज्य असणाऱ्या! हे जगताचे स्वामी असणाऱ्या! माझे हे बोलणे ऐकलेस काय?॥ १८१॥ अनुभवलेल्या तुझ्या थोरवीकडे लक्ष दिले असता, तुझ्यापाशी उभे राहण्यापुरतीदेखील आमची योग्यता नाही. या अपात्रतेचे वाईट वाटून जरी तुम्हांला विनंती करायला भ्यालो, तरीपण त्यावाचून दुसरा उपायही नाही.॥ १८२॥ चहूकडे समुद्र, नद्या, इत्यादी जलाशय जरी भरले, तरी त्या बापडॺा चातकाच्या दृष्टीने मात्र ते सर्व कोरडेच होत; कारण जेव्हा मेघांतून पाण्याचा थेंब पडतो, तेव्हाच तो ते पाणी पीत असतो.॥ १८३॥ त्याप्रमाणे उपदेश करणारे श्रीगुरु सर्वत्र असले तरी, श्रीकृष्णा! आम्हांला मात्र शरण जाऊन विचारण्याला तूच एक गती आहेस. हे असो. मला आता आपल्या विभूती सांग.॥ १८४॥
गूढार्थदीपिका—तैसे श्रीगुरु सर्वत्र आथी। परी कृष्णा आम्हां तूंचि गती—ज्ञानी भक्तच ‘श्रीगुरु’ या संज्ञेस पात्र असतात. असे ज्ञानी भक्त श्रीगुरुरूपाने सर्वत्र असले, तरी श्रीगुरुरूपाने ज्या ज्ञानी भक्ताचा शिष्याशी संबंध झाला असेल तोच त्याचा सर्वस्वी शरण जाण्याला योग्य श्रीगुरु असतो व त्याच्यापासूनच शिष्यांनी आपल्या सर्व शंका निरसन करून घेऊन परोक्षज्ञान व अपरोक्षज्ञान प्राप्त करून घ्यावे.
(श्लोक-१६-१७)
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतय:।
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥ १६॥
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया॥ १७॥
अर्थ—भगवंता! ज्या विभूतींच्या द्वारा या त्रैलोक्याला तू व्यापून आहेस, त्या आपल्या संपूर्ण दिव्य विभूती मला सांग.॥ १६॥ हे योगेश्वरा! तुझे अखंड चिंतन करण्या करता मी तुला कोठे कोठे जाणावे व कोणकोणत्या पदार्थांच्या ठिकाणी माझ्याकडून तू चिंतिला जाण्याजोगा आहेस?॥ १७॥
जी तुझिया विभूती आघविया। परी व्यापिती शक्ति दिव्या जिया।
तिया आपुलिया दावाविया। आपण मज॥ १८५॥
जिहीं विभूतीं ययां समस्तां। लोकांतें व्यापूनि आहासी अनंता।
तिया प्रधाना नामांकिता। प्रगटा करीं॥ १८६॥
जी कैसें मियां तुतें जाणावें। काय जाणोनि सदा चिंतावें।
जरी तूंचि म्हणों आघवें। तरी चिंतनचि न घडे॥ १८७॥
अर्थ—देवा! दिव्यशक्तीने व्यापून असलेल्या ज्या तुझ्या संपूर्ण विभूती आहेत, त्या आपल्या आपण मला दाखवाव्यात.॥ १८५॥ ज्या विभूतींनी या सर्व त्रैलोक्याला तू व्यापून आहेस, त्यांपैकी मुख्य व नामांकित अशा ज्या असतील, त्या आपण मला सांगा.॥ १८६॥ देवा! मी तुला कशा रितीने जाणू शकेन? काय जाणून सर्वदा तुझे चिंतन करता येईल, हे सांग. सर्व तूच आहेस, असे समजले तर चिंतनच होऊ शकत नाही.॥ १८७॥
(श्लोक-१८)
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन।
भूय: कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्॥ १८॥
अर्थ—हे जनार्दना! आपले योगसामर्थ्य म्हणजे बहुरूप होण्याचे सामर्थ्य व विभूती यांचे विस्ताराने वर्णन करून पुन: सांगा. तुमच्या वचनामृताचे कितीही श्रवण केले तरी माझी तृप्ती होत नाही.॥ १८॥
म्हणोनि मागां भाव जैसे। आपुले सांगीतले तुवां उद्देशें।
आतां विस्तारोनि तैसें। एक वेळ बोलें॥ १८८॥
जया जया भावाचिया ठायीं। तुतें चिंतितां मज सायास नाहीं।
तो विवळ करूनि देईं। योग आपुला॥ १८९॥
अर्थ—म्हणून मागे जसे आपण संक्षेपाने आपले भाव सांगितले, तसेच आता विस्ताराने एक वेळ पुन: सांगा.॥ १८८॥ ज्या ज्या भावाचे ठिकाणी तुझे चिंतन करणे मला सोपे जाईल, तो तो आपला योग मला स्पष्ट करून सांगा.॥ १८९॥
गूढार्थदीपिका—योग आपुला—योग म्हणजे ऐक्य हे मागे सांगितलेच आहे. नामरूपांचे परमेश्वराशी जे ऐक्य आहे किंवा परमेश्वरच नामरूपाने जो प्रगट झाला आहे, ते ऐक्यच येथे “योग” या शब्दाने सूचित केले आहे.
आणि पुसलिया जिया विभूती। त्याही बोलाविया भूतपती।
एथ म्हणसी जरी पुढती। काय सांगों॥ १९०॥
अर्थ—आणि देवा! आपल्या ज्या प्रधान विभूती सांगा म्हणून मी प्रार्थना केली, त्याही मला सांगा. येथे कदाचित असे म्हणाल की, पुन: पुन: काय सांगायचे आहे!॥ १९०॥
गूढार्थदीपिका—विभूती-भगवान ज्या अगाधसामर्थ्यादी ऐश्वर्याने मुळचाच युक्त असल्यामुळे सर्वश्रेष्ठ होतो; ते त्याचे सर्वश्रेष्ठत्व जीववर्गांतील एखाद्या जीवव्यक्तीच्या ठिकाणी अंशाने प्रगट झाले असता, ती व्यक्ती त्या वर्गांत श्रेष्ठ समजली जाते व तिलाच विभूती म्हणतात. सारांश, विभूती ही अपूर्ण असा जीव असतो व अवतार हा पूर्णब्रह्म असतो असा या दोहोंत फरक आहे.
जीव मुळात खरोखर पूर्णब्रह्म असताना, अज्ञानामुळे आपल्याला अपूर्ण मानतो व त्याला सर्वत्र अपूर्णताच दिसते आणि जगात परमेश्वरच जगद्रूपाने प्रगट झाला असला, तरी त्याचा जिवाला अनुभव येत नाही. तो अनुभव विभूतीच्याद्वारा थोडातरी त्याला येऊ शकेल, या भावनेने, अज्ञानी लोकांची भूमिका घेऊन अर्जुनाने भगवंताला, आपल्या विभूती सांगण्याविषयी प्रार्थना केली.
तरी हा भाव मना। झणें जाय हो जनार्दना।
पैं प्राकृताही अमृतपाना। ना न म्हणवे जेवीं॥ १९१॥
जें काळकूटाचें सहोदर। हें मृत्युभेणें प्याले अमर।
तरी देहाचे पुरंदर। चौदा जाती॥ १९२॥
ऐसा कवण एक क्षीराब्धीचा रस। जया वायांचि अमृतपणाचा आभास।
तयाचाही मिष्टांश। जे पुरे म्हणों नेदी॥ १९३॥
तया पाबळयाहि येतुलेवरी। गोडियेची आथि थोरी।
मग हें तंव अवधारीं। परमामृत साचें॥ १९४॥
जें मंदराचळ न ढाळितां। क्षीरसागर न डहुळतां।
अनादि स्वभावता। आईतें आहे॥ १९५॥
जें स्रवे ना द्रवे नव्हे बद्ध। जेथ नेणिजती रस गंध।
जें भलतयाही सिद्ध। आठवलेंचि फावे॥ १९६॥
जयाची गोठीचि ऐकतखेंवो। आघवा संसार होय वावो।
बळिया नित्यता लागे येवों। आपणपेयां॥ १९७॥
जन्ममृत्यूंची भाख। हारपोनि जाय नि:शेख।
आंत बाहेरी महासुख। वाढोंचि लागे॥ १९८॥
मग दैवगत्या जरी सेविजे। तरी तें आपणचि होऊनि ठाकिजे।
तें तुज देतां चित्त माझें। पुरे म्हणों न शके॥ १९९॥
अर्थ—देवा जनार्दना! अशी तुझ्या मनात कदाचित कल्पना येईल, पण प्रकृतिजन्यही अमृत प्यायला मिळाले असता जसे कोणाच्याने नको म्हणवत नाही,॥ १९१॥ जे अमृत, काळकूटाचा भाऊ होय, मृत्यू येऊ नये म्हणून ते इंद्रादी प्याले, तरी ब्रह्मदेवाच्या एक दिवसात चौदा इंद्र होतात.॥ १९२॥ असा कोणी एक क्षीरसमुद्रातून निघालेला जो रस, त्याच्या ठिकाणी व्यर्थच अमरपणाचा भास आहे; पण त्याचीही गोडी, ‘पुरे’ असे म्हणू देत नाही.॥ १९३॥ अशा त्या क्षुद्र पदार्थाच्या गोडीची एवढी थोरवी आहे. मग पहा, हे तर खरोखर परमामृतच आहे.॥ १९४॥ या परमामृताकरिता मंदराचलाला फिरवावे लागले नाही, क्षीरसमुद्राला डहुळावे लागले नाही, हे अनादी, स्वाभाविक व सिद्ध आहे.॥ १९५॥ जे पातळ नाही, घट्ट नाही, ज्याच्या ठिकाणी रसगंधादी गुणही नाहीत व जे स्मरण झाल्याबरोबर आपल्या ठिकाणी मुळचेच आहे, असा कोणलाही अनुभव येतो.॥ १९६॥ या परमामृताचे नुसते वर्णन ऐकताच सर्व संसार खोटा ठरतो व आपला विनाशीपणा जाऊन, बळेच आपल्या ठिकाणी नित्यता धर्म येतो.॥ १९७॥ जन्ममरणाची भाषा नि:शेष नाहीशी होते व आतबाहेर परमसुख वाढू लागते.॥ १९८॥ सुदैवाने या परमामृताचे सेवन झाले असता, ते आपणच होऊन राहते, असे हे परमामृत तू मला पाजीत असताना माझे चित्त पुरे म्हणू शकत नाही.॥ १९९॥
तंव तुझें नामचि आम्हां आवडे। वरी भेटी होय आणि जवळिक जोडे।
पाठीं गोठी सांगसी सुरवाडें। आनंदाचेनि॥ २००॥
अर्थ—भगवंता! तुझे नावच तर आम्हांला अत्यंत प्रिय वाटते. त्यांतही पुन: तुझे दर्शन होऊन नित्य सान्निध्य आहे. त्यात पुन: प्रेमाने गोड गोड गोष्टी सांगतोस.॥ २००॥
गूढार्थदीपिका—भक्ताला, भगवंताच्या सगुण स्वरूपाचे व त्याच्या गुणांचे कसे अनुपम व अवीट प्रेम असते, याचे अर्जुनाने अनुभवाने वर्णन केले आहे. भगवंताचे स्वरूप पाहता पाहता व गुण ऐकता ऐकता भक्ताच्या मनाची कधी तृप्तिच होत नाही. “गोपीनां परमानंद आसीद् गोविंददर्शने। क्षणं युगशतमिव यासां येन विनाभवत् ॥” (भाग. स्कं. १० अ. १९ श्लो. १६) प्रेमसंपन्न गोपींना नुसत्या भगवंताच्या दर्शनाने देखील परमानंद किंवा ब्रह्मानंद होत होता व त्या देहभान विसरत होत्या. परमात्मा क्षणभर जर त्यांना दिसला नाही, तर तो क्षणाचा काळ, त्यांना शेकडो युगासारखा जावा, इतके त्यांना श्रीकृष्णाच्या विरहाचे दु:ख होत होते.
आतां हें सुख कायिसयासारिखें। कांहीं निर्वचेना मज परितोखें।
तरी येतुलें जाणें जें येणें मुखें। पुनरुक्तही हो॥ २०१॥
हां गा सूर्य काय शिळा। अग्नि म्हणों येत आहे वोंविळा।
कां नित्य वाहतया गंगाजळा। पारसेपण असे॥ २०२॥
तुवां स्वमुखें जें बोलिलें। हें आम्हीं नादासि रूप देखिलें।
आजि चंदनतरूचीं फुलें। तुरंबीत आहों मा॥ २०३॥
तया पार्थाचिया बोला। सर्वांगें श्रीकृष्ण डोलला।
म्हणे भक्तिज्ञानासि जाहला। आगर हा॥ २०४॥
ऐसा पतिकराचिया तोषाआंत। प्रेमाचा ओघ उचंबळत।
सायासें सांवरूनि अनंत। काय बोले॥ २०५॥
अर्थ—आता हे होणारे सुख कशासारखे आहे, हे मला झालेल्या आनंदामुळे शब्दाने काही सांगता येत नाही. पण एवढे मात्र मला सांगता येते की, तुमच्या मुखाने तेच ते सांगितले गेले, तरी ते गोडच लागते.॥ २०१॥ भगवंता! सूर्य शिळा होतो काय? अग्नीला ओवळा म्हणता येते काय? नित्य वाहणाऱ्या गंगाजळाला पारोसेपण असते काय?॥ २०२॥ तुम्ही जे स्वमुखाने सांगितले, ते ऐकून आम्ही मूर्तिमंत नादब्रह्मच पाहिले किंवा आज सुवासिक अशा चंदनाच्या झाडाच्या फुलांचा सुवास घेत आहो असे वाटले.॥ २०३॥ असे अर्जुनाचे बोलणे ऐकून श्रीकृष्ण सर्वांगाने डोलू लागले व खरोखर, अर्जुन हा भक्तिज्ञानाचे कोठार झाला, असे मनात म्हणाले.॥ २०४॥ याप्रमाणे अर्जुनाच्या ठिकाणी भक्तिज्ञानाचा आविष्कार पाहून, भगवंताला झालेल्या संतोषाने, भगवंताच्या अंत:करणांत प्रेम उचंबळू लागले. पण मोठॺा प्रयत्नाने तो प्रेमाचा वेग आवरून देव पुढे बोलू लागले.॥ २०५॥
(श्लोक-१९)
श्रीभगवानुवाच
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतय:।
प्राधान्यत: कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥ १९॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, हे कुरुकुलात श्रेष्ठ असणाऱ्या अर्जुना! माझ्या विस्ताराला मर्यादा नसल्यामुळे मी आता तुला, माझ्या दिव्य अशा मुख्य विभूती सांगतो.॥ १९॥
मी पितामहाचा पिता। हें आठवितांही नाठवे चित्ता।
कीं म्हणतसे बा पांडुसुता। भलें केलें॥ २०६॥
अर्थ—(अर्जुनाच्या प्रेमात भगवान इतके मग्न होते की) मी ब्रह्मदेवाचाही पिता आहे, याची आठवण करताही भगवंताला आठवण होऊ शकत नव्हती; म्हणून भगवंतांनी अर्जुनाला, “बापा अर्जुना!” बरे केलेस असे म्हटले.॥ २०६॥
गूढार्थदीपिका—जीवाला अज्ञान असल्यामुळे कशाचीही विस्मृती होते आणि भगवंताला कधीच अज्ञान नसल्यामुळे व तो सर्वज्ञ असल्यामुळे त्याला विस्मृती कधीच नसते. पण अर्जुनावरील प्रेमामुळे त्याला (भगवंताला) विसर पडला व अर्जुनाला “बापा अर्जुना” असे म्हटले. आपला विसर पडणे हा प्रेमाचा स्वभावच आहे.
अर्जुनातें बा म्हणे एथ कांहीं। आम्हां विस्मो करावया कारण नाहीं।
आंगें तो लेंकरूं काई। नव्हेचि नंदाचें॥ २०७॥
अर्थ—येथे भगवंतांनी अर्जुनाला “बापा अर्जुना” म्हटले याचे आपणाला आश्चर्य वाटण्याचे कारण नाही. भगवान स्वत: नंदाचे लेकरू झाले नाही काय?॥ २०७॥
गूढार्थदीपिका—लौकिकांतही बाप, प्रेमाने मुलाला बाबा म्हणताना दिसतो, हे एक प्रेमाचे लक्षण आहे. त्याच लक्षणाने अर्जुनावरील भगवंताच्या प्रेमाचा माउलींनी उल्लेख केला आहे. भगवान पितामहाचा पिता खरा, पण आपल्या भक्ताचे प्रेम वाढविण्याकरिता आपल्या भक्ताशी बालभावानेही क्रीडा करतो.
परी प्रस्तुत ऐसें असो। हें करवी आवडीचा अतिसो।
मग म्हणे आईकें सांगतसों। धनुर्धरा॥ २०८॥
तरि तुवां पुसलिया विभूती। तयाचें अपारपण सुभद्रापती।
ज्या माझियाचि परी माझिये मती। आकळती ना॥ २०९॥
अर्थ—पण सध्या हे बाजूला ठेवू. मनात असलेले अतिशय प्रेमच असा प्रकार करवीत असते. मग भगवान म्हणतात, धनुर्धरा! सांगतो ते ऐक.॥ २०८॥ तू माझ्या विभूती विचारल्यास, पण अर्जुना! त्यांना मर्यादाच नाही. कारण मलाच माझ्या विभूतींची संख्या करवत नाही.॥ २०९॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे दोरीवर भासणारा सर्प, दोरी जितकी लांब असते तितकाच तो लांब भासतो, त्याप्रमाणे परमात्मा अमर्याद आहे, म्हणून त्याच्याशी ऐक्य राहून जेवढे काही भासते ते सर्व अमर्यादच असते, हा नियम आहे.
आंगींचिया रोमा किती। जयाचिया तयासि न गणवती।
तैसिया माझिया विभूति। असंख्य मज॥ २१०॥
येरवीं तरी मी कैसा केवढा। म्हणोनि आपणपयांही नव्हेचि फुडा।
यालागीं प्रधाना जिया नामीं रूढा। तिया विभूती आईकें॥ २११॥
जिया जाणितलियासाठीं। आघविया जाणवतील किरीटी।
जैसें बीज आलिया मुठीं। तरूचि आला होय॥ २१२॥
कां उद्यान हाता चढिन्नलें। तरी आपैसीं सांपडलीं फळें फुलें।
तेवीं देखिलिया जिया देखवलें। विश्व सकळ॥ २१३॥
येऱ्हवीं साचचि गा धनुर्धरा। नाहीं शेवट माझिया विस्तारा।
पैं गगनाऐशिया अपारा। मजमाजि असणें॥ २१४॥
अर्थ—अंगावर रोम किती आहेत, हे ज्याचे त्याला जसे मोजून सांगता येत नाही, त्याप्रमाणे माझ्या विभूती मलाच मोजता येण्याजोग्या नाहीत.॥ २१०॥ एरवी, मी कसा व केवढा आहे, हे मलाच स्पष्ट कळत नाही, म्हणून मुख्य मुख्य विभूती ज्या प्रसिद्ध आहेत त्या सांगतो, ऐक.॥ २११॥ ज्याप्रमाणे बीज हाती आले असता वृक्षच हातात आल्यासारखा होतो, त्याप्रमाणे ज्या माझ्या मुख्य मुख्य विभूती जाणल्या असता, संपूर्ण विभूती जाणल्या जातील॥ २१२॥ किंवा बगीचा हातात आला असता, त्यातील फुले, फळेही अनायासे हातात येतात, त्याप्रमाणे ज्या विभूती समजल्याबरोबर सर्व विश्वच विभूतिमय दिसू लागेल.॥ २१३॥ वस्तुत: धनुर्धरा! माझ्या विस्ताराला खरोखर अंत नाही, कारण ज्याला आपण अमर्याद म्हणतो असे आकाशही माझ्या ठिकाणीच असते.॥ २१४॥
(श्लोक-२०)
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थित:।
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥ २०॥
अर्थ—हे निद्रा जिंकणाऱ्या अर्जुना! मीच सर्वांचा आत्मा असून, सर्व भूतांच्या हृदयांत आहे, म्हणून सर्व भूतांचा आदी, मध्य व अंत मीच आहे.॥ २०॥
आईकें कुटिलालकमस्तका। धनुर्वेदत्र्यंबका।
मी आत्मा असें एकैका। भूतमात्राच्या ठायीं॥ २१५॥
आंतुलीकडे मीचि यांचे अंत:करणीं। भूतांबाहेरी माझीचि गंवसणी।
आदि मी निर्वाणीं। मध्यही मीचि॥ २१६॥
अर्थ—काळे कुरळे केस मस्तकावर धारण करणाऱ्या, धनुर्विद्येत दुसरा शंकर असलेल्या अशा अर्जुना! ऐक. मी प्रत्येक भूताच्या ठिकाणी आत्मरूपाने आहे.॥ २१५॥ या भूतांच्या आंत-अंत:करणांत-मीच असून, बाहेरून सर्व भूतांना माझीच खोळ घातलेली आहे व भूतांच्या आदी, अंती व मध्येही मीच आहे.॥ २१६॥
गूढार्थदीपिका—भूतांच्या आत, बाहेर मीच आहे, असे म्हणून भगवंतांनी आपल्या अद्वैतस्वरूपाच्या ठिकाणी, त्याच्याहून भूतांचे किंवा नामरूपांचे भिन्न अस्तित्व मानण्यास जागा नाही, हेच दाखविले आहे.
जैसें मेघां या तळीं वरी। एक आकाशचि आंत बाहेरी।
आणि आकाशींचि जाले अवधारीं। असणेंही आकाशीं॥ २१७॥
पाठीं लया जे वेळीं जाती। ते वेळीं आकाशचि होऊनि ठाती।
तेवीं आदि स्थिती अंतगती। भूतांसि मी॥ २१८॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे मेघाला खाली-वर, आत-बाहेर एक आकाशच असते. आकाशातच मेघ उत्पन्न होतात व आकाशातच राहतात.॥ २१७॥ शेवटी जेव्हा ते नाहीसे होतात, तेव्हा आकाशरूपच होऊन जातात, त्याप्रमाणे सर्व भूतांचे उत्पत्ती, स्थिती, लय मीच आहे.॥ २१८॥
गूढार्थदीपिका—नामरूपात्मक जगात केवळ भगवंताचेच एकवस्तुत्व आहे, असे दाखविण्याकरिता, येथे जे दृष्टांत दिले आहेत, त्यात मेघ व आकाश अशा भिन्न पदार्थांचा उल्लेख केला असला, तरी परमात्मा अद्वैतस्वरूप असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी तो व जग अशा दोन भिन्न पदार्थांचे अस्तित्व मानता येत नाही.
भगवंताच्या अद्वैताचा बोध होईल, असा जगात दृष्टांतच सापडू शकत नाही; म्हणून जीवाला भगवंताच्या अद्वैतसत्तेचा बोध करून देण्याकरिता द्वैतातीलच दृष्टांत जरी दिले गेले असले, तरी भाषेतील द्वैताकडे लक्ष न देता अर्थातील अद्वैत घेतले पाहिजे.
ऐसें बहुवस आणि व्यापकपण। माझें विभूतियोगें जाण।
तरी जीवचि करूनि श्रवण। आईकोनि आईक॥ २१९॥
अर्थ—असे माझे नानाविध व व्यापक होणे हे माझ्या विभूती व योगामुळे होत असते असे समज. तर आता आपल्या जिवाचे व श्रवणेंद्रियाचे ऐक्य करून श्रवणेंद्रियांच्या द्वारा ऐक-म्हणजे अत्यंत एकाग्रचित्ताने ऐक.॥ २१९॥
गूढार्थदीपिका—ऐसें बहुवस आणि व्यापकपण। माझें विभूतियोगें जाण—विभूतीमुळे-म्हणजे विभूती नाना असल्यामुळे-माझे नानात्व असून, योगाने-म्हणजे संपूर्ण नानारूपाशी माझे ऐक्यच असल्यामुळे माझे व्यापकत्वही आहे.
याहीवरी त्या विभूती। सांगणें ठेलें सुभद्रापती।
सांगेन म्हणितलें तुजप्रती। त्या प्रधाना आईकें॥ २२०॥
अर्थ—मी सर्वत्र नामरूपात व्यापून असल्यामुळे, विभूती सांगणे खरोखर संपले; पण अर्जुना! तुला विभूती सांगतो असे म्हटले, म्हणून माझ्या मुख्य मुख्य विभूती ऐक.॥ २२०॥
(श्लोक-२१-२३)
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्।
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥ २१॥
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासव:।
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥ २२॥
रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्।
वसूनां पावकश्चास्मि मेरु: शिखरिणामहम्॥ २३॥
अर्थ—आदित्यांत मी विष्णू असून प्रकाशवंतांत मी किरणवान सूर्य आहे. मरुद्गणांत मी मरीची असून, नक्षत्रांमध्ये मी चंद्र आहे.॥ २१॥ वेदांमध्ये मी सामवेद असून देवांमध्ये मी इंद्र आहे. इंद्रियांमध्ये मी मन असून प्राण्यांमध्ये मी चैतन्य आहे.॥ २२॥ रुद्रांमध्ये मी शंकर आहे, यक्षराक्षसांमध्ये मी कुबेर आहे, वसूंमध्ये अग्नी मी आहे आणि उंच शिखर असणाऱ्यांमध्ये मी मेरू आहे.॥ २३॥
हें बोलोनि तो कृपावंत। म्हणे विष्णु मी आदित्यांत।
रवी मी रश्मिवंत। सुप्रभांमाजी॥ २२१॥
मरुद्गणांच्या वर्गीं। मरीचि म्हणे मी शार्ङ्गी।
चंद्र मी गगनरंगी। तारांमाजी॥ २२२॥
वेदांआंत सामवेदु। तो मी म्हणे गोविंदु।
देवांमाजि मरुद्बंधु। महेंद्र तो मी॥ २२३॥
इंद्रियांमाजि अकरावें। मन तें मी हें जाणावें।
भूतांमाजि स्वभावें। चेतना ते मी॥ २२४॥
अशेषांही रुद्रांमाझारीं। शंकर जो मदनारी।
तो मी येथ न धरीं। भ्रांति कांहीं॥ २२५॥
यक्षरक्षोगणांआंत। शंभूचा सखा जो धनवंत।
तो कुबेर मी हें अनंत। म्हणता जाहला॥ २२६॥
मग आठांही वसूंमाझारीं। पावक तो मी अवधारीं।
शिखराथिलियां सर्वोपरी। मेरु तो मी॥ २२७॥
अर्थ—असे म्हणून तो कृपाळू भगवान म्हणाला, आदित्यांत मी विष्णू आहे. चांगल्या प्रकाशवान पदार्थांमध्ये किरणयुक्त असणारा सूर्य मी आहे.॥ २२१॥ मरुद्गणांच्या समुदायात, भगवान म्हणाले, मी मरीची आहे. आकाशमंडळातील नक्षत्रांमध्ये चंद्र मी आहे.॥ २२२॥ भगवान म्हणतात, वेदांत सामवेद तो मी आहे. देवांमध्ये मरुतांचा भाऊ जो इंद्र तो मी आहे.॥ २२३॥ इंद्रियांमध्ये अकरावे जे मन, ते मी आहे असे जाण. भूतमात्रांमध्ये सर्वांच्या ठिकाणी स्वाभाविक असणारे चैतन्य, ते मी आहे.॥ २२४॥ सर्व रुद्रांमध्ये मदनाचा नाश करणारा जेा शंकर तो मी आहे, याविषयी शंका घेऊ नकोस.॥ २२५॥ यक्षराक्षस यांच्या समुदायात शंकराचा मित्र जो धनसंपन्न कुबेर, तो माझी विभूती होय, असे अनंत म्हणाला.॥ २२६॥ मग अष्टवसूंमध्ये जो अग्नी, तो मी आहे, हे जाण आणि उंच शिखर असलेल्या पर्वतांत मेरू मी आहे.॥ २२७॥
(श्लोक-२४-२५)
पुरोधसां चमुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्।
सेनानीनामहं स्कन्द: सरसामस्मि सागर:॥ २४॥
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्।
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालय:॥ २५॥
अर्थ—अर्जुना! पुरोहितांमध्ये मुख्य जो बृहस्पती, तो मी आहे, असे जाण. सेनापतींमध्ये कार्तिकेय स्वामी माझे स्वरूप होय. सर्व जलाशयांमध्ये सागर हा मी आहे.॥ २४॥ महर्षींमध्ये भृगू हे माझे स्वरूप असून, वाणीने उच्चारल्या जाणाऱ्या शब्दांमध्ये एकाक्षर जो प्रणव, तो माझे स्वरूप होय. यज्ञांमध्ये जपयज्ञ हा मी आहे. स्थावर पदार्थांमध्ये हिमालय हे माझे स्वरूप होय.॥ २५॥
जो स्वर्गसिंहासना सावावो। सर्वज्ञते आदिचा ठावो।
तो पुरोहितांमाजि रावो। बृहस्पती मी॥ २२८॥
अर्थ—स्वर्गाच्या सिंहासनाला सहाय्यभूत, सर्वज्ञतादी गुणांचे राहते घर व पुरोहितांचा राजा असा जो बृहस्पती तो मी आहे.॥ २२८॥
गूढार्थदीपिका—स्वर्गाच्या सिंहासनाला म्हणजे इंद्रपदाला दैत्यांकडून भय उत्पन्न झाले असता बृहस्पतीच्या सल्ल्यानुसार त्याचे संरक्षण केले जाते, म्हणून बृहस्पतीला “स्वर्गसिंहासना सावावो” हे विशेषण दिले आहे.
त्रिभुवनींचिया सेनापतीं-। आंत स्कंद तो मी महामती।
जो हरवीर्यें अग्निसंगतीं। कृत्तिकांत जाहला॥ २२९॥
सकळिकां सरोवरांसी। माजि समुद्र तो मी जळराशी।
महर्षींआंत तपोराशी। भृगु तो मी॥ २३०॥
अशेषांही वाचां-। माजी नटनाच सत्याचा।
तें अक्षर एक मी वैकुंठींचा। वेल्हाळ म्हणे॥ २३१॥
समस्तांही यज्ञांच्यापैकीं। जपयज्ञ तो मी ये लोकीं।
जो कर्मत्यागें प्रणवादिकीं। निपजविजे॥ २३२॥
अर्थ—हे महामती अर्जुना! त्रैलोक्यातील सेनापतींमध्ये श्रेष्ठ, शंकराच्या वीर्यापासून, अग्नीच्या संगतीने, कृत्तिकेच्या पोटी जन्मलेला, जो कार्तिकस्वामी, तो माझे स्वरूप होय.॥ २२९॥ समस्त सरोवरांमध्ये अगाध जळराशी जो समुद्र तो मी आहे व महर्षींमध्ये तपोराशी जो भृगुऋषी तो मी आहे.॥ २३०॥ वाणीने उच्चारल्या जाणाऱ्या संपूर्ण शब्दांमध्ये अविनाशीपणाचे नृत्य करणारे जे ॐकाररूपी एक अक्षर ते मी होय, असे वैकुंठांत विलास करणारा भगवान श्रीकृष्ण म्हणतो.॥ २३१॥ जो जपयज्ञ, यज्ञादी कर्म न करता ॐकारादिकांच्या योगाने प्रगट केला जातो, तो या लोकातील संपूर्ण यज्ञांपैकी मी आहे.॥ २३२॥
गूढार्थदीपिका—‘प्रणवादिकीं’ या शब्दाने त्यात भगवन्नामस्मरणाचा अंतर्भाव केला आहे.
नामजपयज्ञ तो परम। बाधूं न शके स्नानादि कर्म।
नामें पावन धर्माधर्म। नाम परब्रह्म वेदार्थीं॥ २३३॥
अर्थ—नामजपयज्ञ हा सर्व यज्ञांत श्रेष्ठ आहे. त्याला स्नानादी कर्मांचे बंधन नाही. उलट त्या नामजपयज्ञानेच धर्माधर्म देखील पावन व पूर्ण होतात; कारण नाम हे परब्रह्म आहे, असाच वेदार्थ आहे.॥ २३३॥
गूढार्थदीपिका—नामें पावन धर्माधर्म—भगवन्नामाने धर्म पदरी पडतो व अधर्मादी दोष नाहीसे होतात.
नाम परब्रह्म वेदार्थीं—“वाचारंभणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्” (छां. उ. ६-१-४) या छांदोग्योपनिषदातील श्रुतीचा “सर्वच नामरूपादी सदात्मनैव सत्यं विकारजातम्” सद्ब्रह्मावर व्यक्त होणारी नामरूपे सद्ब्रह्मरूपच आहेत, असा आचार्यांनी भावार्थ व्यक्त केला आहे. या श्रुतिवचनाच्या आधारे माउलींनीही “नाम परब्रह्म वेदार्थीं” असे म्हटले आहे.
अज्ञानाने नामरूपांचे परब्रह्माहून निराळे मानलेले वस्तुत्व व अस्तित्व, आत्मज्ञानाने नाहीसे झाल्यावर जर ती नामरूपे सद्ब्रह्माशी ऐक्य पावतात, म्हणजे सद्ब्रह्माची होतात, म्हणून सद्ब्रह्मरूप होतात, तर पूर्णब्रह्मरूप सगुण राम-कृष्णाच्या ठिकाणी ऐक्याने असलेली त्यांची नामे पूर्णब्रह्मस्वरूपच असतात यात संशय नाही. “भगवन्नामानि तु अखंडशब्दब्रह्मरूपाणि” (उज्ज्वलनीलमणी श्लो. १८). भगवंताची नावे अखंड ब्रह्मरूपच आहेत, असे उज्ज्वलनीलमणी या ग्रंथावरील आनंदचंद्रिका या टीकेत विश्वनाथ चक्रवर्तीही म्हणतात.
स्थावरां गिरींआंत। पुण्यपूज्य जो हिमवंत।
तो मी म्हणे कांत। लक्ष्मियेचा॥ २३४॥
अर्थ—स्थावर जे पर्वतादिक पदार्थ, त्यात पुण्याची राशी जो हिमालय तो मी आहे असे लक्ष्मीचा पती भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले.॥ २३४॥
(श्लोक-२६-२९)
अश्वत्थ: सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारद:।
गन्धर्वाणां चित्ररथ: सिद्धानां कपिलो मुनि:॥ २६॥
उच्चै:श्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥ २७॥
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्प: सर्पाणामस्मि वासुकि:॥ २८॥
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्।
पितॄणामर्यमा चास्मि यम: संयमतामहम्॥ २९॥
अर्थ—सर्व वृक्षांमध्ये अश्वत्थवृक्ष मी आहे. देवर्षींमध्ये नारद मी आहे. गंधर्वांमध्ये चित्ररथ गंधर्व मी आहे. सिद्धांमध्ये कपिल महामुनी मी आहे.॥ २६॥ सर्व घोडॺांमध्ये व सर्व हत्तींमध्ये अमृताकरिता मंथन केलेल्या क्षीरसमुद्रातून उत्पन्न झालेला उच्चै:श्रवा घोडा व ऐरावत हत्ती मी आहे. मनुष्यांमध्ये राजा माझी विभूती आहे.॥ २७॥ आयुधांमध्ये वज्र मी आहे, गाईंमध्ये कामधेनू मी आहे. संतती उत्पन्न करणाऱ्यांमध्ये मदन मी आहे. सर्पांमध्ये वासुकी मी आहे.॥ २८॥ नागांमध्ये अनंत मी आहे. जळांत राहणाऱ्यांमध्ये वरुण मी आहे. पितृगणांमध्ये अर्यमा माझी विभूती आहे आणि शासन करणाऱ्यांमध्ये यम मी आहे.॥ २९॥
कल्पद्रुम हन पारिजात। गुणें चंदनही वाड विख्यात।
तरि ययां वृक्षजातां आंत। अश्वत्थ तो मी॥ २३५॥
देवऋषींआंत पांडवा। नारद तो मी जाणावा।
चित्ररथ मी गंधर्वां। सकळिकांमाजी॥ २३६॥
ययां अशेषांही सिद्धां-। माजि कपिलाचार्य मी प्रबुद्धा।
तुरंगजातां प्रसिद्धां-। आंत उच्चै:श्रवा मी॥ २३७॥
राज्यभूषणां गजांआंत। अर्जुना मी गा ऐरावत।
पयोराशि सुरमथित। वियाला तो मी॥ २३८॥
ययां नरांमाजि राजा। तो विभूतिविशेष माझा।
जयातें सकळ लोक प्रजा। होऊनि सेविती॥ २३९॥
पैं आघवेया हतियेरां-। आंत वज्र तें मी धनुर्धरा।
जें शतमखोत्तीर्णकरा। आरूढोनि असे॥ २४०॥
धेनूंमध्यें कामधेनु। ते मी म्हणे विष्वक्सेनु।
जन्मवितयाआंत मदनु। तो मी जाणें॥ २४१॥
सर्पकुळाआंत अधिष्ठाता। वासुकी मी कुंतीसुता।
नागांमाजि समस्तां। अनंत तो मी॥ २४२॥
अर्थ—गुणाने कल्पवृक्ष, पारिजात, चंदन हे वृक्ष श्रेष्ठ म्हणून प्रसिद्ध आहेत; तरीपण या सर्व वृक्षांमध्ये अश्वत्थवृक्ष मी आहे.॥ २३५॥ अर्जुना! देवर्षींमध्ये नारदऋषी मी आहे असे जाण. सर्व गंधर्वांमध्ये चित्ररथ गंधर्व हा मी होय.॥ २३६॥ या सर्व सिद्धांमध्ये, सुज्ञ अर्जुना! कपिलाचार्य मी होय. अमृतासाठी देवांनी केलेल्या क्षीरसागराच्या मंथनातून निघालेले उच्चै:श्रवा व ऐरावत अनुक्रमे हे दोन, अश्वांच्या प्रसिद्ध असलेल्या जातींमध्ये व राज्यभूषण जे गज त्यांमध्ये, माझ्या विभूती आहेत.॥ २३७-२३८॥ ज्याची सर्व लोक प्रजाजन होऊन सेवा करतात तो राजा, सर्व मनुष्यांमध्ये माझी विभूती होय.॥ २३९॥ संपूर्ण हत्यारांमध्ये जे, शंभर यज्ञ करणाऱ्या इंद्राच्या हातात असते ते वज्र मी आहे.॥ २४०॥ गायींमध्ये कामधेनू ती मी होय, असे भगवान म्हणतात. जन्म देणाऱ्यांमध्ये मदन हा माझे स्वरूप होय, असे जाण.॥ २४१॥ अर्जुना! संपूर्ण सर्पकुळांमध्ये त्या कुळाचा अधिपती जो वासुकी तो मी आहे व सर्व नागांमध्ये अनंत मी आहे.॥ २४२॥
गूढार्थदीपिका—विषारी ते सर्प व निर्विष ते नाग अशा भेदाला धरून सर्प व नाग असे दोन प्रकार सांगितले आहेत.
अगा यादसांआंत। जो पश्चिमप्रमदेचा कांत।
तो वरुण मी हें अनंत। सांगत असे॥ २४३॥
आणि पितृगणां समस्तां-। माजि अर्यमा जो पितृदेवता।
तो मी हें तत्त्वता। बोलत आहें॥ २४४॥
जगाचीं शुभाशुभें लिहिती। प्राणियांच्या मानसांचा झाडा घेती।
मग केलियानुरूप होती। भोगनियम जे॥ २४५॥
तयां नियमितयांमाजि यम। जो कर्मसाक्षी धर्म।
तो मी म्हणे आत्माराम। रमापती॥ २४६॥
अर्थ—अर्जुना! जलात राहणाऱ्या प्राण्यांमध्ये पश्चिमदिशारूपी स्त्रियेचा पती जो वरुण तो मी आहे असे श्रीकृष्ण सांगू लागले.॥ २४३॥ सर्व पितरांच्या समुदायात अर्यमा नावाची पितृदेवता मी आहे, हे मी खरे सांगतो.॥ २४४॥ सर्व प्राण्यांची पापपुण्ये लिहून ठेवून व त्यांच्या मनातील सर्व जाणून, त्याप्रमाणे प्राण्यांना नियमित जे सुखदु:खांचे भोग देतात,॥ २४५॥ असे भोगांचे नियमन करणाऱ्यांमध्ये, कर्माचा साक्षी जो यमधर्मराज तो मी आहे, असे रमेचा पती आत्माराम भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले.॥ २४६॥
(श्लोक-३०-३१)
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां काल: कलयतामहम्।
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥ ३०॥
पवन: पवतामस्मि राम: शस्त्रभृतामहम्।
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥ ३१॥
अर्थ—दैत्यांमध्ये प्रह्लाद हा मी आहे. गणना करणाऱ्यांमध्ये काल माझे स्वरूप आहे. श्वापदांमध्ये सिंह मी आहे व पक्ष्यांमध्ये गरुड मी आहे.॥ ३०॥ वाहणाऱ्यांमध्ये वायू मी आहे. शस्त्र धरणाऱ्यांमध्ये राम मी आहे. जलांत राहणाऱ्या पुच्छवान प्राण्यांमध्ये मगर मी आहे व संपूर्ण नद्यांमध्ये जाह्नवी मी आहे.॥ ३१॥
अगा दैत्यांचिया कुळीं। प्रल्हाद तो मी न्याहाळीं।
म्हणोनि दैत्यभावादिमेळीं। लिंपेचिना॥ २४७॥
पैं कळितयांमाजि महाकाळ। तो मी म्हणे गोपाळ।
श्वापदांमाजि शार्दूळ। तो मी जाण॥ २४८॥
पक्षिजातीमाझारीं। गरुड तो मी अवधारीं।
यालागीं जो पाठीवरी। वाहों शके मातें॥ २४९॥
पृथ्वीचिया पैसारा-। माजि घडी नलगतां धनुर्धरा।
एकेचि उड्डाणें सातांही सागरां। प्रदक्षिणा कीजे॥ २५०॥
तयां वहिलियां गतिमंतां-। आंत पवन तो मी पांडुसुता।
शस्त्रधरां समस्तां-। माजि श्रीराम तो मी॥ २५१॥
अर्थ—अर्जुना! दैत्यांच्या कुळांमध्ये प्रल्हाद मी आहे, पहा. म्हणूनच त्याच्या ठिकाणी दैत्यांच्या स्वभावाचा स्पर्श नव्हता.॥ २४७॥ श्रीकृष्ण म्हणतात, अर्जुना! गणना करणाऱ्यांमध्ये महाकाळ मी आहे आणि वन्यपशूंमध्ये सिंह मी आहे असे जाण.॥ २४८॥ सर्व पक्षिजातींमध्ये गरुड मी आहे हे जाण, म्हणूनच तो मला पाठीवर वाहू शकतो.॥ २४९॥ एका उड्डाणासरसे साताही सागराला प्रदक्षिणा होईल अशा वेगाने वाहणारे जेवढे या संपूर्ण पृथ्वीवर पदार्थ आहेत, त्यात वायू तो मी आहे आणि शस्त्र धारण करणाऱ्यांमध्ये प्रभू रामचंद्र मी आहे.॥ २५०-२५१॥
जेणें सांकडलिया धर्माचे कैवारें। आपणपयां धनुष्य करूनि दुसरें।
विजयलक्ष्मीये एक मोहरें। केलें त्रेतीं॥ २५२॥
अर्थ—ज्यांनी संकटांत पडलेल्या धर्माचा कैवार घेऊन व आपण आपल्याहून निराळे असे धनुष्य करून घेऊन त्रेतायुगामध्ये एका विजयरूपी लक्ष्मीला आपल्याच समोर केले—म्हणजे संकटात सापडलेल्या धर्माला एकसारखा विजयच मिळवून दिला असा अर्थ.॥ २५२॥
गूढार्थदीपिका—आपणपयां धनुष्य करूनि दुसरें—मायामोहित जिवाचा देह जडविनाशी असतो; म्हणून त्या देहधारी जिवाने धारण केलेली आयुधेही जडविनाशी असतात. पण पूर्णब्रह्म अशा रामचंद्रादी अवतारांचे देह पूर्णब्रह्मच असल्यामुळे आणि पूर्णब्रह्माच्या ज्ञानाने, माया ही वस्तूच नाही, असा त्यांना अनुभव येत असल्यामुळे, त्यांच्या ठिकाणी असणारी आयुधे जडविनाशी राहू शकत नाहीत. ती चेतनच असतात.
“कैकेय्यां भरतो जज्ञे पांचजन्यांशसंभव:” “सुदर्शनांशाच्छत्रुघ्न:” (पद्मपुराण उत्तरखंड अ. २६) भरत हा भगवान विष्णूच्या हातात असलेल्या पांचजन्याचा अंश असून शत्रुघ्न हा सुदर्शनाचा अंश होय, असे पद्मपुराणात सांगितले आहे. वाल्मीकिरामायण बालकांड अध्याय १५ श्लोक २१ यातील “कृत्वात्मानं चतुर्विधम्” या पदावर टीका करताना टीकाकार म्हणतात “अत्रात्मानमित्युक्त्या शंखचक्रानन्तानामपि भगवद्रूपता सूचिता” भगवंताने आपल्यालाच चार प्रकारचे करून घेतले असे जे म्हटले आहे, त्यात भगवान विष्णूच्या देहाच्या ठिकाणी असलेली शंखचक्रादी आयुधे सच्चिदानंद भगवद्रूपच होती, असे सुचविले आहे.
पाठीं उभें ठाकूनि सुवेळीं। प्रतापलंकेश्वराच्या सिसाळी।
गगनीं उदो म्हणतयां हस्तबळी। दिधली भूतां॥ २५३॥
जेणें देवांचा मान गिंवसिला। धर्मासि जीर्णोद्धार केला।
सूर्यवंशीं उदेला। सूर्य जो कां॥ २५४॥
तो हातियेरपरजितयाआंत। रामचंद्र मी रमाकांत।
मकर मी पुच्छवंत। जळचरांमाजी॥ २५५॥
पैं समस्तांही वोघां-। मध्यें जे भगीरथें आणितां गंगा।
जह्नूनें गिळिली मग जंघा। फाडूनि दिधली॥ २५६॥
ते त्रिभुवनैकसरिता। जाह्नवी मी पांडुसुता।
जळप्रवाहां समस्तां-। माझारीं जाणें॥ २५७॥
ऐसेनि वेगळालां सृष्टीपैकीं। विभूति नाम ठेवितां एकेकीं।
सगळेन जन्मसहस्रें अवलोकीं। अर्ध्या नव्हती॥ २५८॥
अर्थ—नंतर सुवेळ पर्वतावर उभे राहून, मूर्तिमंत प्रताप असा जो लंकेचा राजा रावण, त्याची मस्तके आकाशात उदोउदो करणारी भूतपिशाच्चे, यांच्या हातात त्यांना बळी म्हणून ज्याने अर्पण केली,॥ २५३॥ ज्याने देवांचा मान पुन: त्यांना प्राप्त करून दिला व धर्माचा जीर्णोद्धार केला, जो सूर्यवंशामध्ये मूर्तिमंत उगवलेला सूर्यच होय,॥ २५४॥ हत्यार धारण करणाऱ्यांमध्ये तो सीतापती रामचंद्र मी आहे. जलामध्ये राहणाऱ्या पुच्छवंत प्राण्यांमध्ये मगर मी आहे.॥ २५५॥ आणखी संपूर्ण प्रवाहांमध्ये जी गंगा, भगीरथ राजा पृथ्वीतलावर आणीत असता जह्नुराजाने गिळली व मग आपली मांडी फाडून परत सोडली.॥ २५६॥ अशी त्रिभुवनात एकच वाहणारी, अर्जुना! जाह्नवी नदी, ती सर्व जलप्रवाहांमध्ये माझे रूप होय, असे जाण.॥ २५७॥ याप्रमाणे निरनिराळॺा भूतसृष्टीमधील एका एका विभूतीचे नाव सांगताना हजारो जन्म खर्ची घातले, तरी अर्ध्यादेखील विभूती सांगणे होणार नाही, पहा!॥ २५८॥
(श्लोक-३२-३३)
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन।
अध्यात्मविद्या विद्यानां वाद: प्रवदतामहम्॥ ३२॥
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्व: सामासिकस्य च।
अहमेवाक्षय: कालो धाताहं विश्वतोमुख:॥ ३३॥
अर्थ—या सर्व कार्यसृष्टीचा आदी, मध्य व अंत, अर्जुना! मीच आहे. विद्यांमध्ये अध्यात्मविद्या मी आहे. बोलणाऱ्यांच्या बोलण्यात वाद मी आहे.॥ ३२॥ अक्षरांमध्ये अकार मी आहे. सर्व समासांमध्ये द्वंद्वसमास मी आहे. सर्वांचा ग्रास करणारा असा जो अक्षय काल तो मीच असून, सर्व प्राण्यांच्या कर्मांचे फळ देणारा व सर्वत्र मुखे असणारा मीच आहे.॥ ३३॥
जैसीं अवघींचि नक्षत्रें वेंचावीं। ऐसी चाड उपजेल जैं जीवीं।
तैं गगनाची बांधावी। लोथ जेवीं॥ २५९॥
कां पृथ्वीये परमाणूंचा उगाणा घ्यावा। तरि भूगोलचि काखे सुवावा।
तैसा विस्तार माझा पाहावा। तरी जाणावें मातें॥ २६०॥
जैसें शाखांसीं फूलफळ। एकिहेळां वेंटाळूं म्हणिजे सकळ।
तरि उपडूनियां मूळ। जेवीं हातीं घेपे॥ २६१॥
तेवीं माझे विभूतिविशेष। जरी जाणों पाहिजेती अशेष।
तरी स्वरूप एक निर्दोष। जाणिजे माझें॥ २६२॥
येऱ्हवीं वेगळालिया विभूती। कायिएक परिससी किती।
म्हणोनि एकिहेळां महामती। सर्व मी जाण॥ २६३॥
मी आघवियेचि सृष्टी। आदिमध्यांतीं किरीटी।
ओतप्रोत पटीं। तंतु जेवीं॥ २६४॥
ऐसिया व्यापका मातें जैं जाणावें। तैं विभूतिभेदें काय करावें।
परी हे तुझी योग्यता नव्हे। म्हणोनि असो॥ २६५॥
अर्थ—सर्व नक्षत्रे वेचून घ्यावी अशी जर आपल्याला मनात इच्छा झाली तर, ज्याप्रमाणे आकाशाची मोट बांधली पाहिजे.॥ २५९॥ किंवा पृथ्वीच्या संपूर्ण परमाणूंचा झाडा घ्यावा अशी इच्छा झाल्यास, ज्याप्रमाणे सबंध भूगोलच काखेत उचलून घेतला पाहिजे, त्याप्रमाणे माझा संपूर्ण विस्तार पाहावयाचा असल्यास मलाच जाणले पाहिजे.॥ २६०॥ ज्याप्रमाणे वृक्षाची संपूर्ण फुले, फळे फांद्यांसह एकदम घ्यावी असे म्हटल्यास झाडाचे मूळच उपटून हाती घ्यावे लागते,॥ २६१॥ त्याप्रमाणे संपूर्ण माझे विभूतिविशेष जाणू म्हटल्यास, माझे एक शुद्ध स्वरूपच जाणले पाहिजे.॥ २६२॥ नाही तर वेगळॺा एक एक विभूती, अर्जुना! तू काय व किती ऐकशील? म्हणून बुद्धिमंता! मीच सर्व आहे हे एकदा जाणून घे.॥ २६३॥ ज्याप्रमाणे वस्त्राच्या आधी, मध्ये व अंती एक सूतच ओतप्रोत भरलेले असते, त्याप्रमाणे या संपूर्ण सृष्टीच्या आधी, मध्ये व अंती एक मीच संपूर्ण भरून आहे.॥ २६४॥ अशा सर्वव्यापक मला जर जाणले, तर या भिन्न-भिन्न विभूती जाणण्याचा काय उपयोग आहे? पण असे मला व्यापक स्वरूपाने जाणण्याला तुझी योग्यता नाही; म्हणून ते सांगून उपयोग नाही.॥ २६५॥
गूढार्थदीपिका—संपूर्ण सृष्टीत एक भगवंतच भरलेला आहे किंवा परमेश्वराचे व नानारूपाचे अत्यंत ऐक्य असून परमेश्वरच नामरूपाने नटला आहे, असे जाणणे, याला योग म्हणतात, हे मागे सांगितलेच आहे. ज्ञानी पुरुषालाच या योगाचा अनुभव येतो. विभूती ह्या अज्ञान्याकरिता असतात असे जे आम्ही मागे म्हटले आहे ते माउलींच्या या ओवीच्या वचनाच्या आधारेच म्हटले आहे.
कां जे तुवां पुसलिया विभूती। म्हणोनि तिया आईक सुभद्रापती।
तरी विद्यांमाजि प्रस्तुती। अध्यात्मविद्या ते मी॥ २६६॥
अगा बोलतयांचिया ठायीं। वाद तो मी पाहीं।
जो सकलशास्त्रसंमतें कंहीं। सरेचिना॥ २६७॥
जो निर्वचूं जातां वाढे। आईकतियां उत्प्रेक्षे सळ चढे।
जयावरी बोलतियांचीं गोडें। बोलणीं होती॥ २६८॥
ऐसा प्रतिपादनामाजि वाद। तो मी म्हणे गोविंद।
अक्षरांमाजि विशद। अकार तो मी॥ २६९॥
अर्थ—हे अर्जुना! तू मला माझ्या विभूती सांग असे म्हटले, म्हणून त्याच ऐक. सर्व विद्यांमध्ये अध्यात्मविद्या मी आहे.॥ २६६॥ अर्जुना! बोलणाऱ्यांच्या ठिकाणी सर्व शास्त्रांच्या आधारे होणारा व कधी न संपणारा जो वाद तो मी आहे.॥ २६७॥ जो प्रतिपादन करू जाता वाढतो, ऐकणाऱ्यांच्या मनात कोटॺा करण्याच्या उर्मी उठतात आणि ज्यात बोलणाऱ्यांची गोड बोलणी होतात.॥ २६८॥ असा जो वाद, तो सर्व प्रकारच्या प्रतिपादनामध्ये मी आहे असे भगवान म्हणतात. अक्षरांमध्ये स्पष्ट जो ‘अ’ कार तो माझे स्वरूप होय.॥ २६९॥
गूढार्थदीपिका—प्रतिपादनामाजि वाद—बोलण्याचे जल्प, वितंड, वाद असे तीन प्रकार आहेत. वादाचे बोलणे निराग्रही बुद्धीने व शास्त्राला प्रमाण मानून गोड भाषेत होत असते, म्हणून त्या वादाला भगवंतांनी आपली विभूती म्हटले आहे.
पैं गा समासांमाझारीं। द्वन्द्व तो मी अवधारीं।
मशकालागोनि ब्रह्मावेरीं। ग्रासिता तो मी॥ २७०॥
मेरुमंदरादिकीं सर्वीं। सहित पृथ्वीतें विरवी।
जो एकार्णवातेंही जिरवी। जेथिंच्या तेथें॥ २७१॥
जो प्रळयतेजा देत मिठी। सगळिया पवनातें गिळी किरीटी।
आकाश जयाचिया पोटीं। सामावलें॥ २७२॥
ऐसा अपार जो काळ। तो मी लक्ष्मीलीळ।
मग पुढती सृष्टीचा मेळ। सृजिता तो मी॥ २७३॥
अर्थ—आणि सर्व समासांमध्ये द्वंद्वसमास मी आहे असे जाण. मशकापासून ब्रह्मदेवापर्यंत सर्वांना ग्रासणारा (अक्षय जो काळ) तो मी आहे.॥ २७०॥ सातही समुद्रांचा एक समुद्र करून मेरुमंदार इत्यादी सर्व पर्वतांसहित संपूर्ण पृथ्वीला त्या झालेल्या समुद्रात नाहीसे करतो व त्या एकरूप झालेल्या समुद्रालाही (प्रलय तेजाने) जेथल्या तेथे शोषून टाकतो.॥ २७१॥ पुढे जो प्रलयकालच्या तेजालाही मिठी मारून सर्व वायूलाही जो गिळतो आणि शेवटी आकाशही ज्याच्या पोटात, अर्जुना! सामावले जाते,॥ २७२॥ असा अमर्याद जो काळ, तो मी होय, असे लक्ष्मीशी क्रीडा करणारा श्रीकृष्ण म्हणू लागला. मग पुन: सृष्टीचा समुदाय उत्पन्न करणारा तोही मीच आहे.॥ २७३॥
गूढार्थदीपिका—सृष्टीचा मेळ। सृजिता तो मी—कार्य उत्पन्न करणाऱ्याला निमित्तकारण म्हणतात. भगवानच सृष्टिकार्याचे निमित्तकारण आहे असा अर्थ.
(श्लोक-३४-३५)
मृत्यु: सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्।
कीर्ति: श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृति: क्षमा॥ ३४॥
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्।
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकर:॥ ३५॥
अर्थ—सर्व नाहीसे करणारा मृत्यू मीच आहे. उत्पन्न होणाऱ्या वस्तूंना उत्पन्न करणारा मीच आहे. स्त्रियांमध्ये कीर्ती, श्री, वाणी, स्मृती, मेधा, धृती, क्षमा ह्या माझ्या विभूती आहेत.॥ ३४॥ सामामध्ये बृहत्साम हे माझे स्वरूप होय. छंदांमध्ये गायत्री छंद, महिन्यांत मार्गशीर्ष व ऋतूंमध्ये वसंत ऋतू मी आहे.॥ ३५॥
सृजिलिया भूतांतें मीचि धरीं। सकळां जीवनही मीचि अवधारीं।
शेखीं सर्वांतें या संहारीं। तेव्हा मृत्युही मीचि॥ २७४॥
अर्थ—उत्पन्न झालेल्या भूतसृष्टीला मीच धारण करतो. सर्व सृष्टीला मीच जीवन आहे—म्हणजे माझ्यामुळे त्यांचे पोषण होते व वृद्धी होते. शेवटी सर्वांचा संहार मीच करतो, म्हणून मृत्यूही मीच आहे.॥ २७४॥
गूढार्थदीपिका—कोणतेही कार्य आपल्या उपादान कारणाच्या ठिकाणीच उत्पन्न होते, तेथेच त्याची स्थिती असते व शेवटी तेथेच त्याचा लय होतो; म्हणून सर्व सृष्टीचे भगवानच उपादानकारण आहे, असा या ओवीचा अर्थ आहे.
आतां स्त्रीगणांच्या पैकीं। माझिया विभूती सात आणिकी।
तिया ऐक कवतिकीं। सांगिजतील॥ २७५॥
तरी नित्य नवी जे कीर्ती। अर्जुना ते माझी मूर्ती।
आणि औदार्येंसीं जे संपत्ती। तेही मीचि जाणें॥ २७६॥
अर्थ—आता स्त्रीजातींपैकी माझ्या आणखी सात विभूती आहेत. त्याही कौतुकाने सांगतो, ऐक.॥ २७५॥ तरी नित्य नवी जी कीर्ती आहे ती, अर्जुना! माझी विभूती होय आणि औदार्यासह जी संपत्ती तीही माझी विभूती होय, असे जाण.॥ २७६॥
गूढार्थदीपिका—नित्य नवी जे कीर्ती। अर्जुना ते माझी मूर्ती—लोकांत निष्कलंक कीर्ती होऊन पुन: नव्या नव्या कीर्तीची त्यात भर पडत जाणे याला नित्य नवी कीर्ती म्हणतात. हे सात्त्विक सदाचरणाचे फळ असल्यामुळे अशा कीर्तीला भगवंतांनी आपली विभूती म्हटले आहे.
औदार्येंसीं जे संपत्ती—राजस पुण्यकर्माने जी संपत्ती प्राप्त होते, तीत औदार्य नसते. ती कृपणादी दुर्गुणांसह असते आणि तिचा विनियोग सकामतेने केला जातो. सात्त्विक पुण्याने जी संपत्ती प्राप्त होते, ती औदार्यासहित असते-म्हणजे निष्काम चित्ताने सात्त्विक कर्मांतच उदारपणे तिचा विनियोग केला जातो-म्हणून ही संपत्ती माझे स्वरूप होय असे भगवान म्हणतात.
आणि ते गा मी वाचा। जे सुखासनीं न्यायाच्या।
आरूढोनि विवेकाच्या। मार्गीं चाले॥ २७७॥
देखिलेनि पदार्थें। जे आठवूनि दे मातें।
ते स्मृतिही एथें। त्रिशुद्धी मी॥ २७८॥
पैं स्वहिता अनपायिनी। मेधा ते गा मी इये जनीं।
धृती मी त्रिभुवनीं। क्षमा ते मी॥ २७९॥
एवं नारींमाझारीं। या सातही शक्ति मी अवधारीं। ऐसें संसारगजकेसरी। म्हणता जाहला॥ २८०॥
वेदराशीचिया सामा-। आंत बृहत्साम जें प्रियोत्तमा।
तें मी म्हणे रमा-। प्राणेश्वर॥ २८१॥
अर्थ—आणि जी वाणी न्यायाला व विवेकाला धरून असते ती माझी विभूती होय.॥ २७७॥ पदार्थ पाहिल्याबरोबर माझी आठवण करून देणारी स्मृती, माझी विभूती होय हे त्रिवार सत्य जाण.॥ २७८॥ आपल्या आत्महिताचा घात न करणारी धारणाशक्ती, ही माझी विभूती होय आणि आत्मप्राप्तीकरिता शमदमादिसाधनांचे दु:ख, ज्या धैर्याने सहन केले जाते, ते धैर्य व कोणी अपकार केला असता, उलट त्याच्यावर अपकार करण्याची वृत्ती न उठणे, ही जी क्षमा, ती माझी विभूती होय.॥ २७९॥ याप्रमाणे स्त्रीजातीपैकी या सात शक्ती माझ्या विभूती आहेत, हे जाण. असे संसारहत्तीचा नाश करणारा सिंह, भगवान श्रीकृष्ण म्हणते झाले.॥ २८०॥ हे प्रियतम अर्जुना! संपूर्ण वेदराशीत श्रेष्ठ असलेल्या सामवेदात, बृहत्साम हे माझे स्वरूप आहे, असे रमेचे प्राणेश्वर भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात.॥ २८१॥
गूढार्थदीपिका—“वेदानां सामवेदोऽस्मि” सर्व वेदांत सामवेद माझी विभूती आहे, असे मागे भगवंतांनी सांगितले. येथे पुन: त्या सामवेदातील “त्वामिद्धि हवामहे” या ऋचेने जे इंद्राचे परमेश्वरस्वरूपाने विशेष गायन केले आहे व ज्याला बृहत्साम म्हणतात, त्या स्तोत्राला भगवंतांनी आपली विभूती म्हटले आहे. येथे सर्व वेदांत आपल्या वैदिक भगवत्स्तुत्यात्मक सामवेदभागाला भगवंतांनी स्वविभूतित्व सांगून, सर्व कर्मरूप धर्मापेक्षा आपल्या स्तवनरूप धर्माचे श्रेष्ठत्व दाखविले आहे.
भारतातील विष्णुसहस्रनामाच्या प्रारंभी धर्मराजाने भीष्माला “को धर्म: सर्वधर्माणां भवत: परमो मत:” आपल्या मते सर्व धर्मांत कोणता धर्म श्रेष्ठ आहे, असा प्रश्न केला असता, भीष्माने” “यद्भक्त्या पुंडरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नर: सदा” भक्तिभावाने भगवंताची स्तुती करणे हाच सर्व धर्मांत श्रेष्ठ धर्म आहे, असे उत्तर दिले आहे.
गायत्रीछंद जें म्हणिजे। तें सकळां छंदांमाजि माझें।
स्वरूप हें जाणिजे। निभ्रांत तुवां॥ २८२॥
मासांआंत मार्गशीर। तो मी म्हणे शार्ङ्गधर।
ऋतूंमाजि कुसुमाकर। वसंत तो मी॥ २८३॥
अर्थ—ज्याला गायत्री छंद म्हणतात, ते सर्व छंदांमध्ये माझे स्वरूप आहे, हे नि:संशय जाण.॥ २८२॥ मासांमध्ये मार्गशीर्षमास मी आहे व ऋतूंमध्ये वसंतऋतू मी आहे, असे श्रीकृष्ण म्हणाले.॥ २८३॥
(श्लोक-३६-३७)
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥ ३६॥
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजय:।
मुनीनामप्यहं व्यास: कवीनामुशना कवि:॥ ३७॥
अर्थ—छळणाऱ्यांमध्ये द्यूत ही माझी विभूती आहे. तेजस्वी पदार्थांमध्ये तेज माझी विभूती आहे. जय मिळविणाऱ्यांमध्ये जय ही माझी विभूती होय. उद्यमांमध्ये न्यायाने केलेला उद्यम मी आहे. सत्त्व ज्यांच्यात आहे अशा सात्त्विकांमध्ये सत्त्व मी आहे.॥ ३६॥ यादवकुळात वासुदेव मी आहे. पांडवांत अर्जुन मी आहे. मुनींमध्ये व्यास मी आहे व कवींमध्ये शुक्राचार्य मी आहे.॥ ३७॥
छळितयां विंदाणां-। माजि जूं तें मी विचक्षणा।
म्हणोनि चोहटां चोरी परी कवणा। निवारूं न ये॥ २८४॥
अगा अशेषांही तेजसां-। आंत तेज तें मी भरंवसा।
विजयो मी कार्योद्देशां। सकळांमाजीं॥ २८५॥
जेणें चोखाळत दिसे न्याय। तो व्यवसायांत व्यवसाय।
माझें स्वरूप हें राय। सुरांचा म्हणे॥ २८६॥
सत्त्वाथिलियांत। सत्त्व मी म्हणे अनंत।
यादवांमाजि श्रीमंत। तोचि तो मी॥ २८७॥
जो देवकी वसुदेवास्तव जाहला। कुमारीसाठीं गोकुळीं गेला।
तो मी प्राणासकट पियाला। पूतनेतें॥ २८८॥
नुघडतां बाळपणाची फुली। जेणें मियां अदानवी सृष्टि केली।
करीं गिरि धरूनि उमाणिली। महेंद्रमहिमा॥ २८९॥
कालिंदीचें हृदयशल्य फेडिलें। जेणें मियां जळत गोकुळ राखिलें।
वासरुवांसाठीं लाविलें। विरंचीस पिसें॥ २९०॥
प्रथमदशेचिये पहांटे-। माजि कंसाऐशीं अचाटें।
महाधेंडीं अवचटें। लीळाचि नासिलीं॥ २९१॥
हें काय कितीएक सांगावें। तुवांही देखिलें ऐकिलें असे आघवें।
तरी यादवांमाजि जाणावें। हेंचि स्वरूप माझें॥ २९२॥
अर्थ—हे सुज्ञ अर्जुना! छळणाऱ्या प्रकारात जुगार हे माझे स्वरूप होय. म्हणून द्यूत, उघड चव्हाटॺावर चोरी करणेच होय; पण कोणाला त्यापासून परावृत्त करू नये.॥ २८४॥ अर्जुना! संपूर्ण तेजस्वी पदार्थांत तेज माझे स्वरूप होय, हे निश्चयाने जाण. कार्य करण्याचे जे विजयाचे उद्देश असतात, त्या सर्वांमध्ये जय माझी विभूती होय.॥ २८५॥ सर्व उद्योगांमध्ये ज्या उद्योगात न्याय स्पष्ट दिसतो, ते माझे स्वरूप होय; असे देवाधिदेव श्रीकृष्ण म्हणतात.॥ २८६॥ सात्त्विकांमध्ये राहणारे सत्त्व मी आहे. यादवांमध्ये जो श्रीमंत तोच मी आहे असे श्रीकृष्ण म्हणतात.॥ २८७॥ जो देवकीवसुदेवाच्या तपामुळे प्रगट झाला, जो गोपकुमारींकरिता गोकुळात गेला व ज्याने प्राणासकट पूतनेचे प्राशन केले तोच मी होय.॥ २८८॥ बाळपणाची अवस्था संपण्यापूर्वी दैत्यरहित पृथ्वी केली आणि हातावर पर्वत धरून इंद्राचा पराक्रम अजमाविला.॥ २८९॥ यमुनेच्या हृदयातील दु:ख नाहीसे केले. गोकुळ जळण्याची भीती प्राप्त झाली असता, तेवढा अग्नी पिऊन गोकुळाचे रक्षण केले. वासरे चोरून नेणाऱ्या ब्रह्मदेवास वेड लावले.॥ २९०॥ कुमारदशेतच कंसासारख्या अचाट पराक्रमी वीरांचा सहज लीलेने नाश केला.॥ २९१॥ अर्जुना! हे किती वर्णन करायचे? तू देखील हे सर्व पाहिले व ऐकले आहेस, तर यादवांमध्ये हेच माझे स्वरूप होय.॥ २९२॥
गूूढार्थदीपिका—यादवांमाजि जाणावें। हेंचि स्वरूप माझें—निरनिराळॺा जीववर्गांत, त्या वर्गातील श्रेष्ठ जीवांना, भगवंतांनी आपली श्रेष्ठ विभूती म्हटले आहे, हे आम्ही मागे सांगितले आहे; पण भगवान श्रीकृष्ण व भगवान रामचंद्र पूर्णब्रह्म ईश्वर असूनही त्यांचे जे विभूतित्व सांगितले आहे, त्याचे कारण, ते जीव होते असे नसून वृष्णिकुलामध्ये व रघुकुलामध्ये त्यांच्याशिवाय दुसरा कोणी श्रेष्ठ नव्हता, म्हणून सांगितले आहे.
आणि सोमवंशीं तुम्हां पांडवां-। माजी अर्जुन तो मी जाणावा।
म्हणोनि एकमेकांचिया प्रेमभावा। विघड न पडे॥ २९३॥
संन्यासी तुवां होऊनि जनीं। चोरूनि नेली माझी भगिनी।
तऱ्ही विकल्प नुपजे मनीं। मी तूं दोन्ही स्वरूप एक॥ २९४॥
मुनींआंत व्यासदेव। तो मी म्हणे यादवराव।
कवीश्वरांमाजि धैर्या ठाव। उशनाचार्य तो मी॥ २९५॥
अर्थ—आणि चंद्रवंशांत उत्पन्न झालेल्या तुम्हा पांडवांमध्ये अर्जुन मी आहे, म्हणूनच आपल्या परस्परांच्या प्रेमात कशानेही बिघाड होत नाही.॥ २९३॥ लोकांत बाह्यत: संन्यासी होऊन तू माझी बहीण चोरून नेलीस; पण मी व तू एकस्वरूप असल्यामुळे माझ्या मनात काही विकल्प उठला नाही.॥ २९४॥ सर्व मुनींमध्ये व्यासदेव तो मी आहे आणि कवीश्वरांमध्ये, सर्व धैर्याचे वसते ठिकाण जो शुक्राचार्य तो मी आहे, असे यादवश्रेष्ठ भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात.॥ २९५॥
(श्लोक-३८-४०)
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥ ३८॥
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन।
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्॥ ३९॥
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप।
एष तूद्देशत: प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥ ४०॥
अर्थ—निग्रह करणाऱ्यांमध्ये दंड मी आहे. जिंकू इच्छिणाऱ्यांमध्ये नीती मी आहे. गुप्त ठेवणाऱ्यांमध्ये मौन मी आहे. ज्ञानवानांमध्ये ज्ञान मी आहे.॥ ३८॥ अर्जुना! सर्व भूतांचे जे काही बीज किंवा उत्पत्तिकारण असेल ते मी आहे, कारण जे जे चराचरभूत आहे, ते ते माझ्यावाचून नाही.॥ ३९॥ शत्रूला ताप देणाऱ्या अर्जुना! माझ्या दिव्य विभूतीनां अंतच नाही. मी माझ्या विभूतींचा हा विस्तार, विचारलास तेवढॺापुरता संक्षेपाने सांगितला.॥ ४०॥
अगा दमितयांमाझारीं। अनिवार दंड तो मी अवधारीं।
जो मुंगियेलागोनि ब्रह्मावेरीं। नियमित पावे॥ २९६॥
पैं सारासार निर्धारितयां। धर्मज्ञानाचा पक्ष धरितयां।
सकळ शास्त्रांमाजि ययां। नीतिशास्त्र तें मी॥ २९७॥
अर्थ—निग्रह करणाऱ्यांमध्ये, अर्जुना! मुंगीपासून तर ब्रह्मदेवापर्यंत त्यांच्या कर्मानुसार कधी न चुकता अवश्य दंड जो मिळतो, तो मी आहे.॥ २९६॥ सर्व शास्त्रांमध्ये सार काय, असार काय, यांचा निर्णय करणारे व धर्मज्ञान यांचा पक्ष धरणारे जे नीतिशास्त्र ते मी आहे.॥ २९७॥
गूढार्थदीपिका—नीतिशास्त्र तें मी—धर्म, ज्ञान व सारासार विचार याला धरून आर्षनीतिशास्त्र निर्माण झाले आहे, ह्याचा विचार अ. ४ ओ. ५३ वरील गूढार्थदीपिकेत केला आहे.
आघवियाचि गूढां-। माजि मौन तें सुहाडा।
म्हणोनि न बोलतयां पुढां। स्रष्टाही नेणता होय॥ २९८॥
अगा ज्ञानियांचिया ठायीं। ज्ञान तें मी पाहीं।
आतां असो हें ययां कांहीं। पार न देखों॥ २९९॥
अर्थ—संपूर्ण गुप्त ठेवणाऱ्यांमध्ये, सख्या अर्जुना! मौन ते मी आहे. म्हणूनच न बोलणाऱ्यांच्या मनातील, सृष्टी उत्पन्न करणारा ब्रह्मदेवही जाणू शकत नाही.॥ २९८॥ अगा अर्जुना! ज्ञानियांच्या ठिकाणी जे ज्ञान असते, ते मी आहे. आता पुरे. या माझ्या विभूतींना मर्यादाच नाही.॥ २९९॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानियांचिया ठायीं। ज्ञान तें मी पाहीं—ज्ञान हे एकच असले तरी अंत:करणवृत्तीमुळे ते वृत्तिसहित व वृत्तिरहित असे दोन प्रकारचे होते.
विभूती ही विशेषगुणाला धरून असते, हे वर सांगितलेच आहे. ज्या ज्ञानात मला कळले किंवा मला जाणीव झाली असा हा विशेष स्फुरत नाही, त्या ज्ञानाला वृत्तिरहितज्ञान किंवा चिन्मात्र ज्ञान म्हणतात आणि ज्या ज्ञानात हा विशेष स्फुरतो त्या ज्ञानाला वृत्तिरूप ज्ञान म्हणतात.
चिन्मात्रज्ञान पूर्ण ब्रह्मस्वरूप असून ज्ञानी-अज्ञानी या सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी ते मुळचेच असून, त्या ज्ञानाने आपल्याला कोणी ज्ञानवान समजत नाही; पण मला कळले, मी जाणले, असे ज्या वृत्तिरूप ज्ञानांत स्फुरते, त्या ज्ञानाने मनुष्य मी ज्ञानवान झालो असे समजतो.
म्हणून येथील ‘ज्ञान’ या शब्दाचा, वृत्तिरूप ज्ञान किंवा मला कळले अशा जाणिवेने युक्त असलेले ज्ञान, असा अर्थ आहे.
पैं पर्जन्याचिया धारा। वरी लेख करवेल धनुर्धरा।
कां पृथ्वीचिया तृणांकुरां। होईल ठी॥ ३००॥
पैं महोदधीचिया तरंगां। व्यवस्था धरूं न ये जेवीं गा।
तेवीं माझिया विशेषलिंगां। नाहीं मिती॥ ३०१॥
ऐशियाही सातपांच या प्रधाना। विभूती सांगीतलिया तुज अर्जुना।
तो हा उद्देश जो गा मना। आहाच गमला॥ ३०२॥
येरां विभूतिविस्तारांसि कांहीं। एथ सर्वथा लेख नाहीं।
म्हणोनि परिससी तूं काई। आम्ही सांगों किती॥ ३०३॥
यालागीं एकिहेळां तुज। दाऊं आतां वर्म निज।
सर्वभूतांकुरें बीज। विरूढत असे तें मी॥ ३०४॥
म्हणोनि सानें थोर न म्हणावें। उंच नीच भाव सांडावे।
एक मीचि ऐसें मानावें। वस्तुजातातें॥ ३०५॥
तरी यावरी साधारण। आईक पां आणीकही खूण।
तरी अर्जुना ते तूं जाण। विभूती माझी॥ ३०६॥
अर्थ—अर्जुना! एकदा पावसाच्या धारा मोजता येतील किंवा पृथ्वीवरील गवताच्या संपूर्ण अंकुरांचे ठिकाणी देखील मर्यादेची दृष्टी होऊ शकेल.॥ ३००॥ परंतु महासमुद्राच्या तरंगांची गणती ज्याप्रमाणे करता येत नाही, त्याप्रमाणे माझ्या विशेषरूपचिन्ह असलेल्या विभूतींची संख्याच करता यावयाची नाही.॥ ३०१॥ अशातही मुख्य मुख्य सातवर पाच म्हणजे पंच्याहत्तर विभूती, अर्जुना! तुला सांगितल्या, तो हा विचारण्यापुरता जो मी थोडा विभूतिविस्तार केला, तो मनाला वरवर झाला असेच वाटते.॥ ३०२॥ बाकीच्या विभूतिविस्ताराची मर्यादा किंवा संख्याच करवत नाही; म्हणून तू ऐकणार किती व आम्ही सांगणार तरी कोठवर?॥ ३०३॥ म्हणून एकदाचे तुला आपल्या विभूतीचे वर्म सांगून ठेवतो की, जे बीज सर्व भूतरूप अंकुराने उगवत असते ते मी आहे—म्हणजे मीच सर्व सृष्टिरूप झालो आहे.॥ ३०४॥ म्हणून येथे लहानथोर, उंच-नीच असा भेदभाव करू नये. संपूर्ण एक परमेश्वरच सर्व स्वरूपाने नटला आहे असे मानावे.॥ ३०५॥ तर यावरही मी विभूती ओळखण्याची आणखीही साधारण खूण सांगतो, त्यावरून अर्जुना! माझी विभूती जाणून घेत जा.॥ ३०६॥
(श्लोक-४१)
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा।
तत्तदेवाऽवगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम्॥ ४१॥
अर्थ—या जगात जी जी वस्तू माझ्या विशेषगुणांनी विशिष्ट व संपत्तींनी युक्त असेल ती ती वस्तू, माझ्या ईश्वरी तेजाचाच अंश आहे, असे समज.॥ ४१॥
जेथ जेथ संपत्ति आणि दया। दोन्ही वसती आलिया ठाया।
ते ते जाण धनंजया। अंश माझे॥ ३०७॥
अर्थ—संपत्ती व दया ह्या दोन्ही ज्या वस्तूच्या ठिकाणी एकत्र वसत असतील, ते ते अर्जुना! माझे अंश होत असे जाण.॥ ३०७॥
(श्लोक-४२)
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्॥ ४२॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रेश्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोऽध्याय:॥ १०॥
अर्थ—किंवा नाना प्रकारच्या विभूतिद्वारा, अर्जुना मला जाणण्यात तुला काही लाभ होणार नाही. हे संपूर्ण जगत एका अंशाने व्यापून मी स्थित आहे—म्हणजे हे संपूर्ण जगत माझ्या एका अंशावर भासते, असा अर्थ.॥ ४२॥
अथवा एकलें एक बिंब गगनीं। प्रभा फांके त्रिभुवनीं।
तेवीं मज एकाची सकळ जनीं। आज्ञा पाळिजे॥ ३०८॥
अर्थ—अथवा ज्याप्रमाणे आकाशात एकच सूर्यबिंब असते आणि किरणांच्या द्वारे त्याचा प्रकाश त्रिभुवनात पसरतो, त्याप्रमाणे सर्वत्र मी परिपूर्ण रूपानेच असल्यामुळे संपूर्ण जगात विभूतींच्या द्वारे देखील माझीच आज्ञा पाळली जाते.॥ ३०८॥
तयातें एकले झणीं म्हण। तो निर्धन या भाषा नेण।
काय कामधेनूसवें सर्व साहान। चालत असे॥ ३०९॥
तियेतें जें जेधवां जो मागे। तें ते एकसरेंचि प्रसवों लागे।
तेवीं विश्वविभव तया आंगें। होऊनि असती॥ ३१०॥
तयातें वोळखावया हेचि संज्ञा। जे जगें नमस्कारिजे आज्ञा।
ऐसें आथि ते जाण प्राज्ञा। अवतार माझे॥ ३११॥
अर्थ—म्हणून त्यांना एकलें—म्हणजे मर्यादित ऐश्वर्याने युक्त-असे कदाचित म्हणशील (पण असे त्यांना म्हणू नकोस). त्यांना दरिद्री हे शब्द लावू नकोस. कामधेनूबरोबर सर्व सामग्री चालत असते काय?॥ ३०९॥ त्या कामधेनूला जो जेव्हा जे काही मागतो, तेव्हा ती सर्व एकदम आपल्यापासून प्रगट करते, त्याप्रमाणे तेही स्वत: अंगाने, विश्वच ज्यांचे ऐश्वर्य आहे, असे भगवत्स्वरूपच असतात.॥ ३१०॥ त्यांना ओळखण्याची ही एक खूण आहे की, सर्व जीव त्यांची आज्ञा शिरसामान्य करतात. बुद्धिमान अर्जुना! हे असे जे असतील, ते माझे अवतार होत हे जाण.॥ ३११॥
गूढार्थदीपिका—अपूर्णता हा जीवपणा आहे आणि विभूतींचे ठिकाणी भगवंताच्या अपरिमित ऐश्वर्याचा एक अंश असतो, म्हणूनच विभूती हे जीव असतात. हे मागे सांगितलेच आहे.
पण वास्तविक पाहता भगवंताचे सच्चिदानंदस्वरूप नित्य पूर्ण असते—म्हणजे नामरूपात्मक दशेतही ते कधी अपूर्ण होत नाही. (बृ. उ. अ. ५ भाष्यारंभ) आणि “न क्वचिदवयवै: स्फुटति” (मा. का. ३-२) ते नित्य अस्फुट राहते. म्हणजे कधी अंशभूत होत नाही, असे आचार्यांनी म्हटले असून “हें सरलें अद्वैता। अफुटामाजीं” (अ. प्र. ९-६) भगवंताची अद्वैतस्थिती अस्फुट आहे, असे श्रीमाउलींनीही अमृतानुभवात म्हटले असल्यामुळे, त्या भगवंताचे ज्ञानवैराग्यादी षड्गुणैश्वर्यही नित्य, अपरिमित असते. म्हणून सर्व नाम- रूपात्मक सृष्टीच्या आत-बाहेर व्यापून असलेला परमात्मा, सर्वत्रच पूर्ण सच्चिदानंदस्वरूप व पूर्ण ऐश्वर्यसंपन्नच असतो, हे सिद्ध आहे.
पूर्ण ब्रह्मस्वरूप व पूर्ण ऐश्वर्यसंपन्न अशा नामरूपात्मक विग्रहालाच अवतार ही संज्ञा असल्यामुळे, खरोखर प्रत्येक नामरूपात्मक विग्रह परमेश्वराचा अवतारच होय, असे म्हणावे लागते.
या सिद्धांताला धरून माउलींनी, माझ्या ठिकाणी अपूर्णतारूप विभूतींचे अनुसंधान न करता, पूर्ण अशा अवताराचेच अनुसंधान करावे असे या ओव्यांतून म्हटले आहे.
आणि सामान्य विशेष। हें जाणणें एथ महादोष।
कां जे मीचि एक अशेष। विश्व आहें म्हणोनि॥ ३१२॥
अर्थ—आणि मीच एक सर्व जगद्रूप झालो असून, मी सर्वत्र सारखा असल्यामुळे सामान्य-विशेष पाहणे हा मोठा दोष आहे.॥ ३१२॥
गूढार्थदीपिका—सामान्य म्हणजे साधारण किंवा कनिष्ठ, विशेष म्हणजे अधिक किंवा श्रेष्ठ. परब्रह्म अस्फुट, अद्वैत, अविकारी व पूर्ण असून ते नामरूपात्मक किंवा जगद्रूप झाले तरी जसेच्या तसेच अस्फुट, अद्वितीय, अविकारी व पूर्णच राहते; म्हणून त्याच्या ठिकाणी कोणत्याही प्रकारचा भेद किंवा कमी-अधिकपणा मानता येत नाही. तो अविचारामुळेच मानला जातो असा भाव. माउलींनी चांगदेव पासष्टीत “सोने सोनेपणा उणें। न येतांचि झालें लेणें। तेविं न वेंचता जग होणें। अंगें जया”॥ ४॥ या ओवीने हाच सिद्धांत मांडला असून, “विशेषाकारतो भेदं वदन्ति भुवि केचन। ते महामोहसर्पेण दष्टा एव न संशय:” (य. वै. खं. अ. १९) या श्लोकाने सूतसंहितेतही असेच सांगितले आहे.
तरी आतां साधारण आणि चांग। ऐसा कैसेनि पां कल्पावा विभाग।
वायां आपुलिये मती वंग। भेदाचा लावावा॥ ३१३॥
येऱ्हवीं तरी तूप कासया घुसळावें। अमृत कां रांधूनि अर्धें करावें।
हा गां वायूसि काय पां डावें उजवें। आंग आहे॥ ३१४॥
पैं सूर्यबिंबासि पोट पाठी। पाहतां नासेल आपुली दिठी।
तेवीं माझ्यां स्वरूपीं गोठी। सामान्यविशेषाची नाहीं॥ ३१५॥
आणि सिनानां इंहीं विभूती। मज अपारातें मविसील किती।
म्हणोनि किंबहुना सुभद्रापती। असो हें जाणणें॥ ३१६॥
आतां पैं माझेनि एकें अंशें। हें जग व्यापिलें असे।
यालागीं भेद सांडूनि सरिसें। साम्यें भज॥ ३१७॥
ऐसें विबुधवनवसंतें। तेणें विरक्तांचेनि एकांतें।
बोलिलें जेथ श्रीमंतें। श्रीकृष्णदेवें॥ ३१८॥
तेथ अर्जुन म्हणे स्वामी। येतुलें हें राभस्य बोलिलें तुम्हीं।
जे भेद एक आणि आम्ही। सांडावा एकीं॥ ३१९॥
हां हो सूर्य म्हणे काय जगातें। आंधारें दवडा कां परौतें।
केवीं धसाळ म्हणों देवातें। तरी अधिक हा बोल॥ ३२०॥
तुझें नामचि एक कोण्ही वेळे। जयांचिये मुखासि कां कानां मिळे।
तयांचिया हृदयांतें सांडूनि पळे। भेद जी साच॥ ३२१॥
अर्थ—म्हणून निर्विशेष आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी साधारण व चांगला असा विभाग का कल्पावा व व्यर्थच आपल्या बुद्धीला भेदाचा डाग का लावावा?॥ ३१३॥ नाही तरी तूप व्यर्थच कशाला घुसळायचे, अमृताला शिजवून व्यर्थच का अर्धे करावे? अर्जुना! वायूला डावे उजवे अंग आहे काय?॥ ३१४॥ तसेच सूर्यबिंबाच्या ठिकाणी पोट-पाठ पाहायला गेलो तर आपली दृष्टी नष्ट होईल, त्याप्रमाणे माझ्या स्वरूपाच्या ठिकाणी सामान्य-विशेष अशा भागाची मुळी गोष्टच नाही.॥ ३१५॥ या निरनिराळॺा विभूतींच्या द्वारे माझ्या अपार स्वरूपाची काय मोजणी होणार आहे? म्हणून, सुभद्रापती अर्जुना! हे विभूतीचे जाणणे पुरे!॥ ३१६॥ आता माझ्या एका अंशाने हे जग व्यापले आहे, म्हणून भेद सोडून व एक समदृष्टी ठेवूनच माझे भजन कर. (सर्वत्र एक पूर्ण सच्चिदानंद परब्रह्मच पाहा, असा अर्थ.)॥ ३१७॥ याप्रमाणे ज्ञानरूपी वनाला वसंताप्रमाणे प्रसन्न करणारा, विरक्त पुरुषाचा जो एकांत म्हणजे विरक्त पुरुष सर्वसंगपरित्याग करून ज्या एकाचाच आश्रय करतात, असे षड्गुणैश्वर्यसंपन्न भगवान श्रीकृष्ण याप्रमाणे बोलले.॥ ३१८॥ तेव्हा अर्जुन म्हणतो, प्रभो! एक भेद आहे, असे पाहणारे जे आम्ही त्यांनी तो भेद टाकावा, असे जे तुम्ही म्हटले ते थोडे विचार न करता बोलले असे वाटते.॥ ३१९॥ का हो देवा! (जेथे सूर्य उगवल्याबरोबर अंधार आपोआप नाहीसा होतो तेथे) आता अंधार दूर करा असे सूर्य लोकांना म्हणतो काय? त्याप्रमाणे भेद टाकून दे, असे सांगणाऱ्या तुम्हांला, देवा! अविचारी म्हणावे, तर ते अमर्यादेचे बोलणे होते.॥ ३२०॥ एक तुझे नामच जर एखादे वेळी ज्याच्या मुखात आले किंवा कानात पडले, तर त्याच्या हृदयातून खरोखर भेद निघून जातो.॥ ३२१॥
गूढार्थदीपिका—“एक तत्त्व नाम दृढ धरीं मना” “एक नाम हरि द्वैतनाम दुरी। अद्वैत कुसरी विरळा जाणे” इत्यादी हरिपाठातील अभंगांत श्री ज्ञानेश्वर माउलींनी भगवंताचे रूप जसे अद्वैतस्वरूप आहे, तसेच भगवंताचे नामही अद्वैतरूप आहे, पण नामाचे अद्वैतत्व जाणणारा विरळा असतो, असे प्रतिपादिले आहे. भगवद्धॺानाने जसा अनुभव येतो, तसा भगवन्नामस्मरणानेही अद्वैत अनुभव येतो, असा त्याचा अर्थ आहे. भगवन्नामस्मरणाने अद्वैताचा अनुभव येण्याकरिता ते “वाचेसी सद्गद जपे आधीं” सद्गद अंत:करणाने केले पाहिजे, असे माउलीचे म्हणणे आहे.
येथेही ज्या नामस्मरणाने व श्रवणाने हृदयातील भेद नाहीसा होतो असे म्हटले आहे, ते सद्गद अंत:करणाने होणाऱ्या किंवा ऐकले जाणाऱ्या नामस्मरणाविषयीच म्हटले आहे, असे समजावे.
तो तूं परब्रह्मचि असकें। मज दैवें दिधलासि हस्तोदकें।
तरी आतां भेद कायसा कें। देखावा कवणें॥ ३२२॥
जी चंद्रबिंबाचा गाभारां। रिगालियावरीही उबारा।
परी राणेपणें शार्ङ्गधरा। बोला हें तुम्ही॥ ३२३॥
तेथ सावियाचि परितोषोनि देवें। अर्जुनातें आलिंगिलें जीवें।
मग म्हणे तुवां न कोपावें। आमुचिया बोला॥ ३२४॥
आम्हीं तुज भेदाचिया वाहाणीं। सांगीतली जे विभूतींची कहाणी।
ते अभेदें काय अंत:करणीं। मानली कीं न मने॥ ३२५॥
हेंचि पाहावयालागीं। नावेक बोलिलों बाहेरिसवडिया भंगीं।
तंव विभूती तुज चांगी। आलिया बोधा॥ ३२६॥
तेथ अर्जुन म्हणे देवें। हें आपुलें आपण जाणावें।
परी देखतसें विश्व आघवें। तुवां भरलें॥ ३२७॥
पैं राया तो पांडुसुत। ऐसिये प्रतीतीसि जाहाला वरित।
या संजयाचिया बोला निवांत। धृतराष्ट्र आहे॥ ३२८॥
कीं संजय दुखवलेनि अंत:करणें। म्हणतसे नवल नव्हे दैवा दवडणें।
हा जीवीं धडसा आहे मी म्हणें। तंव आंतही आंधळा॥ ३२९॥
परी असो हें तो अर्जुन। स्वहिताचा वाढवीतसे मान।
कीं याहीवरी तया आन। धिंवसा उपनला॥ ३३०॥
म्हणे हेचि हृदयाआंतुली प्रतीती। बाहेरी अवतरो कां डोळ्ॺांप्रती।
इये आर्तीचिया पाउलीं मती। उठती जाहाली॥ ३३१॥
मियां इंहींच दोहीं डोळां। झोंबावें विश्वरूपा सकळा।
येवढी हांव तो दैवा आगळा। म्हणऊनि करी॥ ३३२॥
आजी तो कल्पतरूची शाखा। म्हणोनि वांझोळें न लगती देखा।
जें जें येईल तयाचिया मुखा। तें तें साचचि करीतसे येरु॥ ३३३॥
जो प्रल्हादाचिया बोला। विषाहीसकट आपणचि जाहाला।
तो सद्गुरु असे जोडला। किरीटीसी॥ ३३४॥
म्हणोनि विश्वरूप पुसावयालागीं। पार्थ रिगता होईल कवणें भंगीं।
तें सांगेन पुढलिये प्रसंगीं। ज्ञानदेव म्हणे निवृत्तीचा॥ ३३५॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां दशमोऽध्याय:॥ १०॥
अर्थ—पूर्णब्रह्मच असलेला तो तू, माझ्या सुदैवाने, माझ्या हातावर पाणी सोडून दान दिला गेला- म्हणजे माझ्या सुदैवाने सर्वस्वी तू माझ्या स्वाधीन झाला आहेस. तेव्हा आता कशाचा, कोठे व कोणी भेद पाहावा?॥ ३२२॥ देवा! चंद्रबिंबाच्या गाभाऱ्यामध्ये—म्हणजे मध्यभागी शिरल्यानंतरही उकडू लागेल काय? पण देवा! स्वामीपणाच्या नात्याने हे तुम्ही बोलत आहात.॥ ३२३॥ अर्जुनाचे भाषण ऐकून भगवंताला खरोखर आनंद झाला व त्यांनी अर्जुनाला प्रेमाने आलिंगन दिले. नंतर भगवान म्हणतात, अर्जुना! माझ्या बोलण्याचा राग मानू नकोस.॥ ३२४॥ आम्ही भेदाला धरूनच तुला जो विभूतींचा विस्तार सांगितला, तो अभेदपूर्वक तुझ्या अंत:करणात ठसला की नाही,॥ ३२५॥ हे पाहण्याकरिताच असे मी थोडेसे बाह्यात्कारी बोललो; पण तुला विभूतीचा बोध उत्तम प्रकारे झाला आहे हे समजून आले.॥ ३२६॥ ते ऐकून अर्जुन म्हणतो, देवा! हे आपले आपण जाणा; पण सर्व जगात तूच एक व्यापून भरला आहेस, असे मात्र मी पाहत आहे.॥ ३२७॥ संजय म्हणतो, राजा धृतराष्ट्रा! तो पांडुसुत अर्जुन असा अभेद किंवा अद्वैताचा अनुभव घेऊ लागला; परंतु संजयाचे भाषण ऐकून धृतराष्ट्र स्तब्धच राहिला.॥ ३२८॥ हे पाहून, संजयाला धृतराष्ट्राविषयी थोडे दु:ख झाले व तो म्हणू लागला की, भगवंताच्या मुखाने असा अद्वैतज्ञानाचा उपदेश ऐकण्याचे सद्भाग्य प्राप्त होऊनही, हा त्या भाग्याला दूर लोटतो हे आश्चर्य नव्हे काय? हा धृतराष्ट्र वरून आंधळा आहे; पण अंत:करणातून आंधळा नसेल, असे मला वाटत होते, परंतु तो आंतही आंधळाच आहे-म्हणजे त्याच्या अंत:करणांत ज्ञानसूर्याची किरणे शिरत नाहीत असे मला आता वाटू लागले.॥ ३२९॥ पण असो. याचे आपल्याला काय करायचे आहे? अर्जुन मात्र आपले वाढते आत्मकल्याण करून घेण्याची इच्छा करू लागला; कारण यानंतरही त्याच्या अंत:करणांत दुसऱ्या गोष्टींविषयी भरवसा वाटू लागला.॥ ३३०॥ संजय म्हणतो, हा हृदयातील अनुभव बाहेर डोळॺाला प्रत्यक्ष दिसावा अशा इच्छेच्या पावलाने त्याची बुद्धी उसळू लागली.॥ ३३१॥ अर्जुन हा थोर भाग्यवान होता, म्हणूनच याच दोन्ही डोळॺांनी भगवंताच्या विश्वरूपाला मिठी मारावी, अशी थोर हाव करीत होता.॥ ३३२॥ प्रस्तुत अर्जुन कल्पतरूची फांदी होता, म्हणूनच तिला वांझ फूल लागत नव्हते. जी जी इच्छा त्याने बोलून दाखवावी ती ती भगवान पूर्ण करीत असे.॥ ३३३॥ जो प्रल्हादाच्या शब्दासाठी विषही आपण झाला, तो श्रीकृष्ण भगवान, अर्जुनाला गुरुरूपाने प्राप्त झाला होता.॥ ३३४॥ म्हणून अर्जुन आता विश्वरूपाच्या दर्शनाकरता कोणत्या रितीने प्रश्न करील, हे श्रीनिवृत्तिनाथांचे श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, पुढील अध्यायात सांगणार आहे.॥ ३३५॥
श्रीसद्गुरुकृपेने श्रीज्ञानेश्वरीच्या दहाव्या अध्यायाचा मराठी अनुवाद गूढार्थदीपिकेसह समाप्त झाला, तो सद्गुरुचरणी समर्पण असो.
समारोप
मागील नवव्या अध्यायातील शेवटील श्लोकात भगवंतांनी अर्जुनाला सांगितले की, अर्जुना! माझेच ध्यान कर, माझेच प्रेमाने भजन कर, माझ्या संकल्पाने कर्म करून विषयांचा संकल्प नि:शेष नाहीसा कर व सर्वत्र मद्रूप पाहून नमस्कार कर म्हणजे मला तू नि:संशय प्राप्त होशील. असे हे भगवंतांनी संपूर्ण भगवद्भक्तीचेच वर्णन केले. हे ऐकून स्वरूपाने व ऐश्वर्यादी गुणाने अमर्याद असलेल्या परमेश्वराला, सर्व दृष्टीने अपूर्ण असलेल्या या जगात कसे ओळखता येईल अशी शंका येऊन अर्जुनाने भगवंताला प्रार्थना केली की, भगवंता! मला आपले विभूतित्व किंवा श्रेष्ठत्व कोठे कोठे आहे, ते सांगा.
भगवान म्हणतात, अर्जुना! ज्याप्रमाणे पाण्यावर उठलेल्या तरंगाच्या आत-बाहेर पाणीच असते, त्याप्रमाणे या संपूर्ण जगाचे आदिकारण मीच असल्यामुळे संपूर्ण जगात व्यापून असलेला मी, पुन: जगातच सगुण साकार व्यक्तरूपाने कसा प्रगट होतो हे, देव किंवा महर्षी यांपैकी कोणालाही कळू शकत नाही. मी जगात सगुण साकारस्वरूपाने प्रगट झालो, तरी मी अनादी, जन्मरहित व सर्व ब्रह्मांडाचा स्वामी राहतो; हे जो जाणतो तो सर्व कर्मापासून मुक्त होतो.
बुद्धी, ज्ञान, क्षमा, सत्य इत्यादी सूक्ष्मभाव व महर्षी इत्यादी स्थूलभाव माझ्यापासूनच झाले आहेत; म्हणून या सर्व माझ्या विभूतीच आहेत, हे जो जाणतो, तो माझ्याशी निश्चळ ऐक्य पावतो; म्हणूनच हे ज्ञान संपादन करून सर्व ज्ञाते पुरुष माझ्या एकाचेच प्रेमाने भजन करतात. चित्तात माझे अखंड ध्यान ठेवून जे माझे भजन करण्याकरताच प्राण धारण करतात, त्यांना माझ्या ऐक्यज्ञानामुळे आपल्या जन्ममरणाचीही कल्पना येत नाही. अशा रितीने प्रेमाने भजन करीत माझ्याशी अखंड एकरूप झालेल्या भक्तांच्या ऐक्यस्थितीचे मी संरक्षण करतो—म्हणजे माझ्यापासून त्यांचे चित्त ढळू देत नाही.
त्यावर अर्जुन म्हणतो, देवा! आता आपण जसे सांगितले तसेच व्यासादी महर्षी नेहमी घरी येऊन सांगत असत, पण माझ्यावर कृपा करून स्वत: तुम्ही सांगेतो पर्यंत त्याचा बोध माझ्या अंत:करणात ठसत नसे. आज मात्र आपल्या कृपेने तुझ्या स्वरूपाविषयी पूर्ण बोध अंत:करणांत ठसला गेला.
आता या सृष्टीत जेथे तुमच्या श्रेष्ठत्वाचे किंवा विभूतीचे दर्शन घडेल अशा कोणकोणत्या विभूती आहेत त्या मला सांगा. ही प्रार्थना ऐकून अर्जुन हा निर्गुण ज्ञानाने व सगुणाच्या प्रेमाने संपन्न झाला असे वाटून, भगवंताला अत्यंत आनंद झाला. पुढे भगवंतांनी त्याला आपल्या मुख्य मुख्य पंचाहत्तर विभूती सांगितल्या.
विभूती सांगितल्यानंतर, भगवान म्हणतात, अर्जुना! मी निर्गुणस्वरूपाने तसाच सगुणस्वरूपानेही पूर्ण अद्वैत स्वरूप असल्यामुळे, विषमभावरहित असा सदासर्वदा निर्विशेष स्वरूप आहे; म्हणून जगातही मला पाहताना चांगला, वाईट, अपूर्ण असा काहीएक भेद ठेवू नकोस. मी सर्वत्र परिपूर्ण आहे, हीच एक दृष्टी ठेव.
॥ श्रीमत्सद्गुरु श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु॥
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय अकरावा
अवतरणिका—मागील दहाव्या अध्यायात, भगवंतांनी आपल्या विभूती सांगितल्या; पण त्या ऐकून, अर्जुनाचे समाधान न होता, सर्व नामरूपात पूर्ण सच्चिदानंद, एक अद्वैत परब्रह्मच कसे भरले आहे, हे प्रत्यक्ष डोळॺांनीच अनुभविता आले, तर फार बरे होईल, अशी त्याची उत्कंठा वाढून, अर्जुनाने भगवंताला आपली उत्कंठा निवेदन केली व विश्वरूपाच्या दर्शनाविषयी भगवंतापाशी आळ घेतली. भगवंतांनी त्याला दिव्य दृष्टी देऊन विश्वरूपदर्शनाची ती आळ पुरविली, हेच या अध्यायात सांगितले आहे.
आतां यावरी एकादशीं। कथा आहे दोहीं रसीं।
जेथ पार्था विश्वरूपेंसीं। होईल भेटी॥ १॥
अर्थ—यानंतर आता जेथे अर्जुनाला विश्वरूपाचे दर्शन होणार आहे, त्या अकराव्या अध्यायातील कथाभागात दोन रस मुख्यत: व्यक्त झालेले आहेत.॥ १॥
जेथ शांताचिया घरा। अद्भुत आला आहे पाहुणेरा।
आणि येरांही रसां पांतिकरां। जाहाला मान॥ २॥
अर्थ—याप्रमाणे या अध्यायात शांतरसाच्या घरी, अद्भुत रस हा पाहुणचाराला आला आहे, असे दिसेल आणि इतरही रसांना त्यांच्या पंक्तीस पाहुणचार घेण्याचा मान मिळणार आहे.॥ २॥
गूढार्थदीपिका— शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत व शांत असे नव रस आहेत. रती, हास, शोक, क्रोध, उत्साह, भय, तिटकारा, आश्चर्य व निर्वेद (वैराग्य) हे मनोविकार क्रमाने नवरसांचे स्थायिभाव आहेत. हे मनोविकार मनुष्याच्या ठिकाणी सूक्ष्मरूपाने नेहमीच असतात, म्हणून यांना स्थायिभाव म्हणतात.
विभाव, अनुभाव, व्यभिचारिभाव यांच्या योगाने स्थायिभाव उत्कट वाढून, पुरुष ‘तदेकचित्त’ झाला असता, रस प्रगट होतो.
विभाव हा आलंबन विभाव व उद्दीपन विभाव असा दोन प्रकारचा आहे. ज्या विषयाला धरून रस उत्पन्न होतो त्याला ‘आलंबन विभाव’ म्हणतात व ज्याच्या योगाने स्थायिभाव उद्दीपित होतात म्हणजे वाढतात, त्याला ‘उद्दीपन विभाव’ म्हणतात.
रसोत्पत्तीनंतर शरीराच्या ठिकाणी अनुभविले जाणारे जे भाव, त्यांना अनुभाव म्हणतात. स्थायिभावाच्या उद्दीपनाला सहाय्यभूत होणारे आणखी व्यभिचारी भावही असतात.
‘भगवद्भक्तिचंद्रिकामृतरसोल्हास’ या ग्रंथात ग्रंथकाराने व सर्व संतांनी भगवद्भक्ती हा दहावा रस मानला आहे. तो या अध्यायात विशेषत: व्यक्त झालेला नाही; कारण या रसाचा, प्रेम हा स्थायिभाव आहे व विश्वरूपाच्या दर्शनाने अर्जुनाला त्याविषयी प्रेम उत्पन्न झाले नाही, हे अर्जुनानेच पुढे “बुद्धीतें सांडोनि ज्ञान। भेणें वळघलें रान। अहंकारेंसी मन। देशधडी जाहालें” (ओ. ६६४) या ओवीने सांगितले आहे.
शांताचिया घरा। अद्भुत आला आहे पाहुणेरा—निर्वेद म्हणजे विषयवैराग्य, हा शांतरसाचा स्थायिभाव होय हे वर सांगितलेच आहे. या शांतरसाचे आलंबन व्यापक ब्रह्मस्वरूप असते. भगवंतांनी आपल्या व्यापक विश्वरूपाचे दर्शन करून देऊन अर्जुनाच्या मनात प्रथम शांतरस उत्पन्न केला आणि नंतर ते अत्यंत आश्चर्यकारक विश्वरूप पाहून त्याच्या ठिकाणी अद्भुतरसही उत्पन्न झाला, हेच “शांताचिया घरा। अद्भुत आला आहे पाहुणेरा” या चरणांनी माउलींनी सुचविले आहे.
येरांही रसां पांतिकरां। जाहाला मान—इतरही जे हास्य, करुण, रौद्र, भयानक इत्यादी रस आहेत, तेही अर्जुनाच्या ठिकाणी उत्पन्न होताना दिसतील, असा अर्थ.
अहो वधूवरांचिये मिळणीं। जैसीं वराडियांही लुगडीं लेणीं।
तैसे देशियेच्या सुखासनीं। मिरविले रस॥ ३॥
अर्थ—अहो! ज्याप्रमाणे मुलामुलीच्या लग्नात आलेले पाहुणे वस्त्रालंकारांनी सुशोभित होऊन मिरवितात, त्याप्रमाणे या मराठी भाषेच्या पालखीत बसून हे सर्व रस मिरवितील.॥ ३॥
परी शांताद्भुत बरवे। जे डोळॺांच्या अंजुळीं घ्यावे।
जैसे हरिहर प्रेमभावें। आले खेंवा॥ ४॥
अर्थ—पण ज्याप्रमाणे हरिहरांनी प्रेमाने आलिंगन द्यावे, त्याप्रमाणे शांत व अद्भुत हे दोन रस मात्र डोळॺांच्या ओंजळीने म्हणजे स्पष्टपणे घेता येतील.॥ ४॥
गूढार्थदीपिका—हरिहर प्रेमभावें। आले खेंवा—हरी हे संपूर्ण ऐश्वर्यसंपन्न असून वैकुंठवासी आहेत, तर हर हे कडकडीत वैराग्यसंपन्न असून श्मशानवासी आहेत. या दोघांच्या मिळणीची येथे शांतरस व अद्भुतरस यांच्या मिळणीला जी उपमा दिली आहे, ती अत्यंत उचित आहे; कारण हराच्या आलंबनाने त्यांचे ज्ञान, वैराग्य इत्यादी गुण ऐकून शांतरस उत्पन्न होतो व हरीच्या आलंबनाने त्यांचे अद्भुत पराक्रमादी गुण ऐकून अद्भुतरस उत्पन्न होतो.
ना तरी अंवसेच्या दिवसीं। भेटलीं बिंबें दोनी सरसीं।
तेवीं एकवळा रसीं। केला एथ॥ ५॥
अर्थ—किंवा अमावास्येच्या दिवशी, ज्याप्रमाणे सूर्यबिंब व चंद्रबिंब ही दोन्ही बिंबे मिळून जातात, त्याप्रमाणे या अध्यायात दोन रस एकत्र मिळालेले आहेत.॥ ५॥
गूढार्थदीपिका—सूर्याचा प्रकाश अद्भुत असल्यामुळे व चंद्राचा प्रकाश शांत असल्यामुळे सूर्यबिंबाची व चंद्रबिंबाची दिलेली ही उपमा अत्यंत उचित आहे.
मिनले गंगेयमुनेचे ओघ। तैसें रसां जाहालें प्रयाग।
म्हणोनि सुस्नात होत जग। आघवें एथ॥ ६॥
माजि गीता सरस्वती गुप्त। आणि दोनी रस ते ओघ मूर्त।
यालागीं त्रिवेणी हे उचित। फावली बापा॥ ७॥
एथ श्रवणाचेनि द्वारें। तीर्थीं रिघतां सोपारें।
ज्ञानदेव म्हणे दातारें। माझेनि केलें॥ ८॥
तीरें संस्कृताचीं गहनें। तोडोनि मऱ्हाटी शब्दसोपानें।
रचिलीं धर्मनिधानें। श्रीनिवृत्तिदेवें॥ ९॥
म्हणोनि भलतेणें एथ सद्भावें नाहावें। प्रयागमाधव विश्वरूप पाहावें।
येतुलेनि संसारासी द्यावें। तिळोदक॥ १०॥
अर्थ—किंवा ज्याप्रमाणे गंगायमुना यांचे प्रवाह प्रयागाच्या ठिकाणी एकत्र झाले, त्याप्रमाणे हा अध्याय शांत व अद्भुत या रसांचे प्रयागस्थळ झाले आहे; म्हणून सर्व जग प्रयागक्षेत्राप्रमाणे येथे स्नान करून पवित्र होईल.॥ ६॥ ज्याप्रमाणे प्रयागाच्या ठिकाणी गंगा यमुना यांच्या संगमांत गुप्तपणे सरस्वती नदीचा संगम होऊन प्रयाग हे त्रिवेणी संगमाचे स्थान झाले आहे, त्याप्रमाणे या अध्यायातही शांत व अद्भुत या दोन रसांचे प्रगट प्रवाह असून त्यामध्ये भगवंताची गीतारूप रसाळवाणीरूपी सरस्वती नदीचा गुप्त प्रवाह असल्यामुळे, बापहो! हा अध्याय म्हणजे योग्य असा त्रिवेणीसंगमच झाला आहे.॥ ७॥ श्रीज्ञानेश्वरमहाराज म्हणतात, स्वामी निवृत्तिनाथांनी मला निमित्त करून या त्रिवेणीक्षेत्रात जाण्याकरिता श्रवणाचा सोपा मार्ग करून दिला.॥ ८॥ संपूर्ण धर्माची ठेव अशा श्रीनिवृत्तिनाथांनी या संगमाच्या तीरावरील मुळच्या संस्कृत भाषेची दुर्गम अरण्ये तोडून मराठी शब्दरूपी पायऱ्या बांधल्या.॥ ९॥ म्हणून कोणीही येथे सद्भाव धरून स्नान करावे व या प्रयागातील माधव जे विश्वरूप त्याचे दर्शन घ्यावे. एवढॺानेच त्यांना संसाराचा निरास करता येईल.॥ १०॥
गूढार्थदीपिका—भगवंताचे त्रिगुणरहित निर्गुणस्वरूप त्रिगुणरहित राहूनच अनंत नामरूपाने नटलेले विश्वरूप होते. अशा विश्वरूपाचा अनुभव आला असता, ज्या नामरूपाच्या देखाव्याला आपण संसार म्हणतो, त्या संसाराचा ठावठिकाणाच उरत नाही, असा अर्थ.
हें असो ऐसें सावयव। एथ सासिन्नले आथि रसभाव।
तेथ श्रवणसुखाची राणीव। जोडली जगा॥ ११॥
अर्थ—असे हे सावयव रूपकाचे निरूपण पुरे. या अध्यायात रसभाव भरास आलेले आहेत आणि येथे सर्व जगाला श्रवणाच्या आनंदाचे राज्यच प्राप्त होईल (श्रवणापासून परम सुख प्राप्त होईल असा अर्थ).॥ ११॥
गूढार्थदीपिका—हें असो ऐसें सावयव-साहित्यशास्त्रात रूपक हे सावयव व निरवयव असे दोन प्रकारचे सांगितले आहे. रूपकांची परस्पर सापेक्षता असणाऱ्या रूपकांच्या समूहाला सावयवरूपक म्हणतात व तशी सापेक्षता नसलेल्या रूपकाला निरवयव रूपक म्हणतात. येथील रूपकें परस्पर सापेक्ष असल्यामुळे ही रूपके सावयव आहेत, असे माउलींचे म्हणणे आहे.
जेथ शांताद्भुत रोकडे। आणि येरां रसां पडप जोडे।
हें अल्पचि परी उघडें। कैवल्य जेथ॥ १२॥
अर्थ—जेथे केवळ शांतरस व अद्भुतरस हे स्पष्ट आहेत आणि बाकीच्या रसांनाही शोभा म्हणजे मान प्राप्त झाला आहे. हे थोडे असले तरी उघड मोक्ष प्राप्त करून देणारे आहेत.॥ १२॥
तो हा अकरावा अध्याय। जो देवाचा आपणपें विसंवता ठाव।
परी अर्जुन सदैवांचा राव। जे एथही पातला॥ १३॥
अर्थ—तो हा अकरावा अध्याय म्हणजे स्वत: भगवान श्रीकृष्णाच्या विश्रांतीच्या ठिकाणाचे निरूपण करणारा होय. पण अर्जुन मात्र सर्व भाग्यवानांमध्ये थोर भाग्यवान आहे, कारण तो येथेही प्राप्त झाला.॥ १३॥
गूढार्थदीपिका—जो देवाचा आपणपें विसंवता ठाव-भगवंताचा सगुण साकार चतुर्भुजादी मूर्त्याविष्कार या विश्वरूपापासूनच होतो व तेथेच पुन: अंतर्धान पावतो असा अर्थ.
एथ अर्जुनचि काय म्हणों पातला। आजि आवडतयाही सुकाळ जाहाला।
जे गीतार्थ आला। मऱ्हाठिये॥ १४॥
याचिलागीं माझें। विनविलें आईकिजे।
तरी अवधान दीजे। सज्जनीं तुम्हीं॥ १५॥
तेवींचि तुम्हां संतांचिये सभे। ऐसी सलगी कीर करूं न लभे।
परी मानावें जी तुम्हीं लोभें। अपत्या मज॥ १६॥
अहो पुंसा आपणचि पढविजे। मग पढे तरी माथा तुकिजे।
कां करविलेनि चोजें न रिझे। बाळका माय॥ १७॥
तेवीं मी जें जें बोलें। तें प्रभु तुमचेंचि शिकविलें।
म्हणोनि अवधारिजो आपुलें। आपण देवा॥ १८॥
अर्थ—एकटॺा अर्जुनालाच हा लाभ प्राप्त झाला असे का म्हणावे? गीतार्थ हा आता मराठी भाषेत आला असल्यामुळे, वाटेल त्याला सहज प्राप्त होण्याजोगा झाला आहे.॥ १४॥ म्हणूनच तुम्ही संतजनांनी एकाग्र चित्त द्यावे व माझी विनंती ऐकावी.॥ १५॥ त्याचप्रमाणे तुमच्यासारख्या संतसमाजामध्ये मी असा धीटपणा करणे खरोखर बरे नाही, पण तुम्ही आईबापांनी माझ्यासारख्या लेकराच्या विनंतीला पुत्रलोभाने मान द्यावा.॥ १६॥ अहो! राघूला आपणच शिकवावे व शिकून तो राघू बोलू लागला म्हणजे आपणच आनंदाने मान डोलवावी किंवा लेकराकडून एखादी कौतुकाची गोष्ट करवून, ती पाहून आई आपणच आनंदित होत नाही काय?॥ १७॥ त्याप्रमाणे मी जे जे बोलतो ते ते, महाराज! तुम्ही शिकविलेलेच बोलतो. म्हणून देवा! तुमचे शिकविलेलेच तुम्ही ऐका.॥ १८॥
गूढार्थदीपिका—प्राप्त झालेले ज्ञान, श्रीगुरुकृपेचेच फळ आहे, अशी कृतज्ञताबुद्धी सत्पुरुष अखंड वागवितात.
हें सारस्वताचें गोड। तुम्हींचि लाविलें जी झाड।
तरी आतां अवधानामृतें वाड। शिंपोनि कीजो॥ १९॥
मग हें रसभावफुलीं फुलेल। नानार्थ फळभारें फळा येईल।
तुमचेनि धर्में होईल। सुरवाड जगा॥ २०॥
या बोला संत रिझले। म्हणती तोषलों गा भलें केलें।
आतां सांगें जें बोलिलें। अर्जुनें तेथें॥ २१॥
अर्थ—हे ललितवाङ्मयाचे मधुर झाड तुम्हीच लावले, तेव्हा आता त्यावर अवधानरूपी अमृताचे सिंचन करून त्याचे पोषण करावे.॥ १९॥ मग हे झाड, नानारसभावरूपी फुलांनी फुलून जाईल आणि अनेक अर्थरूपी फळभाराने ते फलद्रूप होईल. तुमच्या या परोपकाररूपी धर्माने सर्व जगाला सुखाचा लाभ होईल.॥ २०॥ श्रीज्ञानेश्वर माउलीच्या या बोलण्याने संतांना फार समाधान झाले व ते म्हणाले, बाबा! फार चांगले बोललास! आम्हांला संतोष झाला. आता पुढे अर्जुन काय म्हणाला, ते सांगा.॥ २१॥
गूढार्थदीपिका—संत स्वत: निरहंकारी व अत्यंत नम्र असतात; म्हणूनच त्यांना निरहंकाराने व नम्रतेने विनंती करणाऱ्यांचे प्रेम उत्पन्न होते.
तंव निवृत्तिदास म्हणे। जी कृष्णार्जुनांचें बोलणें।
मी प्राकृत काय सांगों जाणें। परी सांगवा तुम्ही॥ २२॥
अहो रानींचिया पालेखाईरां। नेवाणें करविलें लंकेश्वरा।
एकला अर्जुन परी अक्षौहिणी अकरा। न जिणेचि काई॥ २३॥
म्हणोनि समर्थ जें जें करी। तें न हो न ये चराचरीं।
तुम्ही संत तयापरी। बोलवा मातें॥ २४॥
आतां बोलिजतसें आईका। हा गीताभाव निका।
जो श्रीवैकुंठनायका। मुखौनि निघाला॥ २५॥
बाप बाप ग्रंथ गीता। जो वेदीं प्रतिपाद्य देवता।
तो श्रीकृष्ण वक्ता। जिये ग्रंथीं॥ २६॥
अर्थ—तेव्हा निवृत्तिनाथांचे दास श्रीज्ञानेश्वरमहाराज म्हणतात, अहो महाराज! श्रीकृष्णार्जुनांचे पुढे काय बोलणे झाले, हे मज अज्ञानी लेकराला काय सांगता येईल? परंतु तुम्हीच माझ्याकडून बोलवा.॥ २२॥ अहो! जंगलातील झाडांचा पाला खाऊन राहणाऱ्या वानरांकडून लंकेश्वर जो रावण त्याचा श्रीरामांनी पराभव करविला. एकटा अर्जुन, पण त्याने कौरवांचे अकरा अक्षौहिणी सैन्य जिंकले नाही काय?॥ २३॥ म्हणून समर्थ जे करू म्हणतील ते जगात घडून येणार नाही असे होत नाही. त्याप्रमाणे आपण संतजनांनीही माझ्याकडून बोलवावे.॥ २४॥ श्रीवैकुंठीचा स्वामी जो भगवान श्रीकृष्ण, त्याच्या मुखातून जो उत्तम गीतोपदेश निघाला. तो मी आता सांगतो, ऐका.॥ २५॥ धन्य धन्य हा गीता ग्रंथ! कारण संपूर्ण वेदांनी ज्याचे वर्णन केले, तोच भगवान श्रीकृष्ण साक्षात हा ग्रंथ सांगत आहे.॥ २६॥
गूढार्थदीपिका—बाप बाप ग्रंथ गीता-या वचनाने गीतेचे वेदतुल्य सर्वोच्च प्रामाण्य दाखविले आहे.
जो वेदीं प्रतिपाद्य देवता। तो श्रीकृष्ण वक्ता। जिये ग्रंथीं-या चरणांनी वेदनिर्माणकर्ता व वेदांनी प्रतिपादिलेला जो भगवान, तोच भगवान श्रीकृष्ण असून, त्यांनीच गीता सांगितली आहे, हे गीतेच्या सर्वोच्च प्रामाण्याचे कारण दिले आहे. तसेच वेदाने ज्या देवतेचे किंवा ज्या परमेश्वराचे प्रतिपादन केले, तोच श्रीकृष्ण होय, असे म्हणून, माउलींनी भगवान श्रीकृष्णाचे पूर्णब्रह्मत्व दाखविले असून, गीता ही त्यांनीच सांगितली असल्यामुळे गीतेचे व वेदांचे तुल्य प्रामाण्य आहे, असे सुचविले आहे.
तेथिंचें गौरव कैसें वानावें। जें श्रीशंभूचिये मती नागवे।
तें आतां नमस्कारिजे जीवें भावें। हेंचि भलें॥ २७॥
मग आईका तो किरीटी। घालूनि विश्वरूपीं दिठी।
पहिली कैसी गोठी। करिता जाहाला॥ २८॥
हें सर्वही सर्वेश्वर। ऐसा प्रतीतिगत जो पतिकर।
तो बाहेरि होआवा गोचर। लोचनांसी॥ २९॥
हे जीवाआंतुली चाड। परी देवासि सांगतां सांकड।
कां जें विश्वरूप गूढ। कैसेनि पुसावें॥ ३०॥
म्हणे मागां कवणीं कंहीं। जें पढियंतेनें पुसिलें नाहीं।
तें सहसा कैसें काई। सांगा म्हणों॥ ३१॥
मी जरी सलगीचा चांग। तरी काय आइसीहूनि अंतरंग।
परि तेही हा प्रसंग। बिहाली पुसों॥ ३२॥
माझी आवडे तैसी सेवा जाहाली। तरी काय होईल गरुडाचिया येतुली।
परी तोही हे बोली। करीचिना॥ ३३॥
मी काय सनकादिकांहूनि जवळां। परी तयांही नागवेचि हा चाळा।
मी आवडेन काय प्रेमळां। गोकुळींचिया ऐसा॥ ३४॥
तयांतेंही लेंकुरपणें झकविलें। एकाचे गर्भवासही साहिले।
परी विश्वरूप हें राहाविलें। न दावीच कवणा॥ ३५॥
अर्थ—ज्या गीताग्रंथाची थोरवी, साक्षात शंकरालाही कळली नाही, त्याची ती थोरवी मी कशी वर्णन करणार? तेव्हा मनोभावाने तिला नमस्कार करावा, हेच उत्तम.॥ २७॥ मग विश्वरूपदर्शनाच्या ठिकाणी लक्ष ठेवून, त्या अर्जुनाने भगवंताशी बोलण्याला कशी सुरुवात केली, ते ऐका.॥ २८॥ हे सर्व चराचर जग, भगवानच नटला आहे, असा बुद्धीत अनुभवाचा जो आविष्कार झाला, तो बाहेर डोळॺांना प्रत्यक्ष दिसावा,॥ २९॥ अशी त्याच्या अंत:करणात इच्छा उत्पन्न झाली; पण ही इच्छा देवाला सांगणे त्याला जरा कठीण वाटले. कारण जे विश्वरूप, भगवान अत्यंत गुप्त ठेवतात, कोणाला दाखवीत नाहीत, ते दाखवा म्हणून आपण कसे म्हणावे?॥ ३०॥ अर्जुन मनात म्हणतो, पूर्वी कधी कोणी अत्यंत आवडत्या भक्तांनीही जे विचारले नाही, ते मला सांगा, असे एकदम कसे म्हणू?॥ ३१॥ मी जरी अत्यंत प्रेमातील असलो, तरी आई लक्ष्मीपेक्षा जवळचा कसा होईन? पण तीही विश्वरूपदर्शनाची गोष्ट काढण्यास भ्याली.॥ ३२॥ मी वाटेल तशी भगवंताची सेवा केली असली, तरी ती गरुडाच्या सेवेची बरोबरी करील काय? पण त्यानेही ही गोष्ट काढली नाही.॥ ३३॥ मी काय सनकादिकांपेक्षाही जवळचा निकटवर्ती आहे? पण त्यांनाही ही इच्छा धरता आली नाही. प्रेमळ गोकुळवासी जनांसारखा मी भगवंताला आवडतो काय?॥ ३४॥ पण त्यांनाही बाळपणाने, आपले सामर्थ्य झाकून टाकून फसविले. आपल्या अंबरीष भक्ताचे गर्भवास आपण सोसले, पण आपले विश्वरूप गुप्तच ठेवले, कोणासच दाखविले नाही.॥ ३५॥
गूढार्थदीपिका—पूर्वी केवढे थोर थोर प्रेमळ भक्त होऊन गेले, पण त्यांपैकी एकाचीही आपण बरोबरी करू शकत नाही किंवा एकाशीही आपली तुलना होऊ शकत नाही, असे वाटणे, हेच प्रेमाचे लक्षण आहे. मला भगवंताचे प्रेम आहे असे वाटणे, हा अहंकार होतो व त्यामुळे सगुण साक्षात्कार होत नाही. “साधितां माझी भक्ति कां ज्ञान। ज्यासी चढे ज्ञानाभिमान। तो म्यां आपुलेनि हातें जाण। दीधला आंदण महादोषां॥ १४३॥” (ए. भा. अ. २०) भक्ताला नेहमी माझ्या ठिकाणी भगवत्प्रेम नाही, असेच वाटत असते.
हा ठायवरी गुज। याचिये अंतरींचें हें निज।
केवीं उराउरीं मज। पुसों ये पां॥ ३६॥
आणि न पुसोंचि जरी म्हणें। तरी विश्वरूप देखिलियाविणें।
सुख नोहेचि परी जिणें। तेंही विपायें॥ ३७॥
म्हणोनि आतां पुसों अळुमाळसें। मग करूं देवा ठाके तैसें।
येणें प्रवर्तला साध्वसें। पार्थ बोलों॥ ३८॥
परी तेंचि ऐसेनि भावें। जे एका दों उत्तरांसवें।
दावी विश्वरूप आघवें। झाडा देउनि॥ ३९॥
अहो वांसरूं देखिलियाचिसाठीं। धेनु खडबडोनि मोहें उठी।
मग स्तनामुखाचिये भेटी। काय पान्हा धरे॥ ४०॥
पाहा पां तयां पांडवांचेनि नांवें। जो कृष्ण रानींही प्रतिपाळूं धांवे।
तयातें अर्जुनें जंव पुसावें। तंव साहील काई॥ ४१॥
तो सहजेंचि स्नेहाचें अवतरण। आणि येरू स्नेहा घातलें आहे माजवण।
ऐसिये मिळणीं वेगळेपण। उरे हेंचि बहु॥ ४२॥
अर्थ—इतके हे अत्यंत गुप्त ठेवलेले व भगवंतांनी अंत:करणात माझे मूलरूप होय, असे ज्याला मानले, ते हे विश्वरूप एकदम मला कसे विचारता येईल?॥ ३६॥ आणि जाऊ द्या, पुसूच नये! असे म्हणून सोडून द्यावे, तर विश्वरूप पाहिल्यावाचून मनाची तळमळ जाऊन सुख होणार नाही. एवढेच नाही, तर तळमळीमुळे वाचणेही कठीण आहे.॥ ३७॥ म्हणून सहजगत्या थोडेसे विचारून पाहावे; मग देव वाटेल ते करोत, असा विचार करून भीत भीत अर्जुनाने बोलायला सुरुवात केली.॥ ३८॥ पण तेच विचारणे अशा प्रेमभावाने केले, की, अर्जुनाच्या मुखातून एक दोन शब्द निघतात न निघतात, तोच भगवंतांनी आपले झाडून संपूर्ण विश्वरूप दाखविले.॥ ३९॥ अहो! वासरू पाहिल्याबरोबर गाय प्रेमाने एकदम खडबडून उठते. मग वासराचे तोंड तिच्या स्तनाला लागल्यानंतर तिला पान्हा धरवेल काय?॥ ४०॥ त्याचप्रमाणे हे पहा, जो भगवान श्रीकृष्ण त्या पांडवांचे नाव ऐकल्याबरोबर त्यांचा प्रतिपाळ करण्याकरिता रानांतही धावून जातो, त्याला अर्जुनाने तोंड भरून विचारले असता तो स्वस्थ राहील काय?॥ ४१॥ आधीच भगवान श्रीकृष्ण प्रेमाचीच मूर्ती होय. त्यात अर्जुन हा, त्या स्नेहाला माजविणारा मादक पदार्थ मिळाला, अशा मिळणीत श्रीकृष्ण व अर्जुन यांचे वेगळेपण राहिले, हेच फार झाले.॥ ४२॥
गूढार्थदीपिका—सहजेंचि स्नेहाचें अवतरण—सगुण श्रीकृष्ण परमात्मा, हा “आनंद पदीं जया म्हणती हरि” आनंदांशाने आनंदाची किंवा प्रेमाची मूर्ती आहे असे जे नाथांनी म्हटले आहे, तसेच आपले स्वानुभवी मत, माउलींनी “स्नेहाचें अवतरण” या शब्दांनी व्यक्त केले आहे.
ऐसिये मिळणीं वेगळेपण। उरे हेंचि बहु—भक्त व देव यांचे प्रेमाने ऐक्य झाल्यावरही, केवळ सारखा प्रेमाचा प्रवाह चालू राहावा, म्हणूनच देव, भक्त असे दोनपण वागविले जाते.
म्हणोनि अर्जुनाचिया बोलासरिसा। देव विश्वरूप होईल आपैसा।
तोचि पहिला प्रसंग ऐसा। ऐकिजे तरी॥ ४३॥
अर्थ—म्हणून अर्जुन बोलल्याबरोबर, देव जसे आहेत तसेच विश्वरूप होतील. तरी आरंभीचा तोच प्रसंग ऐका.॥ ४३॥
गूढार्थदीपिका—भगवान श्रीकृष्ण, सहज-म्हणजे आपले श्रीकृष्णस्वरूप न सोडताच-विश्वरूप होतील या म्हणण्याने श्रीमाउलींनी, श्रीकृष्णाचे रूप हे मुळात विश्वरूपच असून ते भक्ताच्या प्रेमाने भक्ताला मर्यादित एकदेशीय भासते, असे जे पुढे म्हटले आहे, तेच येथे सुचविले आहे.
(श्लोक-१)
अर्जुन उवाच
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्।
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम॥ १॥
अर्थ—अर्जुन म्हणाला—माझ्यावर कृपा करून मला जो आपण अत्यंत गुह्य अशा आत्मविषयक वचनांचा उपदेश केला, त्या उपदेशाने हा माझा संसारमोह संपूर्ण नाहीसा झाला.॥ १॥
मग पार्थ देवातें म्हणे। जी तुम्हीं मजकारणें।
वाच्य केलें जें न बोलणें। कृपानिधे॥ ४४॥
जैं महाभूतें ब्रह्मीं आटती। जीव महदादिचे ठाय फिटती।
तैं जें देव होऊन ठाकती। तें विसवणें शेषींचें॥ ४५॥
अर्थ—मग अर्जुन देवाला म्हणतो, देवा! तुम्ही अत्यंत कृपासागर आहात, म्हणूनच जे बोलले जात नाही, ते आपण माझ्यावर कृपा करून शब्दाने सांगितले.॥ ४४॥ जेव्हा ही संपूर्ण महाभूते परब्रह्मात लय पावतात व जीवरूप पराप्रकृती व महदादिरूप अपराप्रकृती यांचे नावही राहत नाही, तेव्हा तुम्ही, देवा! जे होऊन राहता, ते तुमचे शेवटचे विश्रांतिस्थान होय.॥ ४५॥
गूढार्थदीपिका—जैं महाभूतें ब्रह्मीं आटती। जीव महदादिचे ठाय फिटती-स्थूल पंचमहाभूते, महदादी सूक्ष्म पदार्थ व जीवदशा असे हे जडविनाशी जगत परब्रह्माच्या ठिकाणी अध्यस्तविवर्तरूप-म्हणजे अज्ञानी जीवाने भ्रांतीने कल्पिले आहे, असे वेदांतात म्हटले आहे; म्हणून पूर्ण सच्चिदानंद परब्रह्माशी त्याचा काही एक संबंध राहत नाही, हे “यत्र जगदध्यास: तत्कृतेन दोषेण गुणेन वा अणुमात्रेणापि स न संबध्यते” (ब्र. सू. १-१ उपोद्धात) या आचार्यवचनानुसार सिद्ध होते.
या वचनपंक्तीचा भावार्थ असा की, जगत् व परब्रह्म यांचा कार्यकारणभाव सांगण्याकरिता जो वेदांताने विवर्तवाद मानला आहे, त्या विवर्तवादानुसार पाहता, कारणाच्या स्वरूपलक्षणात यत्किंचित बदल न होता, कारण हे जसेच्या तसेच, कार्यरूप अवस्थांतराला येते, असे मानले असल्यामुळे व जगात परब्रह्म, आपल्या सच्चिदानंदधर्माने प्रत्ययाला येत नसल्यामुळे, या जडविनाशी जगताचे, शुद्ध सच्चिदानंदपरब्रह्म, हे साक्षात्कारण नव्हे; असे निश्चित ठरवून, परब्रह्म व जगत यांच्यामध्ये जीवाने कल्पिलेली व परब्रह्माच्या आधाराने राहणारी त्रिगुणात्मक माया, वेदांताने मानली आहे.
ही त्रिगुणात्मक मायाच, जडविनाशी जगताचे उपादानकारण होय; म्हणून या जडविनाशी त्रिगुणात्मक मायेपासून महाभूतादी संपूर्ण सृष्टी उत्पन्न होते व तिच्या ठिकाणीच प्रलयांत ती लीन होऊन महाभूतादिक निरनिराळॺा पदार्थांचे अस्तित्व व वस्तुत्व नाहीसे होते, असा वेदांताचा सिद्धांत आहे.
अशी ही सृष्टीची उत्पत्तिलयादी घडामोड, तिचे कारण जी माया तिच्यासह, परब्रह्मावरच अध्यस्तविवर्तरूप आहे व परब्रह्म हे, त्या सर्वांचे (सृष्टीचे व मायेचे) विवर्तोपादानकारण मानले आहे; म्हणून येथील “ब्रह्मीं” या शब्दाने जगताचे विवर्तोपादानकारण असलेले त्रिगुणात्मक मायोपहित परब्रह्म घ्यावे लागते.
आता मायोपहित परब्रह्माचे माउलींनी मानलेले स्वरूप काय आहे, हे पाहिले पाहिजे.
अद्वैत, निरवयव, अशा सच्चिदानंद परब्रह्माच्या अनुभवाने ज्या त्रिगुणात्मक मायेचा व तिच्या कार्याचा, “अविद्याकाळीं सतुकें। अविद्या नाहीं” (अमृ. प्र. ६-३१) या माउलींच्या वचनाप्रमाणे, ती भासत होती तेव्हाही नव्हती, आता नाही व पुढेही राहणे शक्य नाही, असा त्रैकालिक अत्यंत निवृत्तिरूप अनुभव येतो, तिच्यापासून जगद्रूप कार्य होणे दुरापास्त आहे, असे “केउतें मेलिया माया। होऊं पाहिजे” (अमृ. प्र. ८-९) या ओवीने माउलींनी सांगितले आहे.
म्हणून आम्ही मागे सांगितल्याप्रमाणे, सच्चिदानंद परब्रह्म, आपल्या स्वाभाविक नामरूपात्मक सच्चिदानंद शक्तीने स्फुरण पावते; पण या सत्य वस्तुस्थितीचे जीवाला ज्ञान नसल्यामुळे, त्याला ती त्रिगुणात्मक माया व तिचे नामरूपात्मक कार्य जगद्रूपाने भासते. असे मानले असता, सच्चिदानंदरूप नामरूपाने आविष्कृत झालेले परब्रह्मच, जीवाच्या भ्रांतिकल्पित मायेला व सृष्टिकार्याला आधार असते, असे म्हणावे लागते.
भगवंताच्या याच स्वरूपाला पुढे विश्वरूप हे नाव दिले गेले आहे. आणि त्रिगुणात्मक मायोपहित परब्रह्म म्हणजे त्रिगुणात्मक मायेला आधार असणारे व सच्चिदानंदरूप नामरूपाने आविष्कार पावलेले परब्रह्मच होय.
तैं जें देव होऊनि ठाकती। तें विसवणें शेषींचें—आणि हे स्वरूप वर सांगितल्याप्रमाणे अध्यस्तविवर्त अशा माया व मायाजन्य सृष्टीच्या गुणदोषाने यत्किंचितही लिप्त न होता, शुद्ध सच्चिदानंदस्वरूपच राहते. रामकृष्णादिस्वरूपे, प्रगट होत असून, त्यातच पुन: सामावली जातात, असे माउलींचे म्हणणे आहे. यावरून सर्व सृष्टी परमेश्वरावर भासणाऱ्या मायेत लीन होते आणि रामकृष्णादिरूपे मायेला आधार असणाऱ्या, पण मायेचा स्पर्श नसलेल्या सगुणस्वरूपात अंतर्भूत होऊन राहतात. या माउलींच्या म्हणण्याचा भावार्थ असा की भगवंताचे सर्व नामरूपात्मक विश्वरूप व श्रीकृष्णादिस्वरूपे त्रिगुणात्मक मायारहितच आहेत.
होतें हृदयाचिये परिवरीं। ठेविलें कृपणाचिये परी।
शब्दब्रह्मासिही चोरी। जयाची केली॥ ४६॥
अर्थ—कृपण मनुष्याप्रमाणे जे हृदयमंदिरात लपवून ठेवले होते आणि शब्दब्रह्मापासून म्हणजे वेदापासून जे चोरून ठेवले होते—म्हणजे वेददेखील या स्वरूपाला जाणू शकला नाही.॥ ४६॥
गूढार्थदीपिका—या स्वरूपाचा अनुभव नुसत्या ज्ञान्याला येत नाही. हा अनुभव भक्तांनाच येतो.
तें तुम्हीं आजि आपुलें। मजपुढां हियें फोडिलें।
जया अध्यात्मा वोंवाळिलें। ऐश्वर्य हरें॥ ४७॥
अर्थ—ते तुम्ही आज माझ्यापुढे आपले हृदय उघडे केले. या अध्यात्मस्वरूपावरून शंकराने कैलासाचे राज्य ओवाळून टाकले व श्मशानात वास केला.॥ ४७॥
गूढार्थदीपिका—शुद्ध आत्मस्वरूपाला धरून जेवढे असते, त्याला अध्यात्म म्हणतात. भगवंताचे निर्गुण स्वरूप स्वाभाविक असल्यामुळे जसे ते अध्यात्म म्हटले जाते, तसेच विश्वरूपही स्वाभाविक असल्यामुळे, येथे त्यालाही अध्यात्म म्हटले आहे.
ते वस्तु मज स्वामी। एकिहेळां दिधली तुम्हीं।
हें बोलों तरी आम्ही। तुज पासोनि भिन्न कैंचे॥ ४८॥
परी साचचि महामोहाचिये पुरीं। बुडालिया देखोनि सीसवरी।
तुवां आपणपें घालोनि श्रीहरी। मग काढिलें मातें॥ ४९॥
एक तूंवांचूनि कंहीं। विश्वीं दुजियाची भाष नाहीं।
कीं आमुचें कर्म पाहीं। जे आम्ही आथी म्हणों॥ ५०॥
अर्थ—ती अध्यात्मवस्तू, प्रभो! मला एकदम तुम्ही दिली असे म्हणावे, तर आम्ही तुमच्यापासून निराळे कोठे आहो?॥ ४८॥ पण खरोखरच मी या संसाररूपी महामोहाच्या पुरात डोक्यापर्यंत बुडलो आहे, हे पाहून देवा! आपण स्वत: त्यात उडी टाकून मला बाहेर काढले.॥ ४९॥ अद्वैतदृष्टीने पाहता, तिन्ही काळी एका तुझ्यावाचून या संपूर्ण विश्वात दुसऱ्या वस्तूची गोष्ट देखील नाही; पण ‘आम्ही आहो’ असे म्हणतो, हे आमचे दुर्दैव पहा कसे आहे?॥ ५०॥
गूढार्थदीपिका—सर्व नामरूपाने एक भगवानच नटला आहे, हाही अद्वैतप्रत्ययच होय.
मी जगीं एक अर्जुन। ऐसा देहीं वाहें अभिमान।
आणि कौरवांतें इयां स्वजन। आपुले म्हणें॥ ५१॥
याहीवरी यांतें मी मारीन। म्हणें तेणें पापें कें रिगेन।
ऐसें देखत होतों दु:स्वप्न। तो चेवविला प्रभु॥ ५२॥
देवा गंधर्वनगरीची वस्ती। सोडूनि निघालों लक्ष्मीपती।
होतों उदकाचिया आर्ती। रोहिणी पीत॥ ५३॥
जी किरडूं तरी कापडाचें। परी लहरी येत होतिया साचें।
ऐसें वांयां मरतया जीवांचें। श्रेय तुवां घेतलें॥ ५४॥
आपुलें प्रतिबिंब नेणतां। सिंह कुवां घालील देखोनि आतां।
ऐसा धरिजे तेवीं अनंता। राखिलें मातें॥ ५५॥
एऱ्हवीं माझा तरी येतुलेवरी। एथ निश्चय होता अवधारीं।
जे आतांचि सातांही सागरीं। एकत्र मिळिजे॥ ५६॥
हें जगचि आघवें बुडावें। वरी आकाशही तुटोनि पडावें।
परी झुंजणें न घडावें। गोत्रेजेंसीं मज॥ ५७॥
ऐसिया अहंकाराचिये वाढीं। मियां आग्रहजळीं दिधली होती बुडी।
चांगचि तूं जवळां येऱ्हवीं काढी। कवण मातें॥ ५८॥
नाथिलें आपणपां एक मानिलें। आणि नव्हतया नाम गोत्र ठेविलें।
थोर पिसें होतें लागलें। परी राखिलें तुम्हीं॥ ५९॥
मागां जळत काढिलें जोहरीं। तैं तें देहासीच भय अवधारीं।
आतां हे जोहरवाहार दुसरी। चैतन्यासकट॥ ६०॥
अर्थ—या जगात मी एक कोणी अर्जुन आहे, असा या देहाच्या ठिकाणी मी अभिमान वागवीत होतो व हे कौरव माझे सोयरे आहेत असे म्हणत होतो.॥ ५१॥ यावरही आणखी मी यांना मारीन, तर त्या पापामुळे माझी काय गती होईल असे खोटेच स्वप्न पाहत होतो; पण भगवंता! तू मला जागे केलेस.॥ ५२॥ हे देवा! खरी वस्ती सोडून आकाशातील गंधर्वनगराकडे जायला निघालो. पाणी पिण्याच्या इच्छेने मृगजळच पीत होतो.॥ ५३॥ खरोखर कापडाचा केलेला साप, पण तो सत्य मानल्यामुळे त्याच्या विषाची बाधा होऊन लहरी येऊ लागल्या होत्या आणि आता मी मरणार अशी व्यर्थ कल्पना करणाऱ्या जीवाला वाचविण्याचे श्रेय तुम्ही घेतले.॥ ५४॥ आपलेच प्रतिबिंब आहे असे न जाणता (हा दुसरा सिंह आहे असे जाणून त्याच्याशी लढण्याकरिता आता) हा सिंह उडी टाकतो असे पाहून त्याला मागे जसे धरून ठेवावे, त्याप्रमाणे देवा! तुम्ही माझे रक्षण केले.॥ ५५॥ नाही तर, पहा देवा! माझा असा पक्का निश्चय होता की आत्ताच सातही समुद्र मिळून सर्व जग बुडो की आकाश तुटून पडो, पण काही झाले तरी आपल्याच स्वजनांशी लढू नये.॥ ५६-५७॥ अशा प्रबल अहंकाराने मी आग्रहरूपी जळात बुडी मारून बसलो होतो, पण इतके मात्र फार चांगले झाले की, तू जवळच होतास. नाही तर कोणी मला त्यातून काढले असते?॥ ५८॥ मी म्हणून कोणी निराळा नसताना, मी एक कोणी आहे, अशी कल्पना केली आणि माझ्याहून कोणी निराळा नसताना निराळे मानून त्याला गोत्रज हे नाव ठेवले. असा मला विलक्षण भ्रम झाला होता, पण तू माझे रक्षण केलेस.॥ ५९॥ पूर्वी जळत असलेल्या लाक्षागृहातून आम्हांला वाचविलेस, मात्र त्यावेळी देहालाच भीती होती, पण ही दुसरी लाक्षागृहाची भीती चैतन्यासहित देहाला प्राप्त झाली.॥ ६०॥
गूढार्थदीपिका—लौकिक अग्नी देहाचा नाश करतो; पण अविवेकरूपी अग्नी चैतन्यासहित देहाच्या नाशाची भीती उत्पन्न करतो, असा अर्थ.
दुराग्रहें हिरण्याक्षें। माझी बुद्धिवसुंधरा सूदली काखे।
मग मोहार्णव गवाक्षें। रिघोनि ठेला॥ ६१॥
तेथ तुझेनि गोसावीपणें। एकवेळ बुद्धीचें या ठाया येणें।
हें दुसरें वराह होणें। पडिलें तुज॥ ६२॥
ऐसें अपार तुझें केलें। एकी वाचा काय मी बोलें।
परी पांचही पालव मोकलिले। मजप्रति॥ ६३॥
तें कांहीं न वचेचि वांयां। भलें यश फावलें देवराया।
जे साद्यंत माया। निरसिली माझी॥ ६४॥
आजि आनंदसरोवरींचीं कमळें। तैसे हे जे तुझे डोळे।
आपुलिया प्रसादाचीं राउळें। जयालागीं करिती॥ ६५॥
हां हो तयाही आणि मोहाची भेटी। हे कायसी पाबळी गोठी।
केउती मृगजळाची वृष्टी। वडवानळेंसीं॥ ६६॥
आणि मी तंव दातारा। ये कृपेचिये रिघोनि गाभारां।
घेत आहें चारा। ब्रह्मरसाचा॥ ६७॥
तेणें माझा जी मोह जाये। एथ विस्मो कांहीं काय आहे।
तरी उद्धरलों कीं तुझे पाये। शिवतले आहाती॥ ६८॥
अर्थ—मी युद्ध करणार नाही, या दुराग्रहरूपी हिरण्याक्षाने माझी बुद्धिरूपी पृथ्वी आपल्या काखेत घालून अविवेकरूपी समुद्राच्या भगदाडातून तो पाताळात जाऊन राहिला होता-(म्हणजे काही झाले तरी मी युद्ध करणारच नाही अशा अट्टाहासामुळे माझी बुद्धी विचारहीन होऊन अविवेकाने कौरव हे माझे स्वजन आहेत, या मोहात सापडली होती),॥ ६१॥ तेथे तुझ्यासारखा समर्थ स्वामी मिळाल्यामुळे, माझी बुद्धी एकदाची विवेकरूपी आपल्या मूळ ठिकाणावर आली. माझ्या बुद्धीचा उद्धार करण्याकरिता तुला दुसऱ्यांदा हे असे वराह व्हावे लागले.॥ ६२॥ देवा! तुझे असे अपार उपकार मी या एका वाचेने काय सांगणार? पण एवढे मात्र खरे की तू माझ्या ठिकाणी आपले पंचप्राण अर्पण केले आहेस.॥ ६३॥ देवा! तू माझ्याकरिता श्रम केलेस, ते काही वाया गेले नाहीत; कारण तू माझा संपूर्ण अज्ञानभ्रम नाहीसा केलास, असे थोर यश तुला प्राप्त झाले.॥ ६४॥ परमानंदरूपी सरोवरातील जणू काय कमळेच, असे हे तुझे डोळे, ज्याच्यावर कृपेचे मंदिर करतील,॥ ६५॥ अशा त्याच्याशी मोहाची किंवा अविवेकाची गाठ पडणे, ही अगदीच दुर्घट गोष्ट तेथे कशी असणार? (जो) वडवानळ (समुद्राच्या) पाण्याने विझत नाही, त्याला मृगजळाच्या वृष्टीने काय होईल?॥ ६६॥ आणि प्रभो! कृपासागरा! मी तर तुमच्या कृपेच्या गाभाऱ्यातच बसून ब्रह्मानंदाचा आस्वाद घेत आहे,॥ ६७॥ त्यामुळे माझे मोहरूपी अज्ञान नाहीसे झाले, त्यात काय आश्चर्य आहे? पण आपल्या कृपेने माझा उद्धार झाला हे मी आपल्या पायावर हात ठेवून सांगतो.॥ ६८॥
(श्लोक-२)
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया।
त्वत्त: कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥ २॥
अर्थ—हे कमलपत्राप्रमाणे डोळे असणाऱ्या भगवंता! तुझ्यापासून या भूतसृष्टीचे उत्पत्तिलय कसे होतात, हे मी सविस्तर ऐकले. त्याचप्रमाणे तुझे अविनाशी सामर्थ्यही ऐकले.॥ २॥
पैं कमलायतडोळसा। सूर्यकोटितेजसा।
मियां तुजपासोनि महेशा। परिसिलें आजि॥ ६९॥
इयें भूतें जयापरी होती। अथवा लया हन जैसेनि जाती।
ते मजपुढां प्रकृती। विवंचिली देवें॥ ७०॥
आणि प्रकृती कीर उगाणा दिधला। परी पुरुषाचाही ठाव दाविला।
जयाचा महिमा पांघरोनि जाहला। धडौता वेद॥ ७१॥
जी शब्दराशि वाढे जिये। कां धर्माऐशिया रत्नांतें विये।
ते एथिंचे प्रभेचे पाये। वोळगे म्हणोनि॥ ७२॥
ऐसें अगाध माहात्म्य। जें सकळमार्गैकगम्य।
जें स्वात्मानुभवरम्य। तें इयापरी दाविलें॥ ७३॥
जैसा केरु फिटलिया आभाळीं। दिठी रिगे सूर्यमंडळीं।
कां हातें सारूनि बाबुळी। जळ देखिजे॥ ७४॥
ना तरी उकलूनियां सापाचे वेढे। जैसें चंदना खेंव देणें घडे।
अथवा विवसी पळे मग चढे। निधान हाता॥ ७५॥
तैसी प्रकृती हे आड होती। ते देवेंचि सारोनि परौती।
मग परतत्त्व माझिये मती। शेजार केलें॥ ७६॥
म्हणोनि इयेविषयींचा मज देवा। भरंवसा कीर जाहाला जीवा।
परी आणिक एक हेवा। उपनला असे॥ ७७॥
तो भिडां जरी म्हणों राहों। तरी आना कवणा पुसों जावों।
काय तुजवांचोनि ठावो। जाणत आहों आम्ही॥ ७८॥
जळचर जळाचा आभार धरी। बाळक स्तनपानीं उपरोध करी।
तरी तया जिणया श्रीहरी। आन उपायो असे॥ ७९॥
म्हणोनि भीडसांकडी न धरवे। जीवा आवडे तेंही तुजपुढां बोलावें।
तंव राहें म्हणितलें देवें। चाड सांगें॥ ८०॥
अर्थ—हे कमळपत्राप्रमाणे विशाल आहेत डोळे ज्याचे अशा व कोटी सूर्यांच्या तेजाप्रमाणे ज्याची अंगकांती अशा सर्वेश्वरा! मी तुझ्यापासून आज ऐकले.॥ ६९॥ ही सर्व भूतसृष्टी ज्या प्रकृतीपासून उत्पन्न होते व जीमध्ये पुन: लय पावते, त्या प्रकृतीचे संपूर्ण विवेचन आपण माझ्यासमोर केले॥ ७०॥ आणि प्रकृतीचे झाडून विवेचन केले. तसेच ज्याचे कीर्तिरूप वस्त्र पांघरून वेद सवस्त्र झाला, त्या परमात्म्याची स्वरूपस्थितीही सांगितली.॥ ७१॥ अहो जी महाराज! शब्दराशिरूप वेदाचा जो एवढा विस्तार झाला आहे व टिकून राहिला आहे किंवा धर्मासारख्या रत्नाला त्यांनी जो जन्म दिला, तो आपल्या सामर्थ्यरूप पायाचा आश्रय केला, म्हणूनच होय.॥ ७२॥ असे आपले सर्व मार्गाच्या ऐक्यतेने कळणारे व स्वानुभवालाही रमविणारे जे तुमचे अगाध माहात्म्य मला तुम्ही दाखविले.॥ ७३॥ ज्याप्रमाणे आकाशात आलेले ढग नाहीसे झाले असता सूर्यमंडलाच्या ठिकाणी दृष्टी जाते किंवा हाताने शेवाळ बाजूला सारूनच पाणी पाहता येते॥ ७४॥ किंवा सर्पाचे वेढे दूर केले असताच चंदनाच्या झाडाला मिठी मारता येते अथवा द्रव्यावर बसलेले पिशाच्च पळाले की ते द्रव्य आपल्या हाती येते,॥ ७५॥ त्याप्रमाणे माझ्या व आत्मस्वरूपाच्या मध्ये जो अज्ञानप्रकृतीचा पडदा होता, तो आपण देवा! दूर सारला आणि माझ्या बुद्धीला परतत्त्वाचे शय्याघर केले.॥ ७६॥ म्हणून या आत्मस्वरूपाविषयी आता माझा दृढ विश्वास झाला आहे; पण आणखी एक उत्कट इच्छा माझ्या मनात उत्पन्न झाली आहे.॥ ७७॥ भिडेने ती इच्छा आता बोलून दाखवत नाही असे म्हणावे, तर दुसऱ्या कोणाला मी तिच्याविषयी विचारणार? तुझ्यावाचून आम्ही दुसरे ठिकाण जाणतो काय?॥ ७८॥ पाण्यात राहणाऱ्या प्राण्यांनी पाण्यात राहण्याचा संकोच केला किंवा लहान मुलाने आईच्या स्तनपानाविषयी भीड धरली, तर त्याच्या जगण्याला दुसरा उपाय आहे काय?॥ ७९॥ म्हणून भीड किंवा संकोच धरू नये व आपल्या मनाला वाटते ते खुशाल तुमच्यासमोर बोलावे, असे वाटते. तेव्हा भगवान म्हणाले, अर्जुना! (पाल्हाळ) बोलू नकोस. मनातील इच्छा सांग.॥ ८०॥
(श्लोक-३)
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥ ३॥
अर्थ—हे परमेश्वरा भगवंता! याप्रमाणे हे जे मला तू आपल्या स्वरूपाविषयी सांगितलेस, ते तुझे ईश्वरस्वरूप, पुरुषोत्तमा! मी डोळॺांनी पाहू इच्छितो.॥ ३॥
मग बोलिला तो किरीटी। म्हणे तुम्हीं केली जे गोठी।
तिया प्रतीतीची दिठी। निवाली माझी॥ ८१॥
आतां जयाचेनि संकल्पें। हे लोकपरंपरा होय हारपे।
जया ठायातें आपणपें। मी ऐसें म्हणसी॥ ८२॥
तें मुदल रूप तुझें। जेथूनि इयें द्विभुजें हन चतुर्भुजें।
सुरकार्याचेनि व्याजें। घेवों घेवों येसी॥ ८३॥
पैं जळशयनाचिया अवगणिया। कां मत्स्य कूर्म इया मिरवणिया।
खेळ सरलिया तूं गुणिया। सांठवसी जेथ॥ ८४॥
अर्थ—त्यावर तो अर्जुन बोलला. अर्जुन म्हणतो, देवा! तुम्ही आपल्या परमेश्वरस्वरूपाविषयी जे निरूपण केले, त्यायोगे आता माझ्या बौद्धिक अनुभवदृष्टीचे समाधान झाले.॥ ८१॥ आता ज्याच्या संकल्पाने ही सृष्टिपरंपरा होते व लय पावते व ज्या स्वरूपाला ‘ते स्वत: मी आहे’ असे म्हणतोस,॥ ८२॥ जेथून तू द्विभुज किंवा चतुर्भुज रूप धारण करून देवादिकांचे कार्य करण्याकरिता वारंवार जगात प्रगट होतोस, ते तुझे मुळचे रूप॥ ८३॥ क्षीराब्धीतील जलावर शयन करणारे सोंग असो किंवा मत्स्य, कूर्म इत्यादीरूपाने मिरवणे असो, हे खेळ करणाऱ्या गारुडॺा! हे तुझे खेळ संपले की, ही तुझी रूपे ज्या ठिकाणी साठविली जातात.॥ ८४॥
गूढार्थदीपिका—येथे ‘खेळ’ या शब्दाचा ‘खोटा’ असा अर्थ नसून “लीलेने विग्रह धरणे” असा आहे.
या ओवीत भगवंताच्या क्षीराब्धिजळशायिरूप व मत्स्यादिरूपे घेण्याला खेळ म्हटले आहे; म्हणून ती रूपे मिथ्या आहेत असे समजता येत नाही. कारण वेदांतदृष्टीने एक अविद्येचे कार्यच मिथ्या व नाशिवंत आहे. “नित्याविद्यानिवृत्तत्वात्” भगवान नित्य अविद्यारहित आहे असे वेदांतात मानले असल्यामुळे भगवंताचे कोणतेही रूप अविद्याजन्य नसते. अर्थात ‘भगवंताची ही रूपे घेणे हा खेळ आहे’ या म्हणण्याचा अर्थ असा आहे की, भगवंताची ही सर्व रूपे व विश्वरूपही पूर्ण सच्चिदानंद स्वरूप राहूनच, ती सहज लीलेने घेतली जातात. त्यात विश्वरूप हे पहिले लीलाविग्रहीरूप असून क्षीराब्धिजळशायी किंवा मत्स्यकूर्मादी ही विश्वरूपाची लीलाविग्रही रूपे आहेत. अर्थात जडविनाशी, कल्पित, अशा अविद्येच्या अपेक्षेने विद्योपाधी ही संज्ञा असलेल्या ज्ञानप्रधान विद्यावृत्तीने ही सर्व रूपे भगवान घेत असल्यामुळे व विद्यावृत्तीनेच त्यांचा अनुभव येत असल्यामुळे ती खोटी, विनाशी म्हणता येत नाहीत.
भगवंताची रूपे विद्याउपाधिजन्य आहेत हे म्हणणेही जीवाच्या ठिकाणी असलेल्या अविद्येच्या अपेक्षेनेच आहे. अविद्योपाधीचा त्रैकालिक नाश झाल्यावर, विद्योपाधी ही संज्ञा नाहीशी होते व परब्रह्माची विश्वरूप, मत्स्यकूर्मादिरूपे पूर्ण निरुपाधिक ब्रह्मस्वरूप आहेत असा अनुभव येतो.
उपनिषदें जें गाती। योगिये हृदयीं रिगोनि पाहती।
जयातें सनकादिक आहाती। पोटाळुनियां॥ ८५॥
अर्थ—उपनिषदे ज्याचे वर्णन करतात, योगीलोक अंतर्मुख दृष्टी करून जे पाहतात आणि सनकादिक ज्या स्वरूपाला नेहमी मिठी मारून आहेत.॥ ८५॥
गूढार्थदीपिका—वर सांगितल्याप्रमाणे भगवंताचे विश्वरूप निरुपाधिक लीलाविग्रही आहे, म्हणूनच या ओवीत “उपनिषदें जें गाती। योगिये हृदयीं रिगोनि पाहती। जयातें सनकादिक आहाती। पोटाळुनियां” असा त्याचा महिमा गायिला आहे. त्रिगुणात्मक मायाउपाधिजन्य साकार स्वरूपाचा हा महिमा असणे शक्यच नाही.
ऐसें अगाध जें तुझें। विश्वरूप कानीं ऐकिजे।
तें देखावया चित्त माझें। उतावीळ देवा॥ ८६॥
देवें फेडोनियां सांकड। लोभें पुसिली जरी चाड।
तरी हेचि एकी वाड। आर्ति जी मज॥ ८७॥
तुझें विश्वरूप आघवें। माझिये दिठीसी गोचर होआवें।
ऐसी थोर आस जीवें। बांधोनि आहें॥ ८८॥
अर्थ—असे अतर्क्य जे तुझे विश्वरूप नुसते कानांनी ऐकतो, ते डोळॺांनी पाहण्याकरिता मी फार उतावीळ झालो आहे.॥ ८६॥ देवांनी माझ्या मनातील संकोच नाहीसा करून, काय इच्छा आहे ती सांग, असे मोठॺा प्रेमाने विचारले. म्हणून सांगतो की माझ्या मनात हीच एक भारी इच्छा आहे.॥ ८७॥ तुझे संपूर्ण विश्वरूप माझ्या दृष्टीस दिसावे, अशी तीव्र इच्छा मी मनात धरून आहे.॥ ८८॥
(श्लोक-४)
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो।
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥ ४॥
अर्थ—पण देवा! ते तुझे विश्वरूप मी पाहणे शक्य आहे असे जर तुला वाटत असेल, तर हे योगेश्वरा कृष्णा! ते तू आपले अविनाशी स्वरूप मला दाखव.॥ ४॥
परी आणीक एक एथ शार्ङ्गी। तुज विश्वरूपातें देखावयालागीं।
पैं योग्यता माझिया आंगीं। असे कीं नाहीं॥ ८९॥
हें आपलें आपण मी नेणें। तें कां नेणसी जरी देव म्हणे।
तरी रोगिया काय जाणे। निदान रोगाचें॥ ९०॥
आणि जी आर्तीचेनि पडिभरें। आर्त आपली ठाकी पैं विसरे।
जैसा तान्हेला म्हणे न पुरे। समुद्र मज॥ ९१॥
ऐशा सचाडपणाचिये भुली। न सांभाळवे समस्या आपुली।
यालागीं योग्यता जेवीं माउली। बाळकाची जाणे॥ ९२॥
तयापरी श्रीजनार्दना। विचारिजो माझी संभावना।
मग विश्वरूपदर्शना। उपक्रम कीजो॥ ९३॥
तरी ऐसी ते कृपा करा। येऱ्हवीं नव्हे हें म्हणा अवधारा।
वायां पंचमालापें बधिरा। सुख केउतें देणें॥ ९४॥
येऱ्हवीं एकले बापियाचे तृषे। मेघ जगापुरतें काय न वर्षे।
परी जाहालीही वृष्टि उपखे। जऱ्हीं खडकीं होय॥ ९५॥
चकोरां चंद्रामृत फावलें। येरां आण वाहूनि काय वारिलें।
परी डोळ्ॺांवीण पाहलें। वांयां जाय॥ ९६॥
म्हणोनि विश्वरूप तूं सहसा। दाविसी कीर हा भरंवसा।
कां जे कडाडां आणि गहिसां-। माजि नित्य नवा तूं कीं॥ ९७॥
तुझें औदार्य जाणों स्वतंत्र। देतां न म्हणसी पात्रापात्र।
पैं कैवल्य ऐसें पवित्र। वैरियांही दिधलें॥ ९८॥
मोक्ष दुराराध्य कीर होय। परी तोही आराधी तुझे पाय।
म्हणोनि धाडिसी तेथ जाय। पाईक जैसा॥ ९९॥
अर्थ—पण देवा! येथे आणखी एक गोष्ट आहे. तुझ्या विश्वरूपाला पाहण्याकरिता लागणारी योग्यता माझ्या अंगी आहे किंवा नाही हे मी आपले आपणच जाणू शकत नाही. तुझी योग्यता आहे किंवा नाही, हे तू का जाणू शकत नाहीस, असे जर, देवा! तुम्ही म्हणाल, तर रोगी आपल्या रोगाचे निदान जाणतो काय?॥ ८९-९०॥ आणि ज्याप्रमाणे अत्यंत तहानलेला पुरुष जसा मला समुद्रही पुरेसा होत नाही असे म्हणतो, त्याप्रमाणे महाराज! इच्छा करणाऱ्या पुरुषाची इच्छा अत्यंत वाढली असता त्याला आपल्या योग्यतेचा विसर पडतो.॥ ९१॥ अशाप्रमाणे अत्यंत इच्छेच्या वेगामुळेच भूल पडून, माझ्याने आपली योग्यता सांभाळली जात नाही; म्हणून आई जशी आपल्या मुलाला काय व किती पचेल, हे जाणते,॥ ९२॥ त्याप्रमाणे, जनार्दना! माझ्या योग्यतेचा विचार करा व मग विश्वरूप दाखविण्याला प्रारंभ करा.॥ ९३॥ म्हणून योग्यता असेल, तर विश्वरूप दाखविण्याची कृपा करा, नाहीतर विश्वरूप पाहण्याची तुझी योग्यता नाही, असे म्हणा. बहिऱ्याला व्यर्थ कोमल स्वराचे काय सुख द्यायचे? (त्याप्रमाणे माझी योग्यता नसताना आपण विश्वरूप दाखविले तरी मला काय त्याचे सुख होणार?)॥ ९४॥ नाही तरी एका भाग्यवान चातकाकरिता वर्षाव करताना मेघ सर्व पृथ्वीवर पाऊस पाडीत नाहीत काय? पण पृथ्वीवर वर्षाव झाला तरी खडकावर झालेला वर्षाव व्यर्थच जातो.॥ ९५॥ पूर्ण चंद्राच्या प्रकाशात चकोरांना अमृतकण मिळतात आणि बाकीच्यांना चंद्राने आपल्या प्रकाशातील अमृतकण वेचायला शपथ वाहून मनाई केली आहे काय? पण चकोराची अमृतकण पाहण्याची दृष्टी इतरांना नसल्यामुळे, नुसता चंद्राचा प्रकाश पाहण्याने तो लाभ होत नाही.॥ ९६॥ म्हणून म्हटल्याबरोबर तू एकदम विश्वरूप दाखविशील, हा मला पक्का विश्वास आहे; कारण उतावळीने व अविचाराने देणाऱ्यामध्ये तुझे देणे नेहमीच अपूर्व असते.॥ ९७॥ तुझे औदार्य निरपेक्ष आहे, हे मी जाणतो; पण देताना तू पात्रापात्रतेचा विचार करीत नाहीस. मोक्षासारखी शुद्ध अशी स्थिती तू आपल्या शत्रूलाही दिलीस.॥ ९८॥ खरोखरच मोक्षाची आराधना करणे (मोक्ष प्राप्त करून घेणे) अत्यंत कठीण आहे; पण तोही तुझ्या पायाची आराधना करतो, म्हणजे तो तुझ्या पायाच्या आश्रयानेच मिळतो-म्हणून तू जेथे त्याला पाठवितोस, तेथे तो सेवकाप्रमाणे जातो.॥ ९९॥
गूढार्थदीपिका—त्रिविधदु:खात्यंतनिवृत्तिपूर्वक परमानंदप्राप्तिरूप मोक्ष, सगुण भगवंताच्या भक्तीवाचून प्राप्त होणे अशक्य आहे, असा भाव.
तुवां सनकादिकांचेनि माने। सायुज्यीं सौरस दिधला पूतने।
जे विषाचेनि स्तनपानें। मारूं आली॥ १००॥
हां गा राजसूय यागाचिया सभासदीं। देखतां त्रिभुवनाची मांदी।
कैसा शतधा दुर्वाक्य शब्दीं। निस्तेजिलासी॥ १०१॥
ऐशिया अपराधिया शिशुपाळा। आपणपें ठावो दिधला गोपाळा।
आणि उत्तानचरणाचिया बाळा। काय ध्रुवपदीं चाड॥ १०२॥
तो वना आला याचिलागीं। जे बैसावें पितयाचिया वोसंगीं।
कीं तो चंद्रसूर्यादिकांपरिस जगीं। श्लाघ्य केला॥ १०३॥
ऐसा वनवासियां सकळां। देता एकचि तूं धसाळा।
पुत्रा आळवितां अजामिळा। आपणपें देसी॥ १०४॥
जेणें उरीं हाणितलासि पांपरा। तयाचा चरण वाहासी दातारा।
अझुनी वैरियाचिया कलेवरा। विसंबसी ना॥ १०५॥
ऐसा अपकारियां तुझा उपकार। तूं अपात्रींही परी उदार।
दे दान म्हणोनि दारवंठेकार। जाहालासी बळीचा॥ १०६॥
तूतें आराधी ना आयके। होती पुंसा बोलावीत कौतुकें।
तिये वैकुंठीं तुवां गणिके। सुरवाड केला॥ १०७॥
अर्थ—विषाने स्तन भरून तुझा प्राण घेण्याकरिता आलेल्या पूतनेलाही, भगवंता! त्वा सनकादिकांच्या-प्रमाणे आपल्या सायुज्यमुक्तीचे सुख दिले.॥ १००॥ त्याचप्रमाणे दुसरा प्रसंग पहा! पांडवांच्या राजसूय यज्ञामध्ये सर्व सभासदांच्या समोर, त्रैलोक्यातील समुदाय जमला असताना, त्या शिशुपाळाकडून हजारो अपशब्दांनी तुमचा कसा पाणउतारा केला गेला.॥ १०१॥ तसा घोर अपराध करणाऱ्या शिशुपालालादेखील गोपाळा! तुम्ही आपल्यात मिळवून घेतले आणि उत्तानपादराजाच्या मुलाला-ध्रुवाला-काय ध्रुवपदाच्या प्राप्तीची इच्छा होती?॥ १०२॥ पित्याच्या मांडीवर बसावे याच उद्देशाने तपश्चर्या करण्याकरिता तो अरण्यात आला होता, पण तुम्ही त्याला चंद्रसूर्यांपेक्षाही श्रेष्ठ केला.॥ १०३॥ अशा रितीने तुझ्याकरता वनवास करणाऱ्यांना तूच एक विचार न करता देणारा आहेस. अजामेळ पुत्राला प्रेमाने बोलावीत असता तुम्ही त्याला आपलीच प्राप्ती करून दिलीत.॥ १०४॥ ज्याने तुमच्या वक्ष:स्थलावर लाथ मारली, त्याच्या चरणाचा ठसा, अजून तुम्ही वक्ष:स्थलावर धारण केला आहे. अजूनही आपल्या (शंखासुर या) शत्रूच्या शरीराला (म्हणजे शंखाला) आपण दूर करीत नाही.॥ १०५॥ असे तुम्ही अपकार करणाऱ्यावरही उपकार करणारे आहात. दानाला अयोग्य असणाऱ्यावरही आपण उदार होऊन दान दिले आहे, बळीने सर्व पृथ्वीचे दान केले म्हणून आपण त्याचे द्वाररक्षक झालात.॥ १०६॥ नामस्मरणाने तुझी आराधना करीत नव्हती किंवा तुझे नाव ऐकतही नव्हती. कौतुकाने राघूला ‘रामकृष्ण’ म्हणून बोलण्यास शिकवीत होती; पण त्या वेश्येला आपण वैकुंठसुख दिले.॥ १०७॥
गूढार्थदीपिका महानंद—गणिका पाळलेल्या राघूला ‘राम कृष्ण हरी’ हे शब्द केवळ बोलण्याला शिकवीत होती, त्यात आपण नामस्मरण करून भगवंताची आराधना करावी किंवा राघूच्या मुखातून आपण भगवंताचे नाव ऐकावे असा काहीएक उद्देश तिने धरला नव्हता; तरीपण कोणत्याही निमित्ताने भगवंताचे नाव मुखी आले असता मनुष्य उद्धरला जातो, अशा नामाच्या माहात्म्यबळामुळे व भगवंताच्या नामातच रंगून तिची पापप्रवृत्ती बंद पडल्यामुळे, ती तत्काळ उद्धरली गेली.
ऐसीं पाहूनि वायाणीं मिषें। आपणपें देवों लागसी वानिवसें।
तो तूं कां अनारिसें। मजलागीं करिसी॥ १०८॥
हां गा दुभतयाचेनि पवाडें। जे जगाचें फेडी सांकडें।
तिये कामधेनूचे पाडे। काय भुकेले ठाती॥ १०९॥
म्हणोनि मियां जें विनविलें कांहीं। तें देव न दाखविती हें कीर नाहीं।
परी देखावयालागीं देईं। पात्रता मज॥ ११०॥
तुझें विश्वरूप आकळे। ऐसे जरी जाणसी माझे डोळे।
तरी आर्तीचे डोहळे। पुरवीं देवा॥ १११॥
ऐसी ठायेंठाव विनंती। जंव करूं सरला सुभद्रापती।
तंव तया षड्गुणचक्रवर्ती। साहवेचिना॥ ११२॥
तो कृपापीयूषसजळ। आणि येरु जवळां आला वर्षाकाळ।
ना ना श्रीकृष्णकोकिळ। अर्जुन वसंत॥ ११३॥
ना तरी चंद्रबिंब वाटोळें। देखोनि क्षीरसागर उचंबळे।
तैसा दुणेंहीवरी प्रेमबळें। उल्लसित जाहाला॥ ११४॥
अर्थ—असे काही तरी फोल निमित्त पाहून जो तू आपली कौतुकाने प्राप्ती करून देतोस, तो तू इतका उदार, मी विश्वरूप दाखव म्हटल्यानंतर भलतेच कसे करशील?॥ १०८॥ दुभत्याच्या प्रभावाने-म्हणजे इच्छिले ते देण्यास समर्थ असल्यामुळे-जी कामधेनू सर्व जगाचे दु:ख नाहीसे करते, त्या कामधेनूचेच वासरू भुकेले राहील काय?॥ १०९॥ म्हणून मी जे आपल्याला विनंती करून विश्वरूप दाखवा म्हणून म्हटले, ते आपण दाखविणार नाही असे मुळीच नाही; पण ते विश्वरूप पाहण्याची पात्रता मला द्या.॥ ११०॥ माझ्या या दोन्ही डोळॺांनी विश्वरूप पाहण्याजोगे आहे, असे जर आपणाला वाटत असेल, तर देवा! माझी विश्वरूपदर्शनाची इच्छा पूर्ण करा.॥ १११॥ सुभद्रापती अर्जुन अशी यथायोग्य विनंती जेव्हा करू लागला, तेव्हा षड्गुणैश्वर्याचा सार्वभौम राजा-म्हणजे अमर्याद षड्गुणैश्वर्यसंपन्न-जो भगवान श्रीकृष्ण, त्याला धीर धरवला नाही.॥ ११२॥ कारण भगवान श्रीकृष्ण, कृपारूपी अमृताने वळून आलेला जलयुक्त मेघ होता आणि अर्जुन हा अत्यंत जवळ येऊन ठेपलेला पावसाळा होता किंवा श्रीकृष्ण कोकिळपक्षी होता व अर्जुन वसंतऋतू होता.॥ ११३॥ किंवा वाटोळे पूर्ण चंद्रबिंब पाहून जसा क्षीरसागर उचंबळतो, त्याप्रमाणे अर्जुनावरील द्विगुणित झालेल्या प्रेमाने भगवान अत्यंत आनंदित झाले.॥ ११४॥
(श्लोक-५)
श्रीभगवानुवाच
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रश:।
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥ ५॥
अर्थ—भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात, अर्जुना! माझी नाना प्रकारची व नाना प्रकारच्या दिव्य वर्णांनी व आकृतींनी युक्त असलेली शेकडो हजारो म्हणजे अनंत रूपे पहा.॥ ५॥
मग तिये प्रसन्नतेचेनि आटोपें। गाजोनि म्हणितलें सकृपें।
पार्था देख देख अमुपें। स्वरूपें माझीं॥ ११५॥
अर्थ—मग त्या प्रसन्नचित्ताच्या आवेशाने भगवान श्रीकृष्ण गर्जना करून व दयार्द्र होऊन म्हणाले, अर्जुना! माझी असंख्य स्वरूपे पहा! पहा!॥ ११५॥
गूढार्थदीपिका—हे विश्वरूप म्हणजे विराट्स्वरूप होय, असे कित्येक समजतात; पण संपूर्ण स्थूल ब्रह्मांडाला विराट्स्वरूप म्हणतात आणि ते विश्वरूपाच्या एका अंशावर भासलेले अर्जुनाने पाहिले; म्हणून ते विश्वरूपापेक्षा मर्यादित आहे, हे सिद्ध आहे. पुरुषसूक्तात “सहस्रशीर्षा पुरुष:” असे पहिल्या पुरुषाचे वर्णन करून “ततो विराडजायत” त्या पुरुषापासून विराट पुरुष उत्पन्न होतो असे सांगितले आहे. अर्थात येथील विश्वरूपाचा प्रत्यय, म्हणजे पुरुषसूक्ताने, ज्या सहस्रशीर्ष पुरुषापासून स्थूल ब्रह्मांडरूप विराटपुरुषाचा भास किंवा उत्पत्ती होते, असे सांगितले आहे, त्या सहस्रशीर्ष अशा पुरुषाचाच प्रत्यय होय, हे सिद्ध होते.
एकचि विश्वरूप देखावें। ऐसा मनोरथ केला पांडवें।
कीं विश्वरूपमय आघवें। करूनि घातलें॥ ११६॥
बाप उदार देव अपरिमित। याचक स्वेच्छा सदोदित।
असे सहस्रवरी देत। सर्वस्व आपुलें॥ ११७॥
अहो शेषाचेही डोळे चोरिले। वेद जयालागीं झकविले।
लक्ष्मियेही राहाविलें। जिव्हार जें॥ ११८॥
तें आतां प्रगटुनी अनेकधा। करीत विश्वरूपदर्शनाचा धांदा।
बाप भाग्या अगाधा। पार्थाचिया॥ ११९॥
जो जागता स्वप्नावस्थे जाये। तो जेवीं स्वप्नींचें आघवें होये।
तेवीं अनंत ब्रह्मकटाह आहे। आपणचि जाहाला॥ १२०॥
अर्थ—एकच विश्वरूप पहावे अशी अर्जुनाने इच्छा केली होती; पण भगवंतांनी सर्व विश्वरूपमय करून टाकले.॥ ११६॥ धन्य आहे हा अमर्याद उदार परमात्मा! याचकाची इच्छा पूर्ण करण्यास हा सदा सिद्ध असतो आणि याचकाच्या मागण्याच्या सहस्रपट देतो किंवा आपले सर्वस्वही देतो.॥ ११७॥ अहो, जे विश्वरूप अत्यंत गुह्य म्हणून शेषाच्या डोळॺालाही दिसू दिले नाही, वेदाला कळू दिले नाही व लक्ष्मीलाही ज्यापासून दूर ठेवले,॥ ११८॥ असे विश्वरूप आता त्या धन्य व थोर भाग्यवान अर्जुनासाठी अनेक प्रकारे प्रगट करून, भगवान विश्वरूपदर्शनाचा खटाटोप करीत आहेत.॥ ११९॥ जो जागा असलेला पुरुष, पुढे स्वप्नात जातो व तो मग स्वप्नात जेवढे काही दिसते, ते सर्व आपणच होतो, त्याप्रमाणे श्रीकृष्ण भगवान, आपणच अनंतब्रह्मांडरूप झाले.॥ १२०॥
गूढार्थदीपिका—येथे भगवंताच्या विश्वरूपाने प्रगट होण्यास जो स्वप्नाचा दृष्टांत दिला, तो एकच पुरुष अनेकरूप कसा होतो हे जीवाला स्वप्नदृष्टांतावरूनच समजत असल्यामुळे दिला आहे.
स्वप्न जसे भ्रमजन्य काल्पनिक खोटे असते, तसे भगवंताचे हे विश्वरूप भ्रमजन्य काल्पनिक खोटे आहे, हे सांगण्याकरिता दिला नाही. भगवंताचे हे स्वरूप तसे ‘अज्ञानजन्य, काल्पनिक, खोटे असते, तर स्वप्नात जसा मनुष्य, एक मीच अनेकरूप झालो आहो हे जाणत नाही, तसे भगवंतांनीही आपले एकवस्तुत्व व अद्वैतत्व जाणले नसते आणि अर्जुनालाही विश्वरूपदर्शनात भगवंताचे एक अद्वैतवस्तुत्व अनुभवाला आले नसते व त्याला पाहण्याकरिता दिव्यदृष्टीची आवश्यकता लागली नसती.
ते सहसा मुद्रा सोडिली। आणि स्थूळदृष्टीची जवनिक फेडिली।
किंबहुना उघडली। योगऋद्धी॥ १२१॥
अर्थ—आपल्या मर्यादित श्रीकृष्णस्वरूपाचा आकार एकदम लुप्त केला आणि ज्या अज्ञानजन्य स्थूलदृष्टीने भगवंताचे श्रीकृष्णस्वरूप व जगत निरनिराळे पांचभौतिक स्थूल दिसत होते, त्या स्थूलदृष्टीचा पडदा दूर केला; किंबहुना भगवंताने आपले परमैश्वर्य प्रगट केले.॥ १२१॥
गूढार्थदीपिका—स्थूळदृष्टीची जवनिक फेडिली-स्थूल दृष्टी-संपूर्ण नामरूपात्मक दृश्य, नाना, जडविनाशी व पांचभौतिक वस्तुरूप आहे असे समजणे, याला स्थूलदृष्टी म्हणतात. ही स्थूलदृष्टी अज्ञानदशेत सर्वांच्या ठिकाणी असते.
जवनिक—ही दृष्टी, विश्वरूपाच्या दर्शनाला प्रतिबंधक आहे हे ‘जवनिक’ शब्दाने सुचविले आहे.
फेडिली—भगवंताने आपल्या सामर्थ्याने ती नाहीशी केली.
परी हा हें देखेल कीं नाहीं। ऐसी सेचि न करी कांहीं।
एकसरां म्हणतसे पाहीं। स्नेहातुर॥ १२२॥
अर्जुना तुवां एक दावा म्हणितलें। आणि तेंचि दावूं तरी काय दाविलें।
आतां देखें आघवें भरिलें। माझ्याचि रूपीं॥ १२३॥
अर्थ—पण हा अर्जुन हे पाहील किंवा नाही याची भगवंताला आठवण झाली नाही. प्रेमाने उतावीळ होऊन, अर्जुना! विश्वरूप पहा, असे एकसारखे भगवान म्हणू लागले.॥ १२२॥ भगवान म्हणतात, अर्जुना! तू एक विश्वरूप दाखवा असे म्हटलेस; आणि मी एकच विश्वरूप दाखविले, तर मी आपले पूर्ण विश्वरूप दाखविले असे होणार नाही. म्हणून जेवढे काही आहे, ते सर्व माझ्याच रूपाने भरले आहे पहा!॥ १२३॥
गूढार्थदीपिका—आतां देखें आघवें भरिलें। माझ्याचि रूपीं—भगवान श्रीकृष्णांनी, आपल्या श्रीकृष्णस्वरूपाच्या ठिकाणीच अनंत ब्रह्मांडे दाखवली. अनंत ब्रह्मांडाला आधार असणारे श्रीकृष्णस्वरूप, भक्तांना प्रेमवृत्तीमुळे व इतरांना अज्ञानामुळे एकदेशीय दिसत असले, तरी ते व्यापकच असते. त्याची व्यापकता नाहीशी होत नाही. भगवंताच्या श्रीकृष्णस्वरूपाचा हा महिमा ज्ञानदृष्टीनेच कळतो. भगवंताची व्यापकता ज्ञानी भक्त विसरत नसतात.
एकें कृशें एकें स्थूळें। एकें ऱ्हस्वें एकें विशाळें।
पृथुतरें सरळें। अप्रांतें एकें॥ १२४॥
एकें अनावरें प्रांजळें। सव्यापारें एकें निश्चळें।
उदासीनें स्नेहाळें। तीव्रें एकें॥ १२५॥
एकें घूर्णितें सावधें। असलगें एकें अगाधें।
एकें उदारें अतिबद्धें। क्रुद्धें एकें॥ १२६॥
एकें शांतें सन्मदें। स्तब्धें एकें सानंदें।
गर्जितें नि:शब्दें। सौम्यें एकें॥ १२७॥
एकें साभिलाषें विरक्तें। उन्निद्रितें एकें निद्रितें।
परितुष्टें एकें आर्तें। प्रसन्नें एकें॥ १२८॥
एकें अशस्त्रें सशस्त्रें। एकें रौद्रें अतिमित्रें।
भयानकें एकें विचित्रें। लयस्थें एकें॥ १२९॥
एकें जननलीलाविलासें। एकें पालनशीलें लालसें।
एकें संहारकें सावेशें। साक्षिभूतें एकें॥ १३०॥
एवं नानाविधें परी बहुवसें। आणि दिव्यतेजप्रकाशें।
तेवींचि एकएकाऐसें। वर्णही नव्हे॥ १३१॥
एकें तातलें साडेपंधरें। तैसीं कपिलवर्णें अपारें।
एकें सर्वांगीं जैसें सिंदुरें। डवरलें नभ॥ १३२॥
एकें सावियाचि चुळुकीं। जैसें ब्रह्मकटाह खचिलें माणिकीं।
एकें अरुणोदयासारिखीं। कुंकुमवर्णें॥ १३३॥
एकें शुद्धस्फटिकसोज्ज्वळें। एकें इंद्रनीळसुनीळें।
एकें अंजनवर्णें सकाळें। रक्तवर्णें एकें॥ १३४॥
एकें लसत्कांचनसम पिंवळीं। एकें सजलदश्यामळीं।
एकें चांपेगोरीं केवळीं। हरितें एकें॥ १३५॥
एकें तप्तताम्रतांबडीं। एकें श्वेतचंद्र चोखडीं।
ऐसीं नानावर्णें रूपडीं। देखें माझीं॥ १३६॥
हे जैसे कां आनान वर्ण। तैसें आकृतींही अनारिसेपण।
लाजा कंदर्प रिघाला शरण। तैसीं सुंदरें एकें॥ १३७॥
एकें अतिलावण्यसाकारें। एकें स्निग्धवपु मनोहरें।
शृंगारश्रियेचीं भांडारें। उघडिलीं जैसीं॥ १३८॥
एकें पीनावयवमांसळें। एकें शुष्कें अतिविक्राळें।
एकें दीर्घकंठें विताळें। विकटें एकें॥ १३९॥
एवं नानाविधाकृती। इया पाहतां पार नाहीं सुभद्र्रापती।
ययांच्या एकेकीं अंगप्रांतीं। देख पां जगा॥ १४०॥
अर्थ—एक रोड तर एक स्थूळ, एक ठेंगणे तर एक उंच, एक जाड पसरलेले तर एक सरळ, एक अमर्याद,॥ १२४॥ एक न आवरण्याजोगे, तर एक सुलभ आहे. एक व्यापार करीत असलेले, तर एक निश्चळ आहे. काही उदासीन रूपे, तर काही प्रेमळ रूपे आहेत व काही तीव्र वाटत आहेत.॥ १२५॥ काही रूपे धुंदीत असलेली, तर काही सावध दिसत आहेत. काही सूक्ष्म दिसतात, तर काही रूपे फार मोठी आहेत. काही रूपे उदार, काही कृपण व काही क्रुद्ध आहेत.॥ १२६॥ काही रूपे शांत दिसत आहेत, तर काही मदयुक्त दिसत आहेत. काही स्तब्ध, काही आनंदयुक्त, काही रूपे गर्जना करीत असलेली, तर काहींच्या तोंडून एक शब्दही निघताना दिसत नाही व काही अत्यंत सौम्य आहेत.॥ १२७॥ काही रूपांच्या ठिकाणी अभिलाष दिसून येतो, तर काही निरिच्छ आहेत. काही रूपे जागी, तर काही निजलेली, काही रूपे अत्यंत संतोषयुक्त, तर काही रूपे सवासन आहेत व काही प्रसन्न आहेत.॥ १२८॥ काही रूपे शस्त्ररहित दिसतात, तर काही शस्त्रसहित दिसतात. काही रूपे अति भयंकर आहेत, तर काही रूपे अत्यंत मित्राप्रमाणे भासतात आणि काही रूपे विक्राळ आहेत तर काही विचित्र आहेत व काही रूपे सर्व वृत्तींचा लय करून समाधिस्थ झालेली दिसत आहेत.॥ १२९॥ काही रूपे प्रजोत्पत्तिरूप लीला करीत आहेत, तर काही रूपांच्या ठिकाणी प्रजापालनाची इच्छा दिसून येते. काहींच्या ठिकाणी सर्व सृष्टीचा संहार करण्याचा आवेश दिसून येतो, तर काही रूपे केवळ साक्षीस्वरूप दिसत आहेत.॥ १३०॥ अशा रितीने नानाप्रकारची अनंत रूपे दिसतात, तरी ती असंख्य आहेत आणि त्या सर्वांचे तेजही अपरिमित आहे. त्याचप्रमाणे त्या सर्व रूपांचे वर्णही एकसारखे नाहीत.॥ १३१॥ तापलेल्या सोन्याप्रमाणे लालसर अशी काही रूपे अमर्याद आहेत व आकाशाला शेंदूर फासावा, त्याप्रमाणे काहींचे सर्वांग शेंदरी रंगाचे आहे.॥ १३२॥ माणिकांनी जडविलेल्या ब्रह्मांडाप्रमाणे कित्येक स्वाभाविकपणे सुंदर व चमकणारी आहेत. काही रूपे अरुणोदयासारखी कुंकुमवर्णाची आहेत.॥ १३३॥ कित्येक शुद्ध स्फटिकाप्रमाणे पांढरी आहेत. कित्येक नीलमण्यासारखी नीलवर्ण आहेत. कित्येक काजळासारखी काळीकुट्ट आहेत, तर कित्येक लाल रंगाची आहेत.॥ १३४॥ कित्येक रूपे चमकणाऱ्या सोन्यासारखी पिवळी, कित्येक नवमेघाप्रमाणे श्यामवर्ण, कित्येक चाफ्याच्या फुलासारखी गौरवर्ण आहेत व कित्येक केवळ हिरवी आहेत.॥ १३५॥ कित्येक तापविलेल्या तांब्याप्रमाणे तांबडी, तर कित्येक पांढऱ्या चंद्राप्रमाणे पांढरी आहेत. अशा प्रकारे नाना प्रकारच्या वर्णांची माझी रूपे पहा.॥ १३६॥ हे जसे नानाप्रकारचे वर्ण आहेत, तसेच आकृतीतही नाना प्रकार आहेत. काही रूपे अशी सुंदर आहेत की, मदनही लाजेने शरण जाईल.॥ १३७॥ शृंगारसंपत्तीची भांडारे उघडल्याप्रमाणे, काही रूपे, अत्यंत सौंदर्य साकार व्हावे, अशी होती, तर काही मनोहर तुकतुकीत शरीराची होती.॥ १३८॥ कित्येकांचे अवयव पुष्ट व मांसल आहेत, तर कित्येकांचे देह शुष्क-रोड व अती विक्राळ दिसतात. कित्येक देह, लांब मान व मोठी डोकी असलेले आहेत, तर कित्येक वाकडॺा तिकडॺा आकाराचे आहेत.॥ १३९॥ या प्रकारे नानाप्रकारच्या आकृती पाहता, अर्जुना! अंत सापडणार नाही आणि या एकएकाच्या अवयवावर एक एक जग दिसत आहे, पहा!॥ १४०॥
गूढार्थदीपिका—ययांच्या एकेकीं अंगप्रांतीं। देख पां जगा—जीव अंत:करणवृत्तीनेच जगाचा अनुभव घेतो; म्हणूनच त्याच्या केवळ अंत:करणवृत्तीमुळे त्याला परमेश्वराच्या स्वरूप, गुण व आकृती इत्यादिकांचा साकार किंवा मर्यादित अनुभव येतो.
पण परमात्मा मुळात अस्फुट, अद्वैत, निरवयव, निरंश व अमर्याद असून, त्याचे हे धर्म बदलणारे किंवा नाहीसे होणारे नसल्यामुळे, त्याच्या साकार सगुणपणातही हे धर्म राहतातच-म्हणजे साकार सगुण भगवंताचा आकार, गुण इत्यादी हे सर्व अस्फुट, अद्वैत, निरवयव व अमर्याद असतात. हेच “ययांच्या एकेकीं अंगप्रांतीं। देख पां जगा” या चरणांनी माउलींनी सुचविले आहे.
मागेही चौथ्या अध्यायात माउलींनी “माझें अजत्वें जन्मणे। अक्रियताचि कर्म करणें। हें अविकार जो जाणें। तो परम मुक्त” या ओवीने हेच सांगितले आहे.
(श्लोक-६-७)
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा।
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥ ६॥
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्।
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि॥ ७॥
अर्थ—अर्जुना! सर्व आदित्य पहा, सर्व वसू पहा, सर्व रुद्र पहा, अश्विनीकुमार पहा, मरुतांचा समूह पहा, त्याचप्रमाणे पूर्वी कधी पाहिली नाहीस अशी नानाप्रकारची आश्चर्ये पहा.॥ ६॥ अर्जुना! या माझ्या विश्वरूप मूर्तीच्या ठिकाणी संपूर्ण चराचरात्मक जगत् कसे आहे, हे आज पाहून घे. एवढेच नाही, तर जे काही आणखी तुला पाहण्याची इच्छा असेल, तेही तू येथेच पाहू शकतोस.॥ ७॥
जेथ उन्मीलन होत आहे दिठी। तेथ पसरती आदित्यांचिया सृष्टी।
पुढती निमीलनीं मिठी। देत आहाती॥ १४१॥
वदनींचिया वाफेसवें। होत ज्वाळामय आघवें।
जेथ पावकादिक पावे। समूह वसूंचा॥ १४२॥
आणि भ्रूलतांचे शेवट। कोपें मिळों पाहती एकवट।
तेथ रुद्रगणांचे संघाट। अवतरत देखें॥ १४३॥
पैं सौम्यतेचा वोलावा। मिती नेणिजे अश्विनौदेवां।
श्रोत्रीं होती पांडवा। अनेक वायु॥ १४४॥
यापरी एकेकाचिये लीळे। जन्मती सुरसिद्धांचीं कुळें।
ऐसीं अपारें आणि विशाळें। रूपें इयें पाहीं॥ १४५॥
जयांतें सांगावया वेद बोबडे। पाहावया काळाचेंही आयुष्य थोकडें।
धातयाही परी न सांपडे। ठाव जयांचा॥ १४६॥
जयांतें वेदत्रयी कधीं नायके। तियें इयें प्रत्यक्ष देख अनेकें।
भोगीं आश्चर्याचीं कवतिकें। महासिद्धी॥ १४७॥
इया मूर्तींचिया किरीटी। रोममूळीं देखें पां सृष्टी।
सुरतरुतळवटीं। तृणांकुर जैसे॥ १४८॥
वातायनाचे प्रभासें। उडत परमाणु दिसती जैसे।
भ्रमत ब्रह्मकटाह तैसे। अवयवसंधीं॥ १४९॥
एथ एकैकाचिया प्रांतदेशीं। विश्व देख विस्तारेंसीं।
आणि विश्वाही परौतें मानसीं। जरी देखावें वर्ते॥ १५०॥
अर्थ—ज्या विश्वरूपाच्या ठिकाणी दृष्टी उघडल्या बरोबर सर्व बाराही आदित्यांची उत्पत्ती होते व लावल्याबरोबर त्यांचा लोप होतो.॥ १४१॥ तोंडातून निघणाऱ्या वाफेबरोबर सर्व ज्वालामयच होऊन जाते व त्यातच अग्नी इत्यादी सर्व वसूंचा समूह दिसू लागतो.॥ १४२॥ आणि जेथे क्रोधाने भृकुटींचे शेवट एकत्र होऊ पाहत आहेत, तेथे रुद्रगणांचा समूह उत्पन्न होत आहे, पहा.॥ १४३॥ माझ्या विश्वरूपाच्या ठिकाणी, जेथे सौम्यपणाचा थोडा थंडावा दिसेल, तेथे असंख्य अश्विनौ देव उत्पन्न झालेले दिसतील आणि कानाच्या ठिकाणी अनेक वायू उत्पन्न झालेले आहेत, पहा.॥ १४४॥ याप्रमाणे एका एका माझ्या रूपाच्या या लीलेमध्ये अनेक देव, सिद्ध यांची कुळे जन्माला येतात. अशी माझी ही अनंत व विशाल रूपे पहा.॥ १४५॥ ज्या विश्वरूपाचे वर्णन करता करता वेदाची बोबडी वळली, ज्याला पाहण्याकरिता काळाचे आयुष्य अपुरे पडते-म्हणजे जेथे काळाचाही अंत होतो व ब्रह्मदेवालाही ज्याचा पत्ता लागत नाही,॥ १४६॥ ज्या स्वरूपाची गोष्ट तिन्ही वेदांना देखील ऐकायला कधी मिळत नाही, ती माझी रूपे तू आता प्रत्यक्ष पहा व आश्चर्याचे कौतुक किंवा आनंद हीच कोणी महासिद्धी, तिचे सुख भोग.॥ १४७॥ ज्याप्रमाणे कल्पतरूच्या बुडाशी गवताचे अंकुर वाढावे, त्याप्रमाणे या विश्वमूर्तीच्या रोमारोमांच्या ठिकाणी तुला सृष्टी दिसेल, पहा!॥ १४८॥ एखाद्या गवाक्षातून आलेल्या सूर्याच्या किरणांत परमाणू उडत असलेले दिसतात, त्याप्रमाणे माझ्या विश्वरूपाच्या अवयवसंधीत अनेक ब्रह्मांडे फिरत असलेली दिसतील.॥ १४९॥ येथे एका एका अवयवप्रदेशावर सर्व विस्तृत ब्रह्मांडरचना आहे, पहा! आणि ब्रह्मांडाच्या पलीकडेही पाहण्याची जर इच्छा असेल,॥ १५०॥
गूढार्थदीपिका—एथ एकैकाचिया प्रांतदेशीं। विश्व देख विस्तारेंसीं—या वचनाने मागे सांगितल्याप्रमाणे विश्वरूपाच्या ठिकाणी अर्जुनाला जगताचा मिथ्या भास दिसत होता हे दाखविले आहे आणि “विश्वाही परौतें मानसीं। जरी देखावें वर्ते” या चरणाने अर्जुनाला सृष्टीच्या भासावाचून विश्वरूपाचा केवल सच्चिदानंदात्मकही प्रत्यय येत होता, असे सुचविले आहे; म्हणून विश्वरूपात अर्जुनाला येत असलेला विश्वाचा प्रत्यय, हा सत्य नसून मृगजळाप्रमाणेच मिथ्या होता असे म्हणावे लागते; कारण सच्चिदानंदाचा प्रत्यय लोपल्याखेरीज, विश्वाचा सत्य प्रत्यय येणे शक्य नाही.
तरी इयेही विषयींचें कांहीं। एथ सर्वथा सांकडें नाहीं।
सुखें आवडे तें माजिया देहीं। देखसी तूं॥ १५१॥
अर्थ—तर तेही पाहणे कठीण नाही. तुला जे पाहावेसे वाटेल, ते खुशाल माझ्या देहाच्या ठिकाणी पाहू शकतोस.॥ १५१॥
ऐसें विश्वमूर्ती तेणें। बोलिलें कारुण्यपूर्णें।
तंव देखत आहे कीं नाहीं न म्हणे। निवांतचि येरु॥ १५२॥
एथ कां पां हा उगला। म्हणोनि श्रीकृष्णें जंव पाहिला।
तंव आर्तीचें लेणें लेईला। तैसाचि आहे॥ १५३॥
अर्थ—करुणासंपन्न अशा त्या विश्वमूर्तीने असे म्हटले, तरी अर्जुन स्तब्धच होता. मी विश्वरूप पाहत आहे किंवा पाहत नाही, असे तो काही बोलला नाही.॥ १५२॥ असा हा अर्जुन काही बोलत नाही, उगाच का आहे, असे म्हणून श्रीकृष्णाने त्याच्याकडे जेव्हा पाहिले, तेव्हा तो पूर्वी जसा भगवंताच्या विश्वरूपाच्या दर्शनाची इच्छा करीत होता, तसाच तो दिसला.॥ १५३॥
(श्लोक-८)
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा।
दिव्यं ददामि ते चक्षु: पश्य मे योगमैश्वरम्॥ ८॥
अर्थ—(भगवान म्हणतात, अर्जुना!) तू आपल्या चर्मचक्षूने माझ्या या विश्वरूपाला पाहू शकत नाहीस. मी तुला दिव्य चक्षू देतो. त्या दिव्यचक्षूने मग मी परमेश्वर, सर्व सामर्थ्याने कसा नटलो आहे, पहा!॥ ८॥
मग म्हणे उत्कंठे वोहट न पडे। अझुनी सुखाची सोय न सांपडे।
परी दाविलें तें फुडें। नाकळेचि यया॥ १५४॥
हें बोलोनि देव हांसिले। हांसोनि देखणिया म्हणितलें।
आम्हीं विश्वरूप तरी दाविलें। परी देखसीच ना तूं॥ १५५॥
यया बोला येरें विचक्षणें। म्हणितलें हां जी कवणासि तें उणें।
तुम्ही बकाकरवीं चांदिणें। चरवूं पहा मा॥ १५६॥
हां हो उटोनियां आरिसा। आंधळिया दावूं बैसा।
बहिरियापुढें हृषीकेशा। गाणीव करा॥ १५७॥
मकरंदकणाचा चारा। जाणतां घालूनि दर्दुरा।
वायां धाडा शार्ङ्गधरा। कोपा कवणा॥ १५८॥
जें अतींद्रिय म्हणोनि व्यवस्थिलें। केवळ ज्ञानदृष्टीचिया भागा फिटलें।
तें तुम्हीं चर्मचक्षूंपुढें सूदलें। मी कैसेनि देखें॥ १५९॥
अर्थ—मग श्रीकृष्ण मनात म्हणाले की, माझे विश्वरूप पाहण्याची उत्कंठा अजून कमी झालेली दिसत नाही आणि विश्वरूपाच्या दर्शनाने व्हावयाचे जे सुख तेही झालेले दिसत नाही, कारण मी जे विश्वरूप दाखविले, ते अजून त्याला आकलन झाले नाही.॥ १५४॥ असे मनात बोलून देव हसले व हसून विश्वरूप पाहण्याची इच्छा करणाऱ्या अर्जुनाला म्हणाले, (अर्जुना!) आम्ही तुझ्या इच्छेप्रमाणे विश्वरूप दाखविले असता, तू तर पाहतच नाहीस!॥ १५५॥ या भगवंताच्या बोलण्याला त्या बुद्धिमान अर्जुनाने असे उत्तर दिले की, अहो देवा! हा उणेपणाचा दोष कोणाकडे आहे? तुम्ही बगळॺाकडून चंद्राच्या प्रकाशातील अमृतकण चरवू पाहता काय?॥ १५६॥ अहो हृषीकेशा! तुम्ही आरसा स्वच्छ करून तो आंधळॺाला दाखवू पाहता किंवा बहिऱ्यापुढे गायन करता!॥ १५७॥ फुलांतील मधाचा चारा जाणूनबुजून बेडकाला घालून वाया घालविता! मग हे शार्ङ्गधरा! कोणावर रागावता?॥ १५८॥ जे विश्वरूप इंद्रियाने दिसण्याजोगे नाही, केवळ ज्ञानदृष्टीच्या आटोक्यातील आहे, असे शास्त्राचे म्हणणे आहे, ते विश्वरूप तुम्ही माझ्या ह्या चर्मचक्षूंपुढे मांडले, मग मी कसा पाहणार?॥ १५९॥
गूढार्थदीपिका—अतींद्रिय म्हणोनि व्यवस्थिलें—या चरणात माउलींनी विश्वरूप हे अतींद्रिय असल्यामुळे ज्ञानदृष्टीने दिसण्याजोगे आहे, अज्ञानजन्य स्थूलदृष्टीने दिसण्याजोगे नाही, असे अर्जुनाच्या मुखाने वदवून, विश्वरूपाच्या मायिकपणाविषयीच्या शंकेचा निरास केला आहे.
चर्मचक्षू—ज्या दृष्टीला सच्चिदानंदस्वरूपाचे मुळीच ज्ञान नसते व जी द्र्रष्टा, दृश्य यांचा भेद पाहून दृश्याला जडविनाशी व अनेकवस्तुरूप मानते, त्या दृष्टीला ‘चर्मचक्षू’ म्हणतात.
ज्ञानदृष्टी—ज्या दृष्टीने शुद्ध सच्चिदानंदस्वरूपाचे ज्ञान होते, त्या दृष्टीला ज्ञानदृष्टी किंवा अतींद्रियदृष्टी म्हणतात.
परि हें तुमचें उणें न बोलावें। मीचि साहें तेंचि बरवें।
एथ आथि म्हणितलें देवें। मानूं बापा॥ १६०॥
साच विश्वरूप जरि आम्हीं दावावें। तरी आधीं देखावया सामर्थ्य कीं द्यावें।
परि बोलत प्रेमभावें। धसाळ गेलों॥ १६१॥
काय जाहालें न वाहतां भुईं पेरिजे। तरी तो वेलु विलया जाईजे।
तरी आतां माझें निजरूप देखिजे। ते दृष्टी देवों तुज॥ १६२॥
मग तिया दृष्टी पांडवा। आमुचा ऐश्वर्ययोग आघवा।
देखोनियां अनुभवा-। माजिवडा करीं॥ १६३॥
अर्थ—पण तुमचा दोष काढू नये. तो मी आपल्याकडेच घेणे बरे. या अर्जुनाच्या बोलण्यावर भगवान म्हणतात, बा अर्जुना! तुझे म्हणणे मला मान्य आहे.॥ १६०॥ खरेच आहे. जर आम्ही तुला विश्वरूप दाखवावयाचे, तर अगोदर ते विश्वरूप पाहण्याचे तुला सामर्थ्य द्यायला पाहिजे; पण अर्जुना! प्रेमाच्या वेगात विचार सुचला नाही.॥ १६१॥ काही झाले तरी मशागत न करता जमिनीत पेरलेला वेल नाश पावतो. असो. आता ज्या दृष्टीने माझे विश्वरूप तुला पाहता येईल, ती दृष्टी देतो.॥ १६२॥ मग त्या दृष्टीच्या साहाय्याने माझा संपूर्ण ऐश्वर्ययोग पाहून तो अनुभवात दृढ कर.॥ १६३॥
गूढार्थदीपिका—ऐश्वर्ययोग आघवा। देखोनियां अनुभवा-। माजिवडा करीं—मीच एक जो सच्चिदानंदस्वरूप, तोच संपूर्ण नामरूपाने नटलो असून, नामरूपाचे व माझे अत्यंत ऐक्य असल्यामुळे, नामरूपे देखील सच्चिदानंदस्वरूपच आहेत, अशा परमेश्वराच्या अनुभवाला परमेश्वराचा ऐश्वर्ययोग म्हणतात, हे मागे सांगितलेच आहे.
सच्चिदानंद परब्रह्माची मूळशक्ती चैतन्यस्वरूपच आहे. “संविदेव परा शक्ति:” असे सूतसंहितेत म्हटले असून “पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च” (श्वे. उ. ६-८) परब्रह्माची, ज्ञानरूप म्हणजे संपूर्ण जाणण्याची किंवा सर्वज्ञतारूप व बलक्रियारूप म्हणजे अमर्याद सामर्थ्यरूप- शक्ती नानाप्रकारची म्हणजे अनंत नामरूपाने व षड्गुणैश्वर्याने आविष्कार पावणारी स्वाभाविक आहे, असे श्वेताश्वतर उपनिषदात म्हटले आहे.
“चित्पद ते माया” असे नाथही म्हणतात. जीवाच्या ठिकाणी असणाऱ्या अविद्येच्या अपेक्षेने या भगवंताच्या परा शक्तीलाच वेदांतातून ‘विद्या’ असे नाव देण्यात आले आहे.
भगवान सृष्टिउत्पत्तिकाली, आपल्या चैतन्यात्मक विद्याशक्तीशी व जीवाच्या ठिकाणी असलेल्या अविद्याशक्तीशी क्रीडा करतो व वेदाने त्या दोन्ही प्रकारच्या क्रीडेचे वर्णन केले आहे, असे भागवतात “क्वचिदजयाऽऽत्मना च चरतोऽनुचरेन्निगम:” (भाग. स्कं. १०-८७-१४) या श्लोकाने सांगितले आहे.
स्कंदपुराणातील श्रीभागवतमाहात्म्यात “लीलैवं द्विविधा तस्य वास्तवी व्यावहारिकी। वास्तवी तत्स्वसंवेद्या जीवानां व्यावहारिकी॥ आद्यां विना द्वितीया न द्वितीया नाद्यगा क्वचित्” (स्कं. पु. वै. खं. भागवतमाहात्म्य अ. १-२६-२७) भगवंताची दोन प्रकारची लीला सांगितली आहे. वास्तवी व व्यावहारिकी. वास्तवी म्हणजे सत्य अविनाशी. पहिली लीला सच्चिदानंदनामरूपात्मक असते. भगवंताचे अवतार, भक्त, व्रजवासी जन, गायी, गोपादिक इत्यादी नामरूपादिक सच्चिदानंदस्वरूपाचा आविष्कार होणे, ही पहिली लीला होय.
तैत्तिरीयोपनिषदात “सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति” या श्रुतीवर भाष्य करताना आचार्य म्हणतात, भगवंताचा प्रथम होणारा संकल्प, सत्यज्ञानलक्षणात्मक स्वात्मभूत असल्यामुळे विशुद्ध असतो-म्हणजे मी सच्चिदानंदात्मक नामरूपाने बहुरूप व्हावे, असाच भगवंताच्या प्रथम संकल्पाचा मूळ अर्थ असतो.
व्यावहारिकी- म्हणजे ब्रह्मज्ञान होत नाही, तोपर्यंत भासणारी अशी जडविनाशी पांचभौतिक सृष्टिरूप ही दुसरी लीला होय.
‘सत्यलीला’ स्वयंवेद्य असून, ज्ञानी भक्ताच्या अनुभवाला येते व ‘व्यावहारिक’ लीला अज्ञानी जनांच्या अनुभवाला येते, असे म्हटले आहे. पहिली लीला अगोदर होते व दुसरी लीला नंतर होते. दुसरी लीला अगोदर कधी होत नाही.
परमार्थस्त्वमेवैको नान्योऽस्ति जगत: पते।
तवैष महिमा येन व्याप्तमेतच्चराचरम्॥ ३८॥
यदेतद् दृश्यते मूर्तमेतज्ज्ञानात्मनस्तव।
भ्रांतिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमयोगिन:॥ ३९॥
(विष्णुपुराण-प्रथम अंश-अ. ४)
भगवंता! तूच एक असून, तुझ्यावाचून दुसरी वस्तू नाही. तू संपूर्ण नामरूपात्मक चराचराच्या आतबाहेर व्यापून आहेस, म्हणजे तूच संपूर्ण चराचरात्मक झाला आहेस. हे तुझे अगाध सामर्थ्य होय. जेवढे काही नामरूपात्मक सगुण दिसते, ते सर्व ज्ञानस्वरूप तूच झाला आहेस. असे असताना अविद्याभ्रांतिजन्य विपरीतज्ञानाने युक्त असलेले अज्ञानी लोक, तुझ्या त्या नामरूपात्मक आविष्काराला जडविनाशी जगद्रूप समजतात, असे विष्णुपुराणात सांगितले आहे.
या सर्वांचा निष्कर्ष असा आहे की, आम्ही मागे सांगितल्याप्रमाणे, निर्विकल्प परब्रह्म, आपल्या स्वाभाविक ज्ञानशक्तीने स्फुरण पावून, सर्वनामरूपात्मक षड्गुणैश्वर्यसंपन्न विश्वरूपाकार होते आणि तेच भगवंताचे विश्वरूप अविद्याभ्रांतियुक्त जनांना नाना, जड, विनाशी व पांचभौतिक पदार्थाकार दिसते. हा भगवंताचा विश्वरूपाकार ऐश्वर्य-योग, “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” “पुरुष एवेदं विश्वम्” या श्रुतींतील व त्यावरील आचार्यांच्या “न विश्वं नाम पुरुषादन्यत् किंचिदस्ति” या भाष्यपंक्तींतील वचनानुसार, संपूर्ण चिन्मयच असल्यामुळे, भगवान, अर्जुनाला तो “अनुभवामाजिवडा करीं” अनुभवात दृढ कर, असे म्हणत आहेत.
ऐसें तेणें वेदांतवेद्यें। सकळलोकआद्यें।
बोलिलें आराध्यें। जगाचेनि॥ १६४॥
अर्थ—वेदांतविचाराने कळणारा, सर्व सृष्टीच्या पूर्वी कारणरूपाने असणारा व सर्व जगाचे आराध्य दैवत असा जो परमात्मा, तो याप्रमाणे बोलला.॥ १६४॥
गूढार्थदीपिका-बोलिलें आराध्यें। जगाचेनि—परमात्मा भगवान श्रीकृष्ण अद्वैतरूप असून, त्याच्यावाचून दुसरी वस्तूच नसल्यामुळे, निरनिराळॺा धर्मांतील लोक, त्याचीच निरनिराळॺा उपास्यांच्या रूपाने कल्पना करून, उपासना करीत असले, तरी ती भगवान श्रीकृष्णाचीच होते, असे “बोलिलें आराध्यें। जगाचेनि” या वचनाने माउलींनी सांगितले आहे. “रुचीनां वैचित्र्यात् ऋजुकुटिलनानापथजुषाम्। नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णवमिव” असे महिम्नस्तोत्रातही म्हटले आहे.
पण उपासकांची भावना निरनिराळी असल्यामुळे, फळ मात्र निरनिराळे मिळते, हे मागील नवव्या अध्यायातील २३ व्या श्लोकात सांगितलेच आहे.
(श्लोक-९)
संजय उवाच
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरि:।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥ ९॥
अर्थ—संजय म्हणतो, राजा! महायोगेश्वर भगवान श्रीकृष्णाने असे बोलून, अर्जुनाला आपले श्रेष्ठ असे ईश्वरी स्वरूप दाखविले.॥ ९॥
पैं कौरवकुळचक्रवर्ती। मज हाचि विस्मय पुढतपुढती।
जे श्रियेहूनि त्रिजगतीं। सदैव असे कवणीं॥ १६५॥
ना तरी खुणेचें वानावयालागीं। श्रुतीवांचूनि दावा पां जगीं।
ना सेवकपण तरी आंगीं। शेषाच्याचि आथि॥ १६६॥
हां हो जयाचेनि सोसें। शिणत आठही पाहार योगी जैसे।
अनुसरले गरुडाऐसें। कवण आहे॥ १६७॥
परि तें आघवेंचि एकीकडे ठेलें। सांपे कृष्णसुखा एकंदरें जाहालें।
जिये दिवसींहूनि जन्मले। पांडव हे॥ १६८॥
परि पांचांही आंत अर्जुना। श्रीकृष्ण सावियाचि जाहला आधीना।
कामुक कां जैसा अंगना। आपैता कीजे॥ १६९॥
पढविलें पाखिरूं ऐसें न बोले। यापरी क्रीडामृगही तैसा न चले।
कैसें दैव एथें सुरवाडलें। तें जाणों न ये॥ १७०॥
आजि परब्रह्म हें सगळें। भोगावया सदैव याचेचि डोळे।
कैसे वाचेचे हन लळे। पाळीत असे॥ १७१॥
हा कोपे कीं निवांत साहे। हा रुसे तरी बुझावित जाये।
नवल पिसें लागलें आहे। पार्थाचें देवा॥ १७२॥
येऱ्हवीं विषय जिणोनि जन्मले। जे शुकादिक दादुले।
ते विषयचि वानितां जाहाले। भाट ययाचे॥ १७३॥
हा योगियांचें समाधिधन। कीं होऊनि ठेलें पार्थाअधीन।
यालागीं विस्मय माझें मन। करीतसे राया॥ १७४॥
अर्थ—संजय म्हणतो, हे कौरवांच्या कुळात उत्पन्न झालेच्या सार्वभौम राजा धृतराष्ट्रा! मला वारंवार याचेच आश्चर्य वाटते की, या त्रैलोक्यात श्रीलक्ष्मीपेक्षा भाग्यवान दुसरी कोणती स्त्री आहे?॥ १६५॥ किंवा आत्मस्वरूपाची खुणेने ओळख पटवून देणारा वेदाशिवाय जगात दुसरा कोण आहे? किंवा खरे सेवकपण भगवंताची अखंड शय्या होऊन राहणाऱ्या शेषाच्याच ठिकाणी आहे.॥ १६६॥ ज्याचा ध्यास लागून योग्याप्रमाणे आठही प्रहर अविश्रांत सेवा करणारा गरुडासारखा दुसरा कोण आहे?॥ १६७॥ पण ते सर्व बाजूला राहिले आणि सांप्रत पांडव जन्मले त्या दिवसापासून यांच्याच ठिकाणी भगवान श्रीकृष्णाचे संपूर्ण सुख एकवटून राहिले.॥ १६८॥ पण जसा कामासक्त पुरुष स्त्रियेच्या सर्वस्वी स्वाधीन होतो, तसा श्रीकृष्ण हा, त्या पाचांही पांडवांमध्ये खरोखरच अर्जुनाच्या सर्वस्वी स्वाधीन झाला.॥ १६९॥ (भगवान श्रीकृष्ण, अर्जुनाच्या जसा स्वाधीन झाला) तसा शिकविलेला पक्षीही शिकविणाऱ्यांचे सर्वस्वी स्वाधीन होऊन बोलणार नाही किंवा करमणुकीकरिता पाळलेले हरिणही असे स्वाधीन होऊन चालणार नाही. अर्जुनाचे थोर भाग्य कसे उदयाला आले ते समजत नाही.॥ १७०॥ श्रीकृष्णरूपाने प्रगट झालेले संपूर्ण परब्रह्म सर्वदा भोगण्याकरिता याचेच डोळे होते. अर्जुनाच्या बोलण्याचे भगवान कसे लळे पाळतो, पहा!॥ १७१॥ अर्जुन रागावला, तर भगवान मुकाटॺाने ते सहन करतात. अर्जुन रुसला तर स्वत: भगवान त्याला समजावितात, असे काही अर्जुनाचे विलक्षण वेड श्रीभगवंताला लागले आहे.॥ १७२॥ संपूर्ण विषयवासना जिंकून जन्माला आले, असे जे समर्थ शुकादिक मुनी, ते देखील या भगवंताच्या विषयभोगादी लीलेंचे वर्णन करणारे भाट झाले.॥ १७३॥ (जो भगवान श्रीकृष्ण) खरोखर योगियांचा समाधिरूप ठेवा होय, पण तोच अर्जुनाच्या स्वाधीन होऊन राहिला; म्हणून, राजा धृतराष्ट्रा! माझ्या मनाला याचेच वारंवार आश्चर्य वाटते.॥ १७४॥
गूढार्थदीपिका—योगी ज्या निर्गुण, निराकार स्वरूपाच्या ठिकाणी अत्यंत कष्टाने चित्त स्थिर करून, समाधी साधतात, तेच स्वरूप, भक्ताच्या परमप्रेमामुळे सगुण साकार होऊन, भक्ताच्याच सर्वस्वी स्वाधीन होऊन राहते. असे परमप्रेमरूप भक्तीचे आश्चर्यकारक कौतुक आहे, असा भाव माउलींनी सूचित केला आहे.
तेवींचि संजय म्हणे कायसा। विस्मयो एथें कौरवेशा।
श्रीकृष्णें स्वीकारिजे तया ऐसा। भाग्योदय होय॥ १७५॥
अर्थ—पुन: संजय आपणच म्हणतो, हे कौरवांच्या स्वामी धृतराष्ट्रा! येथे आश्चर्य करण्याचे कारणच नाही. भगवान श्रीकृष्णांनी आपला म्हणून ज्याचा अंगीकार केला, त्याचा भाग्योदय असाच होत असतो.॥ १७५॥
गूढार्थदीपिका—“नायं सुखापो भगवान् देहिनां गोपिकासुत:। ज्ञानिनां चात्मभूतानां यथा भक्तिमतामिह॥” (भाग. स्कं. १०-९-२१)
पूर्णब्रह्मप्राप्ती, भक्तांना जितकी सुलभ होते, तितकी निर्गुण आत्मस्वरूप झालेल्या ज्ञान्यांनाही होत नाही. ज्ञान्यांना व योग्यांना, भगवंताला वृत्तीने धरून ठेवावे लागते, पण भगवान भक्तांच्या स्वाधीनच होऊन राहतो व स्वत: त्यांच्या पूर्णस्थितीचे संगोपन करतो; म्हणूनच त्यांना भाग्यवान म्हटले जाते.
म्हणोनि तो देवांचा रावो। म्हणे पार्थातें तुज दिव्य दृष्टि देवों।
जया विश्वरूपाचा ठावो। देखसी तूं॥ १७६॥
ऐसीं श्रीमुखौनि अक्षरें। निघतीना जंव एकसरें।
तंव अविद्येचें आंधारें। जावोंचि लागे॥ १७७॥
अर्थ—म्हणून तो देवांचाही देव भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणाला, ज्या दृष्टीने माझ्या विश्वरूपाचा ठाव घेशील, अशी दृष्टी तुला देतो.॥ १७६॥ श्रीकृष्णाच्या मुखातून अशी अक्षरे निघाल्याबरोबर एकदम अविद्यारूपी अंधकार नाहीसा झाला.॥ १७७॥
गूढार्थदीपिका—सर्वांच्या अंत:करणात ज्या परमेश्वराचा अखंड वास आहे व ज्याच्या प्राप्तीचा प्रयत्न करावयाचा असतो, तोच परमात्मा अर्जुनाला बाहेर सद्गुरुरूपाने जर प्राप्त झाला, तर त्या सत्यसंकल्प परमेश्वराने दिव्यदृष्टी देतो असा संकल्प केल्याबरोबर अविद्याअंधकार नाहीसा व्हावा, यात आश्चर्य नाही. तोच अंतर्यामी परमात्मा आत्मज्ञानाच्या रूपाने प्रगट होतो व भक्ताच्या अंत:करणातील अविद्याअंधकार नाहीसा करतो. अविद्या-अंधकार नाहीसा होऊन ज्ञानदृष्टीने पाहिले जाणारे विश्वरूपही अर्थातच खोटे असणे शक्य नाही.
“त्वं सर्वभूतहृदयेषु कृतालयोऽपि त्वन्मंत्रजाप्यविमुखेषु तनोषि मायाम्। त्वन्मंत्रसाधनपरेष्वपयाति माया सेवानुरूपफलदोऽसि यथा महीप:॥” (सुतीक्ष्णस्तव-अध्यात्मरामायण)
जे भगवंताला विन्मुख असतात, त्यांना भगवंताची शक्ती भ्रम उत्पन्न करते; म्हणून त्यांच्या दृष्टीने ती शक्ती, अविद्या या संज्ञेला पात्र होते व जे भगवंताच्या सदा सन्मुख असतात, भगवंताला आठवतात, त्यांना भगवंताची शक्ती, भगवंताचे शुद्धस्वरूप दाखविते; म्हणून तिला “विद्या” किंवा “शुद्धसत्त्वात्मक माया” हे नाव प्राप्त होते.
एरवी माया ही मुळात चैतन्यस्वरूप असल्यामुळे, ती परमेश्वराप्रमाणे सच्चिदानंदस्वरूप आहे. तीच स्फुरण पावली असता दृष्टिरूप किंवा वृत्तिरूप होते किंवा शक्तिस्फुरणाला किंवा शक्तीच्या व्यक्त होण्याला दृष्टी किंवा वृत्ती म्हणतात. म्हणून अर्जुनाला भगवंतांनी जी दिव्यदृष्टी देतो म्हणून म्हटले, ती दिव्यदृष्टी म्हणजे ज्ञानदृष्टी होय.
ही ज्ञानदृष्टी व्यतिरेकाने येणारी व अन्वयाने येणारी अशी दोन प्रकारची असून, ही दोन्ही प्रकारची ज्ञानदृष्टी भगवंतांनी अर्जुनाला दिली होती, हे पुढे १९५ व्या ओवीत सांगितले आहे.
वस्तूची शक्ती स्फुरली की वस्तू व वस्तूची शक्ती असे दोनपण येते; म्हणून दोनपण हे शक्तीचे कार्य आहे. हे दोनपण दिसले, तरी दोन्ही मिळून एक वस्तूच असते. जीवाला ते दोनपण द्वैतरूप भासते, म्हणजे त्या दोनपणाला जीव स्वतंत्र अस्तित्वाच्या व वस्तुत्वाच्या दोन वस्तू, अज्ञानाने समजतो व एक वस्तू दोनपणाने भासते, हे तो विसरतो; म्हणून त्याची ती भ्रांती किंवा अविद्या समजली जाते. ज्ञानी पुरुष दोनपणा दिसत असला तरी दोन्ही मिळून एक वस्तू आहे असे समजतो. “अद्वैतं परमार्थोऽयं द्वैतं तद्भेद उच्यते” (मां. का.) या मांडुक्यकारिकेवर भाष्य करताना द्वैत हे अद्वैताचेच कार्य असल्यामुळे, द्वैत हे अद्वैताच्या विरोधी नाही, असे आचार्यांनी म्हटले असून माझ्या सद्गुरु आईंनीही “द्वैतनिषेधें अद्वैत। हा वनवासियांचा सिद्धांत। अद्वैत हानी न करी द्वैत। हा सिद्धांत निगमाचा॥ ७९॥” (प्रीतिनर्तन पदन्यास-१) असेच म्हटले आहे.
“भेद तंव तंव दूण। अभेदासी” हे अमृतानुभवातील माउलींचे वचन याच सिद्धांताला पुष्टी देणारे आहे.
सारांश, ज्ञानदृष्टीने संपूर्ण नामरूपे ही एका परब्रह्माच्या सच्चिदानंदशक्तीचा आविष्कार आहे, असे कळून येते. अर्जुनाला भगवंतांनी हीच ज्ञानदृष्टी दिली होती.
भगवान श्रीकृष्णाच्या ठिकाणी अर्जुन विश्वरूप पाहत होता, तरी तो विश्वरूपाला श्रीकृष्णाहून निराळे समजत नव्हता-म्हणजे विश्वरूपाचा अनेकपणा पाहत होता, तरी एक भगवान श्रीकृष्ण आपल्या शक्तीने बहुरूप झाला, हे त्याला माहीत होते. ते तो विसरला नव्हता; म्हणून विश्वरूपदर्शन ज्ञानदृष्टीने येणारा अनुभव होय-भ्रांतीचा प्रत्यय नव्हे-हे सिद्ध आहे.
तीं अक्षरें नव्हती देखा। ब्रह्मसाम्राज्यदीपिका।
अर्जुनालागीं चित्कळिका। उजळलिया श्रीकृष्णें॥ १७८॥
अर्थ—श्रीज्ञानेश्वर माउली म्हणतात, भगवंताच्या मुखातून “मी तुला दिव्यदृष्टी देतो” ही जी अक्षरे निघाली, ती अक्षरे नव्हती, ती ब्रह्मस्वरूपाचे साम्राज्य दाखविणारी ज्योती होती. ती ज्ञानज्योती अर्जुनाकरिता भगवंतांनी उजळली होती.॥ १७८॥
गूढार्थदीपिका—ब्रह्मसाम्राज्यदीपिका—भगवंतांनी अर्जुनाला जी दिव्य दृष्टी दिली, ती “चित्कळिका” म्हणजे चैतन्याची ज्योती होती आणि ती “ब्रह्मसाम्राज्यदीपिका” म्हणजे परब्रह्माचा संपूर्ण नामरूपात्मक आविष्कार सच्चिदानंदस्वरूप आहे असा प्रत्यय आणून देणारी होती, हे श्री ज्ञानेश्वरमाउलींनीच येथे स्पष्ट केले आहे.
चित्कळिका। उजळलिया श्रीकृष्णें—निर्गुण व सगुणस्वरूपाचे ऐक्यच असल्यामुळे, भगवान श्रीकृष्णही सर्व ब्रह्मांडाचे अधिष्ठान आहेत; म्हणून ते (श्रीकृष्ण) स्वत: अमर्याद ज्ञान-ऐश्वर्यादिगुणांनी युक्त असून सर्व जीवांचे अंतर्यामी असल्यामुळे, तेच सर्व जीवांच्या अंत:करणांत त्यांच्या कर्मानुसार ज्ञान-अज्ञानशक्तींचा उद्बोध करणारे आहेत, असे भागवतात “अगजगदौकसामखिलशक्त्यवबोधक ते” (भा. द. ८४-१४) या पंक्तीने सांगितले आहे.
माउलींनी, याच अर्थाने अर्जुनाच्या अंत:करणांत श्रीकृष्णांनी “चित्कळिका उजळली” असे म्हटले आहे.
मग दिव्यचक्षुप्रकाश जाहाला। तया ज्ञानदृष्टी फांटा फुटला।
ययापरी दाविता जाहला। ऐश्वर्य आपुलें॥ १७९॥
अर्थ—मग (भगवंतांनी म्हटल्याबरोबर) अज्ञानांधकार नाहीसा होऊन चैतन्याचा प्रकाश झाल्यामुळे, त्याला (अर्जुनाला) सर्वत्र एक अस्फुट अद्वैत श्रीकृष्णवस्तूच आहे, अशी ज्ञानदृष्टी प्राप्त झाली. याप्रमाणे भगवंतांनी अर्जुनाला विश्वरूप ऐश्वर्य दाखविले.॥ १७९॥
हे अवतार जे सकळ। ते जिये समुद्रींचे कां कल्लोळ।
विश्व हें मृगजळ। जया रश्मीस्तव दिसे॥ १८०॥
अर्थ—संपूर्ण अवतार हे त्या समुद्राचे तरंग असून जग त्याच्या वृत्तिरूप किरणांमुळे दिसणारे मृगजळ आहे.॥ १८०॥
गूढार्थदीपिका—भगवंताचा सगुण साकार विग्रह व सगुण साकार जगत या दोहोंमध्ये कसा फरक आहे, हे या ओवीतून माउलींनी दाखविले आहे.
सर्व केवलाद्वैतवादी आचार्य व श्रीज्ञानेश्वर महाराजादी संत यांनी सच्चिदानंदपरब्रह्माहून भिन्न भासणारे जीव, जगत, परमात्मा, अवतार यांचे परब्रह्माशी ऐक्य आहे, हे सांगण्याकरिता, परब्रह्माच्या ठिकाणी हे विवर्तरूप आहेत, असे मानले आहे.
अनुभवी गुरुच्या मुखाने वेदांतसिद्धांताचे श्रवण न केलेले वेदांती, अध्यस्तविवर्त, हाच एक विवर्त आहे, दुसरा विवर्त नाही असे म्हणताना दिसतात. पण हे मत माउलींना मान्य असते, तर त्यांनी, अवताराला समुद्राच्या कल्लोळाचा व जगाला मृगजळाचा असा भिन्न भिन्न दृष्टांत देण्याचे कारणच नव्हते. अवताराला व जीवाला दोन भिन्न दृष्टांत देऊन माउलींनी विवर्त हा एक प्रकारचा नसून, दोन प्रकारचा आहे, हे स्वमुखानेच स्पष्ट केले आहे. या दोन विवर्तांविषयीचे विवेचन आम्ही नवव्या अध्यायात ओवी ६५ वरील गूढार्थदीपिकेत केलेच आहे.
हे सूर्याचे कंपन आहे, असे न जाणणाऱ्या मृगांना, जसे ते कंपन, भ्रांतीने विपरीत असे जलरूप दिसते, त्याप्रमाणे सच्चिदानंद परब्रह्मच नामरूपाने आविष्कृत झाले आहे, असे न जाणणाऱ्या जीवांना तो परब्रह्माचा नामरूपात्मक आविष्कारच जड-विनाशी जगद्रूप भासतो; म्हणून जगत हे अध्यस्तविवर्त आहे, असे “विश्व हें मृगजळ” या चरणाने माउलींनी सुचविले आहे.
पण समुद्रावर उठणाऱ्या कल्लोळरूप विवर्तांत समुद्रच भरला आहे व त्याचे समुद्राशी पूर्ण ऐक्य आहे, असाच प्रत्यय येतो; म्हणून तो अध्यस्तविवर्त नव्हे. तो अनध्यस्तविवर्त होय. त्याप्रमाणे अवताररूप विवर्ताचे ठिकाणी देखील अधिष्ठानभूत परब्रह्माच्या सच्चिदानंदादी लक्षणांचा व त्याच्या परब्रह्माशी असलेल्या ऐक्याचा अनुभव येत असल्यामुळे, अवतार हे भ्रांतिजन्य अध्यस्तविवर्त नाहीत-असेच म्हटले पाहिजे, असे माउलींनी अवतार हे “समुद्रींचे कल्लोळ” या चरणाने सुचविले आहे.
जगद्रूप अध्यस्तविवर्ताचे, आत्मज्ञानाने भिन्न वस्तुत्व व भिन्न धर्मत्व नाहीसे झाल्यावर, हा जगद्रूपविवर्त, अधिष्ठानरूप परब्रह्माशी ऐक्य पावून पूर्ण सच्चिदानंदरूपानेच अनुभवाला येतो आणि अवताररूप विवर्त, जशाच्या तसाच पूर्णब्रह्मत्वाने अनुभवाला येतो, आत्मज्ञानानेदेखील नाहीसे होण्याजोगे त्याच्या ठिकाणी काही नसते.
केवलाद्वैतवादी आचार्य व श्रीज्ञानेश्वरादी संत यांना अवतारांचे पूर्णब्रह्मत्व मान्य आहे, हे आम्ही मागे नवव्या अध्यायात त्यांचीच वचने उद्धृत करून दाखविले आहे. पण त्यांनी अवतारांना अनध्यस्तविवर्त हे नाव दिलेले नाही. माझ्या सद्गुरुआईंनी आपल्या ग्रंथातून अवतारांना ‘अनध्यस्तविवर्त’ हे नाव देऊन ती उणीव भरून काढली आहे.
जिये अनादिभूमिके निटे। चराचर हें चित्र उमटे।
आपणपें श्रीवैकुंठें। दाविलें तया॥ १८१॥
अर्थ—सच्चिदानंदनामरूपाने नटलेल्या ज्या विश्वरूप अनादी भूमिकेवर हे चराचरविश्वाचे चित्र उमटते, ते विश्वरूप आपणच आहो, असे भगवंतांनी अर्जुनाला दाखविले.॥ १८१॥
गूढार्थदीपिका—भगवंताच्या विश्वरूपावरच, जडविनाशी जगताचा भास होतो, असे जे आम्ही मागे १६३ ओवीवरील गूढार्थदीपिकेत म्हटले आहे, ते या ओवीच्या आधारानेच म्हटले आहे.
येथे विश्वरूप अनादी आहे, हे ‘अनादिभूमिके’ या शब्दाने माउलींनी सांगितले आहे.
मागां बाळपणीं येणें श्रीपती। जैं एक वेळ खादली होती माती।
तैं कोपोनियां हातीं। यशोदां धरिला॥ १८२॥
मग भेणें भेणें जैसें। मुखीं झाडा द्यावयाचेनि मिसें।
चवदाही भुवनें सावकाशें। दाविलीं तिये॥ १८३॥
ना तरी मधुवनीं ध्रुवासि केलें। जैसें कपोल शंखें शिवतलें।
आणि वेदांचियेही मति ठेलें। तें लागला बोलों॥ १८४॥
अर्थ—मागे एकदा जेव्हा भगवंतांनी बाळपणी माती खाल्ली होती, तेव्हा यशोदेने रागावून त्यांना हातात धरले,॥ १८२॥ तेव्हा मग भगवान श्रीकृष्णाने ‘भ्यालो’ असे दाखवून ‘मी माती खाल्ली नाही’ हे दाखविण्याकरिता तोंड उघडले असता, आपल्या तोंडात संपूर्ण चौदाही भुवनांची सृष्टी यशोदेला दाखविली.॥ १८३॥ किंवा मधुवनात तपश्चर्या करीत असलेल्या व भगवंताची स्तुती करू इच्छिणाऱ्या ध्रुवाच्या गालाला आपल्या हातातील शंखाचा स्पर्श केल्याबरोबर जे वेदालाही अगम्य, ते तो बोलू लागला.॥ १८४॥
गूढार्थदीपिका—सत्यसंकल्प, सर्वसमर्थ भगवंताच्या मनात जसे येते तसे तत्काळ सृष्टीत घडून येते.
तैसा अनुग्रहो पैं राया। श्रीहरि केला धनंजया।
आतां कवणेकडे ही माया। ऐसी भाषा नेणेचि तो॥ १८५॥
अर्थ—संजय म्हणतो, राजा धृतराष्ट्रा! भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनावर तशीच कृपा केली. त्यामुळे माया व तिचा कार्यपसारा या शब्दांचे देखील त्याला ज्ञान होत नव्हते.॥ १८५॥
गूढार्थदीपिका—येथे ‘माया’ हा शब्द त्रिगुणात्मक अविद्या व सत्य वाटणारे तिचे जडविनाशी असे अनेकवस्तुरूप जगत्कार्य, या अर्थाने आलेला आहे आणि अर्जुनाला प्राप्त झालेल्या विश्वरूपदर्शनाने तिचा संपूर्ण नाश होऊन नामरूपासह सर्वत्र एका सच्चिदानंदाचाच त्याला अनुभव येत होता. अर्थात विश्वरूप म्हणजे ज्ञानदृष्टीने दिसणारे मायारहित स्वरूप होय, असे माउलीचे मत असल्याचे, या ओवीवरून स्पष्ट होते.
एकसरें ऐश्वर्यतेजें पाहलें। तया चमत्काराचें एकार्णव जाहालें।
चित्त समाजीं बुडोनि ठेलें। विस्मयाचिया॥ १८६॥
अर्थ—एकसारखे जिकडे तिकडे ऐश्वर्यतेजच प्रकाशमान झालेले दिसू लागले. तो, आश्चर्याचा सर्वत्र समुद्रच पसरलेला आहे, असे पाहू लागला आणि त्याचे चित्त त्या आश्चर्याच्या समुदायात बुडून गेले.॥ १८६॥
गूढार्थदीपिका—चित्त समाजीं बुडोनि ठेलें। विस्मयाचिया—हाच अर्जुनाच्या ठिकाणी प्रगट झालेला अद्भुतरस होय. ज्ञानदृष्टीपूर्वी, अविद्याभ्रमामुळे सत्य मानलेल्या मर्यादित व अनेकवस्तुधर्मयुक्त अशा जगताच्या प्रत्ययाने, जगताला अधिष्ठानभूत असलेले अमर्याद ऐश्वर्यसंपन्न असे भगवंताचे स्वरूप झाकले गेले होते. ज्ञानदृष्टीने तो अविद्याभ्रम नाहीसा झाल्याबरोबर, अनेक वस्तूंच्या व धर्माच्या देश, काल, वस्तू ह्या तिन्ही मर्यादा नाहीशा होऊन, ते स्वरूप, भगवंताच्या सर्व अमर्याद ऐश्वर्यरूपानेच दिसू लागले. ते पाहून अर्जुनाच्या चित्तात अद्भुतरस प्रगट झाला.
जैसा आब्रह्म पूर्णोदकीं। पोहे मार्कंडेय एकाकी।
तैसा विश्वरूपकौतुकीं। पार्थ लोळे॥ १८७॥
म्हणे केवढें गगन एथ होतें। तें कवणें नेलें पां केउतें।
तीं चराचरें महाभूतें। काय जाहालीं॥ १८८॥
अर्थ—ब्रह्मलोकापर्यंत संपूर्ण ब्रह्मांड जलमय झाले असता, ज्याप्रमाणे एकटे मार्कण्डेय ऋषीच त्या जलात पोहत असतात, त्याप्रमाणे विश्वरूपाच्या दर्शनाने झालेल्या विस्मयसमुद्रावर अर्जुनही लोळू लागला.॥ १८७॥ अर्जुन म्हणतो, (मी विश्वरूप पाहण्यापूर्वी) येथे केवढे मोठे आकाश होते, ते आता कोणी कोठे नेले समजत नाही आणि त्या आकाशात दिसणारी ती भूतसृष्टीही काय झाली, कोणाला माहीत?॥ १८८॥
दिशांचे ठावही हारपले। अधोर्ध्व काय नेणों जाहालें।
चेईलिया स्वप्न तैसे गेले। लोकाकार॥ १८९॥
नाना सूर्यतेजप्रतापें। सचंद्र तारांगण जैसें लोपे।
तैसी गिळिली विश्वरूपें। प्रपंचरचना॥ १९०॥
अर्थ—दिशांचा ठावठिकाणा राहिला नाही. खाली-वर ह्या दिशाही काय झाल्या, समजत नाही? ज्याप्रमाणे जागे झाल्याबरोबर संपूर्ण स्वप्न मावळते, तसा संपूर्ण लोकालोकांचा प्रत्यय नाहीसा झाला॥ १८९॥ किंवा सूर्य उगवल्याबरोबर, त्याच्या प्रखर तेजाने, ज्याप्रमाणे चंद्रासह सर्व नक्षत्रे त्याच्यात लोपून जातात, त्याप्रमाणे विश्वरूपदर्शनाने सर्व प्रपंचभाव नाहीसा झाला॥ १९०॥
गूढार्थदीपिका—तैसी गिळिली विश्वरूपें। प्रपंचरचना—प्रपंचरचना म्हणजे जडविनाशी अशा नानावस्तूंचे स्वतंत्र अस्तित्व व वस्तुत्व होय.
विश्वरूप म्हणजे अविनाशी, अस्फुट व निरवयव अशा एका अद्वैत परब्रह्मवस्तूचेच नानारूपाने नटणे होय. प्रत्येक नामरूपाचे परब्रह्माहून स्वतंत्र अस्तित्व व वस्तुत्व मानून, ती सर्व नामरूपे एकत्र मिळून, ही एक सत्य पण जडविनाशी जगद्वस्तू आहे अशी अज्ञानदशेत भ्रांतबुद्धी उत्पन्न झालेली असते. ज्ञानदशा प्राप्त झाल्यानंतर, जगताविषयीची ती सत्यत्वबुद्धी नाहीशी होते. त्या सत्यत्वबुद्धीबरोबरच वस्तुत्वबुद्धीही नाहीशी होते; पण नामरूपाची प्रतीती मात्र नाहीशी होत नाही, असा विद्यारण्यांनी “निवृत्त एव यस्मात्ते तत्सत्यत्वमतिर्गता। ईदृङ् निवृत्तिरेवात्र बोधजा नत्वभासनम्”॥ ४६॥ (पं. द. प्र. १३) या श्लोकांत ज्ञान्याचा अनुभव सांगितला आहे.
अर्जुनाला प्राप्त झालेल्या ज्ञानदृष्टीमुळे त्याच्या ठिकाणी, पूर्वी असलेली जगताविषयीची सत्यत्वबुद्धी व वस्तुत्वबुद्धी सपशेल नाहीशी झाली; पण नामरूपाची प्रतीती नाहीशी झाली नाही. त्या संपूर्ण नामरूपाने एक परमात्माच नटला आहे, असे त्याला दिसू लागले.
नामरूपामुळेच सच्चिदानंद परब्रह्माहून स्वतंत्र अशा जडविनाशी जगद्वस्तूचा भ्रम झाला व ब्रह्मवस्तूचा विसर पडला; म्हणून वेदांतात नामरूपे ही माया आहे असे अज्ञानाच्या दृष्टीने म्हटले असले, तरी ज्ञानाने अविद्याभ्रमाचा निरास झाल्यावरही नामरूपाची प्रतीती येणे बंद पडत नाही. त्यामुळे नामरूपे ही परमेश्वराची स्वाभाविक शक्ती आहे, असे मानावे लागते.
या ओव्यांतून जे विश्वरूपदर्शनाचे वर्णन आले आहे, त्यावरून आमच्याच मताला पुष्टी मिळते. पुन:, पंचदशीच्या वरील श्लोकावर जी रामकृष्णटीका आहे, तीही आमच्या मताला पुष्टी देणारी आहे.
टीकाकार म्हणतात, निरुपाधिकभ्रम व सोपाधिकभ्रम असा दोन प्रकारचा भ्रम आहे.
अधिष्ठानज्ञान झाल्याबरोबर, ज्या भ्रमात भासलेल्या वस्तूची नामरूपासह निवृत्ती होते, त्याला निरुपाधिक भ्रम म्हणतात आणि अधिष्ठानाचे ज्ञान झाल्यावर, ज्या भ्रमात भासलेल्या वस्तूविषयीची नुसती सत्यत्वबुद्धीच नाहीशी होते, नामरूप नाहीसे होत नाही, त्याला सोपाधिक भ्रम म्हणतात.
रज्जूचे ज्ञान झाल्यावर, नामरूपासह सर्पाची निवृत्ती होते. म्हणून रज्जुसर्प हा निरुपाधिक भ्रम आहे आणि अधिष्ठानरूप ब्रह्माचे ज्ञान होऊन, जगताविषयीची सत्यत्वबुद्धी नाहीशी होते, पण नामरूपाची प्रतीती नाहीशी होत नाही, म्हणून जगद्रूप सोपाधिक भ्रम होय.
या टीकेचा विचार केला असता हे स्पष्ट होते की, ज्याप्रमाणे दोरीवर भ्रमाने भासलेल्या सर्पाची नामरूपे त्याची (सर्पाची) असतात, म्हणूनच अधिष्ठानज्ञानाने त्याची नामरूपासह निवृत्ती होते आणि जगद्वस्तूच्या ठिकाणी भासणारी नामरूपे तिची (जगद्वस्तूची) नसतात. उलट ती, जगत-अधिष्ठानभूत असलेल्या परब्रह्माची असतात आणि ती परब्रह्माच्या ठिकाणी विवर्तरूप असून, भिन्न इव स्फुरत असल्यामुळे उपाधिभूत होऊन, जगद्भ्रम उत्पन्न करतात. या भ्रमालाच अविद्या किंवा त्रिगुणात्मक माया म्हणतात, ही जीवाच्या ठिकाणी अनादी आहे. अशा रितीने नामरूपानेच त्रिगुणात्मक मायेचा भ्रम होत असल्यामुळे, ही नामरूपे परमेश्वराची त्रिगुणात्मक मायाशक्ती किंवा प्रकृती होय, असे आचार्यांनी म्हटले आहे. (ब्र. सू. २-१-१४)
अन्यथाभानहेतुत्वादियं मायेति कीर्तिता॥ १८॥
आत्मतत्त्वतिरस्कारात्तम इत्युच्यते बुधै:।
विद्यानाश्यत्वतोऽविद्या मोहस्तत्कारणत्वत:॥ १९॥
सद्वैलक्षण्यदृष्टॺेयमसदित्युदिता बुधै:।
कार्यनिष्पत्तिहेतुत्वात्कारणं प्रोच्यते बुधै:॥ २०॥
कार्यवद्वॺक्तताभावादव्यक्तमिति गीयते।
(सूतसंहिता-शिवमाहात्म्यखंडअ. ८)
मुळात परमेश्वराची शक्ती नामरूपात्मक असून अज्ञान्याला ती भलतेच भासविते, म्हणून त्या नामरूपाला माया हे नाव दिले गेले. नामरूपे ही परब्रह्माला झाकून टाकतात म्हणून त्यांना तम म्हणतात. ज्ञानविचाराने त्यांच्या पृथक अस्तित्वाचा व वस्तुत्वाचा नि:शेष नाश होतो, म्हणून त्यांना अविद्या असे म्हणतात. नामरूपे हीच जडविनाशी व नानावस्तुरूप अशा जगताचा भ्रम होण्याला कारण असल्यामुळे त्यांना मोह म्हणतात. ती सत् म्हणजे नित्य किंवा अखंड या लक्षणाहून विलक्षण असल्यामुळे त्यांना असत् किंवा अनिर्वचनीय म्हणतात. ती कार्यनिष्पत्तीला निमित्त असल्यामुळे, त्यांना कारण म्हणतात आणि प्रथम ती परब्रह्माशी अत्यंत एकरूप राहत असल्यामुळे व्यक्त नसतात, म्हणून त्यांना अव्यक्त असेही म्हणतात.
नामरूपे ही अविद्येचे विक्षेपरूप कार्य आहे, असे कदाचित कोणी म्हणतील; पण वेदांतात नामरूपाला विक्षेप म्हटले नसून नामरूपे ही सच्चिदानंद परब्रह्माहून निराळी एक जडविनाशी सत्य वस्तू आहे असे वाटणे, याला विक्षेप म्हटले आहे.
असो. भगवंतांनी दाखविलेल्या या विश्वरूपदर्शनात दोन प्रकारचा प्रत्यय दिसतो. येथे “गिळिली विश्वरूपें। प्रपंचरचना” या चरणाने सांगितलेल्या पहिल्या प्रत्ययात, संपूर्ण नामरूपासह एका सच्चिदानंदाशिवाय, जगताचा सत्य किंवा मिथ्या, असा दुसरा कोणताच प्रत्यय दिसून येत नाही आणि हा विश्वरूपाचा प्रत्यय, परब्रह्मावरच विवर्तरूप भासत असल्यामुळे, त्याला परब्रह्माची सत्ता असते; म्हणून तो परब्रह्मरूप व सत्य आहे. सर्वच “नामरूपादि सदात्मनैव विकारजातम् सत्यम्” (छां. उ. ६-३-२ शां. भा.) असे आचार्य म्हणत असून, श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “म्हणोनि विश्वपण जावें। मग तैं मातें घेयावें। तैसा नव्हें आघवें। सकटचि मी” (ज्ञा. अ. १४-३८१) “भलतैसा फांके। परी येकपणा न मुके। नाना संकोचे तरी असके। हाचि आथि॥ २५७॥ सिंधूची सींव न मोडे। पाणीपणा सळु न पडे। जरी मोडूत गाडे। तरंगांचे॥ २६१॥” (अमृ. प्र. ७) इत्यादी ओव्यांतून हाच सिद्धांत मांडला आहे. हा विश्वरूपाचा प्रत्यय भगवान भक्तालाच देतो.
अर्जुनाला आलेला विश्वरूपाचा दुसरा प्रत्यय पुढे ओवी २४२ नंतर सांगितला आहे.
तेव्हां मनासी मनपण न स्फुरे। बुद्धि आपणपें न सांवरे।
इंद्रियांचे रश्मी माघारे। हृदयवरी भरले॥ १९१॥
तेथ ताटस्थ्या ताटस्थ्य पडिलें। टकासी टक लागलें।
जैसें मोहनास्त्र घातलें। विचारजातां॥ १९२॥
तैसा विस्मित पाहे कोडें। तंव पुढां होतें चतुर्भुज रूपडें।
तेंचि नानारूप चहूंकडे। मांडोनि ठेलें॥ १९३॥
अर्थ—(अशी विश्वरूपाने सर्व प्रपंचरचना गिळलेली पाहून) अर्जुनाच्या मनाचे मनपण स्फुरत नव्हते- म्हणजे मनाचा बाह्यविषयांविषयी होणारा संकल्पविकल्पात्मक व्यापार बंद पडला. बुद्धी निश्चयाचा व्यापार करीनाशी झाली व इंद्रियांच्या प्रवृत्ती माघाऱ्या होऊन हृदयाच्या ठिकाणी एकवटल्या.॥ १९१॥ जणू काय मोहनास्त्र घालून संपूर्ण विचार बंद पडावे, त्याप्रमाणे ताटस्थ्यही तटस्थ राहिले-म्हणजे साक्षित्वही आठवेनासे झाले. एकसारखे टक लावून विश्वरूपाकडे पाहणे हेही तो विसरला.॥ १९२॥ असा आश्चर्यचकित होऊन कौतुकाने तो पाहू लागला, तेव्हा त्याला असे दिसले की, आपल्यासमोर भगवान श्रीकृष्णाची जी चतुर्भुज मूर्ती होती, तीच सर्वत्र अनेक नामरूपात्मक झाली.॥ १९३॥
गूढार्थदीपिका—मागील ओवी १८० व ही ओवी १९३ या दोहींचा विचार केला, तर चतुर्भुज श्रीकृष्णस्वरूपाचे व विश्वरूपाचे पूर्ण ऐक्य असते, हेच दिसून येते.
जैसे वर्षाकाळींचे मेघौडे। कां महाप्रळयींचें तेज वाढे।
तैसें आपणावीण कवणीकडे। नेदीचि उरों॥ १९४॥
प्रथम स्वरूपसमाधान। पावोनि ठेला अर्जुन।
सवेंचि उघडिले लोचन। तंव विश्वरूप देखे॥ १९५॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे वर्षाऋतूत जिकडे तिकडे मेघच दिसतात किंवा प्रलयात वाढलेले तेज जिकडे तिकडे दिसते, त्याप्रमाणे भगवंतांनी आपल्यावाचून कोठेच काही उरू दिले नाही-सर्वत्र नामरूपाने एक परमात्मा श्रीकृष्णच अनुभवाला येत होता, असा अर्थ.॥ १९४॥ प्रथम अर्जुन आपल्या सच्चिदानंद आत्मस्वरूपाच्या प्राप्तीने पूर्ण समाधान पावला व मग लगेच डोळे उघडून पाहतो, तो त्याला विश्वरूप दिसू लागले.॥ १९५॥
गूढार्थदीपिका-प्रथम स्वरूपसमाधान। पावोनि ठेला अर्जुन—या ओवीत अर्जुनाला विश्वरूप कसे दिसले हे स्पष्ट केले आहे. भगवंतांनी अर्जुनाला प्रथम स्वरूपप्राप्ती करून दिली-म्हणजे ‘मी-मी’ म्हणून स्फुरणाऱ्या वृत्तीचा आधारभूत जो सच्चिदानंद आत्मा, तोच अर्जुनाचे मूळस्वरूप असल्यामुळे त्या स्वरूपाच्या ठिकाणी त्याची ‘मी’ म्हणून स्फुरणारी बुद्धिवृत्ती स्थिर केली. आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर झाल्यामुळे, त्याच्या बुद्धीला आत्मैक्यस्वरूपसमाधी प्राप्त झाली. यालाच व्यतिरेकाने येणारा आत्मानुभव म्हणतात. “सर्वदु:खविनिर्मुक्तैकचैतन्यात्मकोऽहमित्येष आत्मानुभव:” संपूर्ण त्रिविध दु:खापासून मुक्त असलेला मी, केवळ चित्स्वरूप आहे, असा हा अनुभव आहे, असे आचार्यांनी म्हटले आहे.
सवेंचि उघडिले लोचन। तंव विश्वरूप देखे—असे झाल्यानंतर अर्जुनाने जेव्हा डोळे उघडून बाहेर पाहिले, तेव्हा त्याला विश्वरूपाचा अनुभव आला-म्हणजे सर्व संसारवस्तूंचे अस्तित्व नाहीसे होऊन, त्या जागी सर्व नामरूपाने एक परमात्माच नटला आहे, असा अनुभव आला. यालाच अन्वयरूप अनुभव म्हणतात. हाच अनुभव “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” या श्रुतीत सांगितला असून आचार्यांनीही आपल्या ग्रंथातून “तरंगफेनभ्रमबुद्बुदादि सर्वस्वरूपेण जलं यथा तथा। चिदेव देहाद्यहमंतमेतत्सर्वं चिदेवैकरसं विशुद्धम्॥ ३९२॥” (वि. चू.) “यथैव मृन्मय: कुंभस्तद्वद्देहोऽपि चिन्मय:” (अपरोक्षानुभूति) इत्यादी श्लोकांनी असेच सांगितले आहे.
पहिला अनुभव आल्याशिवाय दुसरा अनुभव येत नसतो, हे “प्रथम” व “सवेंचि” या दोन शब्दांवरून स्पष्ट होते.
इंहींचि दोहीं डोळां। पाहावें विश्वरूपा सकळा।
तो श्रीकृष्णें सोहळा। पुरविला ऐसा॥ १९६॥
अर्थ—याच दोन्ही डोळॺांनी मी संपूर्ण विश्वरूप पाहवे, अशी जी अर्जुनाची इच्छा होती, ती भगवान श्रीकृष्णांनी, पुढे सांगितल्याप्रमाणे पूर्ण केली.॥ १९६॥
(श्लोक-१०)
अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्।
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥ १०॥
अर्थ—त्या विश्वरूपाच्या ठिकाणी अनेक तोंडे होती, अनेक प्रकारचे अद्भुत दर्शन होत होते, अनेक प्रकारचे दिव्य अलंकार होते व जे विश्वरूप अनेक प्रकारच्या दिव्य आयुधांनी उद्युक्त दिसत होते.॥ १०॥
मग तेथ सैंघ देखे वदनें। जैसीं रमानायकाचीं राजभुवनें।
नाना प्रगटलीं निधानें। लावण्यश्रियेचीं॥ १९७॥
कीं आनंदाचीं वनें सासिन्नलीं। जैसी सौंदर्या राणीव जोडली।
तैसीं मनोहरें देखिलीं। हरीचीं वक्त्रें तेणें॥ १९८॥
तयांहीमाजि एकैकें। सावियाचि भयानकें।
काळरात्रीचीं कटकें। उठावलीं जैसीं॥ १९९॥
कीं मृत्यूसीचि मुखें जाहालीं। हो कां जे भयाचीं दुर्गें पन्नासिलीं।
कीं महाकुंडें उघडलीं। प्रळयानळाचीं॥ २००॥
तैसीं अद्भुतें भयासुरें। तेथ वदनें देखिलीं वीरें।
आणिकें असाधारणें साळंकारें। सौम्यें बहुतें॥ २०१॥
पैं ज्ञानदृष्टीचेनि अवलोकें। परि वदनांचा शेवट न टके।
मग लोचन ते कवतिकें। लागला पाहों॥ २०२॥
अर्थ—वैकुंठासारखे किंवा सौंदर्यलक्ष्मीचे ठेवेच पसरल्याप्रमाणे भगवंताची तोंडे जिकडे तिकडे दिसत होती.॥ १९७॥ किंवा आनंदाची वनेच भरास आली अथवा संपूर्ण सौंदर्याचे राज्य दिसावे-म्हणजे नि:सीम सौंदर्यवान-अशी ती, भगवान विश्वरूपाची अत्यंत मनोहर मुखे अर्जुनाने पाहिली.॥ १९८॥ तेथेच पुन: काही मुखे काळरात्रीच्या सैन्याने उठाव केल्याप्रमाणे खरोखर अत्यंत भयानक अशी होती,॥ १९९॥ किंवा मृत्यूलाच मुखे प्राप्त झाली किंवा भयंकर भीतीचे किल्लेच पसरलेले आहेत किंवा प्रलयकाळाच्या अग्नीची कुंडे उघडी केली जावी,॥ २००॥ त्याप्रमाणे भगवंताची अत्यंत भ्यासुर मुखे अर्जुनाने पाहिली. तेथेच आणखी काही अप्रतिम अलंकारांनी अलंकृत केलेली व सौम्य अशी पुष्कळशी तोंडे पाहिली.॥ २०१॥ परंतु (अर्जुन) ज्ञानदृष्टीने पाहत होता, तरी त्या मुखांचा शेवट किंवा अंत त्याला लागत नव्हता. मग भगवंताचे डोळे कोणीकडे आहेत, हे तो कौतुकाने पाहू लागला.॥ २०२॥
गूढार्थदीपिका—अर्जुन ज्ञानदृष्टीने पाहत होता, तरी तोंडाचा अंत त्याला लागला नाही, या माउलींच्या वचनावरून विश्वरूप हा अमर्याद अशा सच्चिदानंद परब्रह्माचाच, नामरूपात्मक आविष्कार असल्यामुळे, परब्रह्माप्रमाणेच त्याचा व त्याच्या एका एका अवयवाचा देखील शेवट दिसत नव्हता, हे साहजिक आहे.
तंव नानावर्णें कमळवनें। विकासिलीं तैसें अर्जुनें।
नेत्र देखिले पालिंगनें। आदित्यांचीं॥ २०३॥
तेथेंचि कृष्णमेघांचिया दाटी-। माजी कल्पांत विजूंचिया फुटी।
तैसिया वन्हिपिंगळा दिठी। भ्रूभंगातळीं॥ २०४॥
हें एकैक आश्चर्य पाहतां। तिये एकेचि रूपीं पांडुसुता।
दर्शनाची अनेकता। प्रतिफळली॥ २०५॥
मग म्हणे चरण ते कवणेकडे। केउते मुकुट कें दोर्दंडें।
ऐसी वाढविताहे कोडें। चाड देखावयाची॥ २०६॥
तेथ भाग्यनिधि पार्था। कां विफलत्व होईल मनोरथा।
काय पिनाकपाणीचिया भातां। वायकांडीं आहाती॥ २०७॥
ना तरी चतुराननाचिये वाचे। काय आहाती लटिकिया अक्षरांचे सांचे।
म्हणोनियां साद्यंतपण अपाराचें। देखिलें तेणें॥ २०८॥
जयाची सोय वेदां नाकळे। तयाचे सकळावयव एकाचि वेळे।
अर्जुनाचे दोन्ही डोळे। भोगिते जाहाले॥ २०९॥
चरणौनी मुकुटवरी। देखत विश्वरूपाची थोरी।
जे नाना रत्न अळंकारीं। मिरवत असे॥ २१०॥
परब्रह्म आपुलेनि आंगें। ल्यावया जाहाला आपणचि अनेगें।
तियें लेणीं मी सांगें। काइसयासारिखीं॥ २११॥
अर्थ—तेव्हा अनेक रंगाच्या कमळाची वने प्रफुल्लित झालेली दिसावी व सूर्यांच्या रांगा लागाव्या, त्याप्रमाणे अर्जुनाने देवांच्या डोळॺांच्या रांगा पाहिल्या.॥ २०३॥ तेथेच, ज्याप्रमाणे प्रलयकाली पाण्याने भरलेल्या काळॺा मेघांच्या गर्दीत विजा चमकाव्या, त्याप्रमाणे भुवयाखाली भगवंताची अग्नीसारखी पिंगट दृष्टी अर्जुन पाहू लागला.॥ २०४॥ असे एक एक आश्चर्य पाहता पाहता, एका विश्वरूपाच्या ठिकाणीच अर्जुनाला अनेक प्रकारचे दर्शन होऊ लागले.॥ २०५॥ मग अर्जुन म्हणतो, देवाचे चरण कोठे आहेत? देवाचा मुकुट कोठे आहे व बाहू कोठे आहेत? अशाप्रमाणे भगवंताचे निरनिराळे अवयव पाहण्याची, अर्जुन इच्छा वाढवू लागला.॥ २०६॥ संपूर्ण भाग्याचा साठा अशा अर्जुनाचे मनोरथ कसे व्यर्थ जातील? पिनाक धनुष्य धारण करणाऱ्या शंकराच्या भात्यात निष्फळ होणारे बाण राहतील काय?॥ २०७॥ किंवा ब्रह्मदेवाच्या वाणीत अर्थहीन अक्षरांचे साचे राहू शकतात काय? म्हणूनच त्या भाग्यवान अर्जुनाने अपार अशा विश्वरूपालाही संपूर्ण पाहिले.॥ २०८॥ ज्या विश्वरूपाची स्थिती वेदांनाही अगम्य आहे, त्या विश्वरूपाचे सर्व अवयव अर्जुन दोन्ही डोळॺांनी एकदमच पाहू लागला.॥ २०९॥ नाना प्रकारच्या रत्नालंकारांनी सुशोभित झालेले विश्वरूपाचे वैभव, अर्जुन पायापासून मस्तकापर्यंत पाहू लागला.॥ २१०॥ परमात्मा आपल्या अनेक अंगावर घालण्याकरिता आपणच अनेक अलंकाररूप झाला होता. ते अलंकार कशासारखे होते, ते मी सांगतो.॥ २११॥
जिये प्रभेचिये झळाळा। उजाळू चंद्रादित्यमंडळां।
जे महातेजाचा जिव्हाळा। जेणें विश्व प्रगटे॥ २१२॥
तो दिव्यतेजशृंगार। कोणाचिये मतीसी होय गोचर।
देव आपणपेंचि लेईले ऐसें वीर। देखत असे॥ २१३॥
मग तेथेंचि ज्ञानाचिया डोळां। पहात करपल्लवां जंव सरळां।
तंव तोडित कल्पांतींचिया ज्वाळा। तैसीं शस्त्रें झळकत देखे॥ २१४॥
आपण आंग आपण अळंकार। आपण हात आपण हातियार।
आपण जीव आपण शरीर। देखे चराचर कोंदलें देवें॥ २१५॥
अर्थ—ज्याच्या प्रभेच्या कांतीने चंद्रमंडळ व सूर्यमंडळ यांना तेज प्राप्त झाले आहे आणि जे महातेजाचाही जिव्हाळा असून, ज्यामुळे हे विश्व म्हणजे हा नामरूपाचा पसारा प्रगट होतो,॥ २१२॥ त्या दिव्यतेजरूप शृंगाराचे कोणाच्या बुद्धीला आकलन होऊ शकेल? देवाने आपणच अलंकाररूप होऊन, आपणच ते अलंकार घातले आहेत, असे वीर अर्जुन पाहत होता.॥ २१३॥ पुन: तेथेच अर्जुन ज्ञानदृष्टीने, सरळ अशा हाताकडे पाहत असता, त्या हाताच्या ठिकाणी कल्पांतीच्या अग्नीच्या ज्वाळा तोडणारी तेजस्वी शस्त्रे झळकत असलेली तो पाहू लागला.॥ २१४॥ भगवान आपणच अंग व आपणच अलंकार झाले. आपणच हात असून, आपणच हातातील हत्यारही झाले. आपणच जीव असून, आपणच शरीर झाले. अशी संपूर्ण चराचरसृष्टी देवानेच व्यापली आहे, असे तो अर्जुन पाहू लागला.॥ २१५॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे प्रकाश व अंधकार परस्परविरोध-म्हणजे परस्परांचे नाशक-असल्यामुळे एके ठिकाणी राहू शकत नाहीत, त्याप्रमाणे सच्चिदानंदधर्म व जडविनाशीधर्म परस्परविरोधी असल्यामुळे, ते एके ठिकाणी राहू शकत नाहीत; म्हणून सच्चिदानंद परब्रह्माच्या ठिकाणी अनध्यस्तविवर्तरूपाने किंवा पूर्णब्रह्मस्वरूपाने स्फुरणारे विश्वरूप, त्याचे शरीर, अवयव, त्यावरील अलंकार, अवयवांचे ठिकाणी असणारी आयुधे, हे सर्व परमात्मा आपणच नटला आहे, असे अर्जुन पाहू लागला, हेच या ओवीतून माउलींनी प्रतिपादिले आहे-म्हणजे विश्वरूपाच्या ठिकाणी अर्जुनाला संपूर्ण सच्चिदानंदाचाच प्रत्यय होता; कोठेही जडविनाशी असा प्रत्यय नव्हता, असे माउलींचे म्हणणे आहे.
जयाचिया किरणांचे निखरेपणें। नक्षत्रांचे होत फुटाणे।
तेजें खिरडला वह्नि म्हणे। समुद्रीं रिघों॥ २१६॥
मग काळकूटकल्लोळीं कवळिलें। नाना महाविजूंचें दांग उमटलें।
तैसे अपार कर देखिले। उद्यतायुधीं॥ २१७॥
अर्थ—ज्या शस्त्रांच्या तेजस्वी किरणांच्या प्रखरतेमुळे नक्षत्रांचे देखील फुटाणे फुटत होते आणि ज्या तेजाने संतप्त झालेला अग्नीदेखील, दाह शमविण्याकरिता समुद्रात शिरण्याची इच्छा करीत होता.॥ २१६॥ मग जणू काय समुद्राच्या लाटांनी संपूर्ण काळकूट विषच भरून घ्यावे किंवा प्रलयसमयीच्या विजांचे समुदाय प्रगट व्हावेत, त्याप्रमाणे नानाप्रकारची आयुधे धारण केलेले भगवंतांचे अनंत हात अर्जुन पाहू लागला.॥ २१७॥
(श्लोक-११)
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्।
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम्॥ ११॥
अर्थ—त्या विश्वरूप भगवंताने दिव्य माळा व दिव्य वस्त्र धारण केले आहे, दिव्य गंधाची उटी लावली आहे, त्याला सर्वत्र मुखे आहेत व ते सर्व आश्चर्यमय आहे, असे अर्जुनाने पाहिले.॥ ११॥
कीं भेणें तेथूनि काढिली दिठी। मग कंठ मुगुट पाहतसे किरीटी।
तंव सुरतरूची सृष्टी। जयांपासोनि का जाहाली॥ २१८॥
जियें महासिद्धींचीं मूळपीठें। शिणली कमळा जेथ वावटे।
तैसीं कुसुमें अतिचोखटें। तुरंबिलीं देखिलीं॥ २१९॥
मुकुटावरी स्तबक। ठायीं ठायीं पूजाबंध अनेक।
कंठीं रुळताती अलौकिक। माळादंड॥ २२०॥
स्वर्गें सूर्यतेज वेढिलें। जैसें पंधरेनें मेरूतें मढिलें।
तैसें नितंबावरी गाढिलें। पीतांबर झळके॥ २२१॥
श्रीमहादेव कापुरें उटिला। कां कैलास पारदें डवरिला।
नाना क्षीरोदकें पांघरविला। क्षीरार्णव जैसा॥ २२२॥
जैसी चंद्रमयाची घडी उपलविली। मग गगनाकरवीं बुंथी घेवविली।
तैसी चंदनपिंजरी देखिली। सर्वांगीं तेणें॥ २२३॥
जेणें स्वप्रकाशा कांती चढे। ब्रह्मानंदाचा निदाघ मोडे।
जयाचेनि सौरभ्यें जीवित जोडे। वेदवतीये॥ २२४॥
अर्थ—अर्जुनाने भीतीने आपली दृष्टी तेथून काढली व भगवंताच्या कंठाकडे व मुकुटाकडे अर्जुन पाहू लागला, तेव्हा इंद्राच्या नंदनवनातील सर्व पुष्पवृक्षांची ज्यापासून उत्पत्ती झाली असे म्हणता येईल,॥ २१८॥ ज्याच्यापासून महासिद्धी प्राप्त होतात व लक्ष्मीलाही आपला शीण भागविण्याकरिता विश्रांती घेता येईल, अशी सुंदर व सुगंधित फुले, ज्याच्या कंठातील माळांत व मुकुटाच्या ठिकाणी खोवलेली दिसत होती.॥ २१९॥ मुकुटावर फुलांचे गुच्छ खोवले आहेत, ठिकठिकाणी अनेक प्रकारच्या पूजा बांधल्या आहेत, गळॺात अनेक दिव्य फुलांचे हार रुळताना दिसत आहेत.॥ २२०॥ जणू स्वर्गाने सूर्याचे तेज वेढल्याप्रमाणे किंवा सोन्याने मेरु पर्वताला मढविल्याप्रमाणे भगवंताच्या कमरेभोवती घट्ट नेसलेला पिवळा पीतांबर झळकत होता.॥ २२१॥ धवलवर्ण महादेवाला कापराची उटी लावावी किंवा कैलास पर्वताला पाऱ्याचा लेप लावावा अथवा क्षीरसमुद्राला दुग्धरूपी उदकाचेच पांघरूण घालावे,॥ २२२॥ किंवा ज्याप्रमाणे चंद्राची घडी उकलून त्याचे पांघरूण आकाशाकडून घेववावे, त्याप्रमाणे विश्वरूपाच्या सर्वांगावर शुभ्र चंदनाची उटी लावलेली पाहिली.॥ २२३॥ ज्या दिव्य सुगंधयुक्त चंदनाच्या उटीने सच्चिदानंदरूप भगवंताच्या स्वप्रकाशरूप चिन्मय देहालाही विशेष कांती प्राप्त होऊन शोभा येते व ब्रह्मानंदाचाच विग्रह अशा भगवंताचा ग्रीष्म ऋतूतील तापही नाहीसा होतो व ज्याच्या दिव्य सुगंधामुळे चित्तवेधक गुणालाही आयुष्य लाभते,॥ २२४॥
गूढार्थदीपिका-स्वप्रकाशा—चैतन्य हे स्वयंप्रकाश असल्यामुळे, स्वप्रकाश हा शब्द चैतन्याला लावला जातो आणि भगवान श्रीकृष्णाचा देह “श्रीकृष्णदेहो चैतन्यघन” (ए. भा. अ. २-२८) चिन्मय असे नाथांनी जे म्हटले आहे, त्याला अनुसरून “स्वप्रकाश” म्हणजे “भगवंताच्या चिन्मय देहाला” असा अर्थ होतो.
ब्रह्मानंदाचा—“आनंदपदीं जया म्हणती हरी” (ए. हरि.) “आनंदविग्रही श्रीकृष्ण” (ए. भा. अ. २१-५२१) इत्यादी वचनांतून नाथांनी भगवान श्रीकृष्णाचा देह ब्रह्मानंदाचा विग्रह आहे, असे जे म्हटले आहे, त्याला अनुसरून “ब्रह्मानंद” म्हणजे “ब्रह्मानंदाची मूर्ती” असा अर्थ होतो.
जयाचे निर्लेप अनुलेप करी। जें अनंगही सर्वांगीं धरी।
तया सुगंधाची थोरी। कवण वानी॥ २२५॥
ऐसी एकैक शृंगारशोभा। पाहतां अर्जुन जातसे क्षोभा।
तेवींचि देव बैसला कीं उभा। कीं शयालु हें नेणवे॥ २२६॥
बाहेर दिठी उघडूनि पाहे। तंव आघवें मूर्तिमय देखत आहे।
मग आतां न पाहें म्हणोनि उगा राहे। तरी आंतही तैसेंचि॥ २२७॥
अनावर मुखें समोर देखे। तयाभेणें पाठिमोरा जंव ठाके।
तंव तयाहीकडे श्रीमुखें। कर चरण तैसेचि॥ २२८॥
अहो पाहतां कीर प्रतिभासे। एथ नवलावो काय असे।
परि न पाहतांही दिसे। चोज आईका॥ २२९॥
कैसें अनुग्रहाचें करणें। पार्थाचें पाहणें आणि न पाहणें।
तयाहीसकट नारायणें। व्यापूनि घेतलें॥ २३०॥
अर्थ—अलिप्त परमात्मा, ज्या चंदनाच्या उटीचा आपल्या अंगाला लेप करतो, स्वत: सर्वांगसुंदर असा मदनही आपल्या सर्वांगावर (ज्या उटीला) धारण करतो, त्या चंदनाच्या सुगंधाचे वर्णन कोण करू शकेल?॥ २२५॥ अशा रितीने विश्वरूपाची एक एक सौंदर्यशोभा पाहत असता, अर्जुन अगदी भांबावून गेला. तसेच देव बसले आहेत, उभे आहेत, की निजले आहेत, हे त्याला काहीच कळेना.॥ २२६॥ अर्जुन दृष्टी उघडून बाहेर पाहू लागला, तेव्हा त्याला सर्व मूर्तिमय दिसू लागले आणि आता बाहेर दृष्टी उघडून पाहत नाही, असे म्हणून तो डोळे मिटून स्तब्ध राहिला, तर आतही त्याला तसेच सर्व मूर्तिमय दिसू लागले.॥ २२७॥ दृष्टीसमोर विश्वरूपाची असंख्य विशाल मुखे पाहून, भीतीने अर्जुन विश्वरूपाकडे पाठ करून उभा राहिला असता, तिकडेही त्याला तशीच विश्वरूपाची असंख्य व विशाल मुखे व करचरणादिक दिसू लागले.॥ २२८॥ अहो! दृष्टीने पाहत असताना अर्जुनाला विश्वरूप दिसावे, यात काय आश्चर्य आहे; पण तो पाहत नसताना देखील त्याला विश्वरूप दिसत होते, हे नवल ऐका.॥ २२९॥ भगवंताच्या कृपेचे करणे कसे आहे, पहा! अर्जुनाचे पाहणे व न पाहणे या दोहोलाही भगवंतांनी व्यापून घेतले.॥ २३०॥
गूढार्थदीपिका—जेवढे काही पांचभौतिक जडविनाशी पदार्थ आहेत, ते सर्व देश, काल, वस्तू या तिन्ही मर्यादेने मर्यादित असल्यामुळे ते, ज्ञानाने, आहेत असे कळतात, तेव्हाच ते असतात. जेव्हा त्यांचे ज्ञान होत नाही-म्हणजे ते आहेत असे कळत नाही-तेव्हा ते नसतात; पण परब्रह्म, अद्वैत, एकजिनसी व त्याच्याहून दुसऱ्या वस्तूचे अस्तित्वच मानता येत नाही, इतके व्यापक असल्यामुळे व त्याची ज्ञानदृष्टीही तशीच नित्य अविनाशी असल्यामुळे, ज्याप्रमाणे त्या परब्रह्माचे अस्तित्व व नास्तित्व पाहण्यावर किंवा न पाहण्यावर अवलंबून नसते. त्याप्रमाणेच श्री ज्ञानेश्वर माउलींनी येथील विश्वरूपाचे अस्तित्व व नास्तित्व अर्जुनाच्या पाहण्यावर किंवा न पाहण्यावर अवलंबून नव्हते, असे विधान करून, परमेश्वराचे नामरूपरहित असणारे साकार स्वरूपदेखील, परमेश्वराच्या नामरूपरहित निराकार स्वरूपाप्रमाणेच शुद्ध व नित्य असते, असे दाखविले आहे.
म्हणोनि आश्चर्याच्या पुरीं एकीं। पडिला ठायेंठाव तडीं ठाकी।
तंव चमत्काराचिया आणिकीं। महार्णवीं पडे॥ २३१॥
ऐसा अर्जुन असाधारणें। आपुलिया दर्शनाचेनि विंदाणें।
कवळूनि घेतला तेणें। अनंतरूपें॥ २३२॥
तो विश्वतोमुख स्वभावें। आणि तेंचि दावावयालागीं पांडवें।
प्रार्थिला आतां आघवें। होऊन ठेला॥ २३३॥
आणि दीपें सूर्यें प्रगटे। अथवा निमुटलिया देखावेंचि खुंटे।
तैसी दिठी नव्हे जे वैकुंठें। दिधली आहे॥ २३४॥
म्हणोनि किरीटीसी दोहीं परी। तें देखवेंचि पडताहे अवधारीं।
हें संजय हस्तिनापुरीं। सांगतसे राया॥ २३५॥
म्हणे किंबहुना अवधारिलें। पार्थें विश्वरूप देखिलें।
नाना आभरणीं भरलें। विश्वतोमुख॥ २३६॥
अर्थ—म्हणून एका आश्चर्याच्या पुरात पडलेला अर्जुन, त्या आश्चर्याच्या पुरातून बाहेर पडून थडीला लागतो तोच, तो तेथल्या तेथे दुसऱ्या चमत्काराच्या समुद्रात पडत असे.॥ २३१॥ याप्रमाणे अलौकिक अशी अनंत रूपे धारण करणाऱ्या विश्वरूप परमेश्वराने आपल्या विश्वरूपाच्या दर्शनाची लीला दाखवून, अर्जुनाला संपूर्ण व्यापून टाकले.॥ २३२॥ भगवान श्रीकृष्ण स्वभावत:च सर्वव्यापी व सर्वतोमुख आहे आणि अर्जुनाने तो स्वभावत:च सर्वतोमुख व सर्वव्यापक कसा आहे, हेच पाहण्याची इच्छा करून, तसे विश्वरूप दाखविण्याची भगवंताला प्रार्थना केली व भगवान त्याच्यासमोर तत्काळ विश्वरूप होऊन राहिले.॥ २३३॥ भगवंतांनी विश्वरूप पाहण्याकरिता अर्जुनाला जी दृष्टी दिली, ती दिव्याच्या किंवा सूर्याच्या साहाय्याने पाहू शकणारी किंवा ती मिटली असता पाहणेच होणार नाही, अशी नव्हती.॥ २३४॥ म्हणून अर्जुन, डोळे मिटून व डोळे उघडे ठेवून, अशा दोन्ही प्रकाराने अंधारी म्हणजे दिव्याच्या किंवा सूर्याच्या प्रकाशावाचून विश्वरूप पाहत होता; असे हस्तिनापुरी धृतराष्ट्राला संजय सांगू लागला.॥ २३५॥ संजय म्हणतो, किंबहुना नाना अलंकाराने अलंकृत झालेले व सर्वत्र मुखे असलेले, असे विश्वरूप अर्जुनाने पाहिले, हे आपण ऐकले ना?॥ २३६॥
(श्लोक-१२-१४)
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता।
यदि भा: सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मन:॥ १२॥
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा।
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥ १३॥
तत: स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनंजय:।
प्रणम्य शिरसा देवं कृतांजलिरभाषत॥ १४॥
अर्थ—आकाशात हजारो सूर्य एकदम प्रगट झाले असता जो प्रकाश होईल, त्या प्रकाशाची महात्म्या विश्वरूपाच्या तेजाला काहीशी उपमा देता येईल.॥ १२॥ तेव्हा अर्जुनाने देवांचा देव जो विश्वरूप परमात्मा, त्याच्या शरीरात एका ठिकाणी स्थित असलेले व अनेक प्रकाराने भिन्न असलेले संपूर्ण जगत तेथेच पाहिले.॥ १३॥ त्यामुळे अर्जुन अत्यंत आश्चर्यचकित झाला व त्याच्या शरीरावर सर्व आनंदाचे रोमांच उभे राहिले आणि मस्तक खाली करून त्याने देवाला नमस्कार केला व तो हात जोडून म्हणाला.॥ १४॥
तिये अंगप्रभेचा देवा। नवलावा काईसयाऐसा सांगावा।
कल्पांतीं एकचि मेळावा। द्वादशादित्यांचा होय॥ २३७॥
तैसे ते दिव्यसूर्य सहस्रवरी। जरी उदयजती कां एकेचि अवसरीं।
तऱ्ही तया तेजाची थोरी। उपमूं न ये॥ २३८॥
आघवयाचि विजूंचा मेळावा कीजे। आणि प्रळयाग्नीची सर्व सामग्री आणिजे।
तेवींचि दशकही मेळविजे। महातेजांचा॥ २३९॥
तऱ्ही तिये अंगप्रभेचेनि पाडें। हें तेज कांहीं होईल थोडें।
आणि तयाऐसें कीर चोखडें। त्रिशुद्धी नोहे॥ २४०॥
ऐसें माहात्म्य या श्रीहरीचें सहज। फांकतसे सर्वांगींचे तेज।
तें मुनिकृपा जी मज। दृश्य जाहालें॥ २४१॥
अर्थ—महाराजा धृतराष्ट्रा! विश्वरूपाच्या अंगाचे तेज कशासारखे होते ते सांगू गेल्यास, कल्पांतसमयी बारा आदित्यांचा समुदाय एकत्र होतो,॥ २३७॥ असे ते हजारो दिव्य सूर्य जरी एकाच वेळी उदय पावले, तरी त्यांच्या त्या एकत्रित झालेल्या तेजांच्या थोरवीची देखील विश्वरूपाच्या तेजाला उपमा देता येणार नाही.॥ २३८॥ त्यातच संपूर्ण विजांचा प्रकाश एकत्र करून आणि प्रलयांतील अग्नीची संपूर्ण सामग्री आणून तसेच दहा महातेजेही मिळविली असता॥ २३९॥ ते तेज विश्वरूपाच्या अंगप्रभेशी काही थोडीशी बरोबरी करू शकेल; पण ते तंतोतंत विश्वरूपाच्या तेजासारखे कधीच होणार नाही.॥ २४०॥ असे महात्म्या विश्वरूप श्रीहरीच्या सर्वांगाच्या ठिकाणी असणारे जे साहाजिक तेज होते, ते भगवान व्यासमुनींच्या कृपेने मीही पाहू शकलो.॥ २४१॥
गूढार्थदीपिका-तें मुनिकृपा जी मज। दृश्य जाहालें—भगवान श्रीकृष्णाच्या कृपेने अर्जुनाला विश्वरूपाचे दर्शन झाले व संजयाला श्रीगुरु व्यासांच्या कृपेने त्याच विश्वरूपाचे दर्शन झाले. यावरून श्रीगुरुच्या कृपेनेही विश्वरूपाचे दर्शन होते, असे स्पष्ट दिसते.
आणि तिये विश्वरूपीं एकीकडे। जग आघवें आपुलेनि पवाडें।
जैसें महोदधीमाजि बुडबुडे। सिनाने दिसती॥ २४२॥
अर्थ—आणि महासमुद्राच्या ठिकाणी, जसे निरनिराळे अनेक बुडबुडे दिसतात, तसे त्या विश्वरूपात एका बाजूला संपूर्ण जग आपल्या विस्ताराने भासत होते.॥ २४२॥
गूढार्थदीपिका—येथून आपल्या विश्वरूपाच्या ठिकाणीच जगाचे उत्पत्ती, स्थिती, लय कसे होतात, हे भगवंतांनी अर्जुनाला दाखवावयास सुरुवात केली आहे.
सर्व नामरूपाने एक भगवंत नटला आहे, असे ज्ञान नसलेल्या अज्ञानी जीवांना, सर्व नामरूपाचा पसारा, भ्रमाने जगद्रूप व सत्य भासत असतो; पण भगवंताच्या अद्वैतस्वरूपाचे ज्ञान झाल्यावर मात्र, तो संपूर्ण जगत्पसारा भ्रमजन्य भास आहे, असा अनुभव येतो. हेच माउलींनी पुढील “आकाशीं गंधर्वनगर” इत्यादी ओव्यांतून सांगितले आहे.
मागे ओवी १९० यातील गूढार्थदीपिकेत विश्वरूपाचा जो दुसरा प्रत्यय म्हणून निर्देशिला आहे, तो हाच प्रत्यय होय.
कां आकाशीं गंधर्वनगर। भूतळीं पिपीलिका बांधे घर।
नाना मेरूवरी सपुर। परमाणु जैसे॥ २४३॥
विश्व आवघेंचि तयापरी। तिया देवचक्रवर्तीचिया शरीरीं।
अर्जुन तिये अवसरीं। देखता जाहाला॥ २४४॥
तेथ एक विश्व एक आपण। ऐसें अळुमाळु होतें जें दुजेपण।
तेंही आटोनि गेलें अंत:करण। विरालें सहसा॥ २४५॥
अर्थ—आकाशात गंधर्वनगर दिसावे किंवा जमिनीवर मुंग्यांनी वारुळ उभारावे अथवा मेरु पर्वतावर सूक्ष्म परमाणू पसरले असावेत,॥ २४३॥ त्याप्रमाणे त्यावेळी भगवंताच्या विश्वरूप शरीराच्या ठिकाणी, अर्जुन संपूर्ण जगदाभास पाहता झाला.॥ २४४॥ तेथे जग ही एक वस्तू असून तिला पाहणारा तिच्याहून निराळा मीही एक आहे, असे जे थोडेसे द्वैत सत्य वाटत होते, ते नाहीसे होऊन अंत:करण एकाएकी विरून गेले.॥ २४५॥
आंतु आनंदा चेईरें जाहालें। बाहेरि गात्रांचें बळ हारपोनि गेलें।
आपाद पां गुंतलें। पुलकांचलें॥ २४६॥
वार्षिये प्रथमदशे। वोहळलया शैलांचें सर्वांग जैसें।
विरूढे कोमलांकुरीं तैसे। रोमांच जाहाले॥ २४७॥
शिवतला चंद्रकरीं। सोमकांत द्राव धरी।
तैसिया स्वेदकणिका शरीरीं। दाटलिया॥ २४८॥
माजि सांपडलेनि अलिकुळें। जळावरी कमळकळिका जेविं आंदोळे।
तेविं आंतलिया सुखोर्मीचेनि बळें। बाहेरि कांपे॥ २४९॥
कर्पूरकर्दळीचीं गर्भपुटें। उकलतां कापुराचेनि कोंदाटें।
पुलिका गळती तेविं थेंबुटे। नेत्रौनि पडती॥ २५०॥
उदयलेनि सुधाकरें। जैसा भरलाचि समुद्र भरे।
तैसा वेळोवेळां ऊर्मिभरें। उचंबळत असे॥ २५१॥
ऐसा सात्त्विकांही आठां भावां। परस्परें वर्ततसे हेवा।
तेथ ब्रह्मानंदाची जीवा। राणीव फावली॥ २५२॥
तैसाचि तया सुखानुभवापाठीं। केला द्वैताचा सांभाळ दिठी।
मग उससोनि किरीटी। वास पाहिली॥ २५३॥
तेथ बैसला होता जिया सवा। तियाचिकडे मस्तक खालविला देवा।
मग जोडूनि करसंपुट बरवा। बोलत असे॥ २५४॥
अर्थ—आतील महानंद प्रगट झाला, बाहेर शरीराच्या अवयवांच्या ठिकाणी जे बळ होते, ते नाहीसे झाले व पायापासून मस्तकापर्यंत सर्व शरीरावर रोमांच उभे राहिले.॥ २४६॥ वर्षाऋतूच्या आरंभी, ज्याप्रमाणे पर्वताच्या अंगावरून पावसाचे पाणी वाहून गेल्यानंतर, गवताचे कोवळे अंकुर फुटतात, त्याप्रमाणे अर्जुनाच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले.॥ २४७॥ सोमकांतमण्याशी चंद्राच्या किरणांचा स्पर्श झाला असता, तो सोमकांतमणी जसा पाझरतो, तसे अर्जुनाच्या सर्व शरीरावर घर्मबिंदू दाटून आले.॥ २४८॥ पाण्यावरील कमळाच्या कळीत सापडलेल्या भ्रमराच्या समुदायाने, ज्याप्रमाणे कमळाची कळी हालू लागते, त्याप्रमाणे आत उठणाऱ्या सुखाच्या उमाळॺामुळे बाहेर अर्जुनाचे अंग कापू लागले.॥ २४९॥ कापूर उत्पन्न करणाऱ्या कापूरकेळीत कापूर दाटला असता ज्याप्रमाणे त्या कापुरकेळीची सोपटे उकलली जाऊन, त्यातून कापराचे कण गळू लागतात, त्याप्रमाणे अर्जुनाच्या नेत्रांतून जलबिंदू पडू लागले.॥ २५०॥ पौर्णिमेला पूर्णचंद्राचा उदय झाला असता, ज्याप्रमाणे भरलेल्या समुद्राला भरती येते, त्याप्रमाणे आत वेळोवेळी उठत असलेल्या आनंदाच्या ऊर्मीमुळे अर्जुन वारंवार उचंबळू लागला.॥ २५१॥ याप्रमाणे अर्जुनाच्या ठिकाणी प्रगट झालेल्या अष्टसात्त्विकभावांत परस्पर स्पर्धा होऊ लागली असता, अर्जुनाच्या जिवाला ब्रह्मानंदाचे राज्य प्राप्त झाले.॥ २५२॥ तसेच त्या ब्रह्मसुखानुभवानंतर पुन: देहावर येऊन व द्वैतसृष्टीचा अंगीकार करून, अर्जुनाने एक उसासा टाकला व विश्वरूपाकडे दृष्टी केली.॥ २५३॥ तेथे अर्जुन जिकडे बसला होता, तिकडेच अर्जुनाने आपले मस्तक वाकवून देवाला नमस्कार केला व दोन्ही हात जोडून देवाशी तो प्रेमाने बोलू लागला.॥ २५४॥
(श्लोक-१५)
अर्जुन उवाच
पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान्।
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्॥ १५॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो, देवा! मी तुमच्या या विश्वरूप शरीराच्या ठिकाणी सर्व देव, स्थावर जंगम प्राण्यांचे निरनिराळे समुदाय, कमलासनावर बसलेला ब्रह्मदेव, शंकर, सर्व ऋषी व दिव्य नागादिक पाहत आहे.॥ १५॥
म्हणे जयजयाजी स्वामी। नवल कृपा केली तुम्हीं।
जें हें विश्वरूप कीं आम्ही। प्राकृत देखों॥ २५५॥
परि साचचि भलें केलें गोसाविया। मज परितोष जाहाला साविया।
जी देखिलासि जो इया। सृष्टिसी तूं आश्रय॥ २५६॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो, देवा! तुमचा जयजयकार असो. आपण माझ्यावर विलक्षण कृपा केली, त्यामुळे मी सामान्य पुरुषदेखील तुमचे हे विश्वरूप पाहत आहे.॥ २५५॥ हे स्वामी भगवंता! खरोखरच तू माझ्या इच्छेप्रमाणे केलेस आणि मला त्यामुळे अत्यंत संतोष झाला. या संपूर्ण सृष्टीला तूच आश्रय आहेस, हे मी आज पाहिले.॥ २५६॥
गूढार्थदीपिका—भगवंताच्या विश्वरूपाच्या ठिकाणीच सृष्टीचा भास आहे, हे येथे स्पष्टच सांगितले आहे.
देवा मंदराचेनि अंगलगें। ठायीं ठायीं श्वापदांचीं दांगें।
तैसीं इयें तुझ्या देहीं अनेगें। देखतसें भुवनें॥ २५७॥
अहो आकाशाचिये खोळे। दिसती ग्रहगणांचीं कुळें।
कां महावृक्षीं अविसाळें। पक्षिजातीचीं॥ २५८॥
तयापरी श्रीहरी। तुझिया विश्वात्मकीं इये शरीरीं।
स्वर्ग देखतसे अवधारीं। सुरगणेंसीं॥ २५९॥
प्रभु महाभूतांचें पंचक। येथ देखत आहें अनेक।
आणि भूतग्राम एकेक। भूतसृष्टीचें॥ २६०॥
जी सत्यलोक तुजमाजि आहे। देखिला चतुरानन हा नोहे।
आणि येरीकडे जंव पाहें। तंव कैलासही दिसे॥ २६१॥
श्रीमहादेव भवानियेशीं। तुझ्या दिसतसे एके अंशीं।
आणि तूतेंही गा हृषीकेशी। तुजमाजि देखें॥ २६२॥
पैं कश्यपादि ऋषिकुळें। इयें तुझिया स्वरूपीं सकळें।
देखतसें पाताळें। पन्नगेंसीं॥ २६३॥
किंबहुना त्रैलोक्यपती। तुझिया एकेकाचि अवयवाचिये भिंती।
इयें चतुर्दशभुवनें चित्राकृती। अंकुरलीं जाणों॥ २६४॥
अर्थ—देवा! ज्याप्रमाणे मंदार पर्वताच्या अंगावर श्वापदांचे कळप असावे, त्याप्रमाणे या तुझ्या विश्वरूपाच्या ठिकाणी अनेक भुवने मी पाहत आहे.॥ २५७॥ अहो देवा, आकाशाच्या पोटात ज्याप्रमाणे ग्रहांचे समुदाय दिसावे किंवा एखाद्या मोठॺा वृक्षाच्या ठिकाणी पक्ष्यांची घरटी असावीत,॥ २५८॥ त्याप्रमाणे भगवंता! या तुझ्या विश्वरूप शरीराच्या ठिकाणी सर्व देवसमुदायासह मी स्वर्गलोक पाहत आहे.॥ २५९॥ प्रभो! येथे पंचमहाभूतांचे अनेक समुदाय मी पाहत असून, एक एक सृष्टीचे जारज अंडजादी प्राणिसमुदायही पाहत आहे.॥ २६०॥ भगवंता! तुझ्या ठिकाणीच सत्यलोक आहे. पाहिलेला हा ब्रह्मदेव नव्हे काय! आणि दुसरीकडे जो मी पाहतो, तो तुझ्या ठिकाणी कैलासही दिसू लागला.॥ २६१॥ पार्वतीसहवर्तमान भगवान शंकर तुझ्या एका अंशावर दिसत असून, भगवंता! तुझे चतुर्भुज रूपही मी तुझ्या विश्वरूपाच्या ठिकाणी पाहत आहे.॥ २६२॥ त्याचप्रमाणे कश्यपादी संपूर्ण ऋषींची कुळे, या तुझ्या विश्वरूपाच्या ठिकाणी मी पाहत असून, नागांसह वर्तमान अनेक पाताळलोकही तुझ्या ठिकाणी पाहत आहे.॥ २६३॥ हे त्रैलोक्यनाथा! किंबहुना तुझ्या एक एक अवयवरूप भिंतीच्या ठिकाणी चौदा लोकांच्या चित्रांची आकृती चितारलेली दिसत आहे.॥ २६४॥
आणि तेथिंचे जे जे लोक। ते चित्ररचना जी अनेक।
ऐसें देखतसें अलोलिक। गांभीर्य तुझें॥ २६५॥
अर्थ—आणि त्या चौदा लोकांतील संपूर्ण प्राणी म्हणजे अनेक चित्रांची रचनाच होय. अशी मी तुझी असामान्य थोरवी पाहत आहे.॥ २६५॥
(श्लोक-१६)
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्।
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६॥
अर्थ—सर्व ब्रह्मांडाचे नियमन करणाऱ्या विश्वरूपा जगन्नायका! तुझे हे अनेक बाहू, अनेक उदरे, अनेक मुखे, अनेक डोळे असलेल्या तुला सर्वत्र अनंतरूपाने मी पाहत आहे. त्या तुझ्या विश्वरूपाला आदी, मध्य, तसेच अंत हे तिन्ही नाहीत, हेही मी पाहत आहे.॥ १६॥
त्या दिव्यचक्षूंचेनि पैसें। चहूंकडे जंव पाहत असें।
तंव दोर्दंडिकां जैसें। आकाश कोंभैलें॥ २६६॥
तैसें एकचि निरंतर। देवा देखत असें तुझे कर।
करीत आघवेचि व्यापार। एकेचि काळीं॥ २६७॥
अर्थ—हे देवा! तू दिलेल्या ज्ञानदृष्टीचा संपूर्ण विकास करून चोहोबाजूला मी जो पाहू लागलो, तो जणू काय आकाशाला कोंब फुटावे असे तुझे दोन बाहू दिसत आहेत.॥ २६६॥ त्याचप्रमाणे तुझा एक एक हात एकाच वेळी अखंड सर्व व्यापार करीत आहे, असे मी पाहत आहे.॥ २६७॥
गूढार्थदीपिका—जीवाच्या मर्यादित स्वरूपामुळे व अल्पशक्तीमुळे, जीवाच्या ठिकाणी कर्माचा किंवा व्यापाराचा आरंभादी क्रम दिसून पडतो आणि त्याच्या अल्पज्ञतेमुळे त्याचे ज्ञान भूत, भविष्य, वर्तमान असे तिन्ही कालांनी विभागले जाते. पण परमेश्वर सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान व सर्वव्यापक असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी सर्व व्यापार व सर्व ज्ञाने एकदम एका वर्तमानकालीच असतात. परमेश्वराच्या शक्तिव्यापाराला व ज्ञानाला भूत, भविष्य, वर्तमान अशी कालाची मर्यादा नसते.
मग महाशून्याचेनि पैसारें। उघडलीं ब्रह्मकटाहाचीं भांडारें।
तैसीं देखतसें अपारें। उदरें तुझीं॥ २६८॥
जी सहस्रशीर्षयाचे दाखले। कोटिवरी होताति एकवेळे।
कीं परब्रह्मचि वदनफळें। मोडोनि आलें॥ २६९॥
तैसीं वक्त्रें जेउतीं तेउतीं। तुझीं देखतसें विश्वमूर्ती।
आणि तयाचि परी नेत्रपंक्ती। अनेका सैंघ॥ २७०॥
हें असो स्वर्ग पाताळ। कीं भूमी दिशा अंतराळ।
हे विवक्षा ठेली सकळ। मूर्तिमय देखतसें॥ २७१॥
अर्थ—परब्रह्म जेवढे अमर्याद आहे, तेवढेच त्याच्यावर भासणाऱ्या तुझ्या विश्वरूपाची उदरे, जणू काय अपार ब्रह्मांडाची भांडारे उघडल्याप्रमाणे दिसत आहेत.॥ ३६८॥ अहो जी देवा! तुम्ही सहस्रशीर्ष आहात, याची एकाच वेळी कोटॺवधी प्रत्यंतरे येत आहेत किंवा जणू काय परब्रह्मच मुखरूपी फळांनी भरभराटून आले.॥ ३६९॥ अशी ही विश्वरूपा! तुझी मुखे मी जिकडे तिकडे पाहत आहे; त्याप्रमाणे डोळॺांच्याही अनेक रांगा मी सर्वत्र पाहत आहे.॥ २७०॥ हे असू दे. पण हा सर्व स्वर्ग, हे पाताळ किंवा ही भूमी, ह्या दिशा, हे आकाश, ही निरनिराळी भाषा वापरण्याचीदे खील सोय राहिली नाही. तुला संपूर्ण मूर्तिरूप मी पाहत आहे.॥ २७१॥
गूढार्थदीपिका—मूढ मृगांना, मृगजळ हे पाणीच वाटते; म्हणून मनुष्य त्याला मृगजळ म्हणत असला, तरी त्याला ते जसे सूर्यप्रकाशाचे कंपन वाटते, त्याप्रमाणे अज्ञानी जीवांना, भगवंताचे विश्वरूप अनेक प्रकारच्या वस्तूंनी भरलेले जगत वाटत असले, तरी ज्ञानी भक्ताला एक भगवानच सर्ववस्तुरूपाने दिसतो.
तुजवीण एकादियाकडे। परमाणूहि एतुला कोडें।
अवकाश पाहतसें परी न सांपडे। ऐसें व्यापिलें तुवां॥ २७२॥
इयें नानापरी अपरिमितें। जेतुलीं सांठविलीं होतीं महाभूतें।
तेतुलाही पवाड तुवां अनंतें। कोंदला देखतसें॥ २७३॥
ऐसा कवणे ठायाहूनि तूं आलासी। एथ बैसलासि कीं उभा आहासी।
आणि कवणिये मायेचिये पोटीं होतासी। तुझें ठाण केवढें॥ २७४॥
तुझें रूप वय कैसें। तुजपैलीकडे काय असे।
तूं कायिसयावरी आहासि ऐसें। पाहिलें मियां॥ २७५॥
अर्थ—तू नाहीस, अशी परमाणू इतकी सूक्ष्म तरी पोकळी कोठे आहे काय, हे मी कौतुकाने पाहत आहे, पण ती कोठे सापडत नाही, असे तू सर्व व्यापले आहेस.॥ २७२॥ ही नाना प्रकारची जेवढी अपरिमित महाभूते ब्रह्मांडात साठविलेली दिसत होती, तेवढाही संपूर्ण विस्तार, अनंता! एका तुझ्यानेच भरलेला आहे, असे मी पाहत आहे.॥ २७३॥ असा तू विश्वव्यापक कोणत्या ठिकाणाहून आलास? येथे तू बसला आहेस की उभा आहेस? तू कोणत्या मातेच्या पोटी होतास? तुझे ते स्थान केवढे आहे?॥ २७४॥ तुझे रूप व वय कसे आहे? तुझ्या पलीकडे काय आहे? तू कशावर आहेस? हे मी संपूर्ण निरखून पाहिले.॥ २७५॥
तंव देखिलें जी आघवेंचि। तरि आतां तुझा ठाव तूंचि।
तूं कवणाचा नव्हेसि ऐसाचि। अनादि आयता॥ २७६॥
अर्थ—हे संपूर्ण मी पाहिले, तेव्हा कळून आले की तुझे स्थान तूच आहेस-म्हणजे तुझ्याहून तुझे स्थान निराळे नाही. तू कोणाचाही नव्हेस-म्हणजे तू कोणापासून उत्पन्न झाला नाहीस-असा तू अनादी व सिद्ध आहेस.॥ २७६॥
गूढार्थदीपिका-तुझा ठाव तूंचि—“स भगव: कस्मिन्प्रतिष्ठित इति। स्वे महिम्नि” (छां. उ. ७-२४-१) या श्रुतीचाच हा चरण अनुवाद आहे.
तूं कवणाचा नव्हेसि ऐसाचि। अनादि आयता—विश्वरूपाच्या ठिकाणी विश्वरूपाहून दुसऱ्या पदार्थाचा अनुभवच नाही, म्हणून दुसऱ्या कोणापासून त्याची उत्पत्ती मानता येत नाही. अर्थात “अनादि आयता” म्हणजे विश्वरूप हे उत्पत्तिरहित स्वत:सिद्ध वस्तुस्वरूप आहे, असा अर्थ.
तूं उभा ना बैठा। दिघडा ना खुजटा।
तुज तळीं वरी वैकुंठा। तूंचि आहासी॥ २७७॥
तूं रूपें आपणयांचि ऐसा। देवा तुझी तूंचि वयसा।
पाठी पोट परेशा। तुझें तूं गा॥ २७८॥
किंबहुना आतां। तुझें तूंचि आघवें अनंता।
हें पुढतपुढती पाहतां। देखिलें मियां॥ २७९॥
अर्थ—तू उभा नाहीस किंवा बसला नाहीस. तू उंच नाहीस, ठेंगणा नाहीस. भगवंता! तुझ्या खाली-वर सर्वत्र एक तूच भरला आहेस.॥ २७७॥ देवा! तू रूपाने आपल्यासारखाच आहेस-म्हणजे तू जसा अपरिमित तसे तुझे रूपही अपरिमित आहे. तूच तुझे वय आहेस-म्हणजे तुला जशी मर्यादा नाही तशी तुझ्या विश्वरूपालाही मर्यादा नाही व तुझे पाठ पोट तूच आहेस, म्हणजे तुझे पाठ पोट इत्यादी अवयवयुक्त शरीर तूच आहेस.॥ २७८॥ किंबहुना आता तुझे सर्व तूच आहेस, म्हणजे तू जसा सच्चिदानंदस्वरूप तसे तुझे अवयवयुक्त शरीर सच्चिदानंदस्वरूप आहे, असेच मी वारंवार पाहिले आहे.॥ २७९॥
परि या तुझिया रूपाआंत। जी उणीव एक असें देखत।
जे आदि मध्य अंत। तीन्ही नाहीं॥ २८०॥
अर्थ—पण या विश्वरूपात एकच मला उणीव दिसत आहे, ती म्हणजे तुझ्या विश्वरूपाच्या ठिकाणी आदी, मध्य, अंत हे तिन्ही नाहीत.॥ २८०॥
गूढार्थदीपिका-“अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्यय:” (गीता अ. १३-३१)
“स एवाधस्तात्स उपरिष्टात्स पश्चात्स पुरस्तात्स दक्षिणत: स उत्तरत: स एवेदं सर्वम् इति” (छां. उ. ७-२५-१)
“स भूमिं विश्वतो वृत्वा” (श्वे उ. ३-१४) इत्यादी श्रुतींतून भगवंताच्या नामरूपरहित निराकार-स्वरूपाची जी लक्षणे सांगितली आहेत, तीच संपूर्ण लक्षणे, त्याच्या सगुणसाकार स्वरूपाचीही असतात, हेच माउलींनी वरील ओव्यांतून सांगितले आहे.
येऱ्हवीं गिंवसिलें आघवाठायीं। परि सोय न लाहेचि कंहीं।
म्हणोनि त्रिशुद्धी हे नाहीं। तीन्ही एथ॥ २८१॥
एवं आदिमध्यांतरहिता। तूं विश्वेश्वरा अपरिमिता।
देखिलासि जी तत्त्वता। विश्वरूपा॥ २८२॥
तुज महामूर्तीचिया आंगीं। उमटलिया पृथक् मूर्ती अनेगी।
लेईलासि वानेपरीची आंगी। ऐसा आवडतु आहासी॥ २८३॥
नाना पृथक् मूर्ती तिया द्रुमवल्ली। तुझिया स्वरूपमहाचळीं।
दिव्यालंकार फुलीं फळीं। सासिन्नलिया॥ २८४॥
हो कां जे महोदधी तूं देवा। जहालासि तरंगमूर्ती हेलावा।
कीं तूं एक वृक्ष बरवा। मूर्तिफळीं फळलासी॥ २८५॥
जी भूतीं भूतळ मांडिलें। जैसें नक्षत्रीं गगन गुढारलें।
तैसें मूर्तिमय भरलें। देखतसें तुझें रूप॥ २८६॥
अर्थ—तुला आदी, मध्य, अंत कोठे आहेत, हे सर्व ठिकाणी मी निरखून पाहिले, परंतु त्यांचा कोठे थांग लागत नाही; म्हणून हे तिन्ही तुझ्या ठिकाणी नाहीत, हे त्रिवार सत्य आहे.॥ २८१॥ हे आदिमध्यांतरहिता! हे सर्व ब्रह्मांडाच्या नियंत्या! हे अमर्यादरूपा! हे विश्वरूपा! याप्रमाणे तू खरोखर आहेस, हे मी पाहिले.॥ २८२॥ तुझ्या विश्वरूप महामूर्तीच्या अंगावर ज्या अनेक निरनिराळॺा मूर्ती प्रगट झाल्या आहेत, त्या पाहता, तू नाना प्रकारची अंगडी घातली आहेस, असा वाटतोस.॥ २८३॥ किंवा नाना प्रकारच्या निरनिराळॺा मूर्ती ह्याच कोणी निरनिराळे वृक्ष व वेली असून, त्या तुझ्या विश्वरूपी महापर्वताच्या ठिकाणी दिव्य अलंकाररूपी फळा-फुलांनी भरास आल्या आहेत.॥ २८४॥ किंवा देवा! असेही वाटते की, तू महासमुद्र असून, मूर्ती ह्या तुझेच तरंगरूप हेलकावे आहेत किंवा तू एक सुंदर वृक्ष असून मूर्तिरूप फळांनी फलद्रूप झाला आहेस.॥ २८५॥ अहो जी देवा! जशी पृथ्वी भूतांनी व्यापिली आहे किंवा आकाश नक्षत्रांनी भरले आहे, त्याप्रमाणे तुझे विश्वरूप मूर्तींनी भरलेले मी पाहत आहे.॥ २८६॥
जी एकेकीच्या अंगप्रांतीं। होय जाय हे त्रिजगती।
एवढियाही तुझां आंगीं मूर्ती। कीं रोमा जालिया॥ २८७॥
ऐसा पवाड मांडूनि विश्वाचा। तूं कवण पां एथ कोणाचा।
हें पाहिलें तंव आमुचा। सारथी तोचि तूं॥ २८८॥
अर्थ—देवा! काय सांगू! तुझ्या अंगावर दिसणाऱ्या एका एका मूर्तीच्या एका एका अवयवावर हे त्रैलोक्य, उत्पन्न व नष्ट होत असून, एवढॺाही मूर्ती तुझ्या अंगाच्या ठिकाणी रोमाप्रमाणे दिसत आहेत.॥ २८७॥ असा हा विश्वरूपाचा विस्तार मांडून राहिलेला तू कोण व कोणाचा हे मी पाहिले, तेव्हा आमचा जो सारथी श्रीकृष्ण, तोच तू आहेस, असे दिसून आले.॥ २८८॥
गूढार्थदीपिका—आपल्या सारथी श्रीकृष्णाच्या एकदेशीय स्वरूपाच्या ठिकाणीच अर्जुनाला विश्वरूपाचे दर्शन होत होते, असे माउलींचे म्हणणे आहे. अर्थात श्रीकृष्णस्वरूप व विश्वरूप असा या दोन्ही स्वरूपांचा प्रत्यय अर्जुनाला विश्वरूपदर्शनात येत होता, असे स्पष्ट दिसते. यावरून भगवंताच्या एकदेशीय श्रीकृष्णस्वरूपाचा व विश्वरूपाचा केव्हाच विरोध नसतो व बीजवृक्षाप्रमाणे एकदेशीय श्रीकृष्णस्वरूपाच्या ठिकाणी संपूर्ण विश्वरूप व विश्वरूपात श्रीकृष्णस्वरूप समाविष्ट असते, असेच सिद्ध होते.
तरी मज पाहतां मुकुंदा। तूं ऐसाचि व्यापक सर्वदा।
मग भक्तानुग्रहें तया मुग्धा। रूपातें धरिसी॥ २८९॥
अर्थ—भगवंता! मला असे वाटते की तू असाच सदासर्वदा व्यापक आहेस, पण भक्तांवर प्रेमवृद्धिरूप अनुग्रह करण्याकरिता तू सुंदर गोजिरवाणे एकदेशीय श्रीकृष्णस्वरूप धारण करतोस.॥ २८९॥
गूढार्थदीपिका—समुद्राच्या काठी उभे राहून समुद्राकडे पाहिले असता, जसा तो विस्तीर्ण समुद्र मनुष्याच्या मर्यादित दृष्टीने मर्यादित पाहिला जातो, तरीपण, समुद्र विस्तीर्ण आहे, हे तो विसरत नसतो, त्याप्रमाणे भगवान सदासर्वदा व्यापक असतो तरी भक्ताच्या प्रेमवृत्तीच्या मर्यादेमुळे, तो भक्ताकडून एकदेशीय घेतला जातो, तरीपण भक्त भगवंताची व्यापकता विसरत नसतो. “प्रेम गली अति साकली तामे दो न समाय” प्रेमाची गल्ली अत्यंत अरुंद असल्यामुळे भगवंताचे सगुणसाकार स्वरूपच, प्रेमाचा विषय होऊ शकते, व्यापक स्वरूप होऊ शकत नाही; हेच माउलींनी या ओवीत सांगितले आहे.
कैसें चहूं भुजांचें सांवळें। पाहतां वोल्हावती मन डोळे।
खेम देऊं जाईजे तरि आकळे। दोहींचि बाहीं॥ २९०॥
अर्थ—तुझे ते चतुर्भुजरूप कसे सुंदर व गोजिरवाणे आहे की, जे पाहताक्षणी मनाची व डोळॺांची तृप्ती होते आणि प्रेमाने आलिंगन देऊ म्हटल्यास आम्हांला आपल्या दोन हातांनी ते कवटाळता येते.॥ २९०॥
ऐसी मूर्ति कोडिसवाणी कृपा। करूनि होसी ना विश्वरूपा।
कीं आमुचियाचि दिठी सलेपा। जे सामान्यत्वें देखती॥ २९१॥
अर्थ—हे विश्वरूपा भगवंता! याप्रकारे आम्हा भक्तांवर कृपा करून, अशी ही गोजिरवाणी सगुण सावळी मूर्ती धारण करतोस, पण आमची दृष्टीच अविद्येने दूषित असल्यामुळे आम्ही त्या तुझ्या सगुणस्वरूपाला सामान्य मनुष्याप्रमाणेच पांचभौतिक लेखतो.॥ २९१॥
गूढार्थदीपिका—भगवंताच्या सगुण श्रीकृष्णस्वरूपाला सामान्यत्वाने-म्हणजे इतर अज्ञानी जीवाच्या शरीराप्रमाणे-पांचभौतिक जडविनाशी समजणाऱ्यांची दृष्टी अविद्यादोषाने दूषितच असते असे माउलींचे स्पष्ट म्हणणे आहे.
तरी आतां दिठीचा विटाळ गेला। तुवां सहजें दिव्यचक्षु केला।
म्हणोनि यथारूपें देखवला। महिमा तुझा॥ २९२॥
अर्थ—परंतु देवा! तुम्ही सहज माझ्यावर कृपा करून जी ज्ञानदृष्टी दिली, त्या ज्ञानदृष्टीने माझ्या पूर्वदृष्टीतील अविद्येचा दोष नाहीसा झाल्यामुळे तुझ्या सगुणसाकारस्वरूपाचे यथार्थ ज्ञान होऊन, त्या सगुणस्वरूपाचा खरा महिमा आता मला कळून आला.॥ २९२॥
गूढार्थदीपिका—समर्थांनीही “सगुण इच्छावें। आणि निर्गुण प्रतिपादावें। परि ते निर्गुणचि स्वभावें। सगुण होतें” (र. च. स. १५-१६) “परमेश्वराचे अनंत गुण। मनुष्यें काय सांगावी खूण। परंतु अध्यात्मग्रंथश्रवण। होतां उमजे”॥ ४०॥ (दास. द. १८-४) या ओव्यांतून हाच आशय व्यक्त केला आहे.
परि मकरतुंडामागिलेकडे। होतासि तोचि तूं एवढें। रूप जाहालासि हें फुडें। वोळखिलें मियां॥ २९३॥
अर्थ—आणि मगराच्या तोंडाच्या आकाराप्रमाणे असलेल्या जुंवाच्या मागच्या बाजूला जे तुम्ही बसला होता, त्याच तुम्ही एवढे विश्वरूप धारण केले, हे मी पक्के ओळखले.॥ २९३॥
(श्लोक-१७)
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम्।
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७॥
अर्थ—किरीट धारण केलेला, हातात गदा व सुदर्शनचक्र असलेला, अत्यंत देदीप्यमान, सर्वत्र ज्याचे तेज फाकलेले आहे असा अत्यंत तेजोराशी, दृष्टीने सर्वत्र पाहिला न जाणारा व अत्यंत प्रदीप्त झालेल्या अग्नीच्या व सूर्याच्या तेजाप्रमाणे तेजस्वी असलेला, प्रत्यक्षही प्रमाणाने कळू न शकणारा, अशा तुला मी पाहत आहे.॥ १७॥
नोहे तोचि हा शिरीं। मुकुट लेईलासि श्रीहरी।
परि आतांचें तेज आणि थोरी। नवल कीं बहु हें॥ २९४॥
तेंचि हें वरिलीयेचि हातीं। चक्र परजितयां आयती।
सांवरितासि विश्वमूर्ती। ते न मोडे खुण॥ २९५॥
येरीकडे तेचि हे नोहे गदा। आणि तळिलिया दोनी भुजा निरायुधा।
वागोरे सांवरावया गोविंदा। संसरिलिया॥ २९६॥
आणि तेणेंचि वेगें सहसा। माझिया मनोरथासरिसा।
जाहालासि विश्वरूपा विश्वेशा। म्हणोनि जाणें॥ २९७॥
परि कायसें बा हें चोज। विस्मय करावयाही पाड नाहीं मज।
चित्त होऊनि जातसे निर्बुज। आश्चर्यें येणें॥ २९८॥
हें एथ आथी कां येथ नाहीं। ऐसें विवरों न ये कांहीं।
नवल अंगप्रभेची नवाई। कैसी कोंदली सैंघ॥ २९९॥
एथ अग्नीचीही दिठी करपत। सूर्य खद्योत तैसा हारपत।
ऐसें तीव्रपण अद्भुत। तेजाचें यया॥ ३००॥
हो कां जे महातेजाचिया महार्णवीं। बुडोनि गेली सृष्टि आघवी।
कीं युगांतविजूंच्या पालवीं। झांकलें गगन॥ ३०१॥
ना तरी संहारतेजाचिया ज्वाळा। तोडोनि माच बांधला अंतराळां।
आतां दिव्यज्ञानाचिया डोळां। पहावेना॥ ३०२॥
उज्ज्वल अधिकाधिक बहुवस। धडाडीत आहे अतिदाहस।
पडत दिव्यचक्षूसही त्रास। न्याहाळितां॥ ३०३॥
हो कां जे महाप्रळयींचा भडाड। होता काळाग्निरुद्राचिया ठायीं गूढ।
तो तृतीयनयनाचा मढ। फुटला जैसा॥ ३०४॥
तैसें पसरलेनि प्रकाशें। सैंघ पांचवनिचेया ज्वाळांचे वळसे।
पडतां ब्रह्मकटाह कोळिसे। होत आहाती॥ ३०५॥
ऐसा अदभुत तेजोराशी। जन्मा नवल म्यां देखिलासी।
नाहीं व्याप्ती आणि कांतीसी। पार जी तुझिया॥ ३०६॥
अर्थ—श्रीहरी भगवंता! तुझ्या चतुर्भुज मूर्तीच्या मस्तकावर जो मुकुट घातला जात असे, तोच हा आता घातलेला मुकुट नव्हे काय? पण आता त्या मुकुटाचे तेज आणि थोरवी काही अपूर्व आहे, हे नवल आहे.॥ २९४॥ (हे विश्वरूपा भगवंता!) शत्रूच्या वधार्थ फिरविण्याकरिता जे चक्र तुझ्या वरच्या हातात सज्ज असते, तेच तू सावरून धरीत आहेस, ती खूण नाहीशी झाली नाही.॥ २९५॥ हे गोविंदा! दुसरीकडे जी गदा आहे ती, तीच नव्हे काय? आणि शस्त्ररहित असलेल्या खालच्या दोन्ही भुजा घोडॺाचा लगाम धरण्याकरिता पुढे सरसाविल्या आहेत॥ २९६॥ आणि माझ्या इच्छेबरोबर हे विश्वेशा! आपण “तेणेचि” म्हणजे त्याच सगुण श्रीकृष्णरूपाने एकदम विश्वरूप झालात, हे मला कळून आले.॥ २९७॥ पण कसे हे आश्चर्य पहा की, या विश्वरूपाच्या दर्शनाने माझे चित्त दिङ्मूढ होऊन गेले आहे आणि मला आश्चर्य करण्यापुरतीही योग्यता राहिली नाही.॥ २९८॥ हे विश्वरूप येथे आहे किंवा नाही, याचा माझे मन काही विचार करू शकत नाही. तुझ्या अंगप्रभेचे विलक्षण अपूर्वत्व असून, ती कशी सर्वत्र भरली आहे, पहा.॥ २९९॥ या प्रभेपुढे अग्नीची दृष्टी देखील होरपळून जाईल, सूर्याचे तेज देखील काजव्याच्या तेजाप्रमाणे या प्रभेत लोपून जाईल, असे या तुझ्या अद्भुत तेजाचे तीव्रपण आहे.॥ ३००॥ असे वाटते, जणू काय या तुझ्या महातेजाच्या समुद्रात सर्व सृष्टी बुडून गेली आहे किंवा कल्पांतसमयीच्या विजांच्या वस्त्रांनी सर्व आकाश झाकून टाकले आहे.॥ ३०१॥ किंवा सर्व सृष्टीचा प्रलयकाली संहार करणाऱ्या ज्वाळा तोडून जणू काय आकाशात माळाच बांधला; म्हणूनच आता ह्या माझ्या दिव्यदृष्टीनेही ते तेज पाहवत नाही.॥ ३०२॥ ते तेज अधिकाधिक फार वाढून अत्यंत दाहक होत आहे व ते पाहताना माझ्या दिव्यचक्षूलाही त्रास होत आहे.॥ ३०३॥ असे वाटते की, महाप्रलयातील महातेजाचा भडका, काळाग्निरुद्राच्या ठिकाणी जो गुप्त होता, तो तृतीय नेत्ररूप तेजाचा साठाच जणू काय बाहेर पडला.॥ ३०४॥ तशा त्या सर्वत्र पसरलेल्या तेजाने संपूर्ण पाचही अग्नीच्या (गार्हपत्य, आहवनीय, दक्षिणाग्नी, सभ्य आणि आवसथ्य असे पाच अग्नी) ज्वाळांचे वेढे पडल्यामुळे सर्व ब्रह्मांडाचे कोळसे होत आहेत.॥ ३०५॥ याप्रमाणे जणू काय अद्भुत तेजाची राशीच असा अत्यंत आश्चर्यकारक, मी तुला जन्मापासून आजच पाहत आहे. या तुझ्या व्याप्तीला व कांतीला मर्यादाच नाही.॥ ३०६॥
(श्लोक-१८-२०)
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
त्वमव्यय: शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८॥
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्।
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९॥
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वा:।
दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २०॥
अर्थ—देवा! सर्व जाणण्यायोग्य वस्तूंमध्ये श्रेष्ठ, प्रकृतीच्याही पलीकडे असलेले जे अविनाशी परब्रह्म, ते तू आहेस. संपूर्ण विश्व साठविण्याचे श्रेष्ठ ठिकाण तूच आहेस. तू कधीही नाश पावणारा नसून, या शाश्वत, सनातन वैदिक धर्माचा संरक्षण करणारा तूच आहेस आणि ज्याला सनातन पुराणपुरुष म्हणतात, तोही तूच आहेस, हे मला कळून आले.॥ १८॥ तू आदी, मध्य, अंतरहित असून, अगाध सामर्थ्यवान आहेस. तुला अनंत बाहू आहेत. चंद्र व सूर्य हे तुझे नेत्र आहेत. पेटलेल्या अग्नीप्रमाणे तुझे मुख आहे. आपल्या तेजाने या संपूर्ण विश्वाला तू संतप्त करीत आहेस, असे मी पाहत आहे.॥ १९॥ हे महात्म्या! स्वर्ग, पृथ्वी यांच्यामधील संपूर्ण अंतराळ प्रदेश व संपूर्ण दिशा तू एकटॺानेच व्यापल्या आहेत. हे तुझे अत्यंत अद्भुत उग्र विश्वरूप पाहून तिन्ही लोक अत्यंत भयभीत व व्याकूळ झाले आहेत.॥ २०॥
देवा तूं अक्षर। औटाविये मात्रेसि पर।
श्रुती जयांचें घर। गिंवसीत आहाती॥ ३०७॥
अर्थ—देवा! वेद ज्या तुझ्या ठिकाणाचा शोध करीत आहेत, तो तू अविनाशी असून ओंकाराच्या साडेतीन मात्रांच्या पलीकडे आहेस-म्हणजे ॐकारालाही तू अगम्य आहेस.॥ ३०७॥
गूढार्थदीपिका—निर्गुण स्वरूपाप्रमाणे परमेश्वराचे सगुणस्वरूपही शब्दाला अगम्य आहे असा अर्थ.
जें आकाराचें आयतन। जें विश्वनिक्षेपैकनिधान।
तें अव्यय तूं गहन। अविनाश जी॥ ३०८॥
तूं धर्माचा वोलावा। अनादिसिद्ध तूं नित्य नवा।
जाणें मी सदतिसावा। पुरुष विश्वेश तूं॥ ३०९॥
अर्थ—तू सर्व आकारांचा आश्रय आहेस म्हणजे सर्व नामरूपे तुझ्यावरच भासतात. संपूर्ण विश्व साठविण्याचे एकमेव, नाश न पावणारे असे अविनाशी व अपार असे स्थान तूच आहेस.॥ ३०८॥ तू धर्माचे जीवन असून, तू अनादी, स्वत:सिद्ध व नित्य नूतन आहेस. प्रकृतिजन्य छत्तीस तत्त्वांच्या पलीकडे सदतिसावा विशेष पुरुष म्हणून जो सांगितला आहे, तो तू आहेस, हे मी आता जाणले.॥ ३०९॥
गूढार्थदीपिका—सांख्यशास्त्राच्या मते पुरुष सोडून, कार्यप्रपंच म्हणून जी चोवीस तत्त्वे सांगितली आहेत, त्यांचा थोडा विस्तार करून, माउलींनी छत्तीस तत्त्वे मानली आहेत. ही छत्तीस तत्त्वे पुढे तेराव्या अध्यायात क्षेत्राचे वर्णन करताना सांगितली आहेत आणि सांख्यांत जसा चोवीस तत्त्वांव्यतिरिक्त पंचविसावा पुरुष मानला आहे, तसा येथे छत्तीस तत्त्वांव्यतिरिक्त सदतिसावा पुरुष म्हणून, विश्वरूपाला मानले आहे. या प्रतिपादनाने भगवंताची सगुण व निर्गुण ही दोन्ही रूपे छत्तीस तत्त्वांच्या पलीकडे असल्यामुळे ती त्रिगुणात्मक मायारहित किंवा अविद्यारहित आहेत, असे सुचविले आहे.
तूं आदिमध्यांतरहित। स्वसामर्थ्य तूं अनंत।
विश्वबाहु अपरिमित। विश्वचरण तूं॥ ३१०॥
पैं चंद्र चंडांशु डोळां। दावितासि कोपप्रसाद लीळा।
एकां रुससी तमाचिया डोळां। एकां पाळितोसि कृपादृष्टी॥ ३११॥
जी एवंविधा तूंतें। मी देखतसें हें निरुतें।
पेटलें प्रळयाग्नीचें उजितें। तैसें वक्त्र हें तुझें॥ ३१२॥
वणिवेनि पेटले पर्वत। कवळूनि ज्वाळांचे उभड उठत।
तैसी चाटीत दाढा दांतांत। जीभ लोळे॥ ३१३॥
इये वदनींचिये उबा। आणि जी सर्वांगकांतीचिया प्रभा।
विश्व तातलें अति क्षोभा। जात आहे॥ ३१४॥
कां जे द्यौर्लोक आणि पाताळ। पृथिवी आणि अंतराळ।
अथवा दशदिशा समाकुळ। दिशाचक्र॥ ३१५॥
हें आघवेंचि तुवां एकें। भरलें देखत आहें कौतुकें।
परि गगनाहीसकट भयानकें। आप्लविजे जेवीं॥ ३१६॥
अर्थ—तुला आदी, मध्य, अंत नाहीत. स्वत:च्या सामर्थ्याच्या दृष्टीने तू अनंत आहेस-म्हणजे तुझे सामर्थ्य अपरिमित आहे. सर्वत्र अपरिमित असे तुझे बाहू व चरण आहेत.॥ ३१०॥ तू आपल्या सूर्य व चंद्र या डोळॺांनी कोप व अनुग्रह अशी लीला दाखवितोस. सूर्यरूपी क्रुद्ध (तीक्ष्ण) डोळॺाने कोणावर रुसून नाश करतोस, तर चंद्ररूपी डोळॺाने कोणावर कृपा करून त्याचे संरक्षण करतोस.॥ ३११॥ भगवंता! याप्रमाणेच खरोखर मी तुला पाहत आहे. जणू काय प्रलयातील पेटलेल्या अग्नीचा लखलखाटच, असे हे तुझे मुख दिसत आहे.॥ ३१२॥ जंगलात लागलेल्या अग्नीने पर्वत पेटून जशा सर्व ज्वाला मिळून त्यांचा एकच भडका उडावा, त्याप्रमाणे दात व दाढा चाटीत जीभ तोंडात सारखी फिरत आहे.॥ ३१३॥ या तुझ्या मुखातील ज्वाळांच्या उष्णतेने आणि तुझ्या सर्वांगाच्या अद्भूत तेजाने संपूर्ण विश्व होरपळून गेले असून अत्यंत व्याकूळ होत आहे.॥ ३१४॥ कारण स्वर्ग, पाताळ, पृथ्वी आणि अंतराळ अथवा दशदिशांसहित संपूर्ण दिङ्मंडळ, आकाशासहित हे संपूर्ण विश्व बुडवून टाकावे, त्याप्रमाणे तू आपल्या एका भयंकर मुखात सहज भरले आहेस, असे मी आश्चर्यचकित होऊन पाहत आहे.॥ ३१५-३१६॥
ना तरी अद्भुतरसाचिया कल्लोळीं। जाहाली चवदाही भुवनांसि कढियाळी।
तैसें आश्चर्यच मग मी आकळीं। काय एक॥ ३१७॥
नावरे व्याप्ती हे असाधारण। न साहवे रूपाचें उग्रपण।
सुख दूरी गेलें परी प्राण। विपायें धरी जग॥ ३१८॥
देवा ऐसे देखोनि तूंतें। नेणों कैसें आलें भयाचें भरितें।
आतां दु:खकल्लोळीं झळंबतें। तीन्ही भुवनें॥ ३१९॥
येऱ्हवीं तुज महात्मयाचें देखणें। तरि भयदु:खासि कां मेळवणें।
परि हें सुख नव्हेचि जेणें गुणें। तें जाणवत आहे मज॥ ३२०॥
जंव तुझें रूप नोहे दिठें। तंव जगासि संसारिक गोमटें।
आतां देखिलासि तरी विषयविटें। उपजला त्रास॥ ३२१॥
तेवींचि तुज देखिलियासाठीं। काय सहसा तुज देवों येईल मिठी।
आणि नेदीं तरी शोकसंकटीं। राहों केविं॥ ३२२॥
म्हणोनि मागां सरों तंव संसार। अडवीत येतसे अनिवार।
आणि पुढां तूं तंव अनावर। न येसी घेवों॥ ३२३॥
अर्थ—किंवा अदभुतरसाच्या कल्लोळांनी चौदाही भुवनांना जसा वेढा दिला, तसेच मीही एक काय ते आश्चर्यच अनुभवत आहे (एका आश्चर्याशिवाय मला काही दिसत नाही, असा अर्थ).॥ ३१७॥ तुझा हा असामान्य व्यापकपणा आकलन होत नाही व तुझ्या रूपाचे उग्रपणही सहन करवत नाही. सुख होणे तर दूरच राहिले; पण जगाला प्राण धारण करणे देखील कठीण झाले आहे.॥ ३१८॥ देवा! तुझ्या अशा विश्वस्वरूपाला पाहून अशी भयंकर भीती का वाटत आहे, हे सांगवत नाही; पण हे संपूर्ण त्रिभुवन या दु:खाच्या लाटांमध्ये गटांगळॺा खात आहे.॥ ३१९॥ खरोखर पाहता, तुज महात्म्याच्या दर्शनाने भीतिरूप दु:खाची प्राप्ती का व्हावी? पण ज्या गुणामुळे या विश्वरूपदर्शनाचे सुख होत नाही, तो गुण मलाही कळून येत आहे.॥ ३२०॥ जोपर्यंत तुझे हे विश्वरूप दृष्टीस पडत नाही, तोपर्यंत जीवांना संसारसुखच गोड वाटते आणि आता तुझ्या विश्वरूपदर्शनाने विषयसुखाचा वीट येऊन विषयांचा कंटाळा उत्पन्न झाला आहे.॥ ३२१॥ त्याचप्रमाणे तुझ्या भयंकर रूपाला पाहिल्यानंतर एकदम तुला प्रेमाने मिठी मारता येईल काय? आणि प्रेमाने मिठी मारता येणार नाही, तर त्यावाचून विरहशोकसंकटात तरी कसे राहयचे!॥ ३२२॥ म्हणून तुजपासून मागे सरावे, तर हा अनिवार संसार मागे फिरू देत नाही आणि समोर तुझे अनिवार स्वरूप आकलन करता येत नाही.॥ ३२३॥
गूढार्थदीपिका—एकदेशीय सगुणाच्या प्रेमभक्तीवाचून त्रिगुणमायारहित व्यापक स्वरूपाच्या प्राप्तीचा प्रयत्न केवळ दु:खदायीच होतो, हे येथे दाखविले आहे. कारण वैराग्याने विषयाचा कंटाळा येतो आणि व्यापक स्वरूपावर प्रेम करता येत नाही, अशा रितीने साधक दु:खच भोगत राहतो.
ऐसा माझारिलिया सांकडां। बापुडॺा त्रैलोक्याचा होतसे हुरडा।
ऐसा हा ध्वनी जी फुडा। चोजवला मज॥ ३२४॥
जैसा आरंबळला आगीं। तो समुद्रा ये निवावयालागीं।
तंव कल्लोळपाणियाचिया तरंगीं। आगळा बिहे॥ ३२५॥
तैसें या जगासि जाहालें। तूंतें देखोनि तळमळित ठेलें।
यामाजि पैल भले। सुरांचे मेळावे॥ ३२६॥
अर्थ—याप्रमाणे संसाराचे भय आणि विश्वरूपाचे भय या दोन संकटांच्या कात्रीत सापडलेल्या बिचाऱ्या त्रैलोक्याचा होरपळा होत आहे, असा आशय मला स्पष्ट कळला आहे.॥ ३२४॥ ज्याप्रमाणे अग्नीने होरपळलेला मनुष्य, शरीराचा दाह नाहीसा करण्याकरिता समुद्रावर जातो आणि त्या समुद्रावर उठणाऱ्या भयंकर लाटांना पाहून, तो अत्यंत भितो.॥ ३२५॥ त्याप्रमाणे या संपूर्ण त्रैलोक्याला झाले असून, तुला पाहून, ते अत्यंत तळमळत आहे. यामध्ये पलीकडे मोठमोठे ज्ञानियांचे मेळावेही आहेत.॥ ३२६॥
(श्लोक-२१)
अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीता: प्रांजलयो गृणन्ति।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घा: स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभि: पुष्कलाभि:॥ २१॥
अर्थ—हे सुरांचे समुदाय तुझ्यात प्रविष्ट होत आहेत, कित्येक भयभीत होऊन व हात जोडून तुझी प्रार्थना करीत आहेत, आणि महर्षी, सिद्ध यांचे समुदाय ‘तुझे कल्याण असो’ असे म्हणून नानाप्रकारच्या स्तुतींनी तुझे स्तवन करीत आहेत.॥ २१॥
हे तुझेनि आंगिकें तेजें। जाळूनि सर्व कर्मांचीं बीजें।
मिळत तुजआंत निजें। सद्भावेंसीं॥ ३२७॥
अर्थ—हे देवांचे समुदाय, तुझ्या अंगच्या तेजाने आपल्या सर्व कर्मांची बीजे जाळून आपल्या सद्भावाने तुझ्यात मिळत आहेत.॥ ३२७॥
गूढार्थदीपिका—तुझेनि आंगिकें तेजें। जाळूनि सर्व कर्मांचीं बीजें—चैतन्यप्रकाशरूप परमेश्वराच्या ठिकाणी, त्यावाचून कर्म म्हणून दुसरी वस्तूच नाही, या ज्ञानाने किंवा कर्मरूपानेही परमेश्वरच भासतो, याज्ञानाने भगवदाज्ञा समजून भगवत्प्रीत्यर्थ निष्काम कर्मयोगानुष्ठान करून आपले कर्मकर्तृत्व नि:शेष नाहीसे करतात.
आणिक एक सावियाचि भयभीरु। सर्वस्वें धरूनि तुझी मोहरु।
तुज प्रार्थिताति करु। जोडोनियां॥ ३२८॥
देवा अविद्यार्णवीं पडिलों। जी विषयवागुरें आतुडलों।
स्वर्गसंसाराचिया सांकडलों। दोहीं भागीं॥ ३२९॥
ऐसें आमुचें सोडवणें। तुजवांचोनि कीजेल कवणें।
तुज शरण गा सर्वप्राणें। म्हणत देवा॥ ३३०॥
आणि महर्षी अथवा सिद्ध। कां विद्याधरसमूह विविध।
हे बोलत तुज स्वस्तिवाद। करिती स्तवन॥ ३३१॥
अर्थ—आणि कित्येक खरोखरच भयभीत होऊन व सर्वस्वी तुझ्याकडे दृष्टी देऊन, हात जोडून तुझी प्रार्थना करीत आहेत की,॥ ३२८॥ देवा! आम्ही तुला नि:शेष विसरलो आहो व विषयासक्तिरूप जाळॺात सापडलो आहो. त्यामुळे स्वर्गसुख व संसारसुख या दोहोंच्या कात्रीत अडकून पडलो आहोत.॥ ३२९॥ अशा आमची, येथून सुटका आता तुझ्यावाचून कोण करणार? देवा! आम्ही तुलाच पंचप्राण समर्पण करून शरण आलो आहो, असे म्हणत आहेत॥ ३३०॥ आणि महर्षी अथवा सिद्ध, तसेच नानाविध विद्याधरांचे समुदाय “तुझे कल्याण असो.” असे म्हणून तुझे स्तवन करीत आहेत.॥ ३३१॥
(श्लोक-२२)
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२॥
अर्थ—रुद्र, आदित्य, वसू, साध्य, विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, मरुद्गण, पितर, गंधर्व, यक्ष, असुर, सिद्ध, यांचे समुदाय हे सर्व अत्यंत आश्चर्यचकित होऊन तुला पाहत आहेत.॥ २२॥
हे रुद्रादित्यांचे मेळावे। वसु हन साध्य आघवे।
अश्विनौ देव विश्वेदेव विभवें। वायुही हे जी॥ ३३२॥
अवधारा पितर हन गंधर्व। पैल यक्षरक्षोगण सर्व।
जी महेंद्रमुख्य देव। कां सिद्धादिक॥ ३३३॥
हे आघवेची आपुलालिया लोकीं। उत्कंठित अवलोकीं।
हे महामूर्ती दैविकी। पाहत आहाती॥ ३३४॥
मग पाहत पाहत प्रतिक्षणीं। विस्मित होऊनि अंत:करणीं।
करित निजमुकुटीं वोवाळणी। प्रभुजी तुज॥ ३३५॥
ते जयजय घोष कलरवें। स्वर्ग गाजविती आघवे।
ठेवित ललाटावरी बरवे। करसंपुट॥ ३३६॥
तिये विनयद्रुमाचिये अटवीं। सुरवाडली सात्त्विकांची माधवी।
म्हणोनि करसंपुटपल्लवीं। तूं होतासि फळ॥ ३३७॥
अर्थ—अकरा रुद्रांचा समूह, बारा सूर्यांचा समूह, आठ वसू, सर्व साध्य, अश्विनीकुमार, वैभवाने युक्त असे विश्वेदेव, तसेच वायू॥ ३३२॥ पहा! पितर, गंधर्व, पलीकडे असलेले यक्षराक्षसगण, इंद्रादिदेव आणि सिद्धादिक॥ ३३३॥ हे सर्वच आपआपल्या लोकांमध्ये अत्यंत उत्कंठित होऊन तुझ्या या दैवी महामूर्तीकडे पाहत आहेत, हे पहा.॥ ३३४॥ मग पाहत पाहत क्षणोक्षणी अंत:करणात आश्चर्यचकित होऊन, आपल्या शिरावर असलेल्या मुकुटांची तुझ्यावरून ओवाळणी करीत आहेत.॥ ३३५॥ ते, मंजूळ शब्दांनी तुझा जयघोष करून, संपूर्ण स्वर्ग दुमदुमून टाकीत आहेत आणि सुंदर जोडलेले हात ते मस्तकावर ठेवीत आहेत.॥ ३३६॥ त्या अत्यंत नम्रतारूप वृक्षांच्या अरण्यांत सात्त्विक गुणांच्या वसंतऋतूचे ऐश्वर्य प्रगट झाले; म्हणून त्यांच्या जोडलेल्या हस्तरूपी पदरात फळरूपाने तू प्राप्त होतोस.॥ ३३७॥
(श्लोक-२३)
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम्।
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोका: प्रव्यथितास्तथाहम्॥ २३॥
अर्थ—हे आजानुबाहो कृष्णा! ज्याला असंख्य मुखे व नेत्र आहेत, तसेच असंख्य बाहू, मांडॺा व पाय आहेत, ज्याला असंख्य उदरे आहेत व जे असंख्य दाढांनी विक्राळ झाले आहे, असे ते तुझे भयंकर रूप पाहून संपूर्ण त्रैलोक्यातील प्राणी व मी देखील अत्यंत भयभीत झालो आहे.॥ २३॥
जी लोचनां भाग्य उदेलें। जीवा सुखाचें सुयाणें पाहलें।
जे अगाध तुझें देखिलें। विश्वरूप इहीं॥ ३३८॥
हें लोकत्रयव्यापक रूपडें। पाहतां देवांही वचक पडे।
याचें सन्मुखपण जोडे। भलतयाकडुनी॥ ३३९॥
ऐसें एकचि परी विचित्रें। आणि भयानकें वक्त्रें।
बहुलोचन हे सशस्त्रें। अनंतभुजा॥ ३४०॥
अनंत ऊरु बाहु चरण। बहूदर आणि नानावर्ण।
कैसें प्रतिवदनीं मातलेपण। आवेशाचें॥ ३४१॥
हो कां महाकल्पाचिया अंतीं। तवकलेनि यमें जेउत तेउतीं।
प्रळयाग्नीचीं उजितीं। आंबुखिलीं जैसीं॥ ३४२॥
ना तरी संहारत्रिपुरारीचीं यंत्रें। कीं प्रळयभैरवाचीं क्षेत्रें।
नाना युगांतशक्तीचीं पात्रें। भूतखिचा वोडवलीं॥ ३४३॥
तैसीं जियेतियेकडे। तुझीं वक्त्रें जीं प्रचंडें।
न समाती दरीमाजि सिंहाडे। तैसे दशन दिसती रागिट॥ ३४४॥
जैसें काळरात्रीचेनि आधारें। उल्हासत निघती संहारखेचरें।
तैसिया वदनीं प्रळयरुधिरें। काटलिया दाढा॥ ३४५॥
हें असो काळें अवंतिलें रण। कां सर्व संहारें मातलें मरण।
तैसें अतिभिंगुळवाणेंपण। वदनीं तुझिये॥ ३४६॥
हे बापडी लोकसृष्टी। मोटकीयेचि पाहिली दिठी।
आणि दु:खकालिंदीचिया तटीं। झाड होऊनि ठेली॥ ३४७॥
तुज महामृत्यूचिया सागरीं। आतां हे त्रैलोक्य जीविताची तरी।
शोकदुर्वातलहरीं। आंदोळत असे॥ ३४८॥
एथ कोपोनि जरी वैकुंठें। ऐसें हन म्हणिपैल अवचटें।
जें तुज लोकांचें काई वाटे। तूं ध्यानसुख हें भोगी॥ ३४९॥
तरी जी लोकांचें कीर साधारण। वायां आड सूतसें वोडण।
केवीं सहसा म्हणें प्राण। माझेचि कांपती॥ ३५०॥
ज्या मज संहाररुद्र वासिपे। ज्या मजभेणें मृत्यु लपे।
तो मी एथें अहाळबाहळीं कांपें। ऐसें तुवां केलें॥ ३५१॥
परी नवल बापा हे महामारी। इया नाम विश्वरूप जरी।
हें भ्यासुरपणें हारी। भयासि आणी॥ ३५२॥
अर्थ—अहो जी भगवंता! मन व डोळे यांनी जे तुझे अगाध विश्वरूप पाहिले, ते डोळॺांचे भाग्य उदयाला आले व मनाने सुखाचा सुकाळ पाहिला.॥ ३३८॥ हे तिन्ही लोकांना व्यापून असणारे तुझे विश्वरूप पाहताना देवांनाही धाक उत्पन्न होतो आणि कोणालाही ते सन्मुखच वाटते.॥ ३३९॥ याप्रमाणे हे तुझे विश्वरूप एकच पण विचित्र आणि भयानक अशा असंख्य मुखांनी, असंख्य नेत्रांनी व शस्त्रयुक्त अनंत भुजांनी युक्त आहे.॥ ३४०॥ या विश्वरूपाच्या ठिकाणी असंख्य उर, बाहू व चरण असून बहू उदरें आणि नाना वर्ण आहेत आणि प्रत्येक मुखाच्या ठिकाणी खाण्याच्या आवेशाचा माज कसा दिसून येतो, पहा!॥ ३४१॥ जणू काय महाकल्पाच्या शेवटी क्रुद्ध झालेल्या यमाने जिकडे तिकडे प्रलयकालच्या अग्नीच्या होळॺाच पसरल्या आहेत.॥ ३४२॥ किंवा ती सृष्टी संहार करणाऱ्या शंकराची शस्त्रास्त्रेच. की प्रलयकालच्या भैरवाची शरीरेच किंवा युगाचा अंत करणाऱ्या शक्तीची सोंगे भुतांचा नाश करण्याकरिता प्राप्त झाली,॥ ३४३॥ त्याप्रमाणे जिकडे तिकडे तुझी असलेली भयंकर मुखे मावत नाहीत आणि तसेच त्यातील दात दरीतील क्रुद्ध सिंहाप्रमाणे रागीट दिसतात.॥ ३४४॥ ज्याप्रमाणे प्रलयकाळच्या गडद अंधाराचा आश्रय करून प्राण्यांचा नाश करणारी पिशाचे अत्यंत उल्हासाने वावरतात, त्याप्रमाणे तुमच्या मुखांतील दाढा, जणू काय प्रलयकाली संहार पावणाऱ्या प्राण्यांच्या रक्ताने माखलेल्या आहेत.॥ ३४५॥ हे असो. काळानेच युद्धाला आमंत्रण दिल्याप्रमाणे किंवा सर्व प्राण्यांचा संहार करून मरणाने माजावे, त्याप्रमाणे तुझ्या या मुखांचा देखावा अत्यंत भयंकर दिसत आहे.॥ ३४६॥ ही बिचारी सृष्टी, तू सहज दृष्टीने पाहिलीस आणि ती दु:खरूपी यमुनानदीच्या तीरावरील कालियासर्पाच्या विषाने करपलेल्या वृक्षाप्रमाणे होऊन राहिली आहे.॥ ३४७॥ तुझ्या या महामृत्यूच्या सागरात, त्रैलोक्याच्या आयुष्याची नौका, दु:खरूपी वादळातील लाटांनी हेलकावे खात आहे.॥ ३४८॥ या माझ्या म्हणण्याचा राग येऊन, भगवंता! आपण जर कदाचित असे म्हणाल की, तुला या लोकांचे काय उगीच वाईट वाटत आहे! तू माझ्या विश्वरूप ध्यानाचे सुख भोग.॥ ३४९॥ पण खरोखर देवा! भीतीने माझ्या जिवाचा थरकाप झाला आहे, असे मी एकदम कसे म्हणू? म्हणूनच मी, लोकांच्या दु:खांचे सामान्य निमित्त व्यर्थ पुढे करीत आहे.॥ ३५०॥ ज्या मला सृष्टीचा संहार करणारा रुद्र भितो, ज्या मला भिऊन मृत्यूदेखील तोंड लपवितो, त्या मलाही अत्यंत थरकाप सुटावा, असा विश्वरूप तू झाला आहेस.॥ ३५१॥ पण याला विश्वरूप हे जरी नाव आहे, तरी भगवंता! ही विलक्षण महामारी आहे. हे विश्वरूप, आपल्या भयंकर विक्राळ स्वरूपामुळे साक्षात भयालाही हार खायला लावणारे आहे.॥ ३५२॥
(श्लोक-२४)
नभ:स्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्।
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४॥
अर्थ—हे भगवंता! ज्याने आकाशाला स्पर्श केला आहे, ज्यात प्रज्वलित अशी अनेक वर्णयुक्त पसरलेली तोंडे आहेत, ज्यात प्रज्वलित व विशाल नेत्र आहेत, अशा रूपाने युक्त असलेल्या तुला पाहून माझे अंत:करण अत्यंत दु:खित झाल्यामुळे त्याला धैर्य व सुख प्राप्त होत नाही.॥ २४॥
ठेलीं महाकाळेंसीं हटेंतटें। तैसीं कितीएकें मुखें रागिटें।
इहीं वाढोनियां धाकुटें। आकाश केलें॥ ३५३॥
गगनाचेनि वाडपणें नाकळे। त्रिभुवनींचियाही वारिया न वेंटाळे।
ययाचेनि वाफा आगी जळे। कैसें धडाडीत असे॥ ३५४॥
तेवींचि एकासरिखें एक नोहे। एथ वर्णावर्णाचा भेद आहे।
हो कां जे प्रळयीं सावावो लाहे। वह्नी ययाचा॥ ३५५॥
जयाचिये आंगींची दीप्ती येवढी। जे त्रैलोक्य कीजे राखोंडी।
कीं तयाही तोंडें आणि तोंडीं। दांतदाढा॥ ३५६॥
कैसा वारया धनुर्वात चढला। समुद्र कीं महापूरीं पडिला।
विषाग्नि मारा प्रवर्तला। वडवानळासी॥ ३५७॥
हळाहळ अग्नि पियालें। नवल मरण मारा प्रवर्तलें।
तैसें संहारतेजा या जाहालें। वदन देखा॥ ३५८॥
परी कोणें मानें विशाळ। जैसें तुटिलिया अंतराळ।
आकाशासि कव्हाळ। पडोनि ठेलें॥ ३५९॥
ना तरी काखे सूनि वसुंधरी। जैं हिरण्याक्ष रिगाला विवरीं।
तैं उघडलें हाटकेश्वरीं। जेवीं पाताळकुहर॥ ३६०॥
तैसा वक्त्रांचा विकाश। माजि जिव्हांचा आगळाचि आवेश।
विश्व न पुरे म्हणोन घांस। न भरीचि कोडें॥ ३६१॥
आणि पाताळव्याळांचिया फूत्कारीं। गरळज्वाळा लागती अंबरीं।
तैसी पसरलिये वदनदरी-। माजि हे जिव्हा॥ ३६२॥
काढूनि प्रळयविजूचीं जुंबाडें। जैसे पन्नासिले गगनाचे हुडे।
तैसे आवाळुवांवरी आंकडे। धगधगीत दाढांचे॥ ३६३॥
आणि ललाटपटाचिये खोळे। जैसे भयातें भेडविताति डोळे।
हो कां जे महामृत्यूचे उमाळे। कडवसां राहिले॥ ३६४॥
ऐसें वाऊनि भयाचें भोज। एथ काय निपजवूं पाहतोसि काज।
तें नेणे परी मज। मरणभय आलें॥ ३६५॥
देवा विश्वरूप पाहावयाचे डोहळे। केले तियें पावलों प्रतिफळें।
बापा देखिलासी आतां डोळे। निवावे तैसे निवाले॥ ३६६॥
अहो देह पार्थिव कीर जाये। ययाची काकुळती कवणा आहे।
परी आतां चैतन्य माझें विपायें। वांचेल कीं न वांचे॥ ३६७॥
येऱ्हवीं भयास्तव आंग कांपे। नावेक आगळें तरी मन तापे।
अथवा बुद्धीही वासिंपे। अभिमान विसरिजे॥ ३६८॥
परी येतुलियाहि वेगळा। जो केवळ आनंदैककळा।
तया अंतरात्मयाही निश्चळा। आली शियारी॥ ३६९॥
बाप साक्षात्काराचा वेध। कैसा देशधडी केला बोध।
हा गुरुशिष्यसंबंध। विपायें नांदे॥ ३७०॥
देवा तुझ्या ये दर्शनीं। जें वैकल्य उपजलें आहे अंत:करणीं।
तें सांवरावयालागीं गंवसणी। धैर्याची करितसें॥ ३७१॥
तंव माझेनि नामें धैर्य हारपलें। कीं तयाहीवरी विश्वरूपदर्शन जाहालें।
हें असो परि मज भलें आतुडविलें। उपदेशा इया॥ ३७२॥
जीव विसंवावयाचिया चाडा। सैंघ धांवाधांवी करितसे बापुडा।
परि सोयही कवणेकडां। न लभे एथ॥ ३७३॥
ऐसें विश्वरूपाचिया महामारी। जीवित्व गेलें आहे चराचरीं।
जी न बोलें तरि काय करीं। कैसेनि राहें॥ ३७४॥
अर्थ—तुझी कित्येक क्रुद्ध मुखे, जणू काय महाकाळाशी पैज मारून आहेत, तशी रागीट आहेत, त्यांनी आपल्या विस्तृतपणाने आकाशालाही लहान केले आहे.॥ ३५३॥ ही अफाट वाढलेली मुखे एवढॺा विस्तीर्ण आकाशातही सामावत नाहीत. त्रिभुवनात वाहणारा वारादेखील त्यांना वेटाळू शकत नाही. त्यांच्या वाफेने अग्नीदेखील जळू शकेल, अशी प्रज्वलित आहेत.॥ ३५४॥ त्याचप्रमाणे सर्व मुखे एकसारखी नसून त्यांचे वर्णही भिन्न भिन्न आहेत, जणू काय प्रलयकाली अग्नीला यांचेच साहाय्य मिळते.॥ ३५५॥ ज्यांच्या अंगचे तेज एवढे भयंकर आहे की, जे त्रैलोक्याची राखरांगोळी करील. त्यांतही आणखी तोंडे असून, त्या तोंडांत भयंकर दात, दाढा आहेत.॥ ३५६॥ जणू काय वाऱ्याला धनुर्वात झाला किंवा समुद्र महापुरात पडला अथवा विषरूपी अग्नी, समुद्रात असणाऱ्या वडवाग्नीला मिळून, मारण्याला प्रवृत्त झाला.॥ ३५७॥ किंवा अग्नीने हलाहल विष प्राशन केले किंवा स्वत: मरणच मारायला प्रवृत्त झाले. त्याप्रमाणे या सृष्टीचा संहार करणाऱ्या या अंगच्या तेजाला, तुझी मुखे आणखी सहायभूत झाली आहेत.॥ ३५८॥ पण ही तुझी मुखे कशाप्रमाणे अशी विशाल पसरलेली आहेत, असे म्हणशील, तर ज्याप्रमाणे अंतराळ तुटून आकाशात जणू काय भगदाड पडले आहे.॥ ३५९॥ किंवा जेव्हा हिरण्याक्ष राक्षस, पृथ्वी काखेत मारून पाताळात जाण्याकरिता समुद्राच्या विवराने शिरला, तेव्हा, ज्याप्रमाणे पाताळातील हाटकेश्वराने पाताळाचे विवर खुले केले.॥ ३६०॥ त्याप्रमाणे तुझ्या मुखांचा विस्तार असून, त्यात जिभांचा विलक्षण आवेश आहे. संपूर्ण विश्व एका घासापुरतेही नाही. म्हणून ते तू कौतुकाने तोंडात भरले नाहीस॥ ३६१॥ आणि पाताळातील विषारी सर्पाच्या फुत्काराने विषाच्या उठणाऱ्या ज्वाळा आकाशात लागाव्या, त्याप्रमाणे पसरलेल्या तुझ्या प्रत्येक मुखरूपी दरीमध्ये ह्या एक एक जिव्हा आहेत.॥ ३६२॥ प्रलयकालच्या बीजांचे गठ्ठे घेऊन आकाशाचे बुरुंज शृंगारावेत, त्याप्रमाणे तोंडाच्या जबडॺाच्या दोन्ही भागाला दाढांची टोके धगधगत आहेत.॥ ३६३॥ कपाळभागांच्या खळगीत असणारे व भयालाही भय उत्पन्न करणारे तुझे डोळे, महामृत्यूचे उठावच अंधारात लपून राहिलेले आहेत, अशाप्रमाणे वाटतात.॥ ३६४॥ अशी केवळ भीतीची मूर्ती धारण करून काय कार्यसिद्धी करू पाहतोस, हे मला कळत नाही; पण मला मात्र मरणाचे भय उत्पन्न झाले आहे.॥ ३६५॥ तेव्हा मला विश्वरूप पाहाण्याची अत्यंत उत्कंठा लागली होती व त्याचे फळ मला मिळाले. बा भगवंता! तुझे विश्वरूप पाहून माझ्या डोळॺांचे जसे समाधान व्हायला पाहिजे, तसे झाले.॥ ३६६॥ अहो देवा! हा पांचभौतिक देह जाईल याचा मला खेद वाटत नाही; परंतु माझे चैतन्यही कदाचित वाचेल की नाही, असे मला वाटते.॥ ३६७॥ खरोखरच भयाने माझे अंग कापत आहे. मनही घटकाभर शरीराहून सूक्ष्म असले, तरी तेही व्याकूळ होत आहे किंवा बुद्धीही भयभीत झाली असून, ती अभिमानाला विसरली आहे.॥ ३६८॥ पण देह, मन, बुद्धी यांच्याहून निराळा, केवळ आनंदस्वरूप व निश्चळ असा जो अंतरात्मा, त्यालाही तुझे हे विश्वरूप पाहून शिसारी आली आहे.॥ ३६९॥ तुमच्या विश्वरूपाच्या साक्षात्काराच्या छंदाने कसा आत्मबोधही देशोधडीस लागला आणि आता हा गुरुशिष्यसंबंधदेखील क्वचितच टिकेल.॥ ३७०॥ देवा! या तुझ्या विश्वरूपदर्शनाने माझ्या मनात जी काही व्याकुळता उत्पन्न झाली, ती सावरण्याकरिता मी धैर्याची खोळ करण्याचा प्रयत्न करीत आहे.॥ ३७१॥ तेव्हा माझ्या ‘अर्जुन’ या नावाने धैर्य नाहीसे झाले; कारण विश्वरूपाचे दर्शन धैर्याच्या मर्यादेपेक्षाही श्रेष्ठ झाले. (म्हणजे मी अर्जुन धैर्यवान खरा, पण विश्वरूपाच्या दर्शनाने जी भीती वाटली, ती भीती माझ्या धैर्य धरण्याच्या मर्यादांपेक्षा फार भयंकर होती; म्हणून माझे धैर्य नाहीसे झाले, असा अर्थ.) हे असो. पण तुम्ही मला या उपदेशाने-म्हणजे विश्वरूपदर्शनाने-बरे संकटात टाकले.॥ ३७२॥ बापडा माझा जीव निर्धास्त होऊन विश्रांती मिळावी म्हणून सर्वत्र धावाधाव करीत आहे; पण या विश्वरूपात तशी सोय कोठेही प्राप्त होत नाही.॥ ३७३॥ याप्रमाणे या विश्वरूपाच्या महामारीत सर्व स्थावरजंगम जीवांचे जीवित्व नाहीसे झाले आहे. देवा! हे बोलू नये, पण काय करू? बोलण्यावाचून राहवत नाही.॥ ३७४॥
(श्लोक-२५)
द्रंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि।
दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५॥
अर्थ—भयंकर दाढांनी प्रलयकालच्या अग्नीसारखी विक्राळ झालेली तुझी मुखे पाहून मला दिशांचा देखील विसर पडला व समाधान कसे वाटत नाही. हे जगन्निवासा! देवाधिदेवा! मजवर प्रसन्न हो.॥ २५॥
पैं अखंड डोळॺांपुढें। फुटलें जैसें महाभयाचें भांडें।
तैसीं तुझीं मुखें वितंडें। पसरलीं देखें॥ ३७५॥
असो दांतदाढांची दाटी। न झांकवे मा दोहों वोठीं।
सैंघ प्रळयशस्त्रांचिया दाट कांटी। लागलियाजैशा॥ ३७६॥
जैसें तक्षका विष भरलें। हो कां जे काळरात्रीं भूत संचरलें।
कीं आग्नेयास्त्र परजिलें। वज्राग्नीं जैसें॥ ३७७॥
तैसीं तुझीं वक्त्रें प्रचंडें। वरी आवेश हा बाहेरि वोसंडे।
आले मरणरसाचे लोंढे। आम्हांवरी॥ ३७८॥
संहारसमयींचा चंडानिळ। आणि महाकल्पांत प्रलयानळ।
या दोहीं जैं होय मेळ। तैं काय एक नजळे॥ ३७९॥
तैसीं संहारकें तुझीं मुखें। देखोनि धीर कां आम्हां पारुखे।
आतां भुललों मी दिशा न देखें। आपणपें नेणें॥ ३८०॥
मोटकें विश्वरूप डोळां देखिलें। आणि सुखाचें अवर्षण पडिलें।
आतां जापाणिं जापाणिं आपुलें। अस्ताव्यस्त हें॥ ३८१॥
ऐसें करिसी म्हणोनि जरि जाणें। तरी हे गोष्टि सांगावी कां मी म्हणें।
आतां एकवेळ वांचवी जी प्राणें। या स्वरूपप्रलयापासोनी॥ ३८२॥
जरि तूं गोसावी आमुचा अनंता। तरि सुईं वोडण माझिया जीविता।
सांठवीं पसारा हा मागुता। महामारीचा॥ ३८३॥
आईकें सकळ देवांचिये परदेवते। तुवां चैतन्यें गा विश्व वसतें।
तें विसरलासि हें उपरतें। संहारूं आदरिलें॥ ३८४॥
म्हणोनि वेगीं प्रसन्न होईं देवराया। संहरीं संहरीं आपुली माया।
काढीं मातें महाभया-। पासोनियां॥ ३८५॥
हा ठायवरी पुढतपुढती। तूंतें म्हणिजे बहुवा काकुळती।
ऐसा मी विश्वमूर्ती। भेडका जाहालों॥ ३८६॥
जैं अमरावतीये आला धाडा। तैं म्यां एकलेनि केला उवेडा।
जो मी काळाचियाही तोंडा। वासिपु न धरीं॥ ३८७॥
परि तया आंतुल नव्हे हें देवा। एथ मृत्यूसही करूनि चढावा।
तुवां आमुचाचि घोंट भरावा। या सकळ विश्वेंसीं॥ ३८८॥
कैसा नव्हतां प्रलयाचा वेळ। गोखातुचि मिनलासि काळ।
बापुडा हा त्रिभुवनगोळ। अल्पायु जाहाला॥ ३८९॥
अहा भाग्या विपरीता। विघ्न उठिलें शांति करितां।
कटकटा विश्व गेलें आतां। तूं लागलासि ग्रासूं॥ ३९०॥
हें नव्हे मा रोकडें। सैंघ पसरूनियां तोंडें।
कवळितासि चहूंकडे। सैन्यें इयें॥ ३९१॥
अर्थ—महाभय साठविलेले भांडे फुटल्याप्रमाणे तुझी विक्राळ मुखे मी अखंड डोळॺांसमोर पसरलेली पाहत आहे.॥ ३७५॥ हे असो. संपूर्ण प्रलयकालच्या शस्त्रांचे दाट कुंपण लागावे, त्याप्रमाणे तुझ्या मुखातील दातदाढांची असलेली दाटी दोन्ही ओठांनी झाकली जात नाही.॥ ३७६॥ जणू काय विषारी तक्षकाच्या ठिकाणी विष भरले, प्रलयकालच्या रात्री भुतांचा संचार झाला किंवा प्रलयाग्नीने पुन: आग्नेयास्त्र हातात घेतले,॥ ३७७॥ त्याप्रमाणे तुझी ही प्रचंड व भयंकर मुखे असून त्यातही पुन: त्यांचा आवेश बाहेर प्रगट होत आहे. असे वाटते की त्यातून आम्हांवर मरणरूपी रसाचे लोंढे आले आहेत.॥ ३७८॥ देवा! प्रलयकाळचा भयंकर वायू व महाकल्पाच्या वेळचा प्रलयाग्नी, हे दोन्ही मिळाले असता काय जळणार नाही?॥ ३७९॥ त्याप्रमाणेच तुझी सर्व ब्रह्मांडाचा संहार करणारी मुखे पाहून, धैर्य आम्हांला स्पर्श करील काय? आता मी भ्रमिष्ट व दिङ्मूढ झालो व मला माझेही भान राहिले नाही.॥ ३८०॥ तुझे विश्वरूप डोळॺांनी पाहिले मात्र, तोच सुखाचा दुष्काळ पडला; म्हणून आपले हे अवाढव्य पसरलेले विश्वरूप आता आवरा, आवरा.॥ ३८१॥ (हे आपले भयंकर विश्वरूप दाखवून आम्हांला) अशाप्रकारे अत्यंत भयभीत करशील, असे जर मला माहीत असते, तर विश्वरूप दाखवा, असे मी कशाला म्हटले असते? तरी आता, देवा! एकवेळ प्राणदान देऊन, या माझ्या जिवाच्या होऊ पाहणाऱ्या स्वरूपप्रलयापासून-म्हणजे माझी संपूर्ण स्थूळ सूक्ष्मतत्त्वे अव्यक्तात मिळू पाहत आहेत, त्यापासून-प्राणाने मला वाचवा-म्हणजे माझे प्राण जिवंत ठेवा.॥ ३८२॥ भगवंता! जर तू आमचा स्वामी म्हणवितोस, तर माझ्या, जीवितावर आडपडदा घालून माझे संरक्षण कर व हा महामारीचा पसारा पुन: फिरून आपल्या ठिकाणी साठवून घे.॥ ३८३॥ हे सर्व देवांच्याही परम देवा! माझे म्हणणे ऐक. तूच चैतन्यस्वरूपाने सर्व विश्वात वास करतोस, हे तू विसरलास आणि उलट सर्व विश्वाचा संहार करावयास उठलास.॥ ३८४॥ म्हणून देवा! त्वरित प्रसन्न होऊन या आपल्या मायेचा येथून उपसंहार कर व या महाभयापासून मला सोडव.॥ ३८५॥ अशा प्रकारे वारंवार तुला अत्यंत काकुळती येऊन म्हणावे, इतका मी, विश्वरूपा भगवंता! अत्यंत भित्रा झालो आहे.॥ ३८६॥ जेव्हां इंद्राच्या अमरावती राजधानीवर राक्षसांची धाड पडली, तेव्हा ज्या मी एकटॺानेच त्यांचा पराभव केला, कारण मी मृत्यूच्या तोंडाचेही भय बाळगीत नाही.॥ ३८७॥ पण देवा! हे तुझे विश्वरूप त्यापैकी दिसत नाही. येथे मृत्यूवरही ताण करून सर्व ब्रह्मांडासह आमचा घास घ्यावा, असे तू केले आहेस.॥ ३८८॥ खरोखर हा सृष्टीच्या प्रलयाचा काल नसताना मध्येच कसा तू काळ होऊन प्राप्त झालास? पहा! बिचारे हे संपूर्ण ब्रह्मांड अल्पायुषी झाले आहे.॥ ३८९॥ अहारे माझ्या दुर्दैवा! विश्वरूपदर्शनाने सुखप्राप्ती व्हावी म्हणून प्रयत्न करीत असता, हे विघ्न उत्पन्न झाले. हाय, हाय! तू ग्रासू लागल्यामुळे आता हे सर्व विश्व नाहीसे होणार!॥ ३९०॥ जिकडे तिकडे मुखे पसरून या दोन्ही सैन्याला चहूकडून आपल्या तोंडात टाकीत आहेस, हे स्पष्ट दिसत नाही काय?॥ ३९१॥
(श्लोक-२६)
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्रा: सर्वे सहैवावनिपालसङ्घै:।
भीष्मो द्रोण: सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यै:॥ २६॥
अर्थ—दुर्योधनादिक धृतराष्ट्राचे पुत्र, भीष्माचार्य, द्रोणाचार्य, सूतपुत्र कर्ण हे आपल्याकडील मोठमोठॺा राजांच्या समुदायासह व आमच्याकडील मुख्य मुख्य योद्धॺांसह तुझ्या ठिकाणी प्राप्त होत आहेत.॥ २६॥
नोहेति हे कौरवकुळींचे वीर। आंधळिया धृतराष्ट्राचे कुमर।
हे गेले गेले सहपरिवार। तुझिया वदनीं॥ ३९२॥
आणि जे जे यांचेनि सावायें। आले देशोदेशींचे राये।
तयांचें सांगावया जावों न लाहे। ऐसें सरकटित आहासि॥ ३९३॥
मदमुखाचिया संघटा। घेत आहासि घटघटां।
आरणी हन थाटा। देतासि मिठी॥ ३९४॥
जंत्रावरिचील मार। पदातींचे मोगर।
मुखाआंत भार। हारपताति मा॥ ३९५॥
कृतांताचिया जावळी। जें एकचि विश्वातें गिळी।
तियें कोटीवरी सगळीं। गिळितासि शस्त्रें॥ ३९६॥
चतुरंगा परिवारा। संजोडियां रहंवरां।
दांत न लाविसी मा परमेश्वरा। कैसा तुष्टलासि बरवा॥ ३९७॥
हां गा भीष्माऐसा कवण। सत्यशौर्यनिपुण।
तोही आणि ब्राह्मण द्रोण। ग्रासिलासि कटकटा॥ ३९८॥
अहा सहस्रकराचा कुमर। एथ गेला गेला कर्ण वीर।
आणि आमुचिया आघवयांचा केर। फेडिला देखों॥ ३९९॥
कटकटा धातया। कैसें जाहालें अनुग्रहा यया।
मियां प्रार्थूनि जगा बापुडिया। आणिलें मरण॥ ४००॥
मागां थोडिया बहुवा उपपत्ती। येणें सांगीतलिया विभूती।
तैसा नसेचि मा पुढती। बैसलों पुसों॥ ४०१॥
म्हणोनि भोग्य तें त्रिशुद्धी न चुके। आणि बुद्धीही होणारासारिखी ठाके।
माझ्यां कपाळीं पिटावें लोकें। तें लोटेल काह्यां॥ ४०२॥
पूर्वीं अमृतही हाता आलें। परी देव नसतीचि उगले।
मग काळकूट उठविलें। शेवटीं जैसें॥ ४०३॥
परि तें एकबगीं थोडें। केलिया पतिकारामाजिवडें।
आणि तिये अवसरींचें तें सांकडें। निस्तरविलें शंभू॥ ४०४॥
आतां हा जळता वारा कें वेंटाळे। कोणा हें विषा भरलें गगन गिळे।
महाकाळेंसिं कें खेळें। आंगवत असे॥ ४०५॥
ऐसा अर्जुन दु:खें शिणत। शोचित असे जिवाआंत।
परि न देखे तो प्रस्तुत। अभिप्राय देवाचा॥ ४०६॥
जे मी मारिता हे कौरव मरते। ऐसेनि वेंटाळिला होता मोहें बहुतें।
तो फेडावयालागीं अनंतें। हें दाखविलें निज॥ ४०७॥
अरे कोण्ही कोण्हातें न मारी। एथ मीचि हो सर्व संहारीं।
हें विश्वरूपव्याजें हरी। प्रकटित असे॥ ४०८॥
अर्थ—हे कौरवकुळांतील वीर आणि आंधळॺा धृतराष्ट्राचे पुत्र नव्हेत काय? हे सर्व आपल्या परिवारासह तुझ्या मुखात शिरलेत॥ ३९२॥ आणि युद्धात यांचे साहाय्य करण्याकरिता इतर देशींचे जे जे राजे आले आहेत, त्यांची मृत्युवार्ताही सांगायला कोणी उरणार नाही. अशा रितीने सरसकट सर्वांना गिळीत आहेस.॥ ३९३॥ मदोन्मत्त हत्तींच्या समुदायांना तोंडांत घटघट ओतीत आहेस व त्याचप्रमाणे युद्धात थाटलेल्या संपूर्ण सैन्यरचनेला मिठी मारत आहेस.॥ ३९४॥ तोफादिक यंत्रांचा मारा करणारे व पायदळांचे मुख्य यांच्या झुंडीच्या झुंडी तुझ्या मुखात गडप होत आहेत ना?॥ ३९५॥ एकच शस्त्र संपूर्ण विश्वाचा संहार करते व म्हणून मृत्यूचे भावंड होय, अशी कोटॺवधी शस्त्रे तू गिळीत आहेस.॥ ३९६॥ हत्ती, घोडे, रथ, पायदळ अशा चतुरंग सेनेचा संपूर्ण परिवार व घोडे जोडलेले रथ यांना, भगवंता! कसा प्रसन्न झाला आहेस पहा की, यांना तू दात न लागू देता गिळून टाकीत आहेस.॥ ३९७॥ देवा! भीष्माचार्यासारखा सत्यवचनी व शौर्यात अत्यंत निपुण असा कोण आहे? पण अरेरे! त्याला व द्रोणाचार्यासारख्या ब्राह्मणालाही ग्रासून टाकलेस.॥ ३९८॥ हाय! हाय! सूर्यपुत्र जो महायोद्धा कर्ण, तोही तुझ्या मुखात गेला आणि आमच्या सर्वांचा केरकचरा नाहीसा केलास, असे मी पाहत आहे॥ ३९९॥ अरेरे ब्रह्मदेवा! विश्वरूपदर्शनाचा अनुग्रह कसा फळला पहा! मी विश्वरूपदर्शनाकरिता भगवंताची प्रार्थना करून बिचाऱ्या जगावर मरणाचा प्रसंग आणला.॥ ४००॥ पूर्वी थोडॺाबहुत युक्तीने भगवंताने आपल्या विभूती सांगितल्या, त्या ऐकून तसाच मी राहिलो नाही आणि पुन: पुढे विश्वरूपदर्शनाविषयी विचारू लागलो.॥ ४०१॥ म्हणून प्रारब्धभोग चुकत नाही म्हणतात, ते त्रिवार सत्य आहे आणि प्रारब्धानुसार जे होणार असेल, त्याप्रमाणेच बुद्धी होते. लोकांनी माझ्या नावाने रडावे, असे माझ्या कपाळी होते, ते चुकेल कसे?॥ ४०२॥ पूर्वी समुद्रमंथन करता करता अमृत हाती लागले; पण त्यातच संतोष मानून देव मंथन सोडून उगे राहिले नाहीत, शेवटी हालाहल विष समुद्रातून निघाले.॥ ४०३॥ क्षीराब्धीने केलेल्या चौदा रत्नांच्या आविष्कारामध्ये काळकूटाचा आविष्कार एका परीने थोडा होता आणि त्यावेळचे संकट भगवान शंकरांनी निवारण केले.॥ ४०४॥ आताचा हा पेटलेला वारा कसा आवरला जाणार? हे संपूर्ण विषाने भरलेले आकाश कोण गिळणार? या महामृत्यूशी खेळण्याचे सामर्थ्य कोण अंगी वागवितो?॥ ४०५॥ याप्रमाणे अर्जुन, दु:खाने अत्यंत व्याकूळ होऊन, अंत:करणात शोक करू लागला; पण भगवंताच्या विश्वरूपदर्शनाचा प्रस्तुत हेतू काय आहे, हे तो जाणत नव्हता.॥ ४०६॥ मी मारणार व कौरव माझ्याकडून मारले जाणारे, अशा थोर अविवेकाने तो ग्रासला गेला होता. तो अविवेक नाहीसा करण्याकरिता भगवंतांनी आपले हे विश्वरूप दाखविले.॥ ४०७॥ अरे! कोणी कोणाचा नाश करीत नाही. एक मीच सर्वांचा नाश करणारा आहे, हेच भगवंतांनी विश्वरूपाच्या मिषाने स्पष्ट दाखविले.॥ ४०८॥
गूढार्थदीपिका—जगातील प्राण्यांच्या उत्पत्तिस्थितिसंहाराचा व्यापार, जीवांच्या कर्मानुसार एक परमेश्वरच करीत असतो; उत्पत्तिस्थितिलयाशी संबंधित असलेले पदार्थ केवळ निमित्तमात्र असतात, असा वेदांताचासिद्धांत आहे.
परि वायांचि व्याकुळता। तें न चोजवेचि पंडुसुता।
मग अहा कंप नव्हता। वाढवित असे॥ ४०९॥
अर्थ—पण अर्जुन हे न जाणता दु:खाने व्याकूळ होऊन नसताच थरकाप वाढवीत होता.॥ ४०९॥
(श्लोक-२७)
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि।
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमांगै:॥ २७॥
अर्थ—विक्राळ दाढांनी भयंकर दिसत असलेल्या तुझ्या मुखात ते मोठॺा त्वरेने शिरत आहेत. त्यातील काही, चूर्ण झालेल्या मस्तकांनी दातांच्या फटीत अडकून राहिलेले दिसतात.॥ २७॥
तेथ म्हणे पहा हो एके वेळे। सासिकवचेंसिं दोन्हीं दळें।
वदनीं गेलीं आभाळें। गगनीं कां जैसीं॥ ४१०॥
कां महाकल्पाचिया शेवटीं। जैं कृतांत कोपला होय सृष्टी।
तैं एकविसांहि स्वर्गां मिठी। पाताळा सकट दे॥ ४११॥
ना तरी उदासीनें दैवें। संचकाचीं वैभवें।
जेथींचीं तेथ स्वभावें। विलया जाती॥ ४१२॥
तैसीं सासिन्नलीं सैन्यें एकवटें। इयें मुखीं जाहालीं प्रविष्टें।
परि एकही तोंडौनि न सुटे। कैसें कर्मदेखा॥ ४१३॥
अशोकाचे अंगवसे। चघळिले करेनि जैसे।
लोक वक्त्रांमाजि तैसे। वायां गेले॥ ४१४॥
परि सिसाळें मुकुटेंसीं। पडिलीं दाढांचे सांडसीं।
पीठ होत कैसीं। दिसत आहाती॥ ४१५॥
तियें रत्नें दांतांचिये सवडी। कूट लागलें जिभेच्या बुडीं॥
कांहीं कांहीं आगरडीं। दंष्ट्रांचीं माखलीं॥ ४१६॥
हो कां जे विश्वरूपें काळें। ग्रासिलीं लोकांचीं शरीरबळें।
परि जीवदेहींचीं सालें। अवश्य कीं राखिलीं॥ ४१७॥
तैसीं शरीरामाजि चोखडीं। इयें उत्तमांगें होतीं फुडीं।
म्हणोनि महाकाळाचियाहि तोंडीं। परि उरलींशेखीं॥ ४१८॥
मग म्हणे हें काई। जन्मलयां आन मोहरचि नाहीं।
जग आपैसेंचि वदनडोहीं। संचरताहे मा॥ ४१९॥
यया आपेंआप आघविया सृष्टी। लागलिया आहाति वदनाचिया शेवटीं।
आणि हा जेथिंचिया तेथमिठी। देतसे उगला॥ ४२०॥
ब्रह्मादिक समस्त। उंचा मुखामाजि धांवत।
येर सामान्य हे भरत। ऐलीच वदनीं॥ ४२१॥
आणीकही भूतजात। जें उपजलेचि ठायीं ग्रासित।
परि याचिया मुखा निभ्रांत। न सुटेचि कांहीं॥ ४२२॥
अर्थ—त्या वेळेला अर्जुन पुन: म्हणाला, अहो देवा! पहा! आकाशात जसे मेघ नाहीसे होतात, त्याप्रमाणे अंगावरील चिलखते व हातातील तलवारीसह दोन्हीकडील सैन्ये, एकाच वेळी तोंडात गेली आहेत.॥ ४१०॥ किंवा महाकल्पाच्या शेवटी संपूर्ण सृष्टीचा नाश करण्याकरिता जेव्हा कृतांत सर्व सृष्टीवर क्रुद्ध होतो, तेव्हा तो पाताळासकट एकवीस स्वर्गांना ग्रासून टाकतो.॥ ४११॥ अथवा दैव प्रतिकूल झाले असता, धनसंचय करणाऱ्याची संपत्ती, जशी जागच्या जागी नाहीशी होते,॥ ४१२॥ त्याप्रमाणे युद्धाला सज्ज झालेली ही दोन्ही सैन्ये, तुझ्या मुखात एकत्र शिरली आहेत. त्यांपैकी, तुझ्या मुखांतून एकही सुटत नाही. कसे त्यांचे कर्म आहे, पहा!॥ ४१३॥ उंटाने अशोकवृक्षाचे डाखळे जसे चघळावे, त्याप्रमाणे सर्व लोक तुझ्या तोंडात व्यर्थ गेले आहेत.॥ ४१४॥ राजांची मुकुटासहित शिरे दाढांच्या सांडशीत सापडून त्यांचे कसे पीठ होताना दिसत आहे.॥ ४१५॥ मुकुटांतील रत्नें दातांच्या संधीत असून, मस्तकांचे चूर्ण जिभेच्या बुडाशी लागले आहे व काही काही दाढांची टोकेंही माखली आहेत.॥ ४१६॥ हो! एक गोष्ट मात्र दिसते की, या विश्वरूपी काळाने लोकांची शरीरे व बळे ग्रासून टाकली; पण त्या जीवांच्या शरीरांची मस्तके मात्र, न गिळता तशीच ठेवली.॥ ४१७॥ ही सुंदर मस्तके म्हणजे शरीरांतील खरोखर उत्तम अंगे असल्यामुळे, ती महाकाळाच्याही तोंडात शेवटी उरली आहेत.॥ ४१८॥ पुढे अर्जुन म्हणतो, अरे! हे काय आश्चर्य! जन्माला आलेल्या प्राण्याला दुसरी गतीच दिसत नाही. सर्व जगत आपण होऊन विश्वरूपाच्या मुखरूपी डोहात शिरत आहे ना!॥ ४१९॥ ह्या संपूर्ण सृष्टी सहजगत्या विश्वरूपाच्या मुखात जाण्याच्या मार्गास लागल्या आहेत आणि हा विश्वरूप भगवान जागच्या जागीच स्वस्थ त्यांना गिळीत आहे.॥ ४२०॥ हे सर्व ब्रह्मादिकदेव वर असलेल्या मुखा मध्ये वेगाने शिरत असून, बाकीचे सर्व सामान्य लोक हे अलीकडील मुखातच भरले जात आहेत॥ ४२१॥ आणि कित्येक प्राणिजात उत्पन्न झाल्याबरोबर ग्रासले जात आहेत; पण याच्या मुखातून निश्चित काही एक सुटत नाही.॥ ४२२॥
गूढार्थदीपिका—येथे प्राण्यांच्या तीन गती दाखविल्या आहेत. ब्रह्मादिक देवांना उंच लोक म्हणजे सत्यलोकप्राप्ती होते. सामान्य म्हणजे भगवत्प्रीत्यर्थ निष्कामचित्ताने विहित कर्माचे अनुष्ठान न करता स्वर्गादी लोकांच्या प्राप्तीकरिता कर्म करणारे जे पुरुष असतात, त्यांना चंद्रलोकप्राप्ती होऊन, ते तेथे सुख भोगून परत संसारात येतात व अत्यंत पातकी लोक, सुखभोगाकरिता कोणत्याही लोकात न जाता “जायस्व म्रियस्व” (छां. उ. ५-१०-७) या श्रुतीत सांगितल्याप्रमाणे जन्मानंतर मरण व मरणानंतर जन्म असे केवळ दु:खच भोगत असतात.
(श्लोक-२८-२९)
यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगा: समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति।
तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८॥
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतंगा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगा:।
तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगा:॥ २९॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे नद्यांचे अनेक प्रवाह समुद्राला सन्मुख करून वाहतात, त्याप्रमाणे मनुष्यलोकांतील वीर, हे आपला नाश करून घेण्याकरिता सर्व बाजूंनी पेटलेल्या तुझ्या मुखामध्ये प्रवेश करीत आहेत.॥ २८॥ ज्याप्रमाणे पतंग, नाश करून घेण्याकरिता अत्यंत वेगाने प्रदीप्त अग्नीत शिरतात, त्याचप्रमाणे हे संपूर्ण लोक, अत्यंत वेगाने नाश करून घेण्याकरिता तुझ्या मुखात शिरत आहेत.॥ २९॥
जैसे महानदीचे वोघ। वहिले ठाकिती समुद्राचे आंग।
तैसें आघवांचिकडूनि जग। प्रवेशत मुखीं॥ ४२३॥
आयुष्यपंथें प्राणिगणीं। करोनि अहोरात्रांची सोवाणीं।
वेगें वक्त्रमिळणीं। साधिजत आहाती॥ ४२४॥
जळतया गिरीच्या गवाखा-। माजि घापती पतंगाचिया झाका।
तैसे समग्र लोक देखा। इये वदनीं पडती॥ ४२५॥
परि जेतुलें येथ प्रवेशलें। तें तातलिया लोहें पाणी पां गिळिलें।
वहिवटींहि पुसिलें। नाम रूप तयांचें॥ ४२६॥
अर्थ—जसे महानदीचे प्रवाह मोठॺा वेगाने समुद्रात येऊन मिळतात, तशी सर्व बाजूंनी ही सृष्टी तुझ्या मुखात प्रविष्ट होत आहे.॥ ४२३॥ सर्व प्राणिसमुदाय, आपल्या आयुष्यरूपी मार्गाने दिवस आणि रात्र यांच्या पायऱ्या करून अत्यंत त्वरेने तुझ्या मुखात पडण्याचे साधित आहेत.॥ ४२४॥ पेटलेल्या पर्वताच्या दरीत ज्याप्रमाणे पतंगाच्या झुंडीच्या झुंडी जाऊन पडतात, त्याप्रमाणे हे सर्व लोक तुझ्या मुखात पडत आहेत.॥ ४२५॥ पण तुझ्या मुखात जेवढे काही गेले, तेवढे सर्व तापलेल्या लोखंडावर टाकलेल्या पाण्याप्रमाणे गिळले गेले. त्यांचे वहिवाटीपुरते देखील नामरूप राहिले नाही.॥ ४२६॥
(श्लोक-३०)
लेलिह्यसे ग्रसमान: समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भि:।
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्रा: प्रतपन्ति विष्णो॥ ३०॥
अर्थ—हे विष्णो! आपल्या पेटलेल्या मुखांनी, सर्व लोकांना, सर्व बाजूंनी तू गिळीत आहेस आणि जिभांनी त्यांची रुची घेत आहेस. संपूर्ण जगाला आपल्या तेजाने तू व्यापिले असून तुझे ते अत्यंत उग्र तेज संपूर्ण जगाला संतप्त करीत आहे.॥ ३०॥
आणि येतुलियाही आरोगण। करितां भुके नाहीं उणेपण।
कैसें दीपन असाधारण। उदयलें यया॥ ४२७॥
जैसा रोगिया ज्वराहूनि उठिला। कां भणगा दुकाळ पाहला।
तैसा जिभांचा लळलळाट देखिला। आवाळुवें चाटितां॥ ४२८॥
तैसें आहाराचे नांवें कांहीं। तोंडापासूनि उरलेंचि नाहीं।
कैसी समसमित नवाई। भुकेलेपणाची॥ ४२९॥
काय सागराचा घोंट भरावा। कीं पर्वताचा घांस करावा।
ब्रह्मकटाह घालावा। आघवाचि दाढे॥ ४३०॥
दिशा सगळियाचि गिळाविया। चांदिणिया चाटूनि घ्याविया।
ऐसें वर्तत आहे साविया। लोलुप्य बा तुझें॥ ४३१॥
जैसा भोगीं काम वाढे। कां इंधनें आगीसि हकाक चढे।
तैसीं खातखातांचि तोंडें। खाखातें ठेलीं॥ ४३२॥
कैसें एकचि केवढें पसरलें। त्रिभुवन जिव्हाग्रीं आहे टेंकलें।
जैसें कां कविंठ घातलें। वडवानळीं॥ ४३३॥
ऐसीं अपारें वदनें। आतां येतुलीं कैंचीं त्रिभुवनें।
कां आहार न मिळतां येणें मानें। वाढविलीं सैंघ॥ ४३४॥
अगा हा लोक बापुडा। जाहाला वदनज्वाळां वरपडा।
जैसीं वणवेयाचिया वेढां। सांपडती मृगें॥ ४३५॥
आतां तैसें या विश्वा जाहालें। देव नव्हे हें कर्म आलें।
कां जग जळचरां पांगिलें। जाळें काळें॥ ४३६॥
आतां इये अंगप्रभेचिये वागुरे। कोणीकडूनि निगिजैल चराचरें।
वक्त्रें नोहेति जोहरें। वोडवलीं जगा॥ ४३७॥
आगी आपुलेनि दाहकपणें। कैसेनि पोळिजे तें नेणे।
परी जया लागे तया प्राणें। सुटिका नाहीं॥ ४३८॥
ना तरी माझेनि तिखटपणें। कैसें निवटे हें शस्त्र कायि जाणे।
कां आपुलिया मारा नेणे। विष जैसें॥ ४३९॥
तैसी तुज कांहीं। आपुलिया उग्रपणाची सेचि नाहीं।
परि ऐलीकडिले मुखीं खाई। हों सरली जगाची॥ ४४०॥
अगा आत्मा तूं एक। सकळ विश्वव्यापक।
तरि कां आम्हां अंतक। वोडवलासी॥ ४४१॥
तरि मियां सांडिली जीवित्वाची चाड। आणि तुवांही न धरावी भीड।
मनीं आहे तें उघड। बोल पां सुखें॥ ४४२॥
किती वाढविसी या उग्ररूपा। आंगींचें भगवंतपण आठवीं बापा।
नाहीं तरि कृपा। मजपुरती पाहीं॥ ४४३॥
अर्थ—आणि इतकेही भक्षण करून याची भूक यत्किंचितही शांत झाली नाही. कसा याचा जठराग्नी अत्यंत प्रदीप्त झाला आहे!॥ ४२७॥ ज्याप्रमाणे ज्वरातून उठलेला रोगी किंवा दुष्काळात सापडलेला भिकारी खायखाय करतो, त्याप्रमाणे ओठ चाटताना जिभांची अत्यंत वळवळ दिसत आहे.॥ ४२८॥ तसेच तुझ्या खाण्याचा नव्हे असा कोणताच पदार्थ तुझ्या तोंडापासून सुटला नाही. अत्यंत खरमरीत भुकेचे नवल कसे आहे!॥ ४२९॥ संपूर्ण समुद्राचा घोट घ्यावा की सगळॺा पर्वताचा एकच घास करावा अथवा हे सर्व ब्रह्मांड असेच्या असेच दाढेखाली घालावे.॥ ४३०॥ सगळॺा दिशा गिळून टाकाव्या की चांदण्या चाटून घ्याव्या, अशा प्रकारचा खरोखर तुझा हावरेपणा दिसत आहे.॥ ४३१॥ ज्याप्रमाणे भोगाने भोगवासना वाढत जाते किंवा लाकडे घातल्याने अग्नी भडकतो, त्याप्रमाणे ही सर्व तुझी मुखे खाताखाताच खाखावलेली आहेत.॥ ४३२॥ तुझे एकच मुख कसे विस्तीर्ण पसरले आहे, पहा! ज्याप्रमाणे वडवाग्नीमध्ये कवठ घालावे, त्याप्रमाणे हे संपूर्ण त्रिभुवन तुझ्या नुसत्या जिभेच्या टोकाला लागले आहे.॥ ४३३॥ अशी ही असंख्य मुखे आहेत. आता तितकी त्रिभुवने कोठली आणणार? पुरेसा आहार मिळत नसताना ज्यांचा ताप असह्य होतो, अशी मुखे का असंख्य वाढविलीस?॥ ४३४॥ देवा! ज्याप्रमाणे वणव्याचा वेढा पडून, त्यात जनावरे सापडतात, त्याप्रमाणे तुझ्या मुखातील पेटलेल्या ज्वाळांना हे बिचारे ब्रह्मांड बळी पडले आहे.॥ ४३५॥ आता तसेच या विश्वाला झाले. हे विश्वरूप म्हणजे देव नव्हे, हे लोकांचे दुर्दैव आहे किंवा जगरूपी जलचरांना पकडण्याकरिता काळाने आपले जाळेच पसरले आहे.॥ ४३६॥ आता या अंगकांतिरूप पाशातून, हे चराचर प्राणी कोणीकडून बाहेर पडतील? ही तुझी मुखे नसून, ही जगाला लाक्षागृहे झाली आहेत.॥ ४३७॥ अग्नीला आपल्या दाहकशक्तीने दुसऱ्याला मी कसे जाळतो, हे समजत नाही; पण ज्याला अग्नी लागतो, तो मात्र जिवंत राहत नाही.॥ ४३८॥ किंवा माझ्या तीक्ष्णपणाने पदार्थ कसा कापला जातो, हे शस्त्राला माहीत नसते. किंवा माझ्याने मनुष्य कसा मरतो, हे विषाला ज्याप्रमाणे कळत नाही,॥ ४३९॥ त्याप्रमाणे तुझे हे विश्वरूप कसे अत्यंत उग्र व भयंकर आहे याची तुला जाणीव नाही; पण अलीकडील मुखरूपी खाईत संपूर्ण जगच नाहीसे झाले.॥ ४४०॥ अहो देवा! तू सर्व ब्रह्मांडाचा एक अंतरात्मा असून सर्व जगतात भरला आहेस, मग आम्हांला का असा प्राण घेणारा मृत्यू झालास?॥ ४४१॥ तरी मी जिवंत राहण्याची आशा सोडली आहे. आणखी तूही काही संकोच करू नकोस. तुझ्या मनात जे काही असेल, ते स्पष्ट खुशाल सांग.॥ ४४२॥ आता या आपल्या रूपाचा भयंकरपणा किती वाढवितोस? तुझ्या स्वत:च्या अंगी असलेल्या भगवंतपणाचे स्मरण ठेव. नाही तर माझ्यापुरती तरी कृपा कर.॥ ४४३॥
गूढार्थदीपिका—आंगींचें भगवंतपण आठवीं बापा—यश, श्री, औदार्य, ज्ञान, वैराग्य व ऐश्वर्य असे हे लोकांना एक सुखच देणारे, सहा श्रेष्ठ गुण भगवंताच्या ठिकाणी नित्य असतात; म्हणून त्याला भगवान म्हणतात. यात संहार करण्याचा गुण नाही, याची भगवंताला आठवण करून देण्याकरिता अर्जुनाने येथे “आंगींचें भगवंतपण आठवीं बापा” असे म्हटले आहे.
(श्लोक-३१)
आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद।
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१॥
अर्थ—हे देवाधिदेवा! तुला नमस्कार असो. माझ्यावर कृपा कर! असे उग्र रूप धारण करणारा तू कोण आहेस, हे मला सांग. आपण जगाच्या पूर्वी असणारे-म्हणजे जगाचे आदिकारण-आहा, त्या तुम्हांला मी जाणण्याची इच्छा करतो; कारण तू एवढे भयंकर विश्वरूप धारण करून काय करणार आहेस, हे मला समजत नाही.॥ ३१॥
तरि एक वेळ वेदवेद्या। जी त्रिभुवनैकआद्या।
विनवणी विश्ववंद्या। आईकें माझी॥ ४४४॥
ऐसें बोलोनि वीरें। चरण नमस्कारिले शिरें।
मग म्हणे तरी सर्वेश्वरें। अवधारिजो॥ ४४५॥
मियां होआवया समाधान। जी पुसिलें विश्वरूपध्यान।
आणि एकेंचि काळें त्रिभुवन। गिळितचि उठिलासि॥ ४४६॥
तरि तूं कोण कां येतुलीं। इयें भ्यासुरें मुखें कां मेळविलीं।
अवघियाचि करीं परजिलीं। शस्त्रें काह्या॥ ४४७॥
जी जंव तंव रागीटपणें। वाढोनि गगना आणितोसि उणें।
कां डोळे करूनि भिंगुळवाणे। भेडसावीत आहासी॥ ४४८॥
एथ कृतांतेंसीं देवा। कासया किजतसे हेवा।
हा आपुला तुवां सांगावा। अभिप्राय मज॥ ४४९॥
या बोला म्हणे अनंत। मी कोण हें आहासी पुसत।
आणि कायिसयालागीं असें वाढत। उग्रतेसीं॥ ४५०॥
अर्थ—वेदानेच जाणला जाणाऱ्या, त्रैलोक्याच्या मूळ कारणा व त्रैलोक्याला पूज्य अशा भगवंता! एक वेळ माझी प्रार्थना ऐक.॥ ४४४॥ असे बोलून, त्या श्रेष्ठ अर्जुनाने भगवंताच्या पायांवर मस्तक ठेवले व म्हणाला, हे सर्वेश्वरा! ऐक.॥ ४४५॥ माझे समाधान व्हावे म्हणून मी तुला विश्वरूप दाखविण्याची प्रार्थना केली आणि तू तत्काळ संपूर्ण ब्रह्मांड गिळीतच प्रगट झालास.॥ ४४६॥ तरी तू कोण आहेस? अशी एवढी मुखे कशाकरिता घेतलीस? व संपूर्ण हातामध्ये परजलेली शस्त्रे कशाला धारण केलीस?॥ ४४७॥ आणि देवा! जेव्हा तेव्हा क्रुद्धपणाने वाढून आकाशाला का मागे टाकतोस आणि अत्यंत लाल डोळे वटारून आम्हांला का भीती दाखवितोस?॥ ४४८॥ देवा! या ठिकाणी महामृत्यूशी तू कशाला स्पर्धा करीत आहेस? असे करण्यात तुझ्या मनातील हेतू काय आहे, तो मला सांग.॥ ४४९॥ हे अर्जुनाचे म्हणणे ऐकून, भगवान म्हणतात, मी कोण आहे व आपले एवढे उग्र स्वरूप का वाढवीत आहे, हेच तू विचारीत आहेस.॥ ४५०॥
(श्लोक-३२)
श्रीभगवानुवाच
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्त:।
ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिता: प्रत्यनीकेषु योधा:॥ ३२॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, मी सर्व सृष्टीचा संहार करणारा काळ असून, अत्यंत वाढून, लोकांचा संहार करण्याकरिता यावेळी प्रवृत्त झालो आहे. तुम्हांला सोडून शत्रूच्या सैन्यात जे थोर थोर योद्धे दिसत आहेत, ते सर्व नाहीसे होणार आहेत.॥ ३२॥
तरि मी काळ गा हें फुडें। लोक संहारावयालागीं वाढे।
सैंघ पसरिलीं आहाती तोंडें। आतां ग्रासीन हें आघवें॥ ४५१॥
एथ अर्जुन म्हणे कटकटा। उबगिलों मागल्या संकटा।
म्हणोनि आळविला तंव वोखटा। उवाईला हा॥ ४५२॥
तेविंचि कठीण बोलें आसतुटी। अर्जुन होईल हिंपुटी।
म्हणोनि सवेंचि म्हणे किरीटी। परि आन एक असे॥ ४५३॥
तरि आतांचि ये संहारवाहरें। तुम्ही पांडव असा बाहिरे।
तेथ जातजातां धनुर्धरें। सांवरिले प्राण॥ ४५४॥
होता मरणमहामारीं गेला। तो मागुता सावध जाहाला।
मग लागला बोला। चित्त देऊं॥ ४५५॥
ऐसें म्हणिजत आहे देवें। अर्जुना माझे तुम्ही हें जाणावें।
येर जाण मी आघवें। सरलों ग्रासूं॥ ४५६॥
वज्रानळीं प्रचंडीं। जैसी घापे लोणियाचि उंडी।
तैसें जग हें माझिया तोंडीं। तुवां देखिलें जें॥ ४५७॥
तरी तयामाझारीं कांहीं। भरंवसेनि उणें नाहीं।
इयें वांयांचि सैन्यें पाहीं। वल्गिजत अहाती॥ ४५८॥
ऐशा चतुरंगाचिया संपदा। करित महाकाळेंसीं स्पर्धा।
वांटिवेचिया मदा। वळंघले जे॥ ४५९॥
हे जे मिळोनियां मेळे। कुंथती वीरवृत्तीचेनि बळें।
जयावरी गजदळें। वाखाणिजताती॥ ४६०॥
म्हणती सृष्टीवरी सृष्टी करूं। आण वाहूनि मृत्यूतें मारूं।
आणि जगाचा भरूं। घोंट यया॥ ४६१॥
पृथ्वी सगळीचि गिळूं। आकाश वरिचियावरी जाळूं।
काय बाणवरी खिळूं। वारयातें॥ ४६२॥
बोल हतियेराहूनि तिखट। दिसती अग्निपरिस दासट।
मारकपणें कालकूट। महुर म्हणत॥ ४६३॥
तरि हे गंधर्वनगरींचे उमाळे। जाण पोकळीचे पेंडवळे।
अगा चित्रींचे पुतळे। वीर हे देखें॥ ४६४॥
हां गा मृगजळाचा पूर आला। दळ नव्हे कापडाचा साप केला।
इया शृंगारूनियां खाला। मांडिलियापैं॥ ४६५॥
येर चेष्टवितें जें बळ। तें मागांचि मियां ग्रासिलें सकळ।
आतां कोल्हेरिचे वेताळ। तैसे निर्जीव हे आहाती॥ ४६६॥
हालविती दोरी तुटली। तरि तियें खांबावरील बाहुलीं।
भलतेणें लोटिलीं। उलथोनि पडती॥ ४६७॥
अर्थ—तर अर्जुना! मी खरोखर काळ आहे, हे स्पष्ट जाण. सर्व लोकांचा संहार करण्याकरिता मी वाढत आहे. ही जिकडे तिकडे सर्वत्र माझी उग्र मुखे पसरली असून, या सर्व विश्वाला आता मी गिळून टाकीन.॥ ४५१॥ तेव्हा अर्जुन म्हणतो, अरेरे! अगोदर विश्वरूपाच्या मुखात होत असलेल्या सर्व लोकांच्या संहाराच्या संकटाला पाहून मी त्रस्त झालो होतो; म्हणून भगवंताची प्रार्थना केली, तो तो अधिकच निष्ठुरपणाने प्रगट झाला.॥ ४५२॥ तसेच जिवाची आशा नाहीशी करणाऱ्या निष्ठुर बोलण्याने अर्जुन अत्यंत कष्टी होईल, म्हणून भगवान लगेच म्हणाले, अर्जुना! पण त्यात दुसरे एक आहे.॥ ४५३॥ तुम्ही पांडव मात्र आता होणाऱ्या या संहाररूपी बाधेच्या बाहेर आहात. हे ऐकताच अर्जुनाने जात असलेले प्राण सावरले.॥ ४५४॥ अर्जुन मरणाच्या महामारीत सापडला होता; पण भगवंताच्या आश्वासनाने पुन: देहावर आला आणि मग भगवंताच्या बोलण्याकडे चित्त देऊ लागला.॥ ४५५॥ देव असे म्हणू लागले की, अर्जुना! तुम्ही माझे आहात, हे लक्षात असू दे. बाकीच्या सर्वांना ग्रासण्याकरिता मी प्रवृत्त झालो आहे.॥ ४५६॥ प्रलयकालच्या प्रचंड अग्नीमध्ये, ज्याप्रमाणे लोण्याचा गोळा घालावा, त्याप्रमाणे हे संपूर्ण जग, माझ्या तोंडात जात आहे, हे जे तू पाहिलेस,॥ ४५७॥ त्यात तर यत्किंचितही अन्यथा होणार नाही. दोन्हीकडील सैन्ये व्यर्थच आपल्या पराक्रमाची फुशारकी मारत आहेत.॥ ४५८॥ पराक्रमाच्या मदाने मत्त होऊन अशा या चतुरंग सैन्यसंपत्तीच्या बळावर ते कृतांताशी स्पर्धा करीत आहेत.॥ ४५९॥ असे हे सैन्याचे मिळालेले समुदाय, पराक्रमाचे बळ आणून कुंथू लागले आहेत आणि यमापेक्षाही आमचे गजदळ श्रेष्ठ आहे अशी त्यांची प्रशंसा करतात.॥ ४६०॥ हे म्हणतात की, या सृष्टीवर दुसरी सृष्टी निर्माण करू. पैज बांधून मृत्यूला मारू आणि या सर्व जगाचा घोट भरू.॥ ४६१॥ सर्व पृथ्वी गिळू. वरच्यावरच आकाश जाळू. वाऱ्याला देखील बाणाने जखडून टाकू.॥ ४६२॥ यांचे हे सर्व शब्द शस्त्रांपेक्षा तीक्ष्ण आणि अग्निपेक्षा दाहक दिसतात आणि प्राण घेण्यात त्यांच्यापेक्षा काळकूटही मधुरच म्हणावे लागेल.॥ ४६३॥ परंतु अर्जुना! हे सर्व योद्धे गंधर्वनगरीचे देखावे किंवा पोकळीचे भेंडोळे अथवा चित्रातील पुतळे आहेत, पहा!॥ ४६४॥ अरे! ही सर्व सैन्ये म्हणजे मृगजळाचा पूर होय, ही सैन्ये नसून कापडाचा साप आहे किंवा कातडॺात भुसा भरून तयार केलेल्या व शृंगारलेल्या ह्या बाहुल्या मांडल्या आहेत.॥ ४६५॥ बाकी हालचाल करविणारे जे बळ ते मी पहिलेच गिळून टाकले आहे. आता हे सर्व सैन्य कुंभाराने केलेल्या मातीच्या वेताळाप्रमाणे निर्जीव आहे.॥ ४६६॥ बाहुलीला नाचविणारी दोरी तुटली तर, खांबावरील बाहुल्या वाटेल त्याने लोटल्या की उलथून खाली पडतात.॥ ४६७॥
(श्लोक-३३)
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्।
मयैवैते निहता: पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३॥
अर्थ—म्हणून तू उठ. (शस्त्र घे.) यश संपादन कर. शत्रूंना जिंकून या संपन्न राज्याचा उपभोग घे. यांना मी पूर्वीच मारले आहे. अर्जुना! तू आता निमित्तमात्र हो.॥ ३३॥
तैसा सैन्याचा यया बगा। मोडतां वेळ नलगे पैं गा।
म्हणोनि उठीं उठीं वेगां। शहाणा होईं॥ ४६८॥
तुवां गोग्रहणाचेनि अवसरें। घातलें मोहनास्त्र येकसरें।
मग विराटाचेनि महाभेडें उत्तरें। आसडूनि नागविलें॥ ४६९॥
आतां हें त्याहूनि निपटारें जाहालें। निवटीं आयितें रण पडिलें।
घेईं यश रिपु जिंतिले। एकलेनि अर्जुनें॥ ४७०॥
आणि कोरडें यशचि नोहे। समग्र राज्यही आलें आहे।
तूं निमित्तमात्रचि होयें। सव्यसाची॥ ४७१॥
अर्थ—त्याप्रमाणे सैन्याची ही रचना मोडण्याला, अर्जुना! वेळ लागणार नाही; म्हणून एकदम उठ. शहाणा हो.॥ ४६८॥ गोग्रहणाच्या वेळी तू संपूर्ण शत्रुसैन्यावर मोहनास्त्र घातलेस व मग विराटराजाच्या अती भित्र्या उत्तराने सैन्याची वस्त्रे हिसकावून त्यांना नग्न केले.॥ ४६९॥ आता हे सैन्य त्याच्याहूनही निकृष्ट दर्जाचे झाले आहे. आधीच मरून पडलेले सैन्य नाहीसे कर व एकटॺा अर्जुनाने शत्रूला जिंकले, असे यश घे.॥ ४७०॥ नुसते यशच नाही तर, संपूर्ण राज्यही तुला प्राप्त झाले आहे. अर्जुना! यांच्या नाशाला तू नुसता निमित्तमात्रच होणार आहेस.॥ ४७१॥
(श्लोक-३४)
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान्।
मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥ ३४॥
अर्थ—द्रोणाचार्य, भीष्माचार्य, जयद्रथ, कर्ण तसेच इतर मोठमोठे योद्धे यांना मी मारलेलेच आहे. तू आता त्यांना मार, दु:ख करू नकोस, युद्ध कर आणि तू रणात शत्रूंना जिंकशील.॥ ३४॥
द्रोणाचा पाड न करीं। भीष्माचें भय न धरीं।
कैसेनि कर्णावरी। परजूं हें न म्हणें॥ ४७२॥
कोण उपाय जयद्रथा कीजे। हें न चिंतू चित्त तुझें।
आणीकही आथि जे जे। नावणिगे वीर॥ ४७३॥
तेही एक एक आघवे। चित्रींचे सिंहाडे मानावे।
जैसे वोलेनि हातें घ्यावे। पुसोनियां॥ ४७४॥
यावरी पांडवा। कायसा युद्धाचा मेळावा।
हा आभास गा आघवा। येर ग्रासिले मियां॥ ४७५॥
जेव्हां तुवां देखिले। हे माझिया वदनीं पडिले।
तेव्हांचि यांचें आयुष्य सरलें। आतां रितीं सोपें॥ ४७६॥
म्हणोनि वहिला उठीं। मियां मारिले तूं निवटीं।
न रिघें शोकसंकटीं। नाथिलिया॥ ४७७॥
आपणचि आडखिळा कीजे। तो कौतुकें जैसा विंधोनि पाडिजे।
तैसें देखें गा तुझें। निमित्त आहे॥ ४७८॥
बापा विरुद्ध जें जाहालें। तें उपजतांचि वाघें नेलें।
आतां राज्येंसीं संचलें। यश तूं भोगीं॥ ४७९॥
सावियाचि उतत होते दायाद। आणि बळिये जगीं दुर्मद।
ते वधिले विशद। सायास न लागतां॥ ४८०॥
ऐसिया इया गोष्टी। विश्वाच्या वाक्पटीं।
लिहूनि घालीं किरीटी। विजयी होईं॥ ४८१॥
अर्थ—द्रोणाच्या बरोबरीचा मी नाही, असे मनात आणू नकोस. भीष्माची भीती बाळगू नकोस. कर्णावर शस्त्र कसे चालवू असे म्हणू नकोस.॥ ४७२॥ जयद्रथाला मारण्याकरिता कोणता उपाय करावा, याचे चिंतन मनात करू नकोस. आणखी जे जे नावाजलेले पराक्रमी वीर आहेत,॥ ४७३॥ ते सर्व ओल्या हातांनी पुसून घेण्यासारखी भिंतीवर काढलेल्या सिंहाची चित्रे आहेत, असे मान.॥ ४७४॥ अशा स्थितीत अर्जुना! हे काय युद्धाकरिता जमलेले सैन्य आहे? हा सर्व भास असून, बाकीचे हे सर्व मी गिळून टाकले आहेत.॥ ४७५॥ जेव्हा तू हे सर्व माझ्या तोंडात पडले असे पाहिलेस, तेव्हाच त्यांचे आयुष्य संपले. ही आता रिकामी सोपटी आहेत.॥ ४७६॥ म्हणून लवकर उठ. मी मारलेल्यांना तू नाहीसे कर आणि व्यर्थ शोकसंकटात पडू नकोस.॥ ४७७॥ आपणच एखादे निशाण उभे करावे आणि कौतुकाने त्याला बाण मारून पाडावे, त्याप्रमाणे यांच्या नाशाला तुझे नुसते निमित्त आहे, पहा!॥ ४७८॥ बा अर्जुना! जे तुझे वैरी जन्मास आले, ते जन्मल्याबरोबरच वाघाने नेले (असे समज). आता राज्यासह मिळविलेल्या यशाचा तू उपभोग घे.॥ ४७९॥ खरोखरच, हे तुझे भाऊबंद अत्यंत उन्मत्त, मदांध व जगामध्ये जे बलवान झाले आहेत, ते तू काही श्रम न पडता सहज मारलेस.॥ ४८०॥ अशा प्रकारच्या गोष्टी जगामध्ये सर्व लोकांच्या मुखरूपी पटावर, अर्जुना! तू लिहून ठेव-म्हणजे सर्व लोकांच्या तोंडी होऊ दे व विजयी हो.॥ ४८१॥
(श्लोक-३५)
संजय उवाच
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृतांजलिर्वेपमान: किरीटी।
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीत: प्रणम्य॥ ३५॥
अर्थ—संजय म्हणतो, भगवंताचे हे वचन ऐकून, हात जोडून, कापत कापत नमस्कार करून व भीत भीत अत्यंत नम्र होऊन पुन: सद्गद अंतकरणाने अर्जुन श्रीकृष्णाला म्हणाला.॥ ३५॥
ऐसी आघवीचि हे कथा। तया अपूर्णमनोरथा।
संजय सांगे कुरुनाथा। ज्ञानदेव म्हणे॥ ४८२॥
मग सत्यलोकौनि गंगाजळ। सुटलिया वाजत खळाळ।
तैशी वाचा विशाळ। बोलतां तया॥ ४८३॥
ना तरी महामेघांचे उमाळे। घडघडीत एके वेळे।
कां घुमघुमिला मंदराचळें। क्षीराब्धि जैसा॥ ४८४॥
तैसें गंभीरें महानादें। हें वाक्य विश्वकंदें।
बोलिलें अगाधें। अनंतरूपें॥ ४८५॥
तें अर्जुनें मोटकें ऐकिलें। आणि सुख कीं भय दुणावलें।
हें नेणों परी कांपिन्नलें। सर्वांग तयाचें॥ ४८६॥
सखोलपणें वळली मोट। आणि तैसेचि जोडले करसंपुट।
आणि वेळोवेळां ललाट। चरणीं ठेवी॥ ४८७॥
तेवींचि कांहीं बोलों जाये। तंव गळा बुजलाचि ठाये।
हें सुख कीं भय होये। हें विचारा तुम्ही॥ ४८८॥
परि तेव्हां देवाचेनि बोलें। अर्जुना हें ऐसें जाहालें।
मियां पदावरूनि देखिलें। श्लोकाचिया॥ ४८९॥
मग तैसाचि भेणें भेणें। पुढती जोहारूनि चरण।
मग म्हणे जी आपण। ऐसें बोलिलेति॥ ४९०॥
अर्थ—श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, हे संपूर्ण वर्तमान, ज्याचे मनोरथ पूर्ण झाले नाहीत, अशा कुरुराज धृतराष्ट्राला संजय सांगू लागला.॥ ४८२॥ मग ज्याप्रमाणे सत्यलोकापासून उगम पावलेल्या गंगाजळाचा खळाळ वाजतो, तशी अर्जुनाशी बोलताना भगवंताची वाणी गंभीर होती.॥ ४८३॥ किंवा आकाशात महामेघाचे उमाळे उठले असता एकदम घडघड असा आवाज होतो किंवा क्षीरसमुद्राच्या मंथनाच्या वेळी मंदराचलाच्या मंथनाचा आवाज घुमू लागला,॥ ४८४॥ त्याप्रमाणे विश्वरूप धारण करणाऱ्या व विश्वाचे कारण असणाऱ्या अगाध भगवंताने गंभीर व थोर नाद करणाऱ्या वाणीने हे वाक्य उच्चारले.॥ ४८५॥ ते वाक्य अर्जुनाने केवळ ऐकले मात्र आणि त्याच्या मनात सुख झाले की भीती दुप्पट वाढली, हे आम्ही जाणत नाही; पण त्याचे सर्वांग मात्र कापू लागले.॥ ४८६॥ त्याचा शब्द खोल जाऊन मुरकुंडी वळली व तशा स्थितीतच त्याने हात जोडले व तो वारंवार चरणांवर मस्तक ठेवू लागला.॥ ४८७॥ त्याचप्रमाणे काही बोलण्याचा प्रयत्न करू लागता त्याचा कंठ भरून येई. हे सुखाचे लक्षण आहे की, भीतीचे लक्षण होय याचा तुम्हीच विचार करा.॥ ४८८॥ पण तेव्हा देवाच्या बोलण्याने अर्जुनाची अशी स्थिती झाली, ती श्लोकातील पदावरून मी जाणली आहे.॥ ४८९॥ मग तसाच भीत भीत पुन: भगवंताच्या चरणांना नमस्कार करून अर्जुन म्हणतो, अहो जी भगवंता! आपण असे बोललात.॥ ४९०॥
(श्लोक-३६)
अर्जुन उवाच
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च।
रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घा:॥ ३६॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो, हे हृषीकेशा! सर्व जगत, तुझी कीर्ती श्रवण करून व गाऊन, आनंदित होते व तुझे प्रेम करते, ते योग्यच आहे. तसेच राक्षस हे तुझ्या भीतीने दशदिशेला पळतात, हे त्यांना योग्यच आहे आणि सिद्धांचे समुदाय तुला नमस्कार करतात, हेही त्यांना उचितच आहे.॥ ३६॥
ना तरी अर्जुना मी काळ। आणि ग्रसिजे तो माझा खेळ।
हा बोल तुझा कीर अढळ। मानूं आम्ही॥ ४९१॥
परि तुवां जी काळें। आजि स्थितीचिये वेळे।
ग्रासिजे हें न मिळे। विचारासी॥ ४९२॥
कैसेनि आंगींचें तारुण्य काढावे। कैचें नव्हे तें वार्धक्य आणावें।
म्हणोनि करूं म्हणसी तें नव्हे। बहुत करूनी॥ ४९३॥
हां जी चौपाहारी न भरतां। कोणेही वेळे श्रीअनंता।
काय मध्यान्हीं सविता। मावळत आहे॥ ४९४॥
पैं तुज अखंडिता काळा। तिन्ही आहाती जी वेळा।
त्या तिन्ही परी सबळा। आपुलालिया समयीं॥ ४९५॥
जे वेळीं हों लागे उत्पत्ती। ते वेळीं स्थिति प्रळय हारपती।
आणि स्थितिकाळीं न मिरवती। उत्पत्ति प्रळय॥ ४९६॥
पाठीं प्रळयाचिये वेळे। उत्पत्ति स्थिति मावळे।
हें कायसेनही न ढळे। अनादि ऐसें॥ ४९७॥
म्हणोनि आजि तंव भरें भोगें। स्थिति वर्तिजत आहे जगें।
एथ ग्रसिसी तूं हें नलगे। माझ्या जीवीं॥ ४९८॥
तंव संकेतें देव बोले। अगा या दोहीं सैन्यांचें भरण पुरलें।
तें प्रत्यक्षचि तुज दाविलें। येर यथाकाळेंजाण॥ ४९९॥
अर्थ—नाही तरी अर्जुना! मी काळ आहे आणि सर्व सृष्टीचा संहार करणे हा माझा खेळ आहे, असे जे भगवंता! तू बोललास, ते निश्चयाने आम्ही खरे मानतो.॥ ४९१॥ पण देवा! तू काळ असलास तरी आज जगताचे पालन करण्याचा समय असताना, काळरूपी त्वां सर्व जगताचा संहार करावा, हे विचार करून पाहता विसंगत दिसते.॥ ४९२॥ तारुण्यपणात अंगचे तारुण्य काढून, नसलेले वार्धक्य कसे आणता येईल? म्हणून तू जो संहार करू म्हणतोस, तो बहुतकरून होऊ नये.॥ ४९३॥ अहो जी देवा! दिवसाचे चार प्रहर न संपताच, कोणत्याही वेळी माध्यान्हकाळीच सूर्य कधी मावळतो काय?॥ ४९४॥ तू जरी अखंड काळस्वरूप असलास, तरी तुला तीन वेळा आहेत. त्या तिन्ही आपआपल्या काळी बलवान असतात.॥ ४९५॥ जेव्हा विश्वाची उत्पत्ती होऊ लागते, तेव्हा स्थिती व प्रलय राहत नाहीत आणि स्थितिकाळी उत्पत्ती, प्रलय दिसत नाहीत.॥ ४९६॥ नंतर प्रलयाच्या वेळी उत्पत्ती स्थिती नसतात. हा प्रवाह अनादी असून, तो कधीही बदलत नाही.॥ ४९७॥ म्हणून आज हे सर्व भोगाने संपन्न असलेले जग स्थिती अवस्थेत आहे. अशा स्थितीत या जगाला तू ग्रासतोस, हे म्हणणे माझ्या मनाला पटत नाही.॥ ४९८॥ तेव्हा भगवान म्हणाले, बा अर्जुना! संकेतदृष्टीने पाहता या दोन्ही सैन्यांचा माझा पालनकाल संपला आहे, हे तुला मी प्रत्यक्षच दाखविले. बाकी प्रत्यक्ष संहार कालानुसारच होणार, हे जाण.॥ ४९९॥
गूढार्थदीपिका—संकेतें—म्हणजे ईश्वराच्या सर्वज्ञतारूप ज्ञानदृष्टीने. या दृष्टीने पाहता भूत, भविष्य व वर्तमान असा काळाचा त्रिविध भेद प्रत्ययाला येत नाही व सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती, लय हे तिन्ही एकदमच दिसतात.
हा संकेत जंव अनंता। वेळ लागला बोलतां।
तंव अर्जुनें लोक मागुता। देखिला यथास्थित॥ ५००॥
अर्थ—हा संकेत सांगत असताना जो थोडा वेळ लागला, तितक्या वेळात, पूर्वी लोक जशा स्थितीत होते तशा स्थितीतच, अर्जुनाने पाहिले.॥ ५००॥
मग म्हणतसे देवा। तूं सूत्री विश्वलाघवा।
जग आला मा आघवा। पूर्वस्थिती पुढती॥ ५०१॥
परि पडिलिया दु:खसागरीं। तूं काढिसी कां जयापरी।
ते कीर्ति तुझी श्रीहरी। आठवित असें॥ ५०२॥
कीर्ति आठवितां वेळोवेळां। भोगीतसें महासुखाचा सोहळा।
तेथ हर्षामृतकल्लोळा-। वरी लोळत आहें॥ ५०३॥
अर्थ—तेव्हा मग अर्जुन म्हणू लागला, देवा! विश्वरूपी मायाखेळाचा तू सूत्रधार आहेस. पुन: हे जग पूर्वस्थितीत आले ना!॥ ५०१॥ परंतु दु:खसागरात पडलेल्या आपल्या भक्तांना तू बाहेर काढतोस, अशी जी तुझी कीर्ती आहे, त्या कीर्तीची माझ्या अंत:करणात आठवण होत आहे.॥ ५०२॥ ती कीर्ती पुन: पुन: आठवताना मी चित्तात अत्यंत सुखाचा सोहळाही भोगत आहे आणि तेथे त्या सुखातील हर्षरूपी अमृताच्या लाटांवर मी लोळत आहे.॥ ५०३॥
गूढार्थदीपिका—भगवंताची भक्तवत्सलता वारंवर आठवून भक्तांना अत्यंत प्रेम व सुख प्राप्त होते.
देवा जियालेपणें जग। धरी तुझ्या ठायीं अनुराग।
आणि दुष्टां तयां भंग। अधिकाधिक॥ ५०४॥
पैं त्रिभुवनींचिया राक्षसां। महाभय तूं हृषीकेशा।
म्हणोनि पळताती दाही दिशा। पैलीकडे॥ ५०५॥
एथ सुर नर सिद्ध किन्नर। किंबहुना चराचर।
ते तुज देखोनि हर्षनिर्भर। नमस्कारित असती॥ ५०६॥
अर्थ—देवा! तू जिवदान दिल्यामुळे हे जग तुझ्या ठिकाणी प्रेम करीत आहे आणि दुष्टांचा अधिकाधिक मनोभंग होत आहे.॥ ५०४॥ कारण त्रैलोक्याच्या सर्व राक्षसांना, भगवंता! तू महाभयरूप वाटतोस; म्हणून ते दाही दिशांच्या पलीकडे पळून जात आहेत.॥ ५०५॥ बाकीचे देव, मनुष्य, सिद्ध, किन्नर, किंबहुना सर्व प्राणी तुला पाहून अत्यंत आनंदित होत्साते, तुला नमस्कार करीत आहेत.॥ ५०६॥
(श्लोक-३७)
कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे।
अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७॥
अर्थ—ब्रह्मदेवाचा उत्पन्नकर्ता म्हणून श्रेष्ठ अशा महात्म्या, हे राक्षस तुला का बरे नमस्कार करीत नाहीत? हे अनंता! देवदेवा, जगन्निवासा! सत् व असत् किंवा कार्य-कारण जगताच्या पलीकडे असणारे जे आहे, ते अक्षरस्वरूप तूच आहेस.॥ ३७॥
एथ गा कवणा कारणा। राक्षस हे नारायणा।
न लगतीचि चरणा। पळते जाहाले॥ ५०७॥
आणि हें काय तूंतें पुसावें। येतुलें आम्हांसिही जाणवे।
तरी सूर्योदयीं राहावें। कैसेनि तमें॥ ५०८॥
जी तूं स्वप्रकाशाचा आगर। आणि जाहाला आहासी गोचर।
म्हणोनियां निशाचर केर। फिटला सहजें॥ ५०९॥
हें येतुले दिवस आम्हां। कांहीं नेणवेचि श्रीरामा।
आतां देखतसें महिमा। गंभीर तुझा॥ ५१०॥
जेथूनि नाना सृष्टींचिया वोली। पसरती भूतग्रामाचिया वेली।
तया महद्ब्रह्मातें व्याली। दैविकी इच्छा॥ ५११॥
देव नि:सीम सत्त्व सदोदित। देव नि:सीम गुण अनंत।
देव नि:सीम साम्य सतत। नरेंद्र देवांचा॥ ५१२॥
जी तूं त्रिजगतीये वोलावा। अक्षर तूं सदाशिवा।
तूंचि सदसत् देवा। तयाही अतीत तें तूं॥ ५१३॥
अर्थ—हे नारायणा! येथे हे राक्षस कोणत्या कारणाने तुझ्या चरणाला नमस्कार न करताच पळून जात आहेत?॥ ५०७॥ आणि हे तुला कशाला विचारायला पाहिजे? एवढे आम्हांलाही कळते की, सूर्योदय झाल्यावर अंधाराने कसे राहावयाचे.॥ ५०८॥ देवा! तूच स्वयंप्रकाशाचे अमर्याद कोठार आहेस आणि तोच तू आम्हांला प्रत्यक्ष दृष्टीस पडला आहेस; म्हणून संपूर्ण राक्षसरूपी केर सहजच नाहीसा झाला.॥ ५०९॥ इतके दिवस, हे भगवंता! आम्ही हे काहीच जाणत नव्हतो. आता तुझा अगाध महिमा आम्हांला कळून आला आहे.॥ ५१०॥ जेथून अनंत सृष्टीच्या रांगा व चतुर्विध प्राण्यांच्या वेली पसरतात, त्या अव्यक्त मायेला तुज देवाच्या इच्छेने जन्म दिला.॥ ५११॥ सदासर्वदा असणारी अमर्याद सत्ता देवा! तूच आहेस. अनंत व अमर्याद गुणस्वरूप तूच आहेस. नित्य व अमर्याद अशी समब्रह्मस्थिती तूच आहेस. तू देवांचाही देव आहेस.॥ ५१२॥ तू त्रैलोक्याचा जिव्हाळा असून, हे सदाशिवा! तू अविनाशी आहेस. कार्यकारणरूप जगत तूच झाला असून, त्यावेगळे जे आहे, तेही तूच आहेस.॥ ५१३॥
(श्लोक-२४)
त्वमादिदेव: पुरुष: पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८॥
अर्थ—आदिदेव व पुराण पुरुष तूच आहेस. तूच या जगाला अंतिम आश्रय आहेस, जाणणारा तूच असून जाणले जाणारेही तूच आहेस. अत्यंत श्रेष्ठ गती तूच असून, हे विश्वरूपा! तूच या जगाला व्यापले आहेस.॥ ३८॥
तूं प्रकृतिपुरुषांचिया आदि। जी महत्तत्त्वा तूंचि अवधी।
स्वयें तूं अनादी। पुरातन॥ ५१४॥
तूं सकळविश्वजीवन। जीवांसि तूंचि निधान।
भूतभविष्याचें ज्ञान। तुझ्याचि हातीं॥ ५१५॥
जी श्रुतीचिया लोचनां। स्वरूपसुख तूंचि अभिन्ना।
त्रिभुवनांचिया आयतना। आयतन तूं॥ ५१६॥
अर्थ—देवा! तू या प्रकृतिपुरुषाचाही आदी म्हणजे कारण आहेस. जी भगवंता! महत्तत्त्वाचे शेवटही तूच आहेस. स्वत: तू अनादी पुरातन आहेस.॥ ५१४॥ तू सर्व विश्वाचे जीवन असून, सर्व जीवांचे अधिष्ठान तूच आहेस आणि भूत-भविष्यज्ञान तुझ्या स्वाधीन आहे.॥ ५१५॥ तू वेदाचे डोळे आहेस. आत्मस्वरूपाशी तू अभिन्न आहेस आणि म्हणून आत्मस्वरूपाचे सुखही तूच आहेस. तूच संपूर्ण त्रिभुवनाला आधार असणाऱ्या विश्वरूपालाही आधार आहेस.॥ ५१६॥
गूढार्थदीपिका—त्रिभुवनांचिया आयतना। आयतन तूं—आयतन म्हणजे आधार. या शब्दाचा ‘माया’ असा अर्थ करून, माया ही त्रिभुवनाला आधार आहे, असे कोणी म्हणतात.
पण त्रिगुणात्मक माया व तिचे कार्य त्रिभुवन, हे दोन्ही भ्रमरूपच आहेत आणि भ्रमच भ्रमाला आधार होऊ शकत नाही. भ्रमाला आधार सत्य वस्तू असली पाहिजे, असे वेदांतात मानले असल्यामुळे, येथे त्रिगुणात्मक माया ही त्रिभुवनाला आधार आहे, असे म्हणता येत नाही.
कोणी म्हणतील की, ज्ञानदृष्टीने पाहता, दोरी ही वस्तू भ्रमजन्यच आहे, तरीपण तिच्यावर सर्पवस्तूचा भ्रम होतोच की नाही? या शंकेला उत्तर असे आहे की, दोरीवर सर्पाचा भ्रम होतो, असे अज्ञानी मूर्ख जरी म्हणत असले, तरी वेदांतशास्त्राचे तसे म्हणणे नाही. चैतन्य हे सत्य असून, सर्व वस्तूंचे ठिकाणी व्यापक असल्यामुळे ते दोरीतही आहे आणि दोरीला आधार असणाऱ्या त्या चैतन्यावरच सर्पाचा भ्रम होतो, दोरीवर होत नाही, असे वेदांतशास्त्रांतून सांगितले आहे.
भगवंतांनी जेव्हा अर्जुनाला विश्वरूप दाखविले, तेव्हा अर्जुनाला भगवंताच्या श्रीकृष्णस्वरूपाच्या ठिकाणी विश्वरूप (ओ. २९१-अ. ११) व विश्वरूपाच्या ठिकाणी त्रिभुवन आहे (ओ. २४४-अ. ११) असे जे स्पष्ट दिसत होते, त्याचाच उल्लेख करून, “देवा! तू विश्वरूपाने त्रिभुवनाला आधार असून, श्रीकृष्णस्वरूपाने विश्वरूपालाही आधार आहेस” अशी अर्जुनाने भगवान श्रीकृष्णाची स्तुती केली आहे; म्हणून या ओवीतील “त्रिभुवनाचिया आयतना” या तिसऱ्या चरणातील ‘आयतन’ या शब्दाचा ‘विश्वरूप’ व ‘आयतन तूं’ या चौथ्या चरणातील ‘आयतन’ या शब्दाचा ‘श्रीकृष्णस्वरूप’ असा अर्थ केला पाहिजे.
म्हणोनि जी परम। तूतें म्हणिजे महाधाम।
कल्पांतीं महद्ब्रह्म। तुजमाजि रिगे॥ ५१७॥
किंबहुना तुवां देवें। विश्व विस्तारिलें आहे आघवें।
तरि अनंतरूपा वानावें। कवणें तूतें॥ ५१८॥
अर्थ—म्हणून भगवंता! तुला सर्वश्रेष्ठ म्हणतात व सर्वांचे अंतिम वसतिस्थान तुलाच म्हणतात. कल्पाचे शेवटी ही माया तुझ्या ठिकाणीच लीन होते.॥ ५१७॥ किंबहुना तूच संपूर्ण जगत्स्वरूपाने प्रगट झाला आहेस, तेव्हा हे विश्वरूपा! तुझे वर्णन करण्यास कोण समर्थ आहे?॥ ५१८॥
(श्लोक-३९-४०)
वायुर्यमोऽग्निर्वरुण: शशांक: प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च।
नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्व: पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते॥ ३९॥
नम: पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व।
अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्व:॥ ४०॥
अर्थ—वायू, यम, अग्नी, वरुण, चंद्र, ब्रह्मदेव व ब्रह्मदेवाचा पिता तूच आहेस. तुला सहस्रश: प्रणाम असोत. पुन: वारंवार तुला नमस्कार करतो.॥ ३९॥ पूर्वदिशेस तुला नमस्कार असो. पश्चिमदिशेस तुला नमस्कार असो. हे सर्वरूपा! अनंत सामर्थ्य असलेल्या व अनंत पराक्रम करणाऱ्या! संपूर्ण जगत तू एका आत्म्यानेच व्यापतोस; म्हणून तू सर्वरूप आहेस. अशा तुला सर्वत्र सर्व ठिकाणी नमस्कार असो.॥ ४०॥
जी काय एक तूं नव्हसी। कवणे ठायीं नससी।
हें असो जैसा आहासी। तैसिया नमो॥ ५१९॥
वायु तूं श्रीअनंता। यम तूं नियमिता।
प्राणिगणीं वसता। अग्नि तो तूं॥ ५२०॥
वरुण तूं सोम। स्रष्टा तूं ब्रह्म।
पितामहाचाही परम। आद्य जनक तूं॥ ५२१॥
आणिकही जें जें कांहीं। रूप आथि अथवा नाहीं।
तया नमो तुज तैसियाही। श्रीजगन्नाथा॥ ५२२॥
ऐसें सानुरागें चित्तें। नमन केलें पांडुसुतें।
मग पुढती म्हणे नमस्ते। नमस्ते प्रभो॥ ५२३॥
पाठीं तिये साद्यंतें। न्याहाळी श्रीमूर्तीतें।
आणि पुढती म्हणे नमस्ते। नमस्ते प्रभो॥ ५२४॥
पाहतां पाहतां प्रांतें। समाधान पावे चित्तें।
आणि पुढती म्हणे नमस्ते। नमस्ते प्रभो॥ ५२५॥
इयें चराचरीं जीं भूतें। सर्वत्र देखे तयातें।
आणि पुन: पुन: म्हणे नमस्ते। नमस्ते प्रभो॥ ५२६॥
ऐसीं रूपें तियें अद्भुतें। आश्चर्यें स्फुरती अनंतें।
तंव तंव नमस्ते। नमस्तेचि म्हणे॥ ५२७॥
आणिक स्तुतीही नाठवे। आणि निवांतही नसवे।
नेणें कैसा प्रेमभावें। गाजोंचि लागे॥ ५२८॥
किंबहुना इयापरी। नमन केलें सहस्रवरी।
कीं पुढती म्हणे श्रीहरी। तुज सन्मुखा नमो॥ ५२९॥
देवासि पाठि पोट आथि कीं नाहीं। येणें उपयोग आम्हां काई।
तरि तुज पाठिमोरेयाही। नमों स्वामी॥ ५३०॥
उभा माझिये पाठीसीं। म्हणोनि पाठिमोरे म्हणावें तुम्हांसी।
सन्मुख विमुख जगेंसीं। न घडे तुज॥ ५३१॥
आतां वेगळालिया अवयवां। नेणें रूप करूं देवा।
म्हणोनि नमों तुज सर्वा। सर्वात्मका॥ ५३२॥
जी अनंत बळसंभ्रमा। तुज नमों अमितविक्रमा।
सकळकाळीं समा। सर्वदेशा॥ ५३३॥
आघविया आकाशीं जैसें। अवकाशचि होऊनि आकाश असे।
तूं सर्वपणें तैसें। पातलासि सर्व॥ ५३४॥
किंबहुना केवळ। सर्व हें तूंचि निखिळ।
परि क्षीरार्णवीं कल्लोळ। पयाचे जैसे॥ ५३५॥
म्हणोनियां देवा। तूं वेगळा नव्हसी सर्वां।
हें आलें मज सद्भावा। आतां तूंचि सर्व॥ ५३६॥
अर्थ—देवा! तू काय एक नाहीस व कोण्या ठिकाणी नाहीस? हे असो. जसा तू आहेस, तशाच तुला नमस्कार असो.॥ ५१९॥ अनंता! तूच वायू असून, प्राण्यांना कर्माप्रमाणे शासन करणारा यम, तूच आहेस. सर्व प्राणिमात्रांच्या जठरात राहणारा अग्नी तूच आहेस.॥ ५२०॥ वरुण, सोम, सृष्टी उत्पन्न करणारा ब्रह्मदेव व ब्रह्मदेवाचाही उत्पन्नकर्ता असा परम कारण तूच आहेस.॥ ५२१॥ आणिकही रूप आहे किंवा रूप नाही-जे जे काही आहे, ते तूच आहेस. देवा! तशा तुला नमस्कार असो.॥ ५२२॥ अशा रितीने प्रेमयुक्त चित्ताने भगवंताला अर्जुनाने नमन केले आणि पुन: भगवंता! तुला नमस्कार असो, तुला नमस्कार असो! असे तो म्हणू लागला.॥ ५२३॥ नंतर त्या संपूर्ण विश्वरूपाकडे पाहून पुन: भगवंता! तुला नमस्कार असो, तुला नमस्कार असो, असेच म्हणू लागला.॥ ५२४॥ एका एका अवयवाकडे पाहत पाहत, मनात परम संतोष मानून पुन:, भगवंता! तुला नमस्कार असो, तुला नमस्कार असो, असे म्हणू लागला.॥ ५२५॥ ही स्थावर-जंगम जी भुते आहेत, ती सर्वत्र पाहू लागला व पुन: पुन:, भगवंता! तुला नमस्कार असो, तुला नमस्कार असो, असेच म्हणू लागला.॥ ५२६॥ भगवंताची अद्भुत आश्चर्याने युक्त अशी असंख्य रूपे जो जो पाहू लागला, तो तो तुला नमस्कार असो, तुला नमस्कार असो, असेच म्हणू लागला.॥ ५२७॥ आणखी काय स्तुती करावी, हे त्याला आठवत नव्हते आणि मौनही धरून राहवेना. प्रेमभावाने तो कसा नमस्ते, नमस्ते असा घोष करू लागला, हे मला समजत नाही.॥ ५२८॥ किंबहुना याप्रमाणे हजारो वेळा त्याने नमन केले व पुन: हे श्रीहरी! माझ्या समोर असणाऱ्या तुला नमस्कार असो, असे म्हणू लागला.॥ ५२९॥ देवाला पाठ व पोट आहे किंवा नाही, या विचाराचा आम्हांला काय उपयोग? तरी पाठीमागे असणाऱ्या तुला, भगवंता! नमस्कार असो!॥ ५३०॥ माझ्या पाठीशी उभा आहेस, म्हणून तुला पाठमोरे म्हणायचे, एरव्ही तू जगाच्या सन्मुख किंवा विन्मुख होऊ शकत नाहीस.॥ ५३१॥ आता तुझ्या वेगवेगळॺा अवयवांचे मी वर्णन करू शकत नाही; म्हणून सर्वरूप व सर्वात्मक असलेल्या तुला नमस्कार असो.॥ ५३२॥ अगाध सामर्थ्यसंपन्न व अगाध पराक्रम असणाऱ्या, सर्वकाळी, सर्व देशात एकरूप, एकसारखा असणाऱ्या तुला, भगवंता! नमस्कार असो.॥ ५३३॥ ज्याप्रमाणे सर्व आकाशात पोकळीच आकाशरूप होऊन आहे, त्याप्रमाणे सर्व नामरूपाने तू सर्व झाला आहेस.॥ ५३४॥ पण क्षीरसमुद्रावर जसे दुधाचे तरंग उठावेत, त्याप्रमाणे हे सर्व तूच केवळ नटला आहेस.॥ ५३५॥ म्हणून देवा! या सर्व नामरूपाहून तू वेगळा नाहीस. आता सर्व तूच आहेस, हे माझ्या पूर्ण प्रत्ययाला आले.॥ ५३६॥
(श्लोक-४१-४२)
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति।
अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि॥ ४१॥
यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु।
एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२॥
अर्थ—देवा! तुझा अगाध महिमा न जाणता, चुकून किंवा प्रेमाने, तुला आपल्या बरोबरीचा आपला मित्र समजून अनादराने, हे कृष्णा! हे यादवा! हे सख्या! असे जे मी तुला मागे बोललो,॥ ४१॥ तुजबरोबर, चालताना किंवा फिरताना, निजताना, बसताना, जेवताना, तुझी थट्टा करून, मीच एकटा असताना किंवा लोकांसमोर तुझा पुष्कळ अनादर केला, त्या संपूर्ण अपराधाची, प्रमाणाने न कळणाऱ्या तुज परमेश्वरापाशी मी क्षमा मागतो.॥ ४२॥
परि ऐसिया तूतें स्वामी। कहींच नेणों जी आम्ही।
म्हणोनि सोयरे संबंधधर्मीं। राहटलों तुजसीं॥ ५३७॥
अहा थोर वाउर जाहालें। अमृतें संमार्जन म्यां केलें।
वारिकें घेऊनि दिधलें। कामधेनूतें॥ ५३८॥
परिसाचा खडवाचि जोडला। कीं फोडूनि आम्हीं गाडोरां घातला।
कल्पतरू तोडोनि केला। कूंपशेता॥ ५३९॥
चिंतामणीची खाणी लागली। परि नोळखेचि म्हणोनि अव्हेरिली।
तैसी तुझी जवळीक धाडिली। सांगातीपणें॥ ५४०॥
हें आजिचेंचि पाहें पां रोकडें। कवण जुंझ हें केवढें।
एथ परब्रह्म तूं उघडें। सारथी केलासी॥ ५४१॥
ययां कौरवांचिया घरा। शिष्टाई धाडिलासि दातारा।
ऐसा वणिजेसाठीं जगेश्वरा। विकलासि आम्हीं॥ ५४२॥
तूं योगियांचें समाधिसुख। कैसा जाणेंचिना मी मूर्ख।
उपरोध जी सन्मुख। तुजसीं करूं॥ ५४३॥
तूं या विश्वाची अनादि आदी। बैससी जिये सभासदीं।
तेथें सोयरिकीचिया संबंधीं। रळीं बोलों॥ ५४४॥
विपायें राउळा येवों। तरि तुझेनि अंगें मान पावों।
न मानिसी तरी जावों। रुसोनि सलगी॥ ५४५॥
पायां लागोनि बुझावणी। तुझ्या ठायीं शार्ङ्गपाणी।
पाहिजे ऐशी करणी। बहु केली आम्हीं॥ ५४६॥
स्वजनपणाचिया वाटा। तुजपुढें बैसें उफराटा।
हा पाड काय वैकुंठा। परि चुकलों आम्ही॥ ५४७॥
देवेंसिं कोलकाठी धरूं। आखाडां झोंबीलोंबी करूं।
सारी खेळतां तस्करूं। निकरेंही भांडों॥ ५४८॥
चांग तें उराउरीं मागों। सर्वज्ञासि कीं बुद्धी सांगों।
तेवींचि म्हणों काय लागों। तुझे आम्ही॥ ५४९॥
ऐसा अपराध हा आहे। जो त्रिभुवनीं न समाये।
जी नेणतांचि कीं पाय। शिवतले तुझे॥ ५५०॥
देव बोनयाच्या अवसरीं। लोभें कीर आठवण करी।
परि माझा निसुग गर्व अवधारीं। जे फुगूनचि बैसें॥ ५५१॥
देवाचिया भोगायतनीं। खेळतां आशंकेंना मनीं।
जी रिगोनियां शयनीं। सरिसा पहुडें॥ ५५२॥
‘कृष्णा’ म्हणोनि हाकारिजे। यादवपणें तूतें लेखिजे।
आपली आण घालिजे। जातां तुज॥ ५५३॥
मज एकासनीं बैसणें। कां तुझा बोल न मानणें।
हें वोवटीचेनि दाटपणें। बहुत घडलें॥ ५५४॥
म्हणोनि काय काय आतां। निवेदिजेल अनंता।
मी राशि आहें समस्तां। अपराधांची॥ ५५५॥
यालागीं पुढां अथवा पाठीं। जियें राहाटलों बहुवें वोखटीं।
तियें मायेचियापरि पोटीं। सामावीं प्रभो॥ ५५६॥
जी कोणी एके वेळे। सरिता घेऊनि येती खडुळें।
तियें सामाविजेति सिंधुजळें। आन उपाय नाहीं॥ ५५७॥
तैसीं प्रीती कां प्रमादें। देवेंसीं मज विरुद्धें।
बोलविलीं तियें मुकुंदें। उपसाहावीं जी॥ ५५८॥
आणि देवाचेनि क्षमत्वें क्षमा। आधार जाली आहे या भूतग्रामा।
म्हणोनि जी पुरुषोत्तमा। विनवूं तें थोडें॥ ५५९॥
तरि आतां अप्रमेया। मज शरणागता आपुलिया।
क्षमा कीजो जी यया। अपराधांसी॥ ५६०॥
अर्थ—पण, महाराज! सर्व नामरूपाने तूच नटला आहेस, असे आम्ही पूर्वी कधी जाणत नव्हतो, म्हणूनच तुझ्याशी सोयरेपणाच्या नात्याने वागलो.॥ ५३७॥ हाय हाय! माझे फार अनुचित वर्तन झाले. मी अमृताने सडासंमार्जन केले. कामधेनूला देऊन तिच्याबद्दल मी शिंगरू घेतले.॥ ५३८॥ प्रत्यक्ष परिसाचा खडक प्राप्त झाला असताना, आम्ही तो फोडून घराच्या पायऱ्यात घातला आणि कल्पतरूच्या डाहाळॺा तोडून शेताला कुंपण केले.॥ ५३९॥ चिंतामणीची खाण लागली असता, ओळखता न आल्यामुळे तिची उपेक्षा केली जावी, त्याप्रमाणे तुमच्याशी अति सलगीने वागून तुमची प्राप्ती व्यर्थ दवडली.॥ ५४०॥ प्रत्यक्ष आजचीच गोष्ट पाहा. हे युद्ध काय आहे आणि कितीसे आहे; पण तू स्पष्ट परब्रह्म असूनही तुला मी आपला सारथी केला.॥ ५४१॥ आणि जगन्नाथा! या कौरवांच्या घरी तडजोड करण्याकरिता आम्ही तुला पाठविले. याप्रमाणे आम्ही आपले क्षुल्लक व्यवहारदेखील तुझ्याकडून करविले.॥ ५४२॥ योगी लोक तुझ्याच ठिकाणी समाधी लावून सुख भोगतात; पण मी मूर्ख, हे कसे म्हणून जाणत नव्हतो आणि तुझ्या तोंडावर तुझी थट्टा करीत असे.॥ ५४३॥ तू या विश्वाचे अनादिकारण असताना, तू ज्या सभासदांमध्ये बसत होतास, त्या सभासदांच्या समोर सोयरिकीच्याच नात्याने तुझ्याशी चेष्टा करीत होतो.॥ ५४४॥ कदाचित तुमच्या राजमंदिरात मी आलो तर, तुमच्याकडून सत्कार करून घेत असे. जर मानाने तसे वागविले नाही, तर अत्यंत सलगीमुळे मी तुमच्यावर रुसूनही जात होतो.॥ ५४५॥ हे शार्ङ्गपाणी भगवंता! खरोखर तुझ्या पाया पडून व क्षमेकरिता तुझी याचना करून, तुझे सांत्वन केले पाहिजे, अशा प्रकारची वागणूक माझ्याकडून फार झाली.॥ ५४६॥ सोयरेपणाच्या नात्याने तुझ्याकडे पाठ करून बसत असे. भगवंता! हे योग्य होते काय? पण आम्ही चुकलो.॥ ५४७॥ देवा! तुमच्याबरोबर दांडपट्टा खेळलो, आखाडॺात तुमच्याशी झोंबाझोंबी केली. सोंगटॺा खेळताना खोटे दान देत असू आणि हातघाईवर येऊन, तुमच्याशी भांडतही असू.॥ ५४८॥ जी चांगली वस्तू असेल, ती बळजबरीने मागत असू. सर्वज्ञ अशा तुला शहाणपण सांगत असू. त्याचप्रमाणे केव्हा ‘आम्ही तुझे काय लागतो’ असेही म्हणत असू.॥ ५४९॥ असे हे त्रैलोक्यात मावणार नाही, इतके अपराध माझ्याकडून झाले आहेत; पण देवा! हे सर्व अज्ञानामुळे घडले आहेत, हे तुझ्या पायांना स्पर्श करून सांगतो.॥ ५५०॥ देवा! तुम्ही जेवणाच्या वेळी माझी खरोखर प्रेमाने आठवण करीत असा, पण मी फुगूनच बसत असे. हा माझा निर्लज्ज गर्व पहा!॥ ५५१॥ देवाच्या अंत:पुरात खेळताना मनांत शंका देखील येत नसे. देवा! तुझ्या अंथरुणावर तुझ्याबरोबर निजत असे.॥ ५५२॥ ‘अरे कृष्णा!’ म्हणून तुला हाक मारावी. तू एक यादव आमचा सोयरा आहेस, असे समजावे. तू जायला लागलास की, तुला मी आपली आण वाहून ‘जाऊ नकोस’ असे म्हणत असे.॥ ५५३॥ तू बसलेल्या आसनावर मी बसणे किंवा तुझे म्हणणेही न ऐकणे, हे अतिपरिचयामुळे पुष्कळ वेळा घडून आले आहे; म्हणून, अनंता! काय काय अपराध सांगू? मी सर्व अपराधांची राशीच आहे.॥ ५५४-५५५॥ म्हणून प्रत्यक्ष तुमच्यासमोर किंवा तुमच्या पश्चात, जे काही माझ्याकडून वाईट वागणे झाले, भगवंता! ते सर्व आईप्रमाणे पोटात घाल.॥ ५५६॥ देवा! कोणे एखादे वेळी नद्या गढूळ पाण्याचे प्रवाह घेऊन समुद्राकडे येतात व दुसरा उपायच नसल्यामुळे समुद्र, त्या पाण्याला आपल्यात सामावून घेतो,॥ ५५७॥ त्याप्रमाणे प्रेमाने असो की प्रमादाने असो, बोलू नये असे, सलगीमुळे संवयीने जे शब्द बोलविले गेले असतील, ते सर्व भगवंताने पोटात घालावेत,॥ ५५८॥ आणि देवाच्या क्षमागुणाच्या अंशामुळे पृथ्वी क्षमा संज्ञेला पात्र झाली, म्हणून ती सर्व भूतसृष्टीला आधार झाली आहे; म्हणून पुरुषोत्तमा! मी काय विनंती करू ?॥ ५५९॥ तरी आता प्रमाणाच्या आटोक्यात न येणाऱ्या भगवंता! मज आपल्या शरणागताला या सर्व अपराधांची क्षमा कर.॥ ५६०॥
(श्लोक-४३-४४)
पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्।
न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिक: कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३॥
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीडॺम्।
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्यु: प्रिय: प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४॥
अर्थ—हे अगाध सामर्थ्यवान भगवंता! तू या ब्रह्मांडातील स्थावरजंगम प्राण्यांचा जनक असून, सर्वांना वंदनीय व सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ म्हणून सर्वांचा गुरु आहेस. त्रैलोक्यात तुझ्यासारखाच जर कोणी नाही, तर अधिक कोठून असणार!॥ ४३॥ म्हणून तुला शिरसाष्टांग प्रणाम करून, सर्वांचा ईश्वर व स्तुतीला पात्र अशा तुला, प्रसन्न होण्याकरिता प्रार्थना करतो. देवा! जसा पुत्राचा अपराध पिता, मित्राचा अपराध मित्र व पत्नीचा अपराध पती सहन करतो, तसा माझा अपराध तू सहन करण्यास योग्य आहेस.॥ ४४॥
जी जाणितलें मियां साचें। महिमान आतां देवाचें।
देवो होय चराचराचें। जन्मस्थान॥ ५६१॥
हरिहरादि समस्तां। देवा तूं परमदेवता।
वेदांतेंही पढविता। आद्य गुरु तूं॥ ५६२॥
अर्थ—अहो जी देवा! आता मी यथार्थ महिमा जाणला आहे. तू सर्व ब्रह्मांडाचे उत्पत्तिस्थान आहेस.॥ ५६१॥ हरिहरादी सर्व देवांची तू परम पूज्य देवता असून, वेदालाही उपदेश करणारा आद्य व परम गुरु तू आहेस.॥ ५६२॥
गूढार्थदीपिका—वेदातेंही पढविता। आद्य गुरु तूं—वेदालाही बोलायला लावणारा तू आहेस. “स पूर्वेषामपि गुरु: कालेनानवच्छेदात्” असे योगसूत्र, परमेश्वराच्या ठिकाणी कालमर्यादा नसल्यामुळे, तोच सर्व ब्रह्मदेव, ऋषी वगैरे यांचा ज्ञानदाता आहे. वेदादिशास्त्रे, जीवापासून उत्पन्न झाली नसून परमेश्वरापासूनच जीवाला प्राप्त झाली आहेत, असा अर्थ.
गंभीर तूं श्रीरामा। नानाभूतैकसमा।
सकळ गुणीं अप्रतिमा। अद्वितीया॥ ५६३॥
तुजसीं नाहीं सरिसें। हें प्रतिपादनचि कायसें।
तुवां जालेनि अवकाशें। सामाविलें जग॥ ५६४॥
तया तुझेनि पाडें दुजें। ऐसें बोलतांचि लाजिजे।
तेथ अधिकचि कीजे। गोष्टी केवीं॥ ५६५॥
म्हणोनि त्रिभुवनीं तूं एक। तुजसारिखा नाहीं आणिक।
तुझा महिमा अलौकिक। नेणिजे वानूं॥ ५६६॥
ऐसें अर्जुनें म्हणितलें। मग पुढती दंडवत घातलें।
तेथें सात्त्विकाचें आलें। भरतें तया॥ ५६७॥
मग म्हणतसे प्रसीद प्रसीद। वाचा होतसे सद्गद।
काढीं जी अपराध-। समुद्रौनी॥ ५६८॥
तुज विश्वसुहृदातें कहीं। सोयरेपणें न मनूंचि पाहीं।
तुज विश्वेश्वराचिया ठायीं। आश्चर्य केलें॥ ५६९॥
तूं वर्णनीय परी लोभें। मातें वर्णिसी पां सभे।
तरि मियां वल्गिजे क्षोभें। अधिकाधिक॥ ५७०॥
आतां ऐसिया अपराधां। मर्यादा नाहीं मुकुंदा।
म्हणोनि रक्ष रक्ष प्रमादा-। पासोनियां॥ ५७१॥
जी हेंचि विनवावयालागीं। कैंची योग्यता माझिया आंगीं।
परि अपत्य जैसें सलगी। बापेंसिं बोलें॥ ५७२॥
पुत्राचे अपराध। जरी जाहाले अगाध।
तरी पिता साहे निर्द्वंद्व। तैसें साहिजो जी॥ ५७३॥
सख्याचें उद्धत। सखा साहे निवांत।
तैसें तुवां समस्त। साहिजो जी॥ ५७४॥
प्रियाचिया ठायीं सन्मान। प्रिय न पाहे सर्वथा जाण।
तेवीं उच्छिष्ट काढिलें आपण। तें क्षमा कीजो॥ ५७५॥
ना तरी प्राणाचें सोयरें भेटे। मग जीवें भूतलीं जियें संकटें।
तियें निवेदितां न वाटे। संकोच काहीं॥ ५७६॥
कां उखितें आंगें जीवें। आपणपें दिधलें जिया मनोभावें।
तिया कांत मिनलिया न राहवें। हृदय जेवीं॥ ५७७॥
तयापरी जी मियां। हें विनविलें तुमतें गोसाविया।
आणीक कांहीं एक म्हणावया। कारण असे॥ ५७८॥
अर्थ—हे श्रीरामा, तू अती गंभीर असून, सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी एकसारखा व्यापून आहेस. तुझ्या ठिकाणी सर्व ज्ञान, ऐश्वर्यादी षड्गुण निरतिशय असून तुझ्यावाचून दुसरी वस्तूच नाही.॥ ५६३॥ तुझ्या बरोबरीचे दुसरे काही नाही, हे काय बोलायचे? आकाशरूप झालेल्या तुझ्या ठिकाणीच संपूर्ण त्रिभुवन सामावले आहे.॥ ५६४॥ तुझ्या बरोबरीचे दुसरे आहे, हे म्हणताच जेथे लाज वाटते, तेथे तुझ्यापेक्षा दुसरा श्रेष्ठ आहे हे कसे म्हणता येईल?॥ ५६५॥ म्हणून या संपूर्ण त्रिभुवनात तूच एक असून, तुझ्यासारखा किंवा तुझ्यापेक्षा अधिक दुसरा कोणी नाही. तुझा अगाध महिमा वर्णन करताना आमची मती कुंठित होते.॥ ५६६॥ अर्जुन असे बोलला व भगवंताला पुन: त्याने साष्टांग नमस्कार घातला, तेव्हा त्याला अष्ट सात्त्विकभाव दाटून आले.॥ ५६७॥ मग अत्यंत गहिवरून गद्गद वाणीने तो भगवंताला म्हणाला, भगवंता! कृपा कर, कृपा कर व मला या अपराधसमुद्रातून बाहेर काढ.॥ ५६८॥ तू सर्व ब्रह्मांडाचा अहेतुक कल्याणकर्ता असूनही, सोयरेपणामुळे आम्ही असे मानीत नव्हतो. तू सर्व सृष्टीचा चालक, पण आम्हांला ते आश्चर्यकारक वाटत असे.॥ ५६९॥ तूच एक सर्वस्वी वर्णन करण्यास योग्य, परंतु सभेमध्ये प्रेमाने तू माझे वर्णन करावे व मी ते पाहून गर्वाने फुगून अधिकच बडबड करीत असे.॥ ५७०॥ भगवंता! आता अशा माझ्या अपराधाला मर्यादाच नाही. म्हणून या अपराधांपासून माझे रक्षण कर. रक्षण कर.॥ ५७१॥ माझे इतके असंख्य अपराध आहेत की, अपराधांपासून माझे रक्षण कर. अशी प्रार्थना करण्याचीही माझ्या अंगी योग्यता राहिली नाही. पण मुलगा जसा बापाशी सलगीने बोलतो, तसे मी बोलत आहे.॥ ५७२॥ पुत्राचे असंख्य अपराध झाले तरी, पिता जसा ते सर्व अपराध दुजाभाव सोडून देऊन सहन करतो, तसे माझे सर्व अपराध, देवा! सहन कर.॥ ५७३॥ मित्राचा उद्दामपणा, जसा मित्र मनात काही न येऊ देता सहन करतो, त्याप्रमाणे माझे सर्व अपराध तू पोटात घाल.॥ ५७४॥ प्रिय, प्रियेच्या ठिकाणी मानाची मुळीच इच्छा करीत नाही, त्याप्रमाणे आपण राजसूय यज्ञात उच्छिष्ट पाने काढली, त्याची क्षमा करा.॥ ५७५॥ किंवा अत्यंत जिवलग सोयऱ्याची भेट झाली असता, मग आपण भोगलेले दु:खाचे प्रसंग, त्याला सांगताना मनात काही संकोच वाटत नाही॥ ५७६॥ किंवा जिने आपले एकंदर शरीर व प्राण, ज्याला मनोभावाने समर्पण केले, त्या पतीची भेट झाल्यानंतर, आपल्या मनातील गोष्ट सांगितल्यावाचून, ज्याप्रमाणे तिला राहवत नाही,॥ ५७७॥ त्याप्रमाणे देवा! मी तुमच्या सलगीने प्रार्थना केली आहे. तसेच प्रार्थना करण्याचे दुसरे आणखी एक कारण आहे.॥ ५७८॥
(श्लोक-४५)
अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे।
तदेव मे दर्शय देवरूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५॥
अर्थ—भगवंता! पूर्वी कधी न पाहिलेले हे तुझे विश्वरूप पाहून मी आनंदित झालो व तसेच माझे मन भयाने दु:खी झाले. आता हे जगन्निवास! देवाधिदेवा! मजवर कृपा करून ते पूर्वीचे रूप मला दाखव.॥ ४५॥
तरि देवेंसीं सलगी केलि। जे विश्वरूपाची आळी घेतली।
ते मायबापें पुरविली। स्नेहाळाचेनि॥ ५७९॥
सुरतरूचीं झाडें। आंगणीं लावावीं कोडें।
देयावें कामधेनूचें पाडें। खेळावया॥ ५८०॥
मियां नक्षत्रीं डाव पाडावा। चंद्र चंडुवालागीं आणावा।
हा छंद सिद्धी नेला आघवा। माउलिये तुवां॥ ५८१॥
जिया अमृतलेशालागीं सायास। तयाचा पाऊस केला चारी मास।
पृथ्वी वाहोनि चासेचास। चिंतामणी पेरिले॥ ५८२॥
ऐसा कृतकृत्य केलों स्वामी। बहु लळा पाळिला तुम्हीं।
दाविलें जें हरब्रह्मीं। नायकिजे कानीं॥ ५८३॥
मा देखावयाची केउती गोठी। जयाची उपनिषदां नाहीं भेटी।
ते जिव्हारींची गांठी। मजलागीं सोडिली॥ ५८४॥
जीं कल्पादि लागौनी। आजिची घडी धरुनी।
माझीं जेतुलीं होउनी। गेलीं जन्में॥ ५८५॥
तयां आघवियांचिआंत। घरडोळी घेउनि असें पाहत।
परि ही देखिली ऐकिली मात। आतुडेचि ना॥ ५८६॥
बुद्धीचें जाणणें। कहीं न वचेचि याचेनि आंगणें।
हें सादही अंत:करणें। करवेचिना॥ ५८७॥
तेथ डोळॺां देखी होआवी। ही गोष्टीचि कायसया करावी।
किंबहुना ऐसें पूर्वीं। दृष्ट ना श्रुत॥ ५८८॥
तें हें विश्वरूप आपुलें। तुम्हीं मज डोळां दाविलें।
तरि माझें मन झालें। हृष्ट देवा॥ ५८९॥
परि आतां ऐशी चाड जीवीं। जे तुजसीं गोठी करावी।
जवळीक हे भोगावी। आलिंगावयासी॥ ५९०॥
ते इयेचि रूपीं करूं म्हणिजे। तरि कोणे एके मुखेंसीं चावळिजे।
आणि कवणा खेंव देईजे। तुज लेख नाहीं॥ ५९१॥
म्हणोनि वारियासवें धांवणें। नटके गगना खेंव देणें।
जळकेली खेळणें। समुद्रीं केउतें॥ ५९२॥
यालागीं जी देवा। एथिंचें भय उपजतसे जीवा।
म्हणोनि येतुला लळा पाळावा। जे पुरे हें अतां॥ ५९३॥
पैं चराचर विनोदें पाहिजे। मग तेणें सुखें घरीं राहिजे।
तैसें चतुर्भुज रूप तुझें। तो विसावा आम्हां॥ ५९४॥
अर्थ—देवा! मी तुझ्याशी सलगी करून तुझे विश्वरूप पाहाण्याचा हट्ट धरला आणि प्रेमळ भक्ताच्या मायबापाने, तुवां, तो माझा हट्ट पुरविला.॥ ५७९॥ ज्याप्रमाणे कौतुकाने अंगणात कल्पतरूची झाडे लावावीत किंवा कामधेनूचे वासरू खेळावयाला आणून द्यावे,॥ ५८०॥ नक्षत्ररूप फाश्यांनी डाव टाकावा व चेंडू खेळण्याकरिता चंद्र द्यावा इत्यादी हट्टांसारखाच असलेला माझा विश्वरूप-दर्शनाचा हट्ट, आई! तू पूर्णपणे सिद्धीस नेलास.॥ ५८१॥ ज्या अमृताचा एक थेंब मिळविण्याकरिता देखील अत्यंत प्रयास पडतात, त्याचा चार महिने सारखा पाऊस पाडावा किंवा संपूर्ण पृथ्वीची मशागत करून वाफ्यावाफ्यात चिंतामणी पेरावेत,॥ ५८२॥ त्याप्रमाणे भगवंता! मला अत्यंत कृतार्थ केले. माझे तुम्ही पुष्कळ लाड पुरविले आणि जे विश्वरूप दाखविले, ते शंकर, ब्रह्मदेव यांनी कानांनी देखील ऐकले नाही.॥ ५८३॥ मग प्रत्यक्ष विश्वरूप पाहाण्याची गोष्ट दूरच राहिली. ज्या विश्वरूपाची वेदालाही भेट घेता आली नाही, ती हृदयातील विश्वरूपाची गाठ, आपण माझ्याकरिता सोडली.॥ ५८४॥ देवा! कल्पांच्या आरंभापासून या क्षणापर्यंत माझे जेवढे जन्म होऊन गेले,॥ ५८५॥ त्या प्रत्येक जन्मातील घराघराचा शोध करून पाहताही हे विश्वरूप मी पाहिले किंवा ऐकिले असे म्हणणारा कोणी सापडत नाही.॥ ५८६॥ या विश्वरूपाच्या अंगणातसुद्धा बुद्धीचा प्रवेश होत नाही. जेथे अंत:करणालाही याची कल्पना करता येत नाही,॥ ५८७॥ तेथे डोळॺांनी कोणी पाहिले असेल ही गोष्टच कशी करायची! किंबहुना हे विश्वरूप पूर्वी कोणी पाहिले नाही किंवा ऐकलेही नाही.॥ ५८८॥ ते हे आपले विश्वरूप आपण माझ्या डोळॺांना दाखविले. त्यामुळे मला अत्यंत आनंद झाला,॥ ५८९॥ पण अंत:करणात आता अशी इच्छा आहे की, तुझ्याशी चार गोष्टी कराव्यात व तुला आलिंगन देण्याकरिता तुझे सान्निध्य प्राप्त व्हावे.॥ ५९०॥ ह्या सर्व गोष्टी, या विश्वरूपाशी करू म्हटल्यास, तुझ्या या विश्वरूपाला संख्याच नसल्यामुळे कोणत्या एका मुखाशी बोलावे व कोणत्या रूपाला आलिंगन द्यावे?॥ ५९१॥ म्हणून वाऱ्याबरोबर धावणे किंवा आकाशाला आलिंगन देणे शक्य नाही. समुद्रात जलक्रीडा कशी करायची?॥ ५९२॥ याकरिता, हे देवा! माझ्या मनात या विश्वरूपाचे भय वाटते; म्हणून हा माझा हट्ट पुरवा. आता हे विश्वरूपाचे दर्शन पुरे.॥ ५९३॥ ज्याप्रमाणे कौतुकाने सर्व पृथ्वीचा प्रवास केल्यावर प्रवासाची दगदग नाहीशी करण्याकरिता परत घरी येऊन, सुखाने विश्रांती घ्यावी, त्याप्रमाणे तुझे हे चतुर्भुज रूप आमचा सर्व शीण नाहीसा करणारे आमचे विश्रांतिस्थान आहे.॥ ५९४॥
गूढार्थदीपिका—चतुर्भुज रूप तुझें। तो विसावा आम्हां—परब्रह्मप्राप्तीकरिता लागणारी शमादी साधनसंपत्ती, भक्तीवाचून नुसत्या अभ्यासाने अंगी बाणविताना अत्यंत क्लेश होतात.
शम म्हणजे मनाचा निग्रह साधणे, हा दम म्हणजे इंद्रियांचा निग्रह साधण्यावर अवलंबून आहे. तसेच मुमुक्षुता ही वैराग्यावर अवलंबून असून, वैराग्य हे मुमुक्षुतेवर अवलंबून आहे. देहाची आसक्ती नाहीशी झाल्याखेरीज, तितिक्षा बाणणे कठीण असते व परब्रह्मप्राप्ती न होता समाधान ठेवणे कठीण असते आणि समाधानाच्या अभावी इतर साधनांचा अभ्यास होत नाही.
अशी स्थिती असल्यामुळे शमादिसाधनसंपत्ती प्राप्त होण्याकरिता किती क्लेश होतात, हे एका खऱ्या मुमुक्षूलाच माहीत. त्यातही ज्याप्रमाणे नदी आपल्या बाहूने तरून जाणारा पुरुष, परतीराला पोहोचल्यावर, एकदाचा तीरावर पोहोचलो, असा जरी समाधानाचा नि:श्वास टाकीत असला तरी, थंड वाऱ्याची झुळूक आल्यावरच त्याच्या सर्व श्रमांचा परिहार होतो, त्याप्रमाणे निर्गुण ब्रह्मप्राप्तीकरिता करावे लागणारे शमादी साधनसंपत्तीचे संपूर्ण श्रम त्रिविधदु:खनिवृत्तिरूप निर्गुण ब्रह्मप्राप्ती होऊनही, अखंड आनंदाच्या प्राप्तीच्या अभावी नि:शेष नाहीसे होत नाहीत. ते, सगुण परमेश्वराच्या भक्तीने अखंड परमानंदाची प्राप्ती होऊन देहाचा विसर पडला म्हणजेच नाहीसे होतात, असाच भक्तांचा अनुभव आहे. हेच अर्जुन स्वानुभवाने “विसावा आम्हां” असे म्हणून येथे सांगत आहे.
आम्हीं योगजात अभ्यासावें। तेणें याचि अनुभवा यावें।
शास्त्रातें आलोडावें। परि सिद्धांत तो हाचि॥ ५९५॥
आम्हीं यजनें किजती सकळें। परि तियें फळावीं येणेंचि फळें।
तीर्थें होतु सकळें। याचिलागीं॥ ५९६॥
आणीकही कांहीं जें जें। दान पुण्य आम्हीं कीजे।
तया फळीं फळ तुझें। चतुर्भुज रूप॥ ५९७॥
अर्थ—आम्ही सर्व योगांचा अभ्यास करून शेवटी याच चतुर्भुज मूर्तीच्या सुखाचा अनुभव घ्यावा. सर्व शास्त्रांचे अध्ययन करावे, पण शेवटी एका तुझ्या चतुर्भुज मूर्तीच्या आश्रयानेच पूर्ण सुखाची प्राप्ती होते, हाच सर्व शास्त्रांचा सिद्धांत आहे.॥ ५९५॥ आम्ही नानाप्रकारच्या सर्व यज्ञांचे अनुष्ठान करावे, पण त्या सर्व यज्ञांच्या अनुष्ठानाचे फळ मात्र तुझ्या चतुर्भुज मूर्तीची प्राप्ती व्हावी, हेच असावे. या चतुर्भुज मूर्तीच्या प्राप्तीकरिता सर्व तीर्थाटन असावे.॥ ५९६॥ आणिकही काही जी जी दानादिक पुण्ये आम्ही करू, त्या सर्व पुण्याने तुझ्या चतुर्भुज मूर्तीची प्राप्ती व्हावी.॥ ५९७॥
गूढार्थदीपिका—तया फळीं फळ तुझें। चतुर्भुज रूप—“सत् तेंचि चित्। चित् तोचि आनंद। वस्तु नोहे त्रिविध। एक पद निजानंदें” (एक. हरिपाठ) परब्रह्माचे सत्, चित्, आनंद हे धर्म एकमेकांना सोडून मुळीच नसतात; म्हणून ते पृथक नसून सच्चिदानंद हे एकच पद आहे, असे श्रीनाथांनी म्हटले आहे; पण बुद्धिवृत्तीने अनुभव घेणाऱ्या जीवाला, त्या सच्चिदानंदाचा सत्, चित्, आनंद असा त्रिविध अनुभव येतो, असे माउलींनी “येऱ्हवीं सच्चिदानंद भेदें। चालिलीं तिन्हीं पदें”॥ ६॥ (अमृ. प्र. ५) या चरणाने म्हटले असून पंचपादिकाकारांनी “आनंदो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्मा ब्रह्मणो ह्यपृथक्त्वेऽपि पृथगिवावभासन्ते” या वचनाने असेच सांगितले आहे.
परब्रह्माच्या या सत्, चित्, आनंद या तीन अंशांचा अनुभव पाहिला असता, सदंशाच्या अनुभवात सदंश प्रधान असून चिदानंद सामान्य असतात. चिदंशाच्या अनुभवात चिदंश प्रधान असून सदंश हा त्याच्याशी एकरूप होऊन असतो, पण आनंदांश सामान्य असतो. असा आशय विद्यारण्यांनी पंचदशीच्या योगानंद नामक बाराव्या प्रकरणातील ७३-७४ या श्लोकांतून दाखविला आहे. आनंदांशाच्या अनुभवात मात्र, सच्चिदानंदाच्या तीनपणाचा भेद जाऊन सच्चिदानंदघन असे एकच पद होते, असे माउलींनी “परि तिन्ही उणी आनंदें। केलीं येणें”॥ ६॥ (अमृ. प्र. ५) या चरणाने सांगितले आहे.
हे सच्चिदानंदघन एक पदच अनध्यस्तविवर्त अशा सगुण श्रीकृष्णस्वरूपाने, भक्तांच्या अनुभवाला येते असे, “आनंदपदी जया म्हणती हरी” या चरणाने श्रीनाथांनी सांगितले आहे.
“भगवान् परमानंदस्वरूप: स्वयमेव हि” सगुण परमात्मा साक्षात परमानंदस्वरूप आहे, असे मधुसूदनसरस्वतीही आपल्या ‘भक्तिरसायनात’ म्हणतात.
श्रीज्ञानेश्वर माउलींनीही आपल्या ज्ञानेश्वर्यादी ग्रंथांतून व अभंगांतून “येणें आनंदघनें”“चिदानंदाची मांदुसें” इत्यादी पदांनी सगुण परमात्मा आनंदघन किंवा आनंदाची मूर्ती आहे, असेच सांगितले आहे.
भागवतातही “यन्मित्रं परमानंदम्”“केवलानुभवानन्दस्वरूप:” (भाग. १० स्कं. अ. ३) इत्यादी श्लोकांतून भगवंताचे श्रीकृष्णस्वरूप केवळ आनंदरूपच आहे असे सांगितले आहे. म्हणूनच सगुण साकार भगवंताच्या प्रेमभक्तीनेच जीवाला पूर्ण सच्चिदानंदघन ब्रह्मस्थिती प्राप्त होते आणि हाच आपला स्वानुभव अर्जुनाने “तया फळीं फळ तुझें। चतुर्भुज रूप” या दोन चरणांत सांगितला आहे.
ऐसी तेथिंची जीवा आवडी। म्हणोनि तेंच देखावया लवडसवडी। वर्तत असे ते सांकडी। फेडिजे वेगीं॥ ५९८॥
अर्थ—अशी तुझ्या चतुर्भुज मूर्तीच्याविषयी माझ्या मनात आवड असल्यामुळे, ते तुझे रूप पाहण्याची मनाला अत्यंत तळमळ लागली आहे. ती तळमळ लवकर नाहीशी कर.॥ ५९८॥
अगा जीवींचें जाणतेया। सकळ विश्ववसवितेया।
प्रसन्न होईं पूजितया। देवांचिया देवा॥ ५९९॥
अर्थ—हे अंत:करणातील जाणणाऱ्या, सर्व जगाला आधार असणाऱ्या व सर्व देवांना पूज्य असणाऱ्या देवांच्या देवा! माझ्यावर प्रसन्न हो.॥ ५९९॥
(श्लोक-४६)
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव।
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६॥
अर्थ—किरीटयुक्त; गदा व चक्र हातात घेतलेल्या तुला, पूर्वीच्या चतुर्भुजरूपाने पाहण्याची मला इच्छा आहे; म्हणून हे विश्वरूपा! हे सहस्रबाहो! तू चतुर्भुजरूपाने प्रगट हो.॥ ४६॥
कैसें नीलोत्पलातें रांवित। आकाशाही रंग लावित।
तेजाची वोज दावित। इंद्रनीळा॥ ६००॥
जैसा परिमळ जाहाला मरगजा। कां आनंदासि निघालिया भुजा।
ज्याचे जानूवरी मकरध्वजा। जोडली बरव॥ ६०१॥
मस्तकीं मुकुटातें लेवविलें। कीं मुकुटा मुकुट मस्तक झालें।
शृंगारा लेणें लाधलें। आंगाचेनि जया॥ ६०२॥
इंद्रधनुष्याचिये आडणी-। माजि मेघ गगनरंगणीं।
तैसें आवरिलें शार्ङ्गपाणी। वैजयंतिया॥ ६०३॥
आतां कवणी ते उदार गदा। असुरां देत कैवल्यपदा।
कैसें चक्र हन गोविंदा। सौम्य तेजें मिरवे॥ ६०४॥
किंबहुना स्वामी। तें देखावया उत्कंठित पां मी।
म्हणोनि आतां तुम्हीं। तैसया होआवें॥ ६०५॥
हे विश्वरूपाचे सोहळे। भोगूनि निवाले जी डोळे।
आतां होताति आंधेळे। कृष्णमूर्तिलागीं॥ ६०६॥
तें साकार कृष्णरूपडें। वांचूनि पाहो नावडे।
तें न देखतां थोडें। मानिताति हे॥ ६०७॥
आम्हां भोगमोक्षाचिया ठायीं। श्रीमूर्तिवांचूनि नाहीं।
म्हणोनि तैसाचि साकार होईं। हें उपसंहारीं आतां॥ ६०८॥
अर्थ—भगवंताच्या अंगच्या स्वयंभू नीलवर्णाने निळॺा कमळाला व आकाशाला कसा नील वर्ण दिला आहे पाहा! भगवंताच्या आंगचे तेज इंद्रनील मण्याच्या ठिकाणी कशी झाक दाखवीत आहे, पहा.॥ ६००॥ ज्याच्या अंगचा सुगंध म्हणजे जणू काय मरगजाला प्राप्त झालेला सुगंध होय. भगवंताचे बाहू म्हणजे ब्रह्मानंदालाच निघालेल्या भुजा होत. ज्याच्या गुडघ्याचे सौंदर्य मदनाला प्राप्त झाले आहे.॥ ६०१॥ मस्तकावर मुकुट ठेवल्याने मस्तकाला शोभा आली नसून, भगवंताचे मस्तकच मुकुटाला शोभा आणीत आहे. शृंगाराने भगवंताचे अंग अलंकृत केले नसून, भगवंताच्या अंगानेच शृंगाराला अलंकृत केले आहे.॥ ६०२॥ आकाशात उठलेला मेघ, जसा इंद्रधनुष्याने वेढलेला दिसतो, तसा वैजयंतीमाळेने भगवान वेढलेला दिसतो.॥ ६०३॥ असुरांचा प्राण घेऊन त्यांना मोक्ष देणारी तुझ्या हातातील कशी ती उदार गदा आहे आणि गोविंदा! तुझ्या हातातील सुदर्शनचक्रही, सौम्यतेजाने कसे युक्त दिसत आहे!॥ ६०४॥ किंबहुना प्रभो, ते असे तुझे रूप पाहण्याकरिता मला अत्यंत उत्कंठा लागली आहे, म्हणून तू तसाच चतुर्भुज हो.॥ ६०५॥ हा विश्वरूपाचा आनंद भोगून माझे डोळे तृप्त झाले. आता ते, तुझे पूर्वीचे श्रीकृष्णस्वरूप पाहण्याकरिता आतुर झाले आहेत.॥ ६०६॥ त्या साकार श्रीकृष्णस्वरूपावाचून माझ्या डोळॺाला दुसरे काही पाहणे आवडत नाही. श्रीकृष्णस्वरूप न पाहता हे विश्वरूपदेखील माझ्या डोळॺांना कमी प्रतीचे वाटते.॥ ६०७॥ आम्हां तुझ्या भक्तांना-भोग म्हणजे दृष्ट परमानंद व मोक्ष म्हणजे विदेहमुक्ती-या दोहोंकरिता, तुझ्या सगुण साकार मूर्तीवाचून दुसरे काही लागत नाही; म्हणूनच आता विश्वरूपाचा उपसंहार कर व सगुण श्रीकृष्णरूपाने प्रगट हो.॥ ६०८॥
गूढार्थदीपिका—आम्हां भोगमोक्षाचिया ठायीं। श्रीमूर्तिवांचूनि नाहीं—भगवद्भक्ताला, एक भगवंताचेच प्रेम असल्यामुळे त्याची विषयभोगाची इच्छा नि:शेष नाहीशी झालेली असते. प्रारब्धाने प्राप्त होणारे सांसारिक भोग भोगण्याची देखील त्याला इच्छा नसते आणि ते भोग भोगण्याकरिता श्रीकृष्णमूर्तीची आवश्यकताही नाही. पण भोगाकरिता तुझी श्रीकृष्णमूर्ती पाहिजे आहे असे अर्जुनाने म्हटले आहे; म्हणून येथे “भोग” या शब्दाचा “सांसारिक भोग” असा अर्थ न घेता, ‘जीवन्मुक्त स्थितीतील दृष्ट परमानंद’ असा अर्थ घेतला पाहिजे, असे माझ्या सद्गुरुआईंनी आपल्या निदिध्यासनप्रकाश नामक ग्रंथातील समास आठमध्ये म्हटले आहे.
दृष्ट परमानंद म्हणजे जिवंतपणीच अंत:करण ब्रह्मानंदाकार होणे होय. हीच भक्ताची जीवन्मुक्त-स्थिती असते आणि या ब्रह्मानंद स्थितीतून, भक्ताचे जेव्हा कधीही व्युत्थानच होत नाही, तेव्हा ती भक्ताची विदेहमुक्ती होते. ही विदेहमुक्ती भक्ताला प्रेमामुळे स्वेच्छेने होते आणि ज्ञान्याला ती प्राप्त होण्याकरिता प्रारब्ध संपेपर्यंत वाट पाहावी लागते.
कोणी असे म्हणतात की, विदेहमुक्ती ही देहपातावर अवलंबून आहे, पण हे म्हणणे बरोबर नाही. कारण “तस्मान्मिथ्याप्रत्ययनिमित्तत्वात्सशरीरत्वस्य सिद्धं जीवतोऽपि विदुषोऽशरीरत्वम्” (ब्र. सू. १-१-४) देह व देहाचा आत्म्याशी संबंध हे दोन्ही अज्ञानभ्रांतिकल्पित असल्यामुळे, ज्ञानाने अज्ञानभ्रांती नाहीशी झाल्याबरोबर देह व देहाचा संबंध यांचे अस्तित्वच नाही, असाच ज्ञानी पुरुषाला अनुभव येत असल्यामुळे, अज्ञानी पुरुषांना ज्ञानी पुरुषाचा देह व त्याचा, त्याच्याशी संबंध दिसत असला तरी ज्ञानी पुरुष अशरीर म्हणजे विदेहच असतो, असे आचार्यांनी ब्रह्मसूत्रभाष्यात म्हटले आहे.
ज्ञानानंतर, भक्ती न करणाऱ्या ज्ञान्याच्या ठिकाणी मिथ्या देहाभास व जगदाभास असतो, हे मागे सांगितलेच आहे; म्हणून तो असतो तोपर्यंत जीवन्मुक्ती, व प्रारब्ध संपून तो नाहीसा झाल्यावर विदेहमुक्ती, असा जरी ज्ञानमार्गात मुक्तीचा भेद मानला असला, तरी तो ज्ञान्याच्या देह असण्यावर किंवा देहपातावर अवलंबून नसून, त्याला देह व जगत यांचा मिथ्या प्रत्यय येणे व तो न येणे यावरच अवलंबून असतो; म्हणून जिवंतपणीच देहाचा भास व जगदाभास नाहीसा झाल्यास, देह न पडता देखील विदेहमुक्तीची स्थिती राहू शकते, हे सिद्ध होते आणि
नंदनंदनें या मधुसूदनें लावियलें गे पिसें।
कीं जनिं वनिं अवघा आपण दिसे॥
कंसमर्दनें मुरलीवादनें अघटित केलें कसें?।
कीं आभास कांहिंच उरला नसे॥
सगुण साकार भगवंताच्या प्रेमभक्तीने संपूर्ण देह व जगदाभास नाहीसा होतो, असा एकनाथादी भक्तांनी आपला अनुभव सांगितला आहे.
हा भक्तांचा अनुभव स्वीकारूनच, अर्जुनाने आम्हां भक्तांना, तुझ्या सगुण श्रीकृष्णस्वरूपाच्या आश्रयानेच दृष्ट परमानंदरूप जीवन्मुक्ती व अखंड परमानंदरूप विदेहमुक्ती प्राप्त होते, असे म्हटले आहे.
(श्लोक-४७)
श्रीभगवानुवाच
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्।
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, अर्जुना! मी प्रसन्न होऊन, अत्यंत तेजोमय, अमर्याद, आद्य म्हणजे सृष्टीच्या पूर्वी असणारे, पण पूर्वी तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणी न पाहिलेले असे हे आपले श्रेष्ठ स्वरूप, तुला आपल्या योगसामर्थ्याने दाखविले.॥ ४७॥
या अर्जुनाचिया बोला। विश्वरूपा विस्मयो जाहाला।
म्हणे ऐसा नाहीं देखिला। धसाळ कोणी॥ ६०९॥
कोण हे वस्तु पावला आहासी। तया लाभाचा तोष न घेसी।
मा भेणें काय नेणों बोलसी। हेकड ऐसा॥ ६१०॥
आम्ही सावियाचि जैं प्रसन्न होणें। तैं आंगचिवरी म्हणें देणें।
वांचोनि जीव असे वेंचणें। कवणासि गा॥ ६११॥
तें हें तुझिये चाडे। आजि जीवाचेंचि दळवाडें।
कामऊनियां येवढें। रचिलें ध्यान॥ ६१२॥
ऐसी काय नेणो तुझिये आवडी। जाहाली प्रसन्नता आमुची वेडी।
म्हणोनि गौप्याची ही गुढी। उभविली जगीं॥ ६१३॥
तें हें अपरांअपार। स्वरूप माझें परात्पर।
एथूनि ते अवतार। कृष्णादिक॥ ६१४॥
अर्थ—अर्जुनाचे हे म्हणणे ऐकून, विश्वरूप भगवंताला आश्चर्य वाटले आणि भगवान म्हणाले, अर्जुना! तुझ्यासारखा अविचारी, दुसरा कोणी मी पाहिला नाही.॥ ६०९॥ अरे! केवढी ही थोर वस्तू तुला प्राप्त झाली! त्याच्या लाभाचा संतोष तुला होत नाही आणि त्या रूपाच्या दर्शनाने भयभीत होऊन, एखाद्या दुराग्रही माणसाप्रमाणे, हे काय बोलत आहेस, कळत नाही.॥ ६१०॥ खरोखर, आम्ही जेव्हा प्रसन्न होतो, तेव्हा सर्व आपल्या शरीरासह त्यांच्या स्वाधीन होतो. प्रसन्नतेवाचून असा जीवभाव, आम्ही कोणाकरिताच वेचत नसतो.॥ ६११॥ पण आमच्या ठिकाणी असलेले सर्व सामर्थ्य वेचून जे हे आम्ही विश्वरूपाचे ध्यान प्रगट केले, ते तुझी इच्छा पूर्ण करण्याकरिताच केले.॥ ६१२॥ तुझे अत्यंत प्रेम लागून आमची प्रसन्नता कशी वेडी झाली हे समजत नाही; म्हणून सर्वांपासून गुप्त अशा विश्वरूपाचीही जगात ध्वजा उभारली.॥ ६१३॥ ते हे माझे विश्वरूप, सर्व आकाशादिक अमर्याद वस्तूंपेक्षाही अमर्याद असून मायेच्याही पलीकडे आहे व येथूनच हे कृष्णादिक अवतार होतात.॥ ६१४॥
हें ज्ञानतेजाचें निखिळ। विश्वात्मक केवळ।
अनंत हें अढळ। आद्य सकळां॥ ६१५॥
हें तुजवांचूनि अर्जुना। पूर्वीं श्रुत दृष्ट नाहीं आना।
जें जोगें नव्हे साधना। म्हणोनियां॥ ६१६॥
अर्थ—हे विश्वरूप-संपूर्ण केवळ ज्ञानतेजाचेच विश्वात्मक झाले आहे. हे अनंत, अढळ असून सर्व ब्रह्मांडाचे मूळ होय.॥ ६१५॥ अर्जुना! तुझ्यावाचून कोणी ते पाहिले नाही व ऐकलेही नाही; कारण ते साधनाने प्राप्त होण्याजोगे नाही.॥ ६१६॥
गूढार्थदीपिका—व्यापक विश्वरूपापेक्षा, एकदेशीय श्रीकृष्ण स्वरूपाच्या ठिकाणी प्रेम धरणाऱ्या अर्जुनाची भगवंतांनी या ओव्यातून निंदा केली, म्हणून श्रीकृष्णस्वरूपापेक्षा विश्वरूप श्रेष्ठ आहे, असेच भगवंताचे म्हणणे आहे, असे कोणी समजू नये.
कारण परब्रह्म अस्फुट, पूर्ण असून, अपूर्ण कधीच होत नाही. नामरूपादी कार्यदशेतही ते पूर्णच राहते. त्याच्या ठिकाणी जीवाला अपूर्णता भ्रांतीने भासते असा वेदांतसिद्धांत असल्यामुळे, ज्ञानदृष्टीने विश्वरूप, अवतार, सर्व नामरूपादी सृष्टी, हे सर्व पूर्णब्रह्मरूपच आहेत, हे आम्ही मागे सांगितलेच आहे; म्हणून ज्ञानरूप यथार्थदृष्टीने विश्वरूप व श्रीकृष्णस्वरूप यात श्रेष्ठ-कनिष्ठ-भाव मुळीच मानता येत नाही.
(श्लोक-४८)
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रै:।
एवंरूप: शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८॥
अर्थ—या मृत्युलोकाच्या ठिकाणी तुझ्यावाचून दुसऱ्या कोणालाही वेद, यज्ञ, अध्ययन, दानादिक क्रियेने अथवा उग्र तपानेदेखील हे रूप पाहणे शक्य नाही.॥ ४८॥
याची सोय पातले। आणि वेदीं मौनचि घेतलें।
यज्ञ कीर माघौते आले। स्वर्गौनियां॥ ६१७॥
साधकीं देखिला आयास। म्हणोनि वाळिला योगाभ्यास।
आणि अध्ययनीं सौरस। नाहीं एथ॥ ६१८॥
सीगेचीं सत्कर्में। धांविन्नलीं स्वसंभ्रमें।
तिहीं बहुतेकीं श्रमें। सत्यलोक ठाकिला॥ ६१९॥
तपीं ऐश्वर्य देखिलें। आणि उभयांचि उग्रपण सांडिलें।
एवं तपसाधना जें ठेलें। अपारातरें॥ ६२०॥
अर्थ—या स्वरूपापर्यंत येताच वेदांनी मौन धारण केले, यज्ञही स्वर्गापासूनच मागे फिरले.॥ ६१७॥ याच्या प्राप्तीकरिता कराव्या लागणाऱ्या योगाभ्यासात अत्यंत कष्ट आहेत, असे पाहून, साधकांनी योगाभ्यासाचा मार्ग सोडला आणि वेदशास्त्राध्ययनानेही हे प्राप्त होत नाही.॥ ६१८॥ पूर्ण झालेली सत्कर्मेदेखील या स्वरूपाची प्राप्ती करून घेण्याकरिता लगबगीने धावली, पण त्या बहुतेकांनी मोठॺा कष्टाने कसा तरी सत्यलोक गाठला.॥ ६१९॥ तपाने विश्वरूपात्मक ऐश्वर्य पाहिले व या विश्वरूपाच्या दर्शनापुढे आपल्या उग्रपणाची काही मात्रा चालत नाही हे जाणून, त्याने उभ्या उभ्याच आपले उग्रपण टाकून दिले. याप्रमाणे तपरूप साधनापासूनही हे विश्वरूप फार दूर राहिले.॥ ६२०॥
गूढार्थदीपिका—उत्पन्न होणारे व नाश पावणारे फळच कर्माने प्राप्त होत असते, पण विश्वरूप हे अनादी स्वयंसिद्ध व अविनाशी असल्यामुळे ज्ञानाशिवाय व भगवत्कृपेशिवाय कर्माने ते प्राप्त होऊ शकत नाही, असा भाव.
तें हें तुवां अनायासें। विश्वरूप देखिलें जैसें।
इये मनुष्यलोकीं तैसें। न फावेचि कवणा॥ ६२१॥
आजि ध्यानसंपत्तिलागीं। तूं एकचि आथिला जगीं।
हें परमभाग्य आंगीं। विरंचीहीं नाहीं॥ ६२२॥
अर्थ—तुवां अनायासें- म्हणजे केवळ माझ्या कृपेने जसे हे विश्वरूप पाहिलेस, तसे या मृत्युलोकात कोणालाच प्राप्त झाले नाही.॥ ६२१॥ आज या विश्वरूपाच्या ध्यानसंपत्तीकरिता तूच एक जगात भाग्यवान निघालास, हे परमभाग्य ब्रह्मदेवालाही प्राप्त झाले नाही.॥ ६२२॥
(श्लोक-४९)
मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्।
व्यपेतभी: प्रीतमना: पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९॥
अर्थ—अशा प्रकारचे हे माझे भयंकर रूप पाहून तू दु:खी व अविचारी होऊ नकोस. भीती सोडून अत्यंत प्रसन्न अंत:करणाने पुन: माझे ते विश्वरूपच तू पहा.॥ ४९॥
म्हणोनि विश्वरूपलाभें श्लाघ। एथिंचें भय नेघ नेघ।
हें वांचूनि अन्य चांग। न मनीं कांहीं॥ ६२३॥
हां गा समुद्र अमृताचा भरला। आणि अवसांत वरपडा जाहला।
मग कोणीही आथि वोसंडिला। बुडिजेल म्हणोनि॥ ६२४॥
ना तरी सोनयाचा डोंगर। येसणा नचले हा थोर।
ऐसें म्हणोनि अव्हेर। करणें घडे॥ ६२५॥
दैवें चिंतामणी लेईजे। कीं हे ओझें म्हणोनि सांडिजे।
कामधेनू दवडिजे। न पोसवे म्हणोनी॥ ६२६॥
चंद्रमा आलिया घरा। म्हणिजे निगें करितोसि उबारा।
पडिसायि पाडितोसि दिनकरा। परता सर॥ ६२७॥
तैसें ऐश्वर्य हें महातेज। आजि हातां आलें आहे सहज।
कीं एथ तुज गजबज। होआवी कां॥ ६२८॥
परि नेणसीच गांवढिया। काय कोपों आतां धनंजया।
आंग सांडोनि छाया। आलिंगितोसि मा॥ ६२९॥
हें नव्हे जो मी साचें। एथ मन करूनियां काचें।
प्रेम धरिसी अवगणियेचें। चतुर्भुज जें॥ ६३०॥
अर्थ—म्हणून या विश्वरूपाच्या प्राप्तीने आपल्याला धन्य समज. विश्वरूपाच्या दर्शनाची भीती बाळगू नकोस व या विश्वरूपावाचून दुसरे काही चांगले आहे, असे मनातही काही आणू नकोस.॥ ६२३॥ अमृताने भरलेला समुद्र, अकस्मात प्राप्त झाला असता, त्याच्यात बुडून प्राण जाईल, असे समजून कोणी त्याचा त्याग केला आहे?॥ ६२४॥ किंवा सोन्याचा पर्वत दृष्टीस पडला असता, एवढा थोर पर्वत नेता येत नाही, म्हणून त्याची उपेक्षा करावी काय?॥ ६२५॥ सुदैवाने चिंतामणी अंगावर घातला गेला की, त्याचे ओझे होते म्हणून जसा टाकून द्यावा किंवा कामधेनू आपल्याच्याने पोसवत नाही, म्हणून तिला हाकून द्यावे?॥ ६२६॥ चंद्र घरी चालत आला असता त्याला, तुझ्यापासून आम्हांला उष्णता होते, म्हणून येथून जा असे म्हणावे किंवा सूर्य घरी आला असता, सावली पाडतोस, म्हणून दूर हो, असे म्हणावे काय?॥ ६२७॥ त्याप्रमाणे अत्यंत तेजात्मक असे हे माझे विश्वरूप-ऐश्वर्य आज अनायासे तुझ्या हाती आले असताना, तुझा जीव एवढा व्याकूळ का व्हावा?॥ ६२८॥ हे गावढळ अर्जुना! पण तू हे काही जाणत नाहीस. तुझ्यावर काय रागावू? तू शरीर सोडून शरीराच्या छायेला आलिंगन देऊ पाहतोस ना!॥ ६२९॥ हे विश्वरूप माझे खरे स्वरूप असताना तू खरे समजत नाहीस. येथे विश्वस्वरूपाच्या विषयी मनात भीती बाळगतोस आणि माझे कनिष्ठ असे जे चतुर्भुज, त्याचे प्रेम करतोस.॥ ६३०॥
गूढार्थदीपिका—या ओव्यांतून श्रीज्ञानेश्वरमाउलींनी, विश्वरूपापेक्षा सगुण एकदेशीय श्रीकृष्णस्वरूपाच्या ठिकाणी आपले अत्यंत प्रेम दाखविणाऱ्या अर्जुनाला, अंगाला सोडून छायेला आलिंगन देणारा किंवा सत्य विश्वरूपाच्या ठिकाणी अप्रीती दाखवून, एकदेशीय व कनिष्ठ अशा श्रीकृष्णस्वरूपाच्या ठिकाणी प्रेम करणारा, व मूर्ख आहेस, असे जे म्हटले आहे, ते सिद्धांतभूत मानता येत नाही.
कारण भगवान श्रीकृष्णांनी किंवा श्रीज्ञानेश्वरमाउलींनी वेदांतसिद्धांताला बाध येईल, असे काही प्रतिपादन करणे शक्य नाही.
पूर्ण ब्रह्माच्या ठिकाणी केवळ अविद्याभ्रमामुळेच अपूर्णता व तुच्छता मानली जाते. पण परमेश्वर अखंड अविद्यारहितच असतो; म्हणून त्याचे अवतारही पूर्ण अविद्यारहित असतात. हे मागे सांगितलेच आहे आणि माउलींनीही याच अध्यायात “श्रीकृष्णचि कैवल्य उघडें” श्रीकृष्ण स्वरूप हे ‘उघडे’ म्हणजे प्रत्यक्ष डोळॺांनी पाहता येण्याजोगे, ‘कैवल्य’ म्हणजे पूर्ण ब्रह्मस्वरूप होय, असे स्वमुखाने सांगितले आहे. तसेच पुढे बाराव्या अध्यायात, ईश्वरस्वरूपाच्या उपासकांपेक्षा एकदेशीय सगुण भगवंताची भक्ती करणारेच युक्ततम होतात, असे स्पष्टच सांगितले असल्यामुळे “आंग सांडोनि छाया। आलिंगितोसि मा” “प्रेम धरिसी अवगणियेचे। चतुर्भुज जे” इत्यादी भगवंताचे म्हणणे, श्रीकृष्ण स्वरूपाच्या ठिकाणी अर्जुनाचे किती प्रेम होते व त्या स्वरूपाविषयी त्याचा काय अनुभव आहे, हे त्याच्या मुखाने वदविण्याकरिताच होते, वस्तुत: नव्हते, असे म्हणणे भाग आहे.
तरि आझुनिवरी पार्था। सांडीं सांडीं हे आस्था।
इयेविषयीं अनास्था। करिसी झणें॥ ६३१॥
हें रूप जरि घोर। विकृत आणी थोर।
तरि कृतनिश्चयाचें घर। हेंचि करीं॥ ६३२॥
कृपण चित्तवृत्ति जैसी। रोंवोनि घाली ठेवयापासीं।
मग नुसधेन देहेंसीं। आपण असे॥ ६३३॥
कां अजातपक्षिया जवळा। जीव ठेऊनि अविसाळां।
पक्षिणी अंतराळा-। माजि जाय॥ ६३४॥
ना ना गाय चरे डोंगरीं। परि चित्त बांधिलें वत्सें घरीं।
तैसें प्रेम एथिंचें करीं। स्थानपती॥ ६३५॥
येरें वरिचिलेनि चित्तें। बाह्य सख्य सुखापुरतें।
भोगिजो कां श्रीमूर्तीतें। चतुर्भुज॥ ६३६॥
परि पुढतपुढती पांडवा। हा एक बोल न विसरावा।
जे इये रूपींहुनी सद्भावा। नेदावें निघों॥ ६३७॥
हें कहीं नव्हतेंचि देखिलें। म्हणोनि भय जें तुज उपजलें।
तें सांडीं एथ संचलें। असों दे प्रेम॥ ६३८॥
आतां करूं तुजयासारिखें। ऐसे म्हणितलें विश्वतोमुखें।
तरि मागील रूप सुखें। न्याहाळीं पां तूं॥ ६३९॥
अर्थ—अरे अर्जुना! अजून तरी माझ्या चतुर्भुजस्वरूपाची आस्था सोड आणि या विश्वरूपाची उपेक्षा करू नकोस.॥ ६३१॥ हे माझे विश्वरूप भयंकर विक्राळ व अमर्याद असले, तरी भगवंताचे खरे स्वरूप हेच होय; असाच त्याविषयी निश्चय कर.॥ ६३२॥ कृपण पुरुष, ज्याप्रमाणे आपले चित्त धनापाशी रोवून ठेवतो व मग नुसत्या देहाने आपण बाहेर असतो॥ ६३३॥ किंवा पंख न फुटलेल्या व घरटॺात राहणाऱ्या पिलापाशी जीव ठेवून, जशी पक्षिणी आकाशात फिरते॥ ६३४॥ किंवा गाय डोंगरावर चरत असते, पण तिचे चित्त घरी असलेल्या वत्साकडे लागलेले असते, त्याप्रमाणे तुझे प्रेम या एका विश्वरूपाच्या ठिकाणीच राहू दे.॥ ६३५॥ बाकी वरवर चित्ताने, बाहेर सख्यभक्तीचे सुख भोगण्याकरिता, या माझ्या चतुर्भुजमूर्तीचे प्रेम कर.॥ ६३६॥ पण अर्जुना! वारंवार सांगायचे हे की, या माझ्या विश्वरूपाहून आपले प्रेम निघू देऊ नकोस, हे माझे विश्वरूप विसरू नकोस.॥ ६३७॥ हे केव्हा पूर्वी पाहिलेच नव्हते, म्हणून ते पाहिल्याबरोबर तुला भीती उत्पन्न झाली. ते भय सोड आणि येथे प्रेम संचले राहू दे.॥ ६३८॥ विश्वरूप भगवंतांनी, ‘तुझ्या म्हणण्याप्रमाणे करतो, माझे मागील चतुर्भुजरूप आनंदाने पाहा’ असे म्हटले.॥ ६३९॥
(श्लोक-५०)
संजय उवाच
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूय:।
आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुन: सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५०॥
अर्थ—संजय म्हणाला, राजा! भगवान वासुदेवाने, अशा प्रकारे अर्जुनाला म्हणून, परत आपले पूर्वीचे श्रीकृष्णस्वरूप दाखविले व असे सौम्यरूप धारण करून, त्या भ्यालेल्या अर्जुनाला धीर दिला.॥ ५०॥
ऐसें वाक्य बोलतखेंवो। मागुता मनुष्य जाहला देवो।
हें ना परि नवलावो। आवडीचा तिये॥ ६४०॥
श्रीकृष्णचि कैवल्य उघडें। वरि सर्वस्व विश्वरूपायेवढें।
हातीं दिधलें कीं नावडे। अर्जुनासी॥ ६४१॥
अर्थ—असे वाक्य तोंडातून निघाल्याबरोबर, भगवान मनुष्यासारखा देहधारी झाला, हे मोठेसे आश्चर्य नव्हे. पण भगवंताला अर्जुनाचे जे प्रेम होते, त्या प्रेमाचेच आश्चर्य वाटते.॥ ६४०॥ खरोखर पाहता, भगवान श्रीकृष्ण उघडे म्हणजे डोळॺांनी पाहता येणारे, अद्वैत पूर्णब्रह्म होय. त्यातही आणखी भगवंतांनी आपले विश्वरूपासारखे सर्वस्व अर्जुनाच्या हातात दिले; पण अर्जुनाला ते आवडले नाही.॥ ६४१॥
गूढार्थदीपिका—श्रीकृष्णचि कैवल्य उघडें—या चरणावरूनही श्रीज्ञानेश्वरमाउलींना वेदांतसिद्धांतानुसार श्रीकृष्णस्वरूपाचे पूर्णब्रह्मत्वच मान्य होते हे स्पष्ट दिसते.
वस्तु घेऊनि वाळिजे। जैसें रत्नासि दूषण ठेविजे।
ना तरी कन्या पाहूनियां म्हणिजे। मना नये हे॥ ६४२॥
तया विश्वरूपायेवढी दशा। करितां प्रीतीचा वाढ कैसा।
शेल दिधलीसे उपदेशा। किरीटीसिं देवें॥ ६४३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे एखादी वस्तू घेऊन ती टाकून द्यावी किंवा चांगल्या रत्नास दूषण ठेवावे अथवा मुलीला पाहून ती ‘ही पसंत नाही’ असे म्हणावे,॥ ६४२॥ (त्याप्रमाणे) आपल्या श्रीकृष्णस्वरूपाची विश्वरूपाएवढी व्यापकदशा करण्यात अर्जुनाविषयी भगवंताच्या ठिकाणी कशी प्रीतीची वाढ झाली पहा. भगवंतांनी अर्जुनाला केलेल्या उपदेशाचा शेवट-म्हणजे सर्वनामरूपासह पूर्ण ब्रह्मच आहे हा अनुभव-आणून दिला.॥ ६४३॥
गूढार्थदीपिका—शेल दिधलीसे उपदेशा—श्रीगुरुने केलेल्या उपदेशाचा शेवट ब्रह्मानुभव हा होय. “द्विधा ब्रह्मप्रतीति:” हा ब्रह्मानुभव, आधी “अहं ब्रह्मास्मि” व नंतर “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” असा दोन प्रकारचा आहे, हे मागे आचार्यांचे शतश्लोकीतील वचन प्रमाण देऊन सांगितलेच आहे.
“सर्वं खल्विदं ब्रह्म” म्हणजे सर्व नामरूपासह एक अद्वैत पूर्णब्रह्मच आहे, असा जो शेवटला अनुभव, तोच भगवंतांनी अर्जुनाला विश्वरूपदर्शनाने आणून दिला.
मोडोनि भांगाराचा रवा। लेणें घडिलें आपुलिया सवा।
मग नावडे जरी जीवा। तरी आटिजे पुढती॥ ६४४॥
तैसें शिष्याचिये प्रीति जाहालें। कृष्णत्व होतें तें विश्वरूप जालें।
तें मना नयेचि मग आणिलें। कृष्णपण मागुतें॥ ६४५॥
हा ठाववरी शिष्याची निकसी। साहाते गुरु आहाती कवणे देशीं।
परी नेणिजे आवडी कैशी। संजय म्हणे॥ ६४६॥
मग विश्व व्यापूनि भगवंतें। जें दिव्य तेज प्रकटलें होतें।
तेंचि सामावलें मागुतें। कृष्णरूपींतिये॥ ६४७॥
अर्थ—सोन्याचा रवा वितळवून आपल्या आवडीप्रमाणे त्याचा अलंकार केल्यावर, मनाला आवडला नाही, तर तो पुन: आटून टाकावा,॥ ६४४॥ त्याप्रमाणे येथेही शिष्याच्या प्रेमाप्रमाणे झाले. पूर्वी असलेल्या कृष्णरूपाला भगवंतांनी विश्वरूप केले, पण ते अर्जुनाच्या मनाला आवडले नाही; म्हणून पुन: पूर्वीचेच कृष्णरूप धारण केले.॥ ६४५॥ संजय म्हणतो, शिष्याने दिलेला त्रास येथपर्यंत सहन करणारे गुरु कोणत्या स्थळी आहेत? पण भगवंताला अर्जुनाविषयी कसे विलक्षण प्रेम आहे, हे सांगता येत नाही.॥ ६४६॥ मग संपूर्ण नामरूपात्मक जगताला व्यापून सभोवार जे दिव्यतेज पसरले होते, ते संपूर्ण पुनश्च श्रीकृष्णस्वरूपाच्या ठिकाणी साठवले गेले.॥ ६४७॥
गूढार्थदीपिका—वर सांगितल्याप्रमाणे श्रीकृष्णस्वरूप व विश्वरूप या दोघांचा येथे बीजवृक्षाप्रमाणे संबंध दाखवून, बीज व वृक्ष दोन्हीही, ज्याप्रमाणे एकरूप व सत्य असतात, त्याप्रमाणे विश्वरूप व श्रीकृष्णरूप ही दोन्हीही एकरूप व सत्य म्हणजे अनध्यस्तविवर्तरूप किंवा मायारहितविवर्तरूप आहेत हेच येथे दाखविले आहे.
जैसें त्वंपद हें आघवें। तत्पदीं सामावे।
अथवा द्रुमाकार सांठवे। बीजकणिकें जेविं॥ ६४८॥
ना तरी स्वप्नसंभ्रम जैसा। गिळी चेईली जीवदशा।
श्रीकृष्णें योग हा तैसा। संहरिला तो॥ ६४९॥
जैसी प्रभा हारपली बिंबीं। कीं जळदसंपत्ती नभीं।
ना ना भरतें सिंधुगर्भीं। रिगालें राया॥ ६५०॥
हो कां जे कृष्णाकृतींचिये मोडीं। होती विश्वरूपपटाची घडी।
ते अर्जुनाचिये आवडी। उकलुनि दाविली॥ ६५१॥
तंव परिमाणु वा रंग। तेणें देखिला साविया चांग।
तेथ ग्राहकीये नव्हेचि लाग। म्हणोनि घडी केलीपुढती॥ ६५२॥
तैसें वाढीचेनि बहुवसपणें। रूपें विश्व जिंतिलें जेणें।
तें सौम्य कोडिसवाणें। साकार जाहालें॥ ६५३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे त्वंपद तत्पदार्थाच्या ठिकाणी ऐक्य पावते अथवा संपूर्ण वृक्ष छोटॺाशा बीजात साठविला जातो,॥ ६४८॥ किंवा ज्याप्रमाणे स्वप्नातील कल्पित पसारा, जीवाची जागृतदशा गिळून घेते, त्याप्रमाणे भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या स्वरूपाच्या ठिकाणी आपल्या योग-ऐश्वर्याचा उपसंहार केला.॥ ६४९॥ ज्याप्रमाणे सूर्यादिकांचे तेज, सूर्यादिक बिंबाच्या ठिकाणीच लोप पावते किंवा पाण्याने भरलेले मेघ, आकाशात नाहीसे होतात किंवा संपूर्ण भरती समुद्रातच नाहीशी होते.॥ ६५०॥ असे वाटते की, मर्यादित श्रीकृष्णरूपाच्या आकारात जी व्यापक विश्वरूपवस्त्राची घडी होती, ती अर्जुनाच्या प्रेमाकरिता उकलून दाखविली,॥ ६५१॥ तेव्हा अर्जुनाने तिचा विस्तार व रंग चांगले लक्ष देऊन पाहिला, पण गिऱ्हाइकीचा संबंध झाला नाही-ग्राहकाला आवडले नाही-म्हणून परत त्याची भगवंताने घडी केली.॥ ६५२॥ त्याप्रमाणे ज्या विश्वरूपाच्या अपार विस्तारामुळे, संपूर्ण विश्व व्यापिले गेले, तेच सौम्य व गोजिरवाणे असे मर्यादित साकार झाले.॥ ६५३॥
गूढार्थदीपिका—विश्वरूप व श्रीकृष्णस्वरूप हे दोन्ही खरोखर एकरूपच आहेत; म्हणून त्यांचा दोनपणा किंवा भिन्नपणा मानणे, हा भ्रम होय. हेच तत्त्व माउलींनी वरील ओव्यांत निरनिराळे दृष्टांत देऊन प्रतिपादिले आहे.
किंबहुना अनंतें। धरिलें धाकुटपण मागुतें।
परि आश्वासिलें पार्थातें। बिहालियासि॥ ६५४॥
जो स्वप्नीं स्वर्गा गेला। तो अवसांत जैसा चेईला।
तैसा विस्मय जाहला। किरीटीसी॥ ६५५॥
ना तरी गुरुकृपेसवें। वोसरलेया प्रपंचज्ञान आघवें।
स्फुरे तत्त्व तेविं पांडवें। श्रीमूर्ति देखिली॥ ६५६॥
तया पांडवा ऐसें चित्तीं। आड विश्वरूपाची जवनिका होती।
ते फिटोनि गेली परौती। हें भलें जाहालें॥ ६५७॥
काय काळातें जिणोनि आला। कीं महावात मागां सांडिला।
आपुलिया बाहीं उतरला। सातही सिंधु॥ ६५८॥
ऐसा संतोष बहु चित्तें। घेईजत असे पंडुसुतें।
विश्वरूपापाठीं कृष्णातें। देखोनियां॥ ६५९॥
अर्थ—किंबहुना भगवान श्रीकृष्णांनी पुन: लहानसे रूप घेतले, पण विश्वरूपाला पाहून भ्यालेल्या अर्जुनाला धीर दिला,॥ ६५४॥ तेव्हा स्वप्नात “मी स्वर्गाला गेलो” असे पाहाणारा पुरुष, जसा अकस्मात जागा होऊन आश्चर्यचकित व्हावा, त्याप्रमाणे अर्जुन आश्चर्यचकित झाला.॥ ६५५॥ किंवा गुरुची कृपा झाल्याबरोबर, ज्याप्रमाणे संपूर्ण प्रपंचज्ञान मावळून आत्मतत्त्व अनुभवाला येते, त्याप्रमाणे अर्जुनाने विश्वरूपानंतर भगवंताची सगुण साकार श्रीकृष्णमूर्ती पाहिली.॥ ६५६॥ ती श्रीकृष्णमूर्ती पाहिल्यावर, अर्जुनाच्या मनात असे वाटले की, श्रीकृष्ण व माझ्यामध्ये जो विश्वरूपाचा पडदा आड होता, तो बाजूला सारला गेला, हे फार बरे झाले.॥ ६५७॥ जणू काय काळाला जिंकून परत आला किंवा भयंकर सोसाटॺाच्या वाऱ्याला मागे हटविले अथवा सातही समुद्र आपल्या हाताने तरून जाऊन काठास लागला.॥ ६५८॥ अशा प्रकारचा अत्यंत संतोष, विश्वरूपानंतर श्रीकृष्णमूर्तीला पाहून अर्जुनाच्या मनाला वाटला.॥ ६५९॥
गूढार्थदीपिका—या ओव्यांतून विश्वरूप व श्रीकृष्णस्वरूप या दोन रूपांच्या सुखानुभवात काय फरक अर्जुनाला वाटला हे दाखविले आहे.
मग सूर्याचिया अस्तमानीं। मागुती तारा उगवती गगनीं।
तैसा देखों लागला अवनी। लोकांसहित॥ ६६०॥
अर्थ—मग सूर्य अस्तास गेला असता, ज्याप्रमाणे आकाशात नक्षत्रे चमकू लागतात, त्याप्रमाणे श्रीकृष्णमूर्तीबरोबर अर्जुन सर्व भूतसृष्टिसहित पृथ्वी पाहू लागला.॥ ६६०॥
गूढार्थदीपिका—भगवंतांनी अर्जुनाला आपले विश्वरूप पाहण्याकरिता व्यापक ज्ञानदृष्टी दिली व नंतर ती तिरोहित केली; म्हणून अर्जुनाला पूर्ववत सृष्टी दिसू लागली. याचा गूढभाव असा आहे की, श्रीगुरुने आपल्या सामर्थ्याने शिष्याला आत्मानुभव आणून दिला तरी, जोपर्यंत शिष्य, आपल्या प्रयत्नाने तो अंगी बाणवून घेऊन, आपल्या स्वाधीन करून घेत नाही, तोपर्यंत तो अखंड टिकून राहत नाही.
श्रीमुकुंदराजांनी जयपाळ राजाला समाधी लावून दिल्यावरही, त्याला विवेकसिंधू इत्यादी ग्रंथ सांगून, ती स्थिती त्याच्याकडून जेव्हा बाणवून घेवविली, तेव्हाच तो कृतार्थ झाला.
पाहे तंव तेंचि कुरुक्षेत्र। तैसेंचि देखे दोहीं भागीं गोत्र। वीर वर्षताति शस्त्रास्त्र। संघाटवरी॥ ६६१॥
तया बाणांचिया मांडवाआंत। तैसाचि रथ आहे निवांत।
धुरे बैसला लक्ष्मीकांत। आपण तळीं॥ ६६२॥
अर्थ—अर्जुन पाहतो, तो तेच पूर्वीचे कुरुक्षेत्र, तसेच दोन्ही दळांना गोत्रज उभे असून, दळांतील वीर परस्परांवर शस्त्रास्त्रांच्या समुदायांचा वर्षाव करीत आहेत॥ ६६१॥ आणि त्या बाणांच्या मांडवाआत रथ स्थिर असून, रथाच्या धुरेवर भगवान श्रीकृष्ण बसले आहेत आणि आपण त्याच्या खाली बसलो आहो, असे तो पाहू लागला.॥ ६६२॥
(श्लोक-५१)
अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन।
इदानीमस्मि संवृत्त: सचेता: प्रकृतिं गत:॥ ५१॥
अर्थ—अर्जुन म्हणाला, हे जनार्दना! तुझे हे मनुष्याकृती असे सौम्य स्वरूप पाहून मी प्रसन्नचित्त झाल्यामुळे, पूर्वीच्या स्वभावस्वास्थ्याला प्राप्त झालो आहे.॥ ५१॥
एवं मागितलें जैसें तैसें। तेणें देखिलें वीरविलासें।
मग म्हणे जी जियालों ऐसें। जाहालें आतां॥ ६६३॥
बुद्धीतें सांडोनि ज्ञान। भेणें वळघलें रान।
अहंकारेंसीं मन। देशधडी जाहालें॥ ६६४॥
इंद्रियें प्रवृत्ती भुलली। वाचा वाचकपणा चुकली।
ऐसी आपांपरी होती जाली। शरीरग्रामीं॥ ६६५॥
तियें आघवींचि मागुतीं। जीवंतें भेटलीं प्रकृती।
आतां जिताणें श्रीमूर्ती। जाहालें इयां॥ ६६६॥
ऐसें सुख जीवीं घेतलें। मग श्रीकृष्णातें म्हणितलें।
मियां तुमचें रूप देखिलें। मानुष हें॥ ६६७॥
हें रूप दाखवणें देवराया। कीं मज अपत्या चुकलिया।
बुझावोनि तुवां माया। स्तनपान दिधलें॥ ६६८॥
जी विश्वरूपाचिया सागरीं। होतों तरंग मवित वांवेवरी।
तो इये निजमूर्तीच्या तीरीं। निगालों आतां॥ ६६९॥
आईकें द्वारकापुरसुहाडा। मज सुकतियाजी झाडा।
हे भेटी नव्हे बहुडा। मेघाचा केला॥ ६७०॥
जी सावियाचि तृषा फुटला। तया मज अमृतसिंधु हा भेटला।
आतां जिणयाचा फिटला। अभरंवसा॥ ६७१॥
माझिया हृदयरंगणीं। होताहे हर्षलतांची लावणी।
सुखेंसीं बुझावणी। जाहाली मज॥ ६७२॥
अर्थ—याप्रमाणे पराक्रमाचा खेळ करणाऱ्या अर्जुनाने जसे मागितले, तसे पाहिले व मग मनात म्हणाला, आता माझ्या कुडीत प्राण आला, असे वाटते.॥ ६६३॥ आत्तापर्यंत माझे ज्ञान बुद्धीला सोडून विश्वरूपाच्या भीतीने जंगलात पळाले होते व अहंकारासहित मन देशोधडीस लागले होते.॥ ६६४॥ इंद्रियांना कर्मे करण्याचे भान राहिले नाही, वाचेच्या ठिकाणी शब्द उच्चारण्याची शक्ती राहिली नाही, अशी शरीराच्या ठिकाणी सर्वांची दुर्दशा झाली होती.॥ ६६५॥ अर्जुन मनात म्हणतो, या श्रीमूर्तीच्या योगाने ही संपूर्ण इंद्रिये पुन: जिवंत प्रकृतीला भेटली म्हणजे सजीव झाली आणि या मूर्तीमुळेच आता मी वाचलो असे मला वाटत आहे.॥ ६६६॥ याप्रमाणे अर्जुन मनात अत्यंत समाधान पावून, मग श्रीकृष्णाला म्हणाला, मी तुमचे मनुष्यासारखे असलेले हे रूप पाहिले.॥ ६६७॥ देवराया! मला तुम्ही हे रूप दाखविणे म्हणजे आईशी चुकामुक झालेल्या मज लेकराचे सांत्वन करून तुवां आईने स्तनपानच दिले आहे.॥ ६६८॥ जी देवा! जो मी या विश्वरूप सागरात दोन हातांनी लाटा मोजीत (मागे टाकीत) होतो, तो आता मी श्रीकृष्णमूर्तिरूपी तीरास लागलो आहे.॥ ६६९॥ हे द्वारकापुरातील मित्रा! ऐक. मला तू या रूपाने पुन: भेट दिलीस, ती भेट नसून, सुकू लागलेल्या मज झाडावर मेघांचा वर्षावच केलास.॥ ६७०॥ खरोखरच तृषेने पिडलेल्या मला, तुज कृष्णमूर्तीचे दर्शन म्हणजे अमृताच्या समुद्राचीच प्राप्ती होय. आता जो जगण्याचा भरवसा नव्हता, तो नाहीसा झाला.॥ ६७१॥ माझ्या हृदयदेशात हर्षरूपी वेली लावल्या जात असून आता माझी व सुखाची फारकत नाहीशी होऊन ऐक्य झाले आहे.॥ ६७२॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे झाडाची फांदी वाकविता वाकविता काही काळाने ती, स्वाभाविक वाकल्याप्रमाणे होऊन राहते किंवा संसारात सर्व प्राण्यांचे, आपल्या अपत्याविषयी जसे स्वाभाविक प्रेम असते, तेथे प्रेमकरणेरूप क्रिया करावी लागत नाही, त्याप्रमाणेच, प्रेमळ भक्ताचे, आपल्या सगुण भगवंताच्या ठिकाणीही असलेले प्रेम स्वाभाविक होऊन जाते. तेथेही प्रेम करण्याची क्रिया राहत नाही, असा भक्तांचा अनुभव असतो, हेच या ओव्यांतून दाखविले आहे. श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी, पुढे अठराव्या अध्यायात “तैसी क्रिया कीर न साहे। परी अद्वैतीं भक्ति आहे। हे अनुभवाचि जोगें नोहे। बोलाऐसें” या ओवीने हाच भाव दाखविला आहे.
(श्लोक-५२)
श्रीभगवानुवाच
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम।
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकांक्षिण:॥ ५२॥
अर्थ—श्रीभगवान म्हणाले, अर्जुना, मला ज्या रूपाने तू पाहिले आहेस, त्या रूपाने पाहणे अत्यंत दुर्लभ आहे. देवादिक देखील या माझ्या विश्वरूपाच्या दर्शनाची नित्य उत्कंठा बाळगतात.॥ ५२॥
यया पार्थाचिया बोलासवें। हें काय म्हणितलें देवें।
तुवां प्रेम ठेवूनि यावें। विश्वरूपीं कीं॥ ६७३॥
मग इये श्रीमूर्ती। भेटावें सडिया आयती।
ते शिकवण सुभद्रापती। विसरलासि मा॥ ६७४॥
अगा आंधळिया अर्जुना। हाता आलिया मेरुही होय साना।
ऐसा आथि मना। चुकीचा भावो॥ ६७५॥
तरि विश्वात्मक रूपडें। जें दाविलें आम्हीं तुजपुढें।
तें शंभूही परि न जोडे। तपें करितां॥ ६७६॥
आणि अष्टांगादि संकटीं। योगी शिणताति किरीटी।
परि अवसर नाहीं भेटी। जयाचिये॥ ६७७॥
तें विश्वरूप एकादे वेळ। कैसेनि देखों अळुमाळ।
ऐसें स्मरतां काळ। जातसे देवां॥ ६७८॥
आशेचिया अंजुळी। ठेऊनि हृदयाचिया निडळीं।
ते चातक निराळीं। लागले जैसे॥ ६७९॥
तैसे उत्कंठानिर्भर। होऊनियां सुरवर।
घोकीत आठही पाहर। भेटी जयाची॥ ६८०॥
परि विश्वरूपासारिखें। स्वप्नींही कोणही न देखे।
तें प्रत्यक्ष तुवां सुखें। देखिलें हें॥ ६८१॥
अर्थ—याप्रमाणे अर्जुन बोलला असता, देव म्हणाले, बा अर्जुना! हे काय बोलतोस? तू माझ्या विश्वरूपाचे ठिकाणी प्रेम ठेवून ये॥ ६७३॥ आणि मग तू एकटॺाने (म्हणजे नुसत्या देहाने) या माझ्या श्रीकृष्णमूर्तीला भेटावे, ही जी मी तुला शिकवण दिली, ती तू सुभद्रापती अर्जुना! विसरलास ना!॥ ६७४॥ हे आंधळॺा अर्जुना! अनायासे प्राप्त झालेल्या सुवर्णमेरूचाही विशेष आदर वाटत नाही, असा हा मनाचा विपरीत स्वभाव आहे.॥ ६७५॥ पण आम्ही तुझ्यापुढे आपले जे विश्वव्यापकरूप दाखविले, ते कितीही तप करून शंकराला देखील प्राप्त होत नाही.॥ ६७६॥ आणि अत्यंत श्रमदायक अशा योगाच्या यमनियमादी अष्टांगांचा अभ्यास करताना योगी शिणतात; पण त्यांनाही ज्या विश्वरूपाच्या भेटीचा योग येत नाही,॥ ६७७॥ ते विश्वरूप एखादे वेळी एवढेसे तरी कसे दिसेल, असे चिंतन करता करताच देवांचेही आयुष्य जाते.॥ ६७८॥ जसे चातकपक्षी आकाशाकडे लागतात म्हणजे सारखी दृष्टी देऊन राहतात, त्याप्रमाणे हृदयाच्या कपाळावर आशेची अंजुली ठेवून, अत्यंत उत्कंठेने देव, ज्याची भेट व्हावी म्हणून आठही प्रहर चिंतन करीत असतात,॥ ६७९-६८०॥ पण विश्वरूपासारखे कोणाच्या स्वप्नातही पाहण्यात येत नाही, ते विश्वरूप तू अनायासे प्रत्यक्ष पाहिलेस.॥ ६८१॥
(श्लोक-५३)
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया।
शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥ ५३॥
अर्थ—अर्जुना! मला तू ज्याप्रकारचे पाहिलेस, तसे मला वेदाध्ययनाने, तपाने, दानाने किंवा यज्ञाने पाहणे शक्य नाही.॥ ५३॥
पैं उपायासि वाटा। न वाहती एथ सुभटा।
साहीसहित वोहटा। वाईला वेदीं॥ ६८२॥
मज विश्वरूपाचिया मोहरा। चालावया धनुर्धरा।
तपांचियाही सर्व भारा। नव्हेचि लाग॥ ६८३॥
आणि दानादि कीर कानडें। मी यज्ञाही तैसा न सांपडें।
जैसेनि कां सुरवाडें। देखिलासि तुवां॥ ६८४॥
अर्थ—हे उत्तम योद्धॺा! येथे येण्याकरिता कर्मरूप साधनांना मार्ग नाही, साही शास्त्रांसह वेदाने माघार घेतली.॥ ६८२॥ हे धनुर्धारी अर्जुना! माझ्या विश्वरूपाकडे येण्याकरिता नानाप्रकारच्या तपांच्या समुदायांचाही लाग नाही॥ ६८३॥ आणि ज्याप्रमाणे तू विश्वरूपाला उत्तम रीतीने पाहिलेस, तसे ते विश्वरूप दानादिकांनी खरोखर प्राप्त होणे कठीण असून, तसा मी यज्ञादिकांनीही प्राप्त होत नाही.॥ ६८४॥
(श्लोक-५४)
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन।
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥ ५४॥
अर्थ—माझ्या अनन्यभक्तीनेच अशाप्रकारे मला जाणणे, मला पाहणे व माझ्यात तत्त्वत: प्रवेश करणे-म्हणजे मला मिळून जाणे-शक्य आहे.॥ ५४॥
तैसा मी एकीचि परी। आतुडें गा अवधारीं।
जरी भक्ती येऊनि वरी। चित्तातें गा॥ ६८५॥
अर्थ—माझ्या प्रेमभक्तीने चित्ताला वरले-म्हणजे माझी प्रेमभक्ती चित्ताला उत्पन्न झाली-तर मात्र या एकाच गोष्टीने माझ्या या रूपाची प्राप्ती होते॥ ६८५॥
परि तेचि भक्ती ऐसी। पर्जन्याची सुटिका जैसी।
धरावांचूनि अनारिसी। गतीचि नेणे॥ ६८६॥
कां सकळ जळसंपत्ति। घेऊनि समुद्रातें गिंवसिती।
गंगा जैसी अनन्यगती। मिनलीच मिळे॥ ६८७॥
तैसें सर्वभावसंभारें। न धरत प्रेम एकसरें।
मजमाजि संचरे। मीचि होउनी॥ ६८८॥
अर्थ—पण ती भक्ती अशी आहे, ज्याप्रमाणे पावसाच्या वर्षावाला पृथ्वीवाचून दुसरी गतिच ठाऊक नसते.॥ ६८६॥ ज्याप्रमाणे जलसंपत्ती घेऊन, गंगा अनन्यगतिक होऊन समुद्राला मिळते व मिळाल्यानंतरही मिळतच राहते,॥ ६८७॥ त्याप्रमाणे माझ्याशी ऐक्य पावून व सर्व प्रेमसंबंधाचा समुदाय घेऊन, खंड न पडता, माझ्या ठिकाणी एकसारखे प्रेम होत राहते.॥ ६८८॥
गूढार्थदीपिका—विश्वरूपाच्या ठिकाणी प्रेम लागू शकत नाही, असा अर्जुनाने आपला अनुभव मागे सांगितला आहे आणि “भक्ति सगुणाचीच घडे” (र. च.) भक्ती रामकृष्णादी सगुणस्वरूपाचीच होऊ शकते, असे समर्थांनीही म्हटले आहे.
येथेही भक्ती जी सांगितली आहे, ती एकदेशीय सगुण साकार श्रीकृष्णाचीच सांगितली आहे.
ज्याप्रमाणे समुद्राच्या कोणत्याही एका भागावर बुडी मारली, तरी ती बुडी समुद्रातच मारली जाते, त्याप्रमाणे एकदेशीय सगुणसाकारस्वरूपही पूर्णब्रह्मच असल्यामुळे, एकदेशीय सगुणस्वरूपाच्या भक्तीने त्याच्याशी ऐक्य पावणे म्हणजे विश्वरूपाशी ऐक्य पावणे होय, हेच या ओवीतून सांगितले आहे.
आणि तेविंचि मी ऐसा। थडिये आणि माझारीं सरिसा।
क्षीराब्धि कां जैसा। क्षीराचाचि॥ ६८९॥
तैसें मजलागुनी मुंगीवरी। किंबहुना चराचरीं।
भजनासि कां दुसरी। परीचि नाहीं॥ ६९०॥
तयाचि क्षणासवें। एवंविध मी जाणवें।
जाणितला तरी स्वभावें। दृष्टही होय॥ ६९१॥
अर्थ—आणि त्याचप्रमाणे मीही असा आहे की, जसा क्षीरसागर काठाशी व मध्ये एकसारखा दुधाचाच असतो.॥ ६८९॥ तसेच मजपासून मुंगीपर्यंत, किंबहुना संपूर्ण चराचर विश्वात, भजण्याकरिता- म्हणजे प्रेम करण्याकरिता- माझ्यावाचून दुसरी निराळी वस्तूच नाही.॥ ६९०॥ ज्याक्षणी, असे माझे प्रेम जडते, त्याक्षणीच मी याप्रमाणे विश्वव्यापक आहे, असा जाणला जातो आणि जाणला गेलो की, सहजच विश्वरूपाने प्रत्यक्ष होतो.॥ ६९१॥
गूढार्थदीपिका—एवंविध मी जाणवें—एकदेशीय सगुण परमात्म्याच्या भक्तीने, तो एकदेशीय नसून, सर्वनामरूपाने नटला आहे, असाच त्याचा व्यापक अनुभव येतो व तो डोळॺाने दिसतोही. यालाच “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” म्हणजे अन्वयाचा अनुभव म्हणतात.
मग इंधनीं अग्नि उद्दीपे। आणि इंधन हे भाष हारपे।
तें अग्नीचि होऊनि आरोपे। मूर्त जेवीं॥ ६९२॥
कां उदय न कीजे तेजाकारें। तंव गगनचि होऊन असे आंधारें।
मग उदैलिया एकसरें। प्रकाश होय॥ ६९३॥
तैसें माझिये साक्षात्कारीं। सरे अहंकाराची वारी।
अहंकारलोपीं अवधारीं। द्वैत जाय॥ ६९४॥
मग मी तो हें आघवें। एक मीचि आथि स्वभावें।
किंबहुना सामावे। समरसें तो॥ ६९५॥
अर्थ—मग लाकडाच्या ठिकाणी अग्नी प्रगट झाला असता, ‘लाकूड’ हा शब्द नाहीसा होतो व ते लाकूड मूर्तिमंत अग्नीच होते॥ ६९२॥ किंवा जोपर्यंत सूर्यच प्रकाशरूपाने आपला उदय करीत नाही, तोपर्यंत आकाशच काळोखरूप होऊन राहते आणि सूर्य प्रकाशल्याबरोबर, मग ते आकाश एकसारखे प्रकाशच होऊन राहते,॥ ६९३॥ त्याप्रमाणे (माझ्या प्रेमभक्तीने) माझ्या सगुण स्वरूपाचा साक्षात्कार झाला असता, अहंकारावर येणे समूळ नाहीसे होते आणि अहंकार नाहीसा झाला की, द्वैत मुळीच भासत नाही.॥ ६९४॥ मग ‘मी’ व ‘तो’ हे सर्व स्वभावत: मीच एक होऊन राहतो. इतकेच नव्हे तर, तो माझ्या ठिकाणी समरस ऐक्य पावतो.॥ ६९५॥
(श्लोक-२४)
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्त: संगवर्जित:।
निर्वैर: सर्वभूतेषु य: स मामेति पाण्डव॥ ५५॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेविश्वरूपदर्शनयोगो नामैकादशोऽध्याय:॥ ११॥
अर्थ—अर्जुना! एका माझ्याकरिताच कर्मे करणारा, मीच ज्याची शेवटली प्राप्तव्य गती आहे, माझेच अनन्य प्रेम करणारा, माझ्यावाचून ज्याचे कोठेही प्रेम नाही व सर्व भूतांच्या ठिकाणी शत्रुभाव न ठेवणारा, असा तो मला प्राप्त होतो—म्हणजे माझ्याशी ऐक्य पावतो.॥ ५५॥
जो मजचि एकालागीं। कर्में वाहतसे आंगीं।
जया मजवांचोनि जगीं। गोमटें नाहीं॥ ६९६॥
दृष्टादृष्ट सकळ। जयाचें मीचि केवळ।
जेणें जिणयाचें फळ। मजचि नाम ठेविलें॥ ६९७॥
भूतें हे भाष विसरला। जे दिठी मीचि आसूदला।
म्हणोनि निर्वैर जाहाला। सर्वत्र भजे॥ ६९८॥
ऐसा जो भक्त होये। तयाचें त्रिधातुक हें जैं जाये।
तैं मीचि होऊनि ठाये। पांडवा गा॥ ६९९॥
अर्थ—जो केवळ एका माझ्याकरिताच शरीरादिकांनी होणारी कर्मे करीत असतो, ज्याला माझ्यावाचून जगात काहीच गोड वाटत नाही किंवा आवडत नाही.॥ ६९६॥ ज्याचे जिवंतपणीचे व मरणानंतरचे प्राप्तव्य केवळ मीच एक आहे आणि माझी प्राप्ती होणे, हेच ज्याला जीविताचे फळ आहे, असे वाटते,॥ ६९७॥ अशा माझ्या प्रेमामुळे जो माझ्याहून दुसरे प्राणी आहेत ही भाषाच विसरला, आपल्या दृष्टीत ज्याने मलाच भरून ठेवले, म्हणून ज्याला कोणी वैरीच उरला नाही आणि जो सर्वत्र माझेच भजन करतो,॥ ६९८॥ असा जो माझा भक्त आहे, त्याचे हे वातपित्तकफात्मक शरीर नाहीसे झाले असता, बा अर्जुना! तो मीच होऊन राहतो.॥ ६९९॥
गूढार्थदीपिका—पाचभौतिक देह हा भ्रांतिजन्य असून, दृष्टिसृष्टिवादानुसार त्याचे ज्ञान होते, तोपर्यंतच त्याचे अस्तित्व असते आणि त्याचा विसर पडला की त्याचे अस्तित्व नाहीसे होते. भगवंताच्या नि:सीम प्रेमामुळे भक्तांना देहाचा विसर पडतो व ते भगवंताशी पूर्ण ऐक्य पावतात; पण अज्ञानी लोकांना त्यांचा देह दिसतो तोपर्यंत, त्यांच्या ठिकाणी जो देव व भक्त असा भेद दिसून पडतो, तोही त्यांचे शरीर पडल्यानंतर नाहीसा होऊन ते केवळ भगवत्स्वरूपच होऊन राहतात.
ऐसें जगदुदरदोंदिलें। तेणें करुणारसरसाळें।
संजयो म्हणे बोलिलें। श्रीकृष्णदेवें॥ ७००॥
ययावरी तो पांडुकुमर। जाहाला आनंदसंपदा थोर।
आणि कृष्णचरणचतुर। एक तो जगीं॥ ७०१॥
अर्थ—जगत साठविल्यामुळे पोट मोठे असलेले व करुणारसाने रसाळ असलेले श्रीकृष्णदेव याप्रमाणे बोलले, असे संजयाने धृतराष्ट्राला सांगितले.॥ ७००॥ यानंतर तो पांडूचा कुमार अर्जुन आनंदसंपदेने संपन्न झाला व तोच एकटा जगामध्ये श्रीकृष्णचरणांची थोरवी जाणणारा चतुर होता.॥ ७०१॥
गूढार्थदीपिका—कृष्णचरण चतुर। एक तो जगीं—जगाचे उत्पत्तिस्थितिलयरूप तटस्थलक्षणात्मक भगवान श्रीकृष्ण असून, ज्ञानरूप स्वरूपलक्षणात्मकही श्रीकृष्णरूपच आहे; म्हणून श्रीकृष्णाची दोन्ही रूपे पूर्णब्रह्मच आहेत आणि बीजवृक्षाप्रमाणे श्रीकृष्णस्वरूप व विश्वरूप यांचा संबंध असून, दोघात, स्वरूपाच्या दृष्टीने काही फरक नसला तरी, बाहेर स्वाभाविक व नि:सीम आत्मप्रेमसुखाचा लाभ, एका श्रीकृष्णस्वरूपाच्या ठिकाणीच होतो; विश्वरूपाच्या ठिकाणी होत नाही.
अर्थात विश्वरूपापेक्षा तेच अधिक प्रिय होय, असा श्रीकृष्णाच्या चरणाचा महिमा, प्रत्यक्ष अनुभविण्याचे चातुर्य, अर्जुनाच्या ठिकाणीच माउलींना दिसले; म्हणून माऊलींनी अर्जुनाला “कृष्णचरणचतुर” हे विशेषण दिले.
तेणें देवाचिया दोनही मूर्ती। निकिया न्याहाळिलिया चित्तीं।
तंव विश्वरूपाहूनि कृष्णाकृतीं। देखिला लाभ॥ ७०२॥
अर्थ—त्याने देवाच्या दोन्ही मूर्ती चित्तात चांगल्या न्याहाळून पाहिल्या, तेव्हा त्याला विश्वरूपापेक्षा सगुण श्रीकृष्णमूर्तीच्या ठिकाणी सुखाचा विशेष लाभ दिसून आला.॥ ७०२॥
गूढार्थदीपिका—श्रीकृष्णाच्या चरणांचे माहात्म्य जाणण्याचे चातुर्य अर्जुनाचे ठिकाणी कोणते होते, हे या ओवीतून दाखविले आहे.
परि तयाचिये जाणिवे। मान न कीजेचि देवें।
जे व्यापकाहूनि नव्हे। एकदेशी॥ ७०३॥
हेंचि समर्थावयालागीं। एक दोन चांगी।
उपपत्ती शार्ङ्गी। दाविता जाहाला॥ ७०४॥
तिया ऐकोनि सुभद्राकांत। चित्तीं आहे म्हणत।
तरि होय बरवें दोहींआंत। तें पुढती पुसों॥ ७०५॥
ऐसा आलोच करून जीवीं। आतां पुसती वोज बरवी।
आदरील ते परिसावी। पुढें कथा॥ ७०६॥
प्रांजळ ओवीप्रबंधें। गोष्टी सांगिजेल विनोदें।
ते परिसा आनंदें। ज्ञानदेवो म्हणे॥ ७०७॥
भरोनि सद्भावाची अंजुळी। मियां वोवियाफुलें मोकळीं।
अर्पिलीं अंघ्रियुगुलीं। विश्वरूपाच्या॥ ७०८॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां एकादशोऽध्याय:॥ ११॥
अर्थ—पण व्यापक विश्वरूपाहून एकदेशी श्रीकृष्णस्वरूप अधिक लाभदायक किंवा श्रेष्ठ असू शकत नाही, असे म्हणून भगवंतांनी त्याच्या या अनुभवाला मान्यता दिली नाही॥ ७०३॥ आणि आपल्या म्हणण्याच्या समर्थनार्थ भगवंतांनी एक दोन उपपत्ती किंवा दृष्टांतही अर्जुनाला सांगितले.॥ ७०४॥ सुभद्रापती अर्जुन, त्या उपपत्ती ऐकून मनात म्हणू लागला की, दोन्ही मूर्तींमध्ये चांगली लाभदायक कोणती, हे आपण भगवंताला पुढे विचारू.॥ ७०५॥ असा मनात विचार करून आता तो श्रीगुरुला प्रश्न विचारण्याची जी सुंदर पद्धती स्वीकारील, ती कथा पुढे ऐका.॥ ७०६॥ श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, श्रीनिवृत्तिनाथांच्या चरणप्रसादाने, सरळ ओवीप्रबंधात ती गोष्ट मी सहज लीलेने सांगणार आहे, ती ऐका.॥ ७०७॥ ओवीरूपी मोकळी फुले, मी प्रेमभावाच्या ओंजळीमध्ये भरून विश्वरूपाच्या दोन्ही पायांवर अर्पण केली.॥ ७०८॥
श्रीसद्गुरुकृपेने श्रीज्ञानेश्वरीच्या अकराव्या अध्यायाचा गूढार्थदीपिकेसह अनुवाद पूर्ण झाला, तो श्रीसद्गुरुचरणी समर्पण असो.
समारोप
या अकराव्या अध्यायातील कथानक म्हणजे शांत व अद्भुत या दोन रसांचे मिश्रण आहे. भगवंतांनी अर्जुनाला ब्रह्मज्ञान देऊन त्याच्या ठिकाणी शांतरसाची प्राप्ती करून दिली व त्यानंतर आपले जे सर्व नामरूपात्मक विश्वरूप ते दाखवून त्याच्या ठिकाणी अद्भुतरस उत्पन्न केला. तेथेच बाकीच्या रसांचे मिश्रणही या अध्यायात आले आहे. सच्चिदानंद भगवानच सर्व जगद्रूपाने नटला आहे, हे मागील अध्यायात ऐकून प्रत्यक्ष डोळॺांनी त्याचा आपण अनुभव घ्यावा अशी अर्जुनाला इच्छा झाली व त्याप्रमाणे विश्वरूप दाखविण्याविषयी त्याने भगवंताला प्रार्थना केली.
अर्जुन म्हणतो, भगवंता! माझ्यावर अनुग्रह करून आपण मला जे गूढ अध्यात्मज्ञान सांगितले, त्यायोगे माझा आप्तेष्टांविषयीचा मोह नाहीसा झाला. उत्पत्ती, स्थिती, लय आपल्यापासूनच होतात, हा आपला अगाध महिमा मी श्रवण केला. आता ज्या स्वरूपाने तू या सर्व ब्रह्मांडरूपाने नटला आहेस, ते तुझे विश्वरूप, मी आपल्या डोळॺांनी पाहावे, अशी मला अत्यंत इच्छा उत्पन्न झाली आहे; पण ते पाहण्याला मी योग्य असल्यास मला एकदा ते आपले रूप दाखव.
अर्जुनाने, अत्यंत प्रेमाने अशी इच्छा प्रगट केल्याबरोबर भगवान म्हणतात, अर्जुना! अनंत वर्णांनी, अनंत आकृतींनी भरलेले व नाना दिव्य रूपांनी व्याप्त असे हे माझे विश्वरूप दाखविले आहे, ते पहा. त्यात पूर्वी न पाहिलेले सूर्य, वसू, रुद्र, अश्विनौदेव, मरुत वगैरे हे संपूर्ण दिसत आहेत, पहा. या माझ्या एकाच स्वरूपाच्या ठिकाणी संपूर्ण चराचरात्मक जगत तुला दिसेल.
भगवंतांनी असे विश्वरूप दाखविले तरी अर्जुन ते पाहू शकला नाही; हे जाणून भगवंतांनी अर्जुनाला दिव्य दृष्टी दिली. नंतर अर्जुन भगवंताचे विश्वरूप पाहू लागला.
भगवंताचे ते विश्वरूप, अनंत तोंडे, अनंत डोळे, अनंत हातपाय व अनंत प्रकारची दिव्य वस्त्रे व आभरणे यांनी सुशोभित झालेले होते. त्या विश्वरूपाच्या अंगावर, दिव्य सुमनांच्या माळा होत्या व दिव्य चंदनाचे लेप लावलेले होते. आकाशात हजारो सूर्यांचा, विजांचा व अग्नींचा प्रकाश प्रगट झाला असता जे तेज प्रगट होईल, त्या तेजापेक्षा कितीतरी पटीने ते भगवंताचे विश्वरूप तेजस्वी होते, त्या विश्वरूपाच्या एका एका भागावर अनेक भिन्न भिन्न प्रकाराने विभक्त झालेले संपूर्ण जगत अर्जुन पाहू लागला. असे ते विश्वरूप पाहताच अर्जुन अत्यंत आश्चर्ययुक्त होऊन हर्षाने रोमांचित झाला व त्याने भगवंताला नमस्कार करून भगवंतांची स्तुती करण्यास प्रारंभ केला.
त्या विश्वरूपात भगवंताची काही रूपे अत्यंत सुंदर होती व काही अक्राळविक्राळ दाढांनी युक्त अशा मुखांनी सर्व सैन्याचा संहार करणारी दिसत होती.
भगवंताने ते भयानक विश्वरूप धारण केलेले पाहून अर्जुनाला आपल्याही मृत्यूची शंका येऊ लागली. त्याचा धीर खचला व अत्यंत घाबरून जाऊन त्याने भगवंताला विचारले की, एवढे भयानक रूप धारण करून आपण काय करू इच्छिता हे मला सांगा. त्यावर भगवान म्हणतात, अर्जुना! सर्व सृष्टीचा संहार करणारा मी काल असून दोन्ही सैन्यातील युद्धाकरिता सज्ज झालेल्या सर्व लोकांचा संहार करण्याकरताच मी प्रवृत्त झालो आहे. पण तुम्ही पांडव मात्र त्यात नाही. कौरवांकडील भीष्म, कर्ण वगैरे सर्व पराक्रमी वीरांना मी पूर्वीच मारले आहे. तू आता निमित्तमात्र हो. भगवान श्रीकृष्णाचा असा थोर महिमा पाहून अर्जुनाला, आपण आजपर्यंत सामान्य पुरुष समजून, भगवंतांशी कसे वागलो, याचा पश्चात्ताप झाला. नंतर अर्जुनाने भगवंताला शतश: प्रणाम करून आपल्या अपराधांची क्षमा मागितली व पुन: पूर्वीचे चतुर्भुज रूपच दाखवा म्हणून भगवंताची प्रार्थना केली.
त्यावर भगवान म्हणाले, हे अर्जुना! मी तुझ्या भक्तीने तुजवर प्रसन्न झालो आहे; म्हणूनच कधी कोणी न पाहिलेले असे अत्यंत देदीप्यमान विश्वरूप तुला दाखविले आहे. हे विश्वरूप भयंकर असले तरी त्याचे तू भय बाळगू नकोस. येथेच प्रेम ठेव व या माझ्या विश्वरूपापेक्षा चतुर्भुजरूप श्रेष्ठ समजू नकोस. असे बोलून अर्जुनाच्या इच्छेवरून भगवंतांनी त्या विश्वरूपाचा उपसंहार केला व पुन: चतुर्भुज रूप धारण केले. ते सौम्य चतुर्भुज रूप पाहून अर्जुनाचे समाधान झाले.
भगवान म्हणतात, अर्जुना! या माझ्या विश्वरूपाचे दर्शन, वेदाने, तपाने, दानाने किंवा यज्ञाने देखील होणे शक्य नाही. ते एका अनन्य भक्तीनेच होऊ शकते. संग सोडून व सर्व प्राणिमात्राशी द्वेषरहित होऊन, जो मत्प्रीत्यर्थ कर्म करून, मत्परायण व माझा भक्त झाला, तोच मला प्राप्त होतो.
॥ श्रीमत्सद्गुरु श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु॥
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय बारावा
अवतरणिका—मागील अकराव्या अध्यायात एकदेशीय सगुण श्रीकृष्णस्वरूपापेक्षा व्यापक विश्वरूपाच्या ठिकाणी प्रेम ठेव, असे भगवंतांनी अर्जुनाला सांगितले; पण विश्वरूपापेक्षा एकदेशीय सगुण श्रीकृष्णाच्या ठिकाणीच प्रेमभक्ती करणे शक्य, सोपे व भगवंताशी जाणीवरहित निर्विकल्प ऐक्य करून देणारे आहे. म्हणून उघड ब्रह्मानंद भोगण्याच्या दृष्टीने, विश्वरूपाहून भगवंताचे एकदेशीय स्वरूपच श्रेष्ठ आहे, असा अर्जुनाचा भक्त्यनुभव होता.
अर्थात भगवंताचे सांगणे अर्जुनाला स्वानुभवाच्या विरुद्ध वाटत होते. स्वानुभवच सत्य आहे किंवा भगवंताचे म्हणणे सत्य आहे, याचा निर्णय भगवंताच्या मुखानेच करून घ्यावा, या दृष्टीने अर्जुनाने फारच सुंदर व मार्मिक प्रश्न केला आहे. तो असा की, भगवंता! तुझ्या विश्वरूपाचे उपासक व तुझ्या एकदेशीय श्रीकृष्णाचे उपासक या दोहोंपैकी तुझ्याशी कोण युक्ततम होतो-म्हणजे तुझ्याशी कोणाचे जाणीवरहित असे निर्विकल्प ऐक्य होते-हे मला सांग.
भगवंतांनी या अध्यायात अर्जुनाचा अनुभवच यथार्थ आहे आणि मागील एकदेशीय स्वरूपाविषयीचे तुच्छत्वादी उद्गार, अर्जुनाचा अनुभव व भक्तिप्रेम पाहण्याकरिता होते, हे आपल्या मुखाने स्पष्ट केले आहे.
श्रीगुरुच्या ज्या कृपादृष्टीने ज्ञान-भक्तिसंपन्न होऊन शिष्य कृतार्थ होतो, त्या कृपादृष्टीचा येथे महिमा वर्णन करीत माउलींनी श्रीगुरुची स्तुती केली आहे.
जय जय वो शुद्धे। उदार प्रसिद्धे।
अनवरत आनंदें। वर्षतिये॥ १॥
अर्थ—हे सद्गुरु आई! तू शुद्ध म्हणजे अखंड अज्ञानादी दोषरहित आहेस, तू एक अत्यंत उदार म्हणून प्रसिद्ध आहेस व तू अखंड आनंदस्वरूप किंवा प्रेमरूप असून शिष्याच्या ठिकाणी अखंड परमानंदाचा वर्षाव करणारी किंवा परमानंदरूप प्रेमाची प्राप्ती करून देणारी आहेस.॥ १॥
गूढार्थदीपिका—श्रीगुरुंचा जयजयकार करून व आपल्याकडे बालपण घेऊन श्रीज्ञानेश्वर महाराज लडिवाळपणाने श्रीगुरुंचे स्तवन करतात.
“नाद्वैतं गुरुणा सह” ज्ञानाने आलेल्या ऐक्याची जाणीव नाहीशी होऊन परमानंदाची प्राप्ती होण्याकरिता श्रीगुरुंशी अद्वैत-ऐक्याची वागणूक न ठेवता नम्रपणाच्या शेवटील टोकावर शिष्याने राहयला पाहिजे, हीच सर्व आचार्यादी संतांची शिकवणूक आहे.
जयजय वो शुद्धे—येथे “शुद्ध” हे विशेषण जीवाच्या ठिकाणी असलेल्या अशुद्धीच्या अपेक्षेने आहे. जीवाच्या ठिकाणी अज्ञान व अज्ञानजन्य अनेकत्व, कर्तृत्व, भोक्तृत्व, राग, द्वेष, अभिनिवेश, पाप इत्यादी नाना प्रकारची अशुद्धी आहे. तसेच त्याची ज्ञानदृष्टीही विपरीत-ज्ञानरूप अशी अशुद्ध असून, त्याचे देहादिक पांचभौतिकही अशुद्ध आहेत.
पण श्रीगुरुची दृष्टी शुद्ध चिन्मय असून ज्ञानभक्तीने त्याची सगुण साकार मूर्तीही चिन्मयच झालेली असते-म्हणजे श्रीगुरु आत-बाहेर पूर्ण चिन्मयच असतात-म्हणून ते सर्वतोपरी उपाधिरहित-म्हणने शुद्ध-आहेत किंवा पूर्ण ब्रह्म आहेत, असे ‘शुद्ध’ या शब्दाने माउलींनी संबोधून त्यांचा जयजयकार केला आहे.
उदार प्रसिद्धे—जगात जेवढे उदार व समर्थ म्हणून पुरुष व पदार्थ प्रसिद्ध आहेत, त्या सर्वांनी विनाशी सुख प्राप्त करून देणाऱ्या वस्तू देऊनच जगात आपले औदार्य दाखविले आहे. कोणीही आपल्यासारखे दुसऱ्याला केले नाही.
पण श्रीगुरु, कोणत्याही साधनाने प्राप्त न होणारी व अप्राप्त असलेली ब्रह्मस्थिती प्राप्त करून देऊन, आपल्यासारखेच सर्व उपाधिरहित असे शुद्ध करून सोडतात. एवढेच नाही तर दुसऱ्याला आपल्यासारखे पूर्ण करून देण्याचे सामर्थ्यही त्याला देतात; म्हणून श्रीगुरुच एक उदारात उदार, म्हणून प्रसिद्ध आहेत. “लोह परिसाची न साहे उपमा” “आपणासारिखे करिती तात्काळ” (तु. गा.) परीस लोखंडाचे सोने करतो, पण त्याला परीस करीत नाही. श्रीगुरु मात्र शिष्याला आपल्यासारखेच करून सोडतात; म्हणून श्रीगुरुला परिसाची सुद्धा उपमा देता येत नाही, असे श्रीतुकाराम महाराज म्हणतात.
अनवरत आनंदें। वर्षतिये—आनंदाचा किंवा सुखाचा भोग होऊन ‘मला आनंद झाला, मी सुखी झालो’ असे भोक्तृत्व उत्पन्न झाले की, आनंदात खंड पडतो; म्हणून “अनवरत आनंद” म्हणजे भोक्तृत्व उत्पन्न न होता आनंदस्वरूप राहणे. अशा आनंदालाच ब्रह्मानंद म्हणतात. श्रीगुरु स्वत: ज्ञानभक्तीने अखंड आनंदात किंवा अखंड भगवत्प्रेमात निमग्न राहतात आणि तसेच ते आपल्या शिष्यालाही ज्ञानप्राप्ती करून देऊन अखंड आनंदस्वरूप करून सोडतात; म्हणून ते ब्रह्मानंदाचा वर्षाव करणारे आहेत.
विषयव्याळें मिठी। दिधलिया नुठी ताटी।
ते तुझीये कृपादृष्टी। निर्विष होय॥ २॥
अर्थ—विषयरूपी भयंकर सर्पाने जीवाच्या ठिकाणी मिठी मारल्यामुळे जी त्याला आत्मविस्मृतिरूप मूर्च्छा आली आहे, ती कशानेही नाहीशी होत नाही, पण हे श्रीगुरो! एक तुझ्या कृपादृष्टीनेच विषयरूपी सर्पाचे विष उतरून ती मूर्च्छा नाहीशी होते.॥ २॥
गूढार्थदीपिका—परमार्थात संसारनिवृत्तिरूप मोक्षप्राप्तीकरिता ज्ञानभक्तिनिष्ठ श्रीगुरुकृपेवाचून दुसरा उपाय नाही, असा भाव.
तरि कवणातें ताप पोळी। कैसेनि वो शोक जाळी।
जरि प्रसादरसकल्लोळीं। पुरें येसी तूं॥ ३॥
अर्थ—तुझ्या अंत:करणात ज्याच्याविषयी कृपाप्रेमाचा पूर येऊन त्याच्या लाटा उसळू लागल्या असता, संसारातील त्रिविधतापाने कोण पोळला जाईल? व त्याला प्रियवस्तूचा वियोग व अप्रियवस्तूचा संयोग यांच्या विषयीचा शोक कसा जाळू शकेल?॥ ३॥
गूढार्थदीपिका—श्रीगुरुच्या कृपेने प्रेमळ शिष्याच्या ठिकाणी सर्वत्र एका परब्रह्माचाच आविष्कार आहे, अशी अद्वैतज्ञानदृष्टी उत्पन्न होते व सर्व दु:खाला कारण असणारी द्वैतबुद्धी नाहीशी होऊन सर्व दु:खांचा नि:शेष नाश होतो.
योगसुखाचे सोहळे। सेवकां तुझेनि स्नेहाळें।
सोहंसिद्धी लळे। पाळिसी तूं॥ ४॥
अर्थ—हे प्रेमळ सद्गुरु आई! तू आपल्या प्रेमळ अनन्य सेवकांना आपल्या प्रेमानेच योगसुखाचे सोहळे भोगवितेस आणि त्यांचे सोहंसिद्धीचे लळे-म्हणजे आळ-तू पुरवितेस.॥ ४॥
गूढार्थदीपिका—योगसुखाचे सोहळे। सेवकां तुझेनि स्नेहाळें—योग म्हणजे जीवब्रह्मैक्य. त्याच्या “सुखाचे सोहळे” म्हणजे ज्ञानाच्या जीवब्रह्मैक्यरूप सत्त्वापत्तिपासून पुढील पुढील भूमिकेवरील ऐक्याच्या दृढतेमुळे उत्तरोत्तर प्राप्त होणाऱ्या अधिक सुखाचा लाभ.
श्रीगुरुची अत्यंत प्रेमाने सेवा करणारे जे असतात, त्यांना सेवक म्हणतात. अशा सेवकांवर श्रीगुरुही अत्यंत स्नेहाळ असतात. त्या स्नेहामुळेच श्रीगुरुची कृपा होऊन शिष्याला परमेश्वर ऐक्याचा व त्यामुळे होणाऱ्या सुखाचा लाभ होतो, असे या ओवीच्या पहिल्या दोन चरणात सांगितले आहे.
सोहंसिद्धी लळे। पाळिसी तूं—“गुरुरित्याख्यया लोके विद्या साक्षाद्धि शांकरी” शंकरापासून प्रगट झालेली जी ब्रह्मविद्या म्हणजे अहंब्रह्मास्मिवृत्तिज्ञान, तेच विग्रहधारी होऊन या लोकामध्ये ‘गुरु’ या नावाने प्रगट झाले आहे, असे माउलींनीच अमृतानुभवात म्हटले आहे. म्हणून श्रीगुरु प्रसन्न झाले असता ते शिष्याच्या हृदयात अहंब्रह्मास्मिवृत्तिरूपाने स्थिर होतात. हे “सोहंसिद्धी लळे। पाळिसी तूं” या चरणाने दाखविले आहे.
आधारशक्तीचिया अंकीं। वाढविसी कौतुकीं।
हृदयाकाशपालखीं। परिये देसी निजें॥ ५॥
अर्थ—आधारशक्तीच्या मांडीवर, कुंडलिनीशक्ती जागी करून, तिच्या साहाय्याने, सेवकाला कौतुकाने वर नेतेस आणि हृदयाकाशरूपी पाळण्यात, त्याला आपल्या शुद्ध आत्मस्वरूपाच्या ऐक्याचे झोके देतेस.॥ ५॥
गूढार्थदीपिका—केवळ श्रीगुरुच्या कृपेनेच कुंडलिनीउत्थानादी संपूर्ण योग साधतो, असा अर्थ.
प्रत्यक्ज्योतीची वोवाळणी। करिसी मनपवनाचीं खेळणीं।
आत्मसुखाचीं बाळलेणीं। लेवविसी॥ ६॥
अर्थ—तू आपल्या सेवकाला प्रत्यक्ज्योतीची ओवाळणी करून मनपवनाची खेळणी करून देतेस व आत्मसुखाची बाळलेणी लेववितेस.॥ ६॥
गूढार्थदीपिका—प्रत्यक्ज्योतीची वोवाळणी—प्रत्यक्ज्योती-म्हणजे देहापासून बुद्धीपर्यंत जेवढी स्थूळसूक्ष्म तत्त्वे आहेत, त्या सर्वांच्या अंतर्यामी राहणारे चैतन्य.
ज्याप्रमाणे आई आपल्या मुलाला प्रेमाने ओवाळते, त्याप्रमाणे श्रीगुरुही आपल्या प्रेमळ सेवकाला हृदयाकाशाच्या ठिकाणी, स्वयंज्योती अशा प्रत्यक्आत्मचैतन्यरूप ज्योतीने ओवाळतात म्हणजे त्याला सर्व उपाधिरहित प्रत्यक्चैतन्यस्वरूप करून सोडतात.
करिसी मनपवनाचीं खेळणीं—या प्रत्यक्चैतन्याच्या प्राप्तीकरिता मनाचा व प्राणाचा निरोध व्हायला पाहिजे; पण “चंचलं हि मन: कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्” (गी. अ. ६) “अप्यब्धिपानान्महत: सुमेरून्मूलनादपि। अपि वह्न्यशनात् साधो विषमश्चित्तनिग्रह:” (पंचदशी-तृप्तिदीप-१२१) इत्यादी श्लोकातून शास्त्रकारांनी समुद्र पिऊन टाकण्यापेक्षा, मेरुपर्वत उपटून टाकण्यापेक्षा किंवा अग्नी प्राशन करण्यापेक्षा, चित्ताचा निग्रह करणे कठीण आहे, असे सांगून ठेविले आहे. तसेच प्राणाचा निग्रह करणेही कठीण आहे. पण आईबापांकडून मुलांना, जशी श्रमावाचून सहज खेळणी मिळतात, त्याप्रमाणे गुरुसेवकाला मनपवनाच्या निरोधाचा अभ्यास सहज साधतो. असा भाव.
आत्मसुखाचीं बाळलेणीं। लेवविसी—बाळलेणी म्हणजे बालपणी घातले जाणारे अलंकार. आई जसे आपल्या मुलाला लहानपणी सोन्याचे अलंकार घालते, त्याप्रमाणे श्रीगुरुआई आपल्या सेवकाला त्याच्या बालपणात आत्मसुखाचे अलंकार घालते. हे बालपण असे आहे—
“तस्माद्ब्राह्मण: पांडित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत्” (बृ. उ. ३-५-१) ‘ज्ञान्यांनी पूर्ण ब्रह्मज्ञान झाल्यावर बालाप्रमाणे वागावे’, असे श्रुतीत विधान केले आहे. वाटेल ते खाणे व मलमूत्रात लोळणे, असे ते बालपण नसून, विकल्प न उठणे, मन, इंद्रिये, अहंकार इत्यादी वृत्तींवर आरूढ न होणे, हे जे बालकाच्या ठिकाणी धर्म असतात, ते धर्म ज्ञान्यांनी आपल्या अंगी बाणवून घ्यावे, असा ‘बाल्य’ या शब्दाचा अर्थ आचार्यांनी “अनाविष्कुर्वन्नन्वयात्” (ब्र. सू. ३-४-५०) या सूत्रातील भाष्यात केला आहे.
अर्थात् गुरुसेवकाचे बालपण म्हणजे ज्ञानाहंकाररहित असणे होय. या ज्ञानाहंकाररहिततेमुळेच सेवकाच्या अंगी दंभदर्पादिरहित असणे, मनइंद्रियादिक देहाच्या सुखाकरिता विषयाकडे न धावता शांत असणे, हर्ष-दु:ख, मान-अपमान, इत्यादी द्वंद्वांच्या ठिकाणी चित्ताची समता असणे हे सर्व गुण सहज बाणतात व आत्मसुखाची प्राप्ती होते.
हे सर्व श्रीगुरुच्या कृपेनेच साधले जाते, हे ‘लेवविसी’ या शब्दाने माउलींनी सुचविले आहे.
सतरावियेचें स्तन्य देसी। अनाहताचा हल्लर गासी।
समाधिबोधें निजविसी। बुझाउनी॥ ७॥
अर्थ—(तसेच) त्याला सतराव्या अमृतकलेचे स्तन्य पाजून अनाहताचे गाणे गातेस आणि ऐक्यज्ञानाच्या उपदेशाने त्याचे समाधान करून त्याला समाधी साधून देतेस व निजवितेस.॥ ७॥
गूढार्थदीपिका—सतरावियेचें स्तन्य देसी—सतरावी-म्हणजे योगशास्त्रातील अमृतकला. तिचे स्तन्य म्हणजे दुग्ध.
चंद्राच्या सोळा कला सांगितल्या आहेत. कृष्णपक्षात एक एक कला क्षीण होऊन अमावस्येला तो चंद्र दिसेनासा होतो व शुक्लपक्षात एक एक कला वाढत जाऊन पौर्णिमेला सोळा कलांनी तो पूर्ण होतो, असे आपणाला दिसते. पण हे सर्व पृथ्वीच्या उपाधीमुळे आहे. वास्तविक चंद्र हा अखंड सोळा कलांनी पूर्णच असतो. ही त्याची अखंड पूर्णता सतरावी कला म्हटली जाते.
त्याप्रमाणेच देहउपाधीने जीवाच्या ठिकाणी भासणारे जन्ममृत्यू नाहीसे होऊन, तो जीव ज्या स्थितीत आपले मुळचे अविनाशित्वाचे सुख अनुभवतो, त्या स्थितीला सतरावी कला म्हणतात व त्या सुखभोगाला अमृतपान म्हणतात.
अनाहताचा हल्लर गासी—अनाहतनादाचे निरूपण मागे सहाव्या अध्यायात आम्ही केलेच आहे.
समाधिबोधें— म्हणजे जीवब्रह्मैक्यज्ञान करून देऊन.
निजविसी—म्हणजे संसारसुख भासू देत नाहीस.
बुझाउनी—म्हणजे आत्मव्यतिरिक्त सर्व मिथ्या आहे-म्हणजे मुळीच नाही-या ज्ञानाने त्याचे समाधानकरून.
ज्याप्रमाणे लहान मुलाचा आपल्या आईच्या वचनावर विकल्परहित विश्वास असतो, त्याप्रमाणे सद्गुरुवचनावर अत्यंत विश्वास असणाऱ्या शिष्याला वरील सर्व योगसुखाचा अनायासे लाभ होतो. आपल्या बुद्धीने स्वतंत्रपणे विचार करून झालेल्या ज्ञानाचा लाभ, बुद्धीतच विकल्पही उठत असल्यामुळे लवकर दृढ होत नाही; पण श्रद्धेच्या योगाने झालेला लाभ मात्र तत्काळ दृढ व विकल्परहित होतो.
“एक श्रीगुरु नसतां शिरावरी। निद्राचि लागे समाधि अवसरीं।” (श्रीगुलाबराव महाराजकृत यष्टि-१४.पा.१४७)
श्रीगुरुकृपेवाचून ब्रह्मज्ञान होत नाही व समाधीही साधत नाही, असा भाव.
म्हणोनि साधकां तूं माउली। पिके सारस्वत तुझिया पाउलीं।
याकारणें मी साउली। न संडीं तुझी॥ ८॥
अर्थ—म्हणून, हे सद्गुरु आई! तू साधकाची सतत कृपादृष्टीने सांभाळ करणारी आई आहेस. तुझे चरण ज्या साधकाच्या हृदयात राहतील, त्याला सर्व प्रकारच्या विद्या प्राप्त होतात. यास्तव मी तुझ्या कृपेची सावली सोडत नाही.॥ ८॥
गूढार्थदीपिका—पिके सारस्वत तुझिया पाउलीं—ज्ञानभक्तीची पूर्ण प्राप्ती झालेल्या श्रीगुरुच्या कृपेने-देखील साधक निष्णात साहित्यिक होतो, हे श्रीज्ञानेश्वरमाउलींचे विधान, अतिशयोक्तीचे नसून, यथार्थ आहे. कारण, भगवान जसा सत्यसंकल्प आहे, तसे त्याचे प्रेमळ भक्तही सत्यसंकल्पच असतात. पाच वर्षांचा ध्रुवबाळ, पण भगवंतांनी आपल्या शंखाचा, त्याच्या गालाला स्पर्श केल्याबरोबर, तो भगवंताची स्तुती करू लागला. तुकाराम महाराजांनी एकाला बारा अभंगांच्या पठणाने महापंडित करून सोडले. स्वत: श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी रेडॺामुखी वेद बोलविले. ही उदाहरणे सर्वश्रुतच आहेत.
समर्थ श्रीगुरु, ज्याच्याविषयी ‘हा निष्णात साहित्यिक होवो’ असा संकल्प करतील तो, तत्काळ तसा होऊ शकतो.
अहो सद्गुरुचिये कृपादृष्टी। तुझें कारुण्य जयातें अधिष्ठी।
तो सकळ विद्यांचिये सृष्टी। धात्रा होय॥ ९॥
अर्थ—हे सद्गुरुचे कृपादृष्टी! तुझ्या करुणेला जो आश्रय होईल, तो सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्मदेवाप्रमाणे नाना विद्यांची सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव होतो.॥ ९॥
गूढार्थदीपिका—पण हा प्रसाद प्राप्त करून घेण्याकरिता, अत्यंत श्रद्धेने श्रीगुरुच्या सर्वस्वी स्वाधीन होऊन जाणे, असा शिष्याचा प्रयत्न मात्र असायला पाहिजे.
म्हणोनि अंबे श्रीमंते। निजजनकल्पलते।
आज्ञापीं मातें। ग्रंथनिरूपणीं॥ १०॥
अर्थ—म्हणून हे माते! परमेश्वराप्रमाणे तू षड्गुणैश्वर्यसंपन्न असल्यामुळे श्रीमंत आहेस आणि म्हणूनच आपल्या भक्तजनांची कामना पूर्ण करणारा कल्पतरू आहेस. (आता) मला ग्रंथ निरूपण करण्याला आज्ञा कर.॥ १०॥
नवरसीं भरवीं सागर। करवीं उचितरत्नांचे आगर।
भावार्थाचे गिरिवर। निफजवीं माये॥ ११॥
साहित्यसोनियाचिया खाणी। उघडवीं देशियेचिया क्षोणी।
विवेकवल्लीची लावणी। हों देईं सैंघ॥ १२॥
संवादफळनिधानें। प्रमेयाचीं उद्यानें। लावीं म्हणें गहनें। निरंतर॥ १३॥
पाखांडाचे दरकुटे। मोडीं वाग्वाद अव्हांटे। कुतर्काचीं दुष्टें। सावजें फेडीं॥ १४॥
अर्थ—माझे हे निरूपण नवरस सागरांनी भरून जाऊ दे-म्हणजे माझ्या निरूपणात नऊही रस अमर्याद भरलेले असू देत. वेदांतमान्य अशा सिद्धांतरूप रत्नांचे ते भांडारगृह कर व त्यातून गूढार्थाचे मोठमोठे पर्वत निर्माण कर.॥ ११॥ या माझ्या मराठी भाषेच्या भूमीत साहित्य-म्हणजे उपमा अलंकार इत्यादी-सोन्याच्या खाणी जागोजागी निघू देत आणि सर्वत्र आत्मानात्मविवेकरूपी वेलींची लागवड होऊ दे.॥ १२॥ (संवाद म्हणजे विरोधी वाक्यांची एकवाक्यता) या संवादरूपी फळाला आश्रयस्थान होणाऱ्या सिद्धांताच्या मोठमोठॺा बागा सर्वकाळ लाव-म्हणजे पूर्वोत्तर निरूपणात परस्पर विरोध राहील व सिद्धांताला बाध येईल असे निरूपण होऊ देऊ नकोस.॥ १३॥ पाखांड-म्हणजे श्रुतिस्मृतिपुराणे यांना सोडून असणारे विचार ह्याच कोणी दऱ्या आणि वितंडवादाच्या आडवाटा यांचा विध्वंस कर. कुतर्क-म्हणजे प्रमाणावर उभारले नसलेले तर्क-हेच कोणी हिंसक प्राणी, यांचा नायनाट कर-म्हणजे नास्तिक विचारांचा, वितंडवादाचा व कुतर्कांचा सहज नाश होईल असे माझे निरूपण होऊ दे.॥ १४॥
गूढार्थदीपिका—वरील ११ ते १४ ओव्यांतून श्रीज्ञानेश्वरमाउलींनी अध्यात्मग्रंथ कसा असावा याविषयी आपले थोडक्यात मत दिले आहे, ते असे—
(१) ग्रंथ शक्य तो साहित्यसंपन्न असून त्यातून वाचकांच्या मनावर श्रद्धा, प्रेम, यथार्थबोध व आत्मानात्मविवेक यांचा वारंवार ठसा उमटत जावा.
(२) त्यात पूर्वापर विधानांचा विरोध न दाखविता, त्यांची एकवाक्यता केलेली असावी.
(३) त्यात ठिकठिकाणी सिद्धांत सांगितलेले असावेत.
(४) वेदबाह्यमते, शुष्कवाद, कुतर्क या सर्वांचे त्यात खंडन असून भगवंताच्या गुणानुवादाने तो भरलेला असावा.
अशाच ग्रंथाच्या श्रवणाने श्रोता ब्रह्मसुखाचा भागी होतो. श्रीसमर्थांनीही “जेणें परमार्थ वाढे। अंगीं अनुताप चढे। भक्तिसाधन आवडे। त्या नांव ग्रंथ॥ ३०॥ जेणें परत्रसाधन। जेणें ग्रंथें होय ज्ञान। जेणें होईजे पावन। त्या नांव ग्रंथ॥ ३४॥” (दासबोध द. ७-९) या ओव्यांतून हाच भाव प्रगट केला आहे.
श्रीकृष्णगुणीं मातें। सर्वत्र करीं वो सरतें।
राणिवे बैसवीं श्रोतयांतें। श्रवणाचिये॥ १५॥
अर्थ—सर्वत्र श्रीकृष्णाचे गुणवर्णन करण्यात मला उल्हास वाटेल, असे कर आणि श्रोतेजनांना एकाग्र श्रवणाच्या राज्यावर बसव-म्हणजे श्रोत्यांकडून अत्यंत एकाग्रतेने श्रवण होऊ दे.॥ १५॥
गूढार्थदीपिका—“इतर जें प्रापंचिक। हास्यविनोद नवरसिक। हित नव्हे तें पुस्तक। परमार्थासी”॥ २९॥ (दासबोध द. ७-९) ज्या ग्रंथात भगवद्गुणानुवाद नाहीत असा साहित्यसंपन्न ग्रंथ असला, तरी तो व्यर्थ आहे, असे समर्थांनी म्हटले असून भागवतात “मृषा गिरस्ता ह्यसतीरसत्कथा न कथ्यते यद् भगवानधोक्षज:” (भाग. स्कं. १२-१२-४८) या श्लोकाने हेच सांगितले आहे. श्रीतुकाराममहाराजही “गोविंदावांचूनि वदे ज्याची वाणी। हागवण घाणी पिटपिट ते” (तु. गा. २७८४) या अभंगात असेच म्हणतात.
ये मऱ्हाठियेचिया नगरीं। ब्रह्मविद्येचा सुकाळ करीं।
घेणें देणें सुखचिवरी। हों देईं या जगा॥ १६॥
अर्थ—या मराठी भाषेच्या नगरात ब्रह्मविद्येचा सुकाळ कर आणि या जगातील सर्व लोकांचा घेण्यादेण्याचा व्यवहार ब्रह्मसुखाचाच होऊ दे.॥ १६॥
गूढार्थदीपिका—ये मऱ्हाठियेचिया नगरीं। ब्रह्मविद्येचा सुकाळ करीं—श्रीमुकुंदराज महाराज व श्रीज्ञानेश्वर महाराज यांचा अवतार होण्यापूर्वी ब्रह्मविद्या संस्कृत ग्रंथांतूनच होती. पुढे या संतमंडळींनी ब्रह्मविद्येचा मराठी भाषेत सुकाळ करून मराठी भाषिकांवर अनंत उपकार केले आहेत. कोणत्याही भाषेतून ब्रह्मविद्या ग्रहण केली, तरी ती समफलच देते.
घेणें देणें सुखचिवरी। हो देईं या जगा—अद्वैतब्रह्मज्ञान दृढ होऊन सगुण भगवंताच्या प्रेमभक्तीत रंगलेल्या पुरुषांची अद्वैतब्रह्मदृष्टी क्षणभरदेखील भंग पावत नसल्यामुळे, त्यांचा व्यवहार म्हणजे ब्रह्माचा ब्रह्माशी ब्रह्मरूपच व्यवहार होत असतो. अमृतानुभवातही श्रीमाउलींनी “शिव शिव समर्था स्वामी। एवढिये आनंदभूमी। घेपे दीजे एके आम्ही। ऐसें केलें” (अ. प्र. ९) या ओवीत हाच सिद्धांत मांडला आहे आणि आचार्यादिकांचेही हेच म्हणणे आहे. सर्व जगाला अशी जीवन्मुक्तस्थिती प्राप्त व्हावी असे माउलींनी श्रीगुरुनाथांना आशीर्वचन मागितले आहे.
तूं आपुलेनि स्नेहपल्लवें। मातें पांघुरविशील सदैवें।
तरि आतांचि हें आघवें। निर्मीन माये॥ १७॥
इये विनवणीयेसाठीं। अवलोकिलें गुरुकृपादृष्टी।
म्हणे गीतार्थेंसीं उठीं। न बोलें बहु॥ १८॥
अर्थ—हे सद्गुरु जननी! महद्भाग्यवान पुरुषांनाच प्राप्त होणाऱ्या आपल्या कृपादृष्टिरूप प्रेमपदराने मला झाकशील, तर वर वर्णन केलेल्या गुणांनी युक्त असे संपूर्ण निरूपण आत्ताच निर्माण करीन.॥ १७॥ श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी, अशी सद्गुरु निवृत्तिनाथांची प्रार्थना केल्याबरोबर, श्रीनिवृत्तिनाथांनी त्यांच्याकडे कृपादृष्टीने पाहिले व ‘गीतार्थ सांगण्यास सुरुवात कर, फार बोलू नको,’ असे ते म्हणाले.॥ १८॥
गूढार्थदीपिका—अवलोकिलें गुरुकृपादृष्टी—जीवदशा ही सर्व अहंकारयुक्त असते आणि सद्गुरुरूप ज्ञानीभक्त, सर्व अहंकाररहित परमेश्वरस्वरूप होऊन राहतात. ही त्यांची अत्यंत आवडती स्थिती असते. शिष्यही, श्रीगुरुच्या नि:सीम प्रेमाने अत्यंत विनीत होऊन, सर्व अहंकाररहित झाला की श्रीगुरुची ती आवडती स्थिती, त्याच्या ठिकाणी प्रादुर्भूत होते. हेच श्रीगुरुचे कृपादृष्टीने अवलोकन करणे होय.
तेथ जी जी महाप्रसाद। म्हणोनि साविया जाहला आनंद।
आतां निरोपीन प्रबंध। अवधान दीजे॥ १९॥
अर्थ—श्रीनिवृत्तिनाथांचे वचन ऐकून श्रीज्ञानेश्वरमहाराज म्हणतात, “अहो जी महाराज! हे आपले म्हणणे म्हणजे महान् प्रसादच आहे” असे म्हणून ते (श्रीज्ञानेश्वर महाराज) फार आनंदित झाले आणि “आता ग्रंथाचे निरूपण करितो, लक्ष द्यावे” अशी त्यांनी प्रार्थना केली.॥ १९॥
(श्लोक-१)
अर्जुन उवाच
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते।
ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमा:॥ १॥
अर्थ—अर्जुन म्हणाला—मागे सांगितल्याप्रमाणे, तुझ्या एकदेशीय सगुणस्वरूपाप्रीत्यर्थ नामस्मरणध्यानादी योगाने तुझ्या सगुणस्वरूपाशी एकरूप होऊन जे भक्त तुझी उपासना करतात आणि जे तुझ्या अविनाशी अशा विश्वरूपाची उपासना करतात, त्या दोघांमध्ये तुझ्याशी अत्यंत समरस ऐक्य कोण पावतात?॥ १॥
गूढार्थदीपिका-योगवित्तमा:—येथील “योगवित्तमा:” या शब्दयोजनेचा असा भाव आहे—
परब्रह्म सच्चिदानंदरूप असून, ते निरवयव, अस्फुट व अविकारी-म्हणजे न बदलणारे-आहे, त्याला आपल्या स्वरूपाची जाणीवही नाही, असे ते अद्वैत आहे. जीवाचे हेच मुळचे स्वरूप आहे. पण अविद्याभ्रांतीने, तो आपल्याला ब्रह्माहून निराळा आणि अपूर्ण असे समजतो. आत्मज्ञानाने ही भ्रांती नाहीशी होऊन, मी ब्रह्मस्वरूप आहे” अशी ब्रह्मैक्याची जाणीव उत्पन्न होते. ही जाणीव ज्याला उत्पन्न झाली, त्याला “योगवित्” म्हणतात आणि ही ऐक्याची जाणीवही नाहीशी होऊन मुळची जाणीवरहित ऐक्यस्थिती ज्याला प्राप्त होते, त्याला “योगवित्तम” म्हणतात.
तरि सकळवीराधिराज। जो सोमवंशीं विजयध्वज।
तो बोलता जाहाला आत्मज। पांडुनृपाचा॥ २०॥
कृष्णातें म्हणे अवधारिलें। आपण विश्वरूप मज दाविलें।
तें नवल म्हणोनि बिहालें। चित्त माझें॥ २१॥
अर्थ—नंतर संपूर्ण पराक्रमी वीरांमध्ये श्रेष्ठ व जो सोमवंशातील विजयरूपी ध्वजच होय, असा तो पांडुराजाचा पुत्र अर्जुन भगवंताला म्हणाला.॥ २०॥ भगवान श्रीकृष्णाला अर्जुन म्हणतो, ऐकले का देवा! आपण मला जे विश्वरूप दाखविले, ते पूर्वी कधी न पाहिलेले असे अद्भुतच होते; म्हणून ते पाहिल्याबरोबर माझ्या चित्ताला भीती वाटली.॥ २१॥
गूढार्थदीपिका—विश्वरूप हे प्रेमाचे आलंबन होऊ शकत नाही, हे अर्जुनाने या उद्गारावरून स्पष्ट केले आहे.
आणि इये कृष्णमूर्तीची सवे। यालागीं सोय धरिली जीवें।
तंव नको म्हणोनि देवें। वारिलें मातें॥ २२॥
तरि व्यक्त आणि अव्यक्त। हें तूंचि एक निभ्रांत।
भक्तीं पाविजे व्यक्त। अव्यक्तयोगें॥ २३॥
अर्थ—आणि या तुमच्या श्रीकृष्णमूर्तीच्या सहवासाचा सतत अभ्यास व गोडी असल्यामुळे ती पाहण्याचाच मला ध्यास लागला; पण तसे करणे चांगले नव्हे, म्हणून आपण मला परावृत्त केले.॥ २२॥ पण तुझे व्यक्त-म्हणजे एकदेशीय श्रीकृष्णस्वरूप व अव्यक्त विश्वरूप हे दोन्ही नि:संशय तूच एक आहेस. भक्तीने तुझे व्यक्तस्वरूप प्राप्त होते व योगाने तुझे अव्यक्त विश्वरूप प्राप्त होते.॥ २३॥
गूढार्थदीपिका—तरि व्यक्त आणि अव्यक्त—मागे अकराव्या अध्यायात भगवंतांनी अर्जुनाला विश्वरूप दाखविल्यावर भगवंतांच्या एकदेशीय श्रीकृष्णस्वरूपाच्या सुखानुभवात व विश्वरूपाच्या सुखानुभवात जो फरक आढळून आला, त्याची शहानिशा करण्याकरितांच बाराव्या अध्यायात अर्जुनाने शंका विचारली असल्यामुळे, येथे ‘व्यक्त’ या शब्दाने भगवंताच्या एकदेशीय श्रीकृष्णस्वरूपाचा व ‘अव्यक्त’ या शब्दाने व्यापक विश्वस्वरूपाचाच उल्लेख केला आहे, हे उघड आहे.
हें तूंचि एक निभ्रांत—अव्यक्त विश्वरूप व व्यक्त श्रीकृष्णस्वरूप ही दोन्ही एका अस्फुट, अद्वैत अशा पूर्ण सच्चिदानंद परब्रह्माचीच रूपे आहेत. या दोहोंत सच्चिदानंद भगवंतावाचून दुसरे काहीच राहू शकत नाही; म्हणून व्यक्त आणि अव्यक्त दोन्ही भगवंतच आहे, असा भाव.
भक्तीं पाविजे व्यक्त—भगवंताचे सगुण, साकार, श्रीकृष्णस्वरूप परब्रह्माच्या ब्रह्मानंदाची मूर्ती किंवा परमप्रेमाची मूर्ती असल्यामुळे ती भक्तिरूप परमप्रेमानेच प्राप्त होते.
अव्यक्तयोगें—आणि अव्यक्त विश्वरूप चैतन्याचा नामरूपात्मक विलास असल्यामुळेच त्याची प्राप्ती ज्ञानयोगाने होते.
या दोनी जी वाटा। तूतें पावावया वैकुंठा।
व्यक्ताव्यक्त दारवंठां। रिगिजे येथ॥ २४॥
अर्थ—हे वैकुंठनाथा! तुझ्याशी ऐक्य पावण्याकरिता भक्तियोग व ज्ञानयोग असे दोन मार्ग असून तुझे एकदेशीय सगुण-साकार स्वरूप व अव्यक्त विश्वरूप हे अनुक्रमे, त्या मार्गाचे दोन दारवंठे आहेत. त्या दारवंठॺांनी तुझ्या ठिकाणी येता येते.॥ २४॥
गूढार्थदीपिका—तूतें-एकदेशीय भगवान श्रीकृष्ण व पूर्ण परब्रह्मस्थिती हे दोन्ही अत्यंत अभिन्न आहेत, हे ‘तूतें’ या शब्दाने दाखविले आहे.
पावावया—म्हणजे तद्रूप होण्याकरिता.
व्यक्ताव्यक्त दारवंठां—भगवंताच्या ज्या पूर्ण ब्रह्मस्थितीशी ऐक्य पावावयाचे, त्या पूर्ण ब्रह्मस्थितीचे, ही दोन्ही रूपे दारवंठे आहेत, असे येथे म्हटले आहे; पण त्याचा अर्थ, पूर्ण ब्रह्मस्थिती व व्यक्त-अव्यक्तरूपे ही दोन्ही निराळी आहेत, असा नसून, ज्याप्रमाणे दारवंठा हा घराचाच भाग असतो; म्हणून त्यात शिरणे म्हणजे घरातच शिरणे होते किंवा समुद्रावर उठणारी लाट समुद्राचाच भाग असतो, म्हणून त्यात शिरलेला मनुष्य समुद्रातच शिरतो, त्याप्रमाणे अव्यक्त किंवा व्यक्त ही दोन्ही स्वरूपे पूर्णब्रह्म अशी विवर्तरूपेच असल्यामुळे त्यांच्यात शिरणे म्हणजे पूर्ण ब्रह्मस्थितीशी ऐक्य पावणेच होय; असा त्याचा अर्थ आहे.
पैं जे वानी श्यातुका। तेचि वेगळिये वाला येका।
म्हणोनि एकदेशीया व्यापका। सरिसा पाड॥ २५॥
अमृताचिया सागरीं। जे लाभे सामर्थ्याची थोरी।
तेचि दे अमृतलहरी। चुळी घेतलिया॥ २६॥
अर्थ—पण एका शंभर नंबरी सोन्याच्या लगडीला जो कस असतो; तोच कस त्याच्यातून तोडलेल्या वालभर सोन्याचा असतो; म्हणून तुझे एकदेशीय, डोळॺांनी दिसणारे व्यक्त स्वरूप आणि तुझे व्यापक विश्वरूप यांची सारखीच योग्यता आहे.॥ २५॥ अमृताच्या समुद्रात अमर करण्याचे जे थोर सामर्थ्य असते, तेच त्याच्या एका लहरीतून निघालेल्या चूळभर अमृतातही असते.॥ २६॥
हे कीर माझ्या चित्तीं। प्रतीति आथि जी निरुती।
परि पुसणें योगपती। तें याचिलागीं॥ २७॥
जें देवा तुम्ही नावेक। अंगीकारिलें व्यापक।
तें साचचि कीं कवतिक। हें जाणावया॥ २८॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो, भगवंता! त्याप्रमाणेच तुझी व्यक्त व अव्यक्त ही दोन्ही स्वरूपे पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहेत, असाच माझ्या चित्ताचा निश्चित अनुभव आहे; पण योगपती देवा! तुम्ही जे थोडा वेळ व्यापकरूप धारण केले, तेच तुमचे खरे स्वरूप होय की, क्षणभर त्या स्वरूपाचे लीला-कौतुक मला दाखविले, हे जाणून घेण्याकरिता मी पुढील प्रश्न विचारीत आहे.॥ २७-२८॥
तरि तुजलागीं कर्म। तूंचि जयाचें परम।
भक्तीसि मनोधर्म। विकोनि घातला॥ २९॥
इत्यादि सर्वीं परी। जे भक्त तूतें श्रीहरी।
बांधोनियां जिव्हारीं। उपासिती॥ ३०॥
आणि जें प्रणवापैलीकडे। वैखरीयेसि जें कानडें।
कायिसयाहि सांगडें। नव्हेचि जें वस्तु॥ ३१॥
तें अक्षर जी अव्यक्त। निर्दोष देशरहित।
सोहंभावें उपासित। ज्ञानिये जें॥ ३२॥
अर्थ—ज्यांची सर्व कर्मे तुझ्याकरिता होतात, जे तुलाच आपली परमगती समजतात, ज्यांचे सर्व मनोविकारदेखील तुझ्या एका प्रेमाकरिताच उठतात,॥ २९॥ हे भगवंता! याप्रमाणे तुझ्या ठिकाणी सर्व भाव समर्पण करून व तुला अंत:करणात साठवून, जे भक्त तुझ्या एकदेशीय साकारस्वरूपाची उपासना करतात.॥ ३०॥ आणि जे ज्ञानी पुरुष प्रणवाच्या पलीकडे असलेल्या, शब्दाचा विषय न होणाऱ्या, किंवा जे कशासारखे आहे असे दाखविता न येणाऱ्या, अविनाशी, इंद्रियातीत, संपूर्ण दोषरहित—म्हणजे शुद्ध-व देशांनी मर्यादित नसलेल्या, तुझ्या व्यापक स्वरूपाची सोहंभावाने म्हणजे “मी ते ब्रह्म आहे” अशा ध्यानाने उपासना करतात.॥ ३१-३२॥
गूढार्थदीपिका—सगुणस्वरूपाची भक्ती करणाऱ्या भक्तांची, परम प्रेमामुळे जाणीवरहित भगवदाकारता असते आणि ज्ञान्याचे, अव्यक्तस्वरूपाशी “मी ते स्वरूप आहे” अशा जाणीवेने ऐक्य केले जाते; हा जो भक्ताच्या व ज्ञान्याच्या भगवदैक्यस्थितीत फरक असतो, तो येथे ३० ते ३२ पर्यंतच्या ओव्यांतून माउलींनी दाखविला आहे.
तयां आणि जी भक्तां। येरयेरांमाजि अनंता।
कवणें योग तत्त्वता। जाणितला सांग॥ ३३॥
इया किरीटीचिया बोला। तो जगद्बंधु संतोषला।
म्हणे हो प्रश्न भला। जाणसी करूं॥ ३४॥
अर्थ—असे हे ज्ञानी आणि भक्त या दोहोंमध्ये, हे अनंता! खरे ऐक्याचे स्वरूप कोण जाणतो, हे मला सांग.॥ ३३॥ असे अर्जुनाचे भाषण ऐकून तो जगद्बंधू परमात्मा श्रीकृष्ण अत्यंत संतुष्ट झाला व म्हणाला, अर्जुना! उत्तम प्रश्न कसा करावा हे तूच जाणतोस.॥ ३४॥
(श्लोक-२)
श्रीभगवानुवाच
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते।
श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मता:॥ २॥
अर्थ—माझ्या एकदेशी सगुण श्रीकृष्ण स्वरूपाच्या ठिकाणीच मन लावून व सर्व कर्मे मत्प्रीत्यर्थ करून, जे माझी परम प्रेमाने उपासना करतात, त्यांचेच ठिकाणी माझे मुळचे जाणीवरहित ऐक्य झालेले असते, असे मी समजतो.॥ २॥
अवतरणिका—भगवंतांनी व श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी ‘श्रद्धा’ हा शब्द ‘प्रेम’ या अर्थीं वापरला आहे.
तरि अस्तगिरीचिया उपकंठीं। रिगालिया रविबिंबापाठीं।
रश्मी जैसे किरीटी। संचरती॥ ३५॥
अर्थ—सूर्यबिंब अस्ताचलाच्या आड झाले असता, सूर्यबिंबाच्यामागून ज्याप्रमाणे, अर्जुना! त्याची किरणेही जातात.॥ ३५॥
कां वर्षाकाळीं सरिता। जैसी चढों लागे पांडुसुता।
तैसी नीच नवी भजतां। श्रद्धा दिसे॥ ३६॥
अर्थ—किंवा अर्जुना! पावसाळॺात जसा नदीला पूर येतो, त्याप्रमाणे माझे भजन करीत असताना ज्याचे ठिकाणी नित्य नवी श्रद्धा किंवा वाढते प्रेम दिसून येते,॥ ३६॥
गूढार्थदीपिका—नीच नवी.......श्रद्धा दिसे—प्रथम क्षणी जशी उत्कंठा असते, तशीच ती उत्कंठा पुढे देखील प्रतिक्षणी कायम राहणे याला “नीच नवी श्रद्धा” म्हणतात.
केले पाहिजे म्हणून जे केले जात नाही व जे कितीही केले तरी पुरे झाले असे वाटत नाही, किंबहुना जाणून अथवा न जाणून जे करावेसे वाटते, अशा स्वाभाविक प्रेमाला परम प्रेम म्हणतात.
“भक्त म्हणवितां गोड वाटे। परि मजलागीं जैं कां हृदय फुटे। अकृत्रिम भक्ति जैं उमटे। तैं मी भेटें उद्धवा”॥ १३२६॥ (ए. भा. अ. ११) यालाच अकृत्रिम भक्ती म्हणतात. या परमभक्तीत क्षणभर देखील भगवंताचा वियोग सहन होत नाही. एवढेच नाही तर भगवंताच्या वियोगाच्या कल्पनेने देखील भक्तांचे हृदय फुटते, असे नाथांनी म्हटले आहे.
वर्षाकाळात जसा नदीला पूर येतो, त्याप्रमाणेच प्रेम वाढता वाढता क्रमाने भक्तांना परमप्रेमाची दशा प्राप्त होते.
परि ठाकिलियाहि सागर। जैसा मागीलही यावा अनिवार।
तिये गंगेचिये ऐसा पडिभर। प्रेमभावा॥ ३७॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे गंगा समुद्रास मिळाल्यानंतरही तिच्या मागच्या प्रवाहाचे वेग सारखे वाहतच असतात, त्याप्रमाणे ज्याच्या प्रेमभावाचा भगवंताकडे अखंड सारखा वेग असतो.॥ ३७॥
गूढार्थदीपिका—भक्तीने सगुण भगवंताशी ऐक्य पावलेल्या भक्तांचा प्रेमप्रवाह बंद न पडता, पूर्वीप्रमाणेच सारखा चालू राहतो. अशा या प्रेमभक्तीने भक्ताची जाणीवरहित, निर्विकल्प व अनिर्वाच्य स्थिती होते. हीच त्याची मुळची स्थिती होय, हे मागे आम्ही सांगितलेच आहे.
तैसें सर्वेंद्रियांसहित। मजमाजि सूनि चित्त।
जे रात्रि दिवस न म्हणत। उपासिती॥ ३८॥
अर्थ—त्याप्रमाणे सर्व इंद्रियांसह माझ्या ठिकाणी चित्त ठेवून-म्हणजे एका मलाच आपल्या सर्व इंद्रियांसह मनाचा विषय करून-जे अहोरात्र न पाहता माझी उपासना करतात.॥ ३८॥
गूढार्थदीपिका—या ओवीतून भक्ताच्या एकनिष्ठतेचे वर्णन केले आहे. ज्याप्रमाणे अज्ञानी लोकांच्या अहोरात्रींच्या यच्चयावत सर्व व्यवहारांचा देहसुख पाहणे, हाच एक उद्देश असतो, त्याप्रमाणे भक्तांची सर्व इंद्रिये, मन यांचा विषय एक परमात्माच असून त्याच्या सुखाच्या उद्देशानेच भक्तांचे यच्चयावत व्यापार होतात, असा अर्थ. “विषय तो त्यांचा झाला नारायण। नावडे धन जन माता पिता” (तु. गा. अ. १९९७)
इयापरी जे भक्त। आपणपें मज देत।
तेचि मी योगयुक्त। परम मानीं॥ ३९॥
अर्थ—याप्रमाणे ज्या भक्तांनी आपल्याला माझ्या ठिकाणी संपूर्ण समर्पण केले, तेच माझ्याशी अत्यंत ऐक्य पावले, असे मी समजतो.॥ ३९॥
गूढार्थदीपिका—आपणपें मज देत—जीवाला ही अशी जाणीवरहित परम प्रेमरूप निर्विकल्पस्थिती प्राप्त झाली, की तो ऐक्याच्या जाणिवेवाचून सर्वस्वी भगवंतात मिळून जात असल्यामुळे युक्ततम किंवा परमयुक्त म्हटला जातो.
(श्लोक-३-४)
ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते।
सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥ ३॥
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धय:।
ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रता:॥ ४॥
अर्थ—दुसरे, आपल्यापासून प्राणिमात्राला सुख व्हावे, अशा बुद्धीने वागून किंवा सर्व भूतमात्रांचे समानसुखरूप असे जे परब्रह्म, त्याचेच ठिकाणी रममाण होऊन, सर्व इंद्रियांचा निरोध करून व सर्वत्र समबुद्धी धारण करून, जे पुरुष, अविनाशी, शब्दाने सांगता न येण्याजोगे, इंद्रियातीत, सर्वत्र व्यापक, मनानेही ज्याचे चिंतन करता येत नाही, सदासर्वदा एकसारखे राहणाऱ्या अशा अविकारी, स्थिर व नित्य परब्रह्माची उपासना करतात, तेही मलाच प्राप्त होतात.॥ ३-४॥
अवतरणिका—निर्गुणस्वरूपाची प्राप्ती करून घेणाऱ्याला “अहं ब्रह्मास्मि” या वृत्तीच्या द्वाराच ऐक्याचे चिंतन किंवा ध्यान का करावे लागते व त्यांच्या चित्ताची निर्गुणस्वरूपाशी तद्रूपता का होऊ शकत नाही, हे आता माउली पुढे सांगत आहेत.
आणि येर तेही पांडवा। जे आरूढोनि सोहंभावा।
झोंबती निरवयवा। अक्षरासी॥ ४०॥
अर्थ—अर्जुना! आणि दुसरे जे “ब्रह्म मी आहे” अशा वृत्तीचा अभिमान धरून निरवयव व अविनाशी अशा ब्रह्मस्वरूपाला कवटाळतात,॥ ४०॥
गूढार्थदीपिका—मागील श्लोकात, एकदेशीय सगुण श्रीकृष्णस्वरूपाची भक्ती करणारे युक्ततम होतात असे जसे म्हटले आहे, तसे निरवयव अशा ब्रह्माची “मी ते ब्रह्म आहे” अशी ऐक्याची जाणीव ठेवून ध्यानाने ऐक्य करणारे निर्गुण उपासक युक्ततम होतात, असे म्हटले नाही आणि तसे न म्हणण्याचे कारण, त्यांचे ठिकाणी अहंभाव व अहंभावामुळे जाणीव, यांचा भास कायम राहतो, हे होय.
मनाची नखी न लगे। जेथ बुद्धीची दृष्टी न रिगे।
इंद्रियां कीर जोगें। काय होईल॥ ४१॥
परि ध्यानाही कुवाडें। म्हणोनि एके ठायीं न सांपडे।
व्यक्तीसि माजिवडें। कवणेही नोहे॥ ४२॥
जया सर्वत्र सर्वपणें। सर्वांही काळीं असणें।
जें पावूनि चिंतवणें। हिंपुटी जाहलें॥ ४३॥
जें होय ना नोहे। जें नाहीं ना आहे।
ऐसें म्हणोनि उपाये। उपजतीचिना॥ ४४॥
जें चळे ना ढळे। सरे ना मैळे।
तें आपुलेनीचि बळें। आंगविलें जिहीं॥ ४५॥
अर्थ—ज्या अव्यक्त परब्रह्मवस्तूच्या ठिकाणी मनाचा स्पर्शदेखील होऊ शकत नाही व बुद्धीची दृष्टी प्रवेश करू शकत नाही, मग ते इंद्रियांनी ग्रहण करण्याजोगे होईल काय?॥ ४१॥ इतकेच नाही, तर ती एखाद्या मर्यादित वस्तुरूपानेच प्राप्त करून घेण्याजोगी नसल्यामुळे, त्याचे ध्यानही होणे शक्य नाही.॥ ४२॥ जी वस्तू सर्वत्र, सर्वभावाने व सर्वकाळी आहे असे पाहून, चिंतनही अत्यंत कष्टी होते-म्हणजे चिंतनही करता येत नाही,॥ ४३॥ जी उत्पन्न होत नाही किंवा नाहीशी होत नाही, जी नाही किंवा आहे म्हणता येत नाही, असे असल्यामुळे जिच्या प्राप्तीचे उपायच उत्पन्न होत नाहीत,॥ ४४॥ जी इकडे तिकडे क्षुब्ध पावत नाही किंवा हालत नाही आणि जी संपत नाही व मलीनही होत नाही, अशी ती परब्रह्मवस्तू ज्यांनी “तेच मी आहे” या वृत्तीच्या अभ्यासबळाने आपल्या ठिकाणी प्राप्त करून घेतली,॥ ४५॥
अवतरणिका—निर्गुण परब्रह्माच्या तद्रूपतेचा अनुभव घेण्याकरिता योगाभ्यासच केला पाहिजे, असे माउली पुढे सांगत आहेत.
पैं वैराग्यमहापावकें। जाळूनि विषयांचीं कटकें।
अधपलीं तवकें। इंद्रियें धरिलीं॥ ४६॥
मग संयमाची धाटी। सूनि मुरडिलीं उफराटीं।
इंद्रियें कोंडिलीं कपाटीं। हृदयाचिया॥ ४७॥
अपानींचिया तोंडा। लावोनि आसनमुद्रा सुहाडा।
मूळबंधाचा हुडा। पन्नासिला॥ ४८॥
आशेचे लाग तोडिले। अधैर्याचे कडे झाडिले।
निद्रेचें शोधिलें। काळवखें॥ ४९॥
वज्राग्नीचिया ज्वाळीं। करूनि सप्तधातूंची होळी।
व्याधींच्या सिसाळीं। पूजिलीं यंत्रें॥ ५०॥
अर्थ—ज्यांनी वैराग्यरूपी अत्यंत प्रखर अग्नीत पंचविषयांचे समूह जाळून, त्या अग्नीने होरपळलेली इंद्रिये धैर्याने आवरून ठेवली,॥ ४६॥ आणि ज्यांनी मग त्यांना संयमाच्या (धारणा, ध्यान व समाधी यांच्या) मार्गात घालून-म्हणजे त्यांना त्यांचा (संयमाचा) अभ्यास लावून हृदयाकडे मुरडवून हृदयाच्या पोकळीत कोंडले,॥ ४७॥ ज्यांनी अपानवायूच्या तोंडाशी वज्रासनाची दृढ मुद्रा लावून मूळबंधाचा किल्ला बांधला,॥ ४८॥ ज्यांनी आशेचे संबंध तोडून टाकले, घाबरटपणाचे कडे नाहीसे केले आणि तिचा काळोख नाहीसा केला-म्हणजे अहंवृत्तीला सुषुप्तिरूपी अज्ञानात लीन होऊ दिले नाही,॥ ४९॥ वज्रासनाच्या योगाने पेटलेल्या अग्नीच्या ज्वाळेत सप्त धातू (रस, रक्त, मांस, मेद, अस्थि, मज्जा व रेत) यांची होळी करून व्याधींच्या मुंडक्यांचे यंत्रांना बळी देऊन त्यांचे पूजन केले-म्हणजे पोटातील घाण नाहीशी करून सर्व रोगांचा उद्भवच नाहीसा केला,॥ ५०॥
गूढार्थदीपिका—अशा रितीने योग्यांच्या स्थूलदेहाचे निरसन होते, हे येथे सांगितले आहे.
मग कुंडलिनियेचा टेंभा। आधारीं केला उभा।
तया चोजवलें प्रभा। निमथावरी॥ ५१॥
नवद्वारांचिया चौचकीं। बाणूनि संयतीची अडवंकी।
उघडली खिडकी। ककारांतींची॥ ५२॥
प्राणशक्तिचामुंडे। प्रहारूनि संकल्पाचे मेंढे।
मनोमहिषाचेनि मुंडें। दिधलीं बळी॥ ५३॥
अर्थ—आणि मग, त्याच वज्राग्नीच्या प्रखर उष्णतेने तेजस्वी झालेल्या कुंडलिनीशक्तीचा टेंभा, आधारचक्रावर उभा करून, त्याच्या योगाने ब्रह्मरंध्रापर्यंतचा सुषुम्नानाडीचा मार्ग ज्यांनी प्रकाशित केला,॥ ५१॥ शरीराच्या नवद्वारांच्या कवाडांना निग्रहाची खीळ घालून, ककारांतीची खिडकी (म्हणजे हृदयापासून ब्रह्मरंध्रापर्यंत गेलेल्या सुषुम्नानाडीचे शेवटील द्वार) उघडी केली.॥ ५२॥ प्राणशक्ती हीच कोणी चामुंडादेवी, तिला संकल्परूपी मेंढे मारून मनोरूपी महिषासुराच्या मुंडक्यासह बळी दिले.॥ ५३॥
गूढार्थदीपिका—प्राणशक्तीने सुषुम्नानाडीत प्रवेश करून तिची ऊर्ध्व ब्रह्मरंध्राकडे गती होऊ लागली असता, मन व मनाचे संकल्प विकल्प हे संपूर्ण नाहीसे होतात, असा अर्थ.
चंद्रसूर्यां बुझावणी। करूनि अनाहताची सुडावणी।
सतरावियेचें पाणी। जिंकिलें वेगीं॥ ५४॥
अर्थ—इडा, पिंगळा यांचे ऐक्य करून व अनाहत नादाला स्पष्ट करून, ज्यांनी सतराव्या कलेचे अमृतरूप पाणी वेगाने प्राप्त करून घेतले.॥ ५४॥
गूढार्थदीपिका—चंद्र किंवा इडा नाडी, ही डाव्या नाकपुडीच्या ठिकाणी असून, त्या नाडीवाटे डाव्या नाकपुडीतील वायू वाहत असतो. सूर्य किंवा पिंगळा नाडी, ही उजव्या नाकपुडीच्या ठिकाणी असून, त्या नाडीच्या द्वारा उजव्या नाकपुडीतून वायू वाहत असतो. इडा, पिंगळा या नाडॺांचा निग्रह करून-म्हणजे त्यांना आपआपल्या नाडीतून वाहू न दिले असता-त्यांची बुझावणी म्हणजे ऐक्य होते. असे ऐक्य झाले असता हृदयातील अनाहतनादही स्पष्ट ऐकू येऊ लागतो व सतराव्या कलेचे अमृतपान होते.
या भूमिकेवर योग्याच्या सूक्ष्म किंवा लिंगदेहाचे निरसन होते.
मग मध्यमामध्यविवरें। तेणें कोरिवें दादरें।
ठाकिलें चवरें। ब्रह्मरंध्र॥ ५५॥
अर्थ—मग मध्यमा-म्हणजे प्राण व अपान या दोन नाडॺांच्या मध्ये असणारी जी सुषुम्ना नाडी-हेच कोणी विवर, त्या विवरात असणाऱ्या षट्चक्रांच्या पाकळॺा व मात्रा यांनी कोरलेल्या जिन्याने, ज्यांनी सर्वांच्या शेवटी असलेले ब्रह्मरंध्र गाठले.॥ ५५॥
वरी मकरांत सोपान। तें सांडोनियां गहन।
काखे सूनियां गगन। भरलें ब्रह्मीं॥ ५६॥
अर्थ—मग, मकरांत म्हणजे घन-अज्ञानसुषुप्तिरूप जो कारण देह-हीच कोणी पायरी-ही बिकट पायरी ओलांडून, आकाशही काखेत मारून, योगी ब्रह्मरूपाशी ऐक्य पावतो.॥ ५६॥
गूढार्थदीपिका—या भूमिकेवर योग्याच्या कारणदेहाचा निरास होतो.
ऐसे जे समबुद्धी। मिळावया सोहंसिद्धी।
आंगविताति निरवधी। योगदुर्गें॥ ५७॥
अर्थ—अशा रितीने जे समबुद्धी म्हणजे ब्रह्मबुद्धी होतात, ते “मी ब्रह्म आहे” ही आपली सोहंसिद्धीची जाणीव नाहीशी करण्याकरिता-म्हणजे मुळची जाणीवरहित स्थिती प्राप्त होण्याकरिता-बिकट योगरूपी किल्ले स्वाधीन ठेवण्याचा अखंड-म्हणजे मरेपर्यंत-प्रयत्न करतात.॥ ५७॥
गूढार्थदीपिका—ब्रह्मज्ञान्याला योगाभ्यासाचे मरे तोपर्यंत अखंड कष्ट करून, सोहंसिद्धीची जाणीव समाधीने नाहीशी करावी लागते, तेव्हा ते मरणानंतर जाणीवनेणीवरहित अशा निर्विकल्प विदेहमुक्तीला प्राप्त होतात. पण इतके कष्ट करूनही प्रकृतिअधीन जीवाला, योगाने किल्ले स्वाधीन करून घेणे अत्यंत दुष्कर असल्यामुळे, अमुक अवधीत ते स्वाधीन होतील असे मुळीच सांगता येत नाही, हे माउलींनी “आंगविताति निरवधि” या पदाने दाखविले आहे. मागे सहाव्या अध्यायातही योगाचे दु:साध्यत्व सांगतांना माउलींनी “जया मार्गींचा कापडी। महेश अझूनि” या योगमार्गाचा भगवान शंकरही अजूनपर्यंत अभ्यास करीतच आहेत, असे म्हटले आहे.
आपुलिया साटोवाटीं। शून्य घेती उठाउठी।
तेही मातेंचि किरीटी। पावती गा॥ ५८॥
अर्थ—जे योगी, आपला जीवभाव नि:शेष नाहीसा करून, त्याच्या मोबदल्यात तत्काळ शून्यस्वरूप अशी निर्विकल्प ब्रह्मस्थिती प्राप्त करून घेतात, तेही, अर्जुना! भक्ताप्रमाणे मलाच प्राप्त होतात.॥ ५८॥
गूढार्थदीपिका—येथे ‘शून्य’ हा शब्द बौद्धमताप्रमाणे अभाववाचक नसून केवळ सत्तारूप निर्विकल्प परब्रह्मवाचक आहे. माउलींनी या अर्थी हा ‘शून्य’ शब्द ज्ञानेश्वरीतून पुष्कळ ठिकाणी वापरला आहे.
एकदेशीय सगुण साकार श्रीकृष्णस्वरूपाच्या ठिकाणी प्रेम करणारे भक्त, हे जसे निर्विकल्प होतात, तसेच योगाने असंप्रज्ञात अशी निर्विकल्प समाधी साधणारेही निर्विकल्प होतात. फरक इतकाच की परमप्रेमामुळे भक्तांची अखंड निर्विकल्प समाधी असते व योगी समाधीकालीच निर्विकल्प असतात आणि प्रारब्धबळाने समाधीतून जेव्हा व्युत्थान होते, तेव्हा ते “अहं ब्रह्मास्मि” द्वारा ब्रह्मैक्याचे चिंतन करीत असतात.
(श्लोक-५)
क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्।
अव्यक्ता हि गतिर्दु:खं देहवद्भिरवाप्यते॥ ५॥
अर्थ—देहधारी पुरुषाला, निराकार, इंद्रियातीत अशा परब्रह्माची प्राप्ती अत्यंत कष्टानेच होऊ शकते; म्हणून निराकार, इंद्रियातीत ब्रह्मस्वरूपाची आसक्ती ज्यांच्या चित्तात आहे, अशांना भक्तापेक्षा एका क्लेशाचीच अधिक प्राप्ती आहे.॥ ५॥
वांचूनि योगाचेनि बळें। अधिक कांहीं मिळे।
ऐसें नाहीं आगळें। कष्टचि तयां॥ ५९॥
अर्थ—माझ्या प्राप्तीवाचून योगाने योगाभ्यासाच्या बळावर योग्यांना अधिक काही प्राप्त होते, असे नाही. भक्तापेक्षा योग्यांना एका कष्टाचीच अधिक प्राप्ती असते.॥ ५९॥
जिहीं सकळभूतांचिया हितीं। निरालंबीं अव्यक्तीं।
पसरलिया आसक्ती। भक्तीविणें॥ ६०॥
अर्थ—जे कोणी सगुण स्वरूपाच्या भक्तीवाचून, सर्व प्राणिमात्रांचे एक समान कल्याणरूप किंवा सुखरूप असणारे, चित्ताचे आलंबन न होणारे, इंद्रियातीत असे जे परब्रह्म, त्याच्या प्राप्तीची मनात तीव्र इच्छा धारण करतात.॥ ६०॥
अवतरणिका—सगुण भगवंताच्या भक्तीवाचून केवळ योगमार्गाचे अवलंबन करणाऱ्यांना जी विघ्ने येतात व कष्ट सोसावे लागतात, त्याचे माउली आता वर्णन करीत आहेत.
तयां महेंद्रादि पदें। करिताति वाटवधें।
आणि ऋद्धिसिद्धींचीं द्वंद्वें। पडोनि ठाती॥ ६१॥
अर्थ—त्यांना महेंद्रादी देव, त्यांच्या परमार्थमार्गात वाटमारेपणा करतात-म्हणजे त्यांच्या ठिकाणी इंद्रादिपदाच्या प्राप्तीची इच्छा उत्पन्न करून परमेश्वरप्राप्तीपासून भ्रष्ट करतात-आणि ऋद्धिसिद्धीच्या जोडॺा प्राप्त होऊन त्यांच्या परमार्थमार्गाच्या आड येतात-म्हणजे ऋद्धिसिद्धी त्यांना प्राप्त होऊन त्या सुखात ते गुंतून पडतात.॥ ६१॥
गूढार्थदीपिका—“त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तराया:” (भाग. स्कं. ११-४-१०) सगुण भगवंताच्या भक्तीवाचून योगाभ्यास करणाऱ्यांच्या परमार्थमार्गात देवता नानाप्रकारची विघ्ने उत्पन्न करतात, असे जे श्रीभागवतात म्हटले आहे, त्याचेच येथे माउली वर्णन करीत आहेत.
कामक्रोधांचे विलग। उठावती अनेग।
आणि शून्येंसीं आंग। जुंझवावें कीं॥ ६२॥
ताहानें ताहानचि पियावी। भुकेलिया भूकचि खावी।
अहोरात्र वावीं। मवावा वारा॥ ६३॥
उनिदियाचें पहुडणें। निरोधाचें वेल्हावणें।
झाडांसि साजणें। चावळावें गा॥ ६४॥
शीत वेढावें। उष्ण पांघुरावें।
वृष्टीचिया असावें। घराआंत॥ ६५॥
किंबहुना पांडवा। हा अग्निप्रवेश नित्य नवा।
भ्रतारावीण करावा। तो हा योग॥ ६६॥
अर्थ—कामक्रोधादी विकारांचे अनेक उपद्रव चित्तात उठावणी करतात आणि त्यांचा प्रतिकार करणे म्हणजे शून्याशीच शरीराने भांडण्यासारखे आहे॥ ६२॥ किंवा तहान लागलेल्या पुरुषाने तहान पिऊनच तहान शमवावी, भूक लागलेल्या पुरुषाने अन्न न खाता भूक खाऊनच तृप्ती मानावी, किंवा वारा मोजू पाहणाऱ्यांनी अहोरात्र दोन्ही हात पसरून ठेवूनच तो मोजावा॥ ६३॥ किंवा जागण्यातच निद्रेचे सुख मानावे, इंद्रियनिग्रहातच इंद्रियांचे सुख मानावे व झाडाशी सख्य करून मैत्रीचे सुख भोगावे.॥ ६४॥ शीताचे वेष्टण करायचे, उष्णताच पांघरायची आणि पावसाच्या घरात राहयचे (अशासारखे योगसुख आहे).॥ ६५॥ किंबहुना अर्जुना! हा योग म्हणजे पतीवाचून करावा लागणारा नित्य नवा अग्निप्रवेश आहे.॥ ६६॥
गूढार्थदीपिका—भक्तीवाचून निर्गुण प्राप्ती कशी अशक्य आहे, हे माउलींनी वरील ओव्यांतून प्रतिपादिले आहे.
याचे विवरण मागे अकराव्या अध्यायातील ५९४ ओवीवरील गूढार्थदीपिकेत आम्ही केलेच आहे.
एथ स्वामीचें काज। ना बापिकें व्याज।
परि मरणेंसीं जुंझ। नित्य नवें॥ ६७॥
अर्थ—येथे पतीच्या उद्धाराचे किंवा पित्याच्या उद्धाराचे निमित्त नाही. पण मरणाशी नित्य युद्ध करावे लागते.॥ ६७॥
गूढार्थदीपिका—उभयोर्वंशयो: स्वर्गो भर्तुरात्मन एव च॥
सुरापं विप्रहन्तारं सर्वपापयुतं पतिम्।
पंकात्पूतं नयेत् स्वर्गं भर्तारं याऽनुगच्छति॥
पतिव्रता स्त्री, पतीने जन्म घेतलेल्या कुळाचा व आपण जन्म घेतलेल्या कुळाचा उद्धार करते. तसेच दारू पिणारा, ब्रह्महत्या करणारा व सर्व पापयुक्त असा पती असला, तरी त्याला ती, पापपंकातून शुद्ध करून स्वर्गात नेते, असे पद्मपुराणात सांगितले आहे.
ऐसें मृत्यूहूनि तिख। कां घोटे कढत विख।
डोंगर गिळतां मुख। न फाटे काई॥ ६८॥
म्हणोनि योगाचिया वाटा। जे निगाले गा सुभटा।
तयां दु:खाचाचि वांटा। भागा आला॥ ६९॥
पाहें पां लोहाचे चणे। जैं बोचरिया पडती खाणें।
तैं पोट भरणें कीं मरणें। शुद्धी नेणे॥ ७०॥
अर्थ—किंवा असे हे योगाचे कष्ट, अत्यंत कढत विष पिण्यासारखे मृत्यूच्या दु:खापेक्षाही तीव्र आहेत. डोंगर गिळला असता मुख फाटणार नाही काय?॥ ६८॥ हे उत्तम योद्धॺा अर्जुना! जे योगमार्गाचा अभ्यास करण्याला निघाले, त्यांच्या वाटेला नुसते दु:खच आले.॥ ६९॥ अर्जुना! विचार कर. बोचऱ्या (दंतहीन) माणसाला लोखंडाचे चणे खाण्याचा प्रसंग आला असता, ते त्याचे पोट भरणे म्हणावे लागेल की मरणे-म्हणजे प्राणांतिक प्रायश्चित घेऊन-शुद्ध होणे म्हणावे लागेल.॥ ७०॥
गूढार्थदीपिका—प्राणांतिक प्रायश्चित्ताने महापापाची शुद्धी होते, असे शास्त्रातून सांगितले आहे.
म्हणोनि समुद्र बाहीं। तरणें आथि केंहीं।
कां गगनामाजि पायीं। खोलिजत असे॥ ७१॥
वळघलिया रणाची थाटी। आंगीं न लगतां काठी।
सूर्याची पाउठी। कां होय गा॥ ७२॥
यालागीं पांगुळा हेवा। नव्हे वायूसि पांडवा।
तेवीं देहवंतां जीवां। अव्यक्तीं गति॥ ७३॥
ऐसाही जरी धिंवसा। बांधोनियां आकाशा।
झोंबती तरी क्लेशा। पात्र होती॥ ७४॥
म्हणोनि येर ते पार्था। नेणतीचि हे व्यथा।
जे कां भक्तिपंथा। वोठंगले॥ ७५॥
अर्थ—म्हणून हाताने समुद्र तरणे किंवा पायाने आकाशात चालणे कधी तरी होईल काय?॥ ७१॥ हे अर्जुना! युद्धाला सज्ज झालेल्याला रणांगणात उतरल्यानंतर शरीराला काठीचादेखील प्रहार न लागता (स्वर्गप्राप्तीकरिता) सूर्यमंडळाची प्राप्ती होईल काय?॥ ७२॥ म्हणून अर्जुना! ज्याप्रमाणे पांगळा मनुष्य, वायूशी गतीत स्पर्धा करू शकत नाही, त्याप्रमाणे देहधारी जीवाला निराकार इंद्रियातीत अशा ब्रह्मस्वरूपाची प्राप्ती होणे अत्यंत कठीण आहे.॥ ७३॥ असे असूनही, आकाशासारख्या शून्यरूप निराकार परब्रह्माशी झोंबण्याचे धैर्य धरलेच, तर ते क्लेशालाच पात्र होतात.॥ ७४॥ म्हणून, अर्जुना! दुसरे जे सगुण भगवंताच्या भक्तिमार्गाचा अवलंब करतात, त्यांना असे दु:ख भोगण्याचा कधी प्रसंगच येत नाही.॥ ७५॥
(श्लोक-६-७)
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्परा:।
अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥ ६॥
तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्।
भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥ ७॥
अर्थ—पण जे आपली सर्व कर्मे कर्मकर्तृत्वासह मला अर्पण करून, मत्परायण होऊन व अनन्यभावाने माझे ध्यान करीत, माझी उपासना करतात,॥ ६॥ त्यांनी आपले चित्त माझ्या ठिकाणीच लावले असल्यामुळे मी, या मृत्युरूपी संसारसागरातून त्यांचा तत्काळ उद्धार करणारा होतो.॥ ७॥
कर्मेंद्रियें सुखें। करिती कर्में अशेखें।
जियें कां वर्णविशेखें। भागा आलीं॥ ७६॥
अर्थ—भगवंतांनी निरनिराळॺा वर्णाश्रमाला धरून जी कर्मे विहित केली असतील, ती सर्व कर्मे भक्त, भगवंताची आज्ञा समजून कर्मेंद्रियांच्या द्वारा प्रेमाने करीत असतात.॥ ७६॥
विधीतें पाळित। निषेधातें गाळित।
मज देऊनि जाळित। कर्मफळें॥ ७७॥
अर्थ—जे करावे म्हणून सांगितले असेल, तेच भक्त करतात व जे करू नये म्हणून सांगितले असेल; ते ते कधी करीत नाहीत. अशा रितीने मला कर्म समर्पण करून संपूर्ण कर्मांची फळे ते जाळून टाकतात—म्हणजे आपल्या भोगाकरिता कर्माचे फळ ते उत्पन्न होऊ देत नाहीत.॥ ७७॥
गूढार्थदीपिका—मज देऊनि जाळित। कर्मफळें—
भगवंताची आज्ञा समजून भगवत्प्रीत्यर्थ कर्म केल्याने कर्माचे फळ मिळत नाही, असा भाव.
ययापरी पाहीं। अर्जुना माझे ठायीं।
संन्यसूनि नाहीं। करिती कर्में॥ ७८॥
अर्थ—याप्रमाणे, अर्जुना! माझ्या ठिकाणी सर्व कर्मांचा संन्यास करून कर्मे नाहीशी करतात, पहा.॥ ७८॥
गूढार्थदीपिका—संन्यसूनि नाहीं। करिती कर्मे—कर्मकर्तृत्व व भोक्तृत्व यांना जाणणारा मी, या सर्वांहून निराळा ज्ञानस्वरूप आहे, यांचा माझा काही संबंध नाही, असा अनुभव येणे, हा संन्यासाचा खरा अर्थ आहे आणि स्वत:चे कर्तृत्व व भोक्तृत्व न वागविता, परमेश्वरच कर्ता व भोक्ता आहे, अशा भावनेने कर्मे केली असता कर्माचा संबंध वागविला जात नाही; म्हणून यालाही संन्यासच म्हटले आहे.
आणीकही जे जे सर्व। कायिक वाचिक मानसिक भाव।
तयां मीवांचूनि धांव। आनौती नाहीं॥ ७९॥
अर्थ—आणखीही शरीर, वाणी, मन यांच्याकडून होणाऱ्या सर्व कर्मांची एक माझ्यावाचून दुसरीकडे प्रवृत्तीच नसते-म्हणजे भक्तांचे संपूर्ण व्यापार केवळ एका भगवंताला विषय करूनच होतात.॥ ७९॥
गूढार्थदीपिका—वरील ७६-७९ पर्यंतच्या ओव्यांतून माउलींनी भक्तांच्या अनन्यत्वाचे लक्षण केले आहे.
ऐसे जे मत्पर। उपासिती निरंतर।
ध्यानमिषें घर। माझें झाले॥ ८०॥
जयांचिये आवडी। केली मजशीं कुळवाडी।
भोग मोक्ष बापुडीं। त्यजिलीं कुळें॥ ८१॥
ऐसे अनन्ययोगें। विकले जिवें मनें आंगें।
तयांचें कायि एक सांगें। जें सर्व मी करीं॥ ८२॥
अर्थ—असे अनन्य व मत्परायण झालेले भक्त, माझी अखंड उपासना करतात व त्या अखंड उपासनेने माझे ध्यान होऊन त्यांचे चित्त, माझे राहण्याचे घर होऊन बसते.॥ ८०॥ ज्यांच्या आवडीने एका माझ्याशीच संपूर्ण व्यवहार केला व माझ्या प्रेमसुखाच्या दृष्टीने तुच्छ भासणारे विषयसुख व मोक्षसुख या दोन्ही कुळांचा त्याग केला.॥ ८१॥ अशा रितीने अनन्य होऊन ज्यांनी आपले शरीर, मन व जीवभाव मला समर्पण केले, त्यांचे सर्व काम मीच करीत असल्यामुळे कोणते एखादेच काम मी करतो, सांग बरे!॥ ८२॥
गूढार्थदीपिका-अनन्य योगें—“अन्याश्रयाणां त्यागोऽनन्यता” (नारदभक्तिसूत्र) सर्वसमर्थ अशा एका भगवंतावाचून दुसऱ्या कोणत्याही देवतेचा यत्किंचितही आश्रय न करणे, याला अनन्यता म्हणतात.
विकले जिवें—ज्याप्रमाणे अज्ञानी जीवाने आपला जीवभाव देहाला विकला आहे म्हणजे तो क्षणभर- देखील देहाला सोडून राहू इच्छित नाही; म्हणूनच मरणसमयी देह सोडण्याचा प्रसंग येतो, तेव्हा त्याचा जीव अत्यंत कासावीस होतो, त्याचप्रमाणे “त्रुटिर्युगायते त्वामपश्यताम्” (भाग. स्कं. १०-३१-१५) “तू डोळॺासमोर क्षणभर दिसला नाहीस, तर तो क्षण आम्हांला युगासारखा वाटतो” या गोपींच्या म्हणण्याप्रमाणे किंवा “जीवनावेगळी मासोळी। तुका तैसा तळमळी” या श्रीतुकाराम महाराजांच्या वचनाप्रमाणे, क्षणभर परमात्मा दिसला नाही. एवढेच नाही तर भगवंताच्या वियोगाच्या कल्पनेने देखील मनाला मरणासारखे दु:ख होते, याला “परमेश्वराला जिवें विकणे” म्हणतात.
विकले मनें—जेव्हा मनाला भगवंतावाचून दुसरे काहीच गोड वाटत नाही, म्हणून मन, भगवंतावाचून दुसरे कशाचेही ध्यान करीत नाही, तेव्हा “भगवंताला मन विकले” म्हटले जाते.
विकले आंगें—त्याचप्रमाणे ज्याच्या शरीराचे संपूर्ण व्यापार स्वत: विषयसुख भोगण्याकरिता न होता, केवळ एका भगवंताला सुख देण्याकरिताच होतात, तेव्हा तो अंगाने भगवंताला विकला गेला, असे म्हटले जाते.
जें सर्व मी करीं—“नित्यसमाधियुक्तानां गोपीनां व्यवहारनिष्पत्तिर्भगवतैव परमकारुणिकेन निर्वाह्यते तासु भूतावेशन्यायेन प्रवेशोपगमात्” ज्याप्रमाणे भूतसंचार झालेल्या माणसाचे व्यापार भुताचेच असतात, त्याचे नसतात, त्याप्रमाणे जिवाने, मनाने व अंगाने विकलेल्या भक्ताचे व्यापार, त्याच्या हृदयात असलेल्या भगवंताकडूनच होतात, असे प्रेमरसायन खंड १ श्लोक १०२ यावरील टीकेत विश्वनाथांनी म्हटले आहे आणि माझ्या सद्गुरु आईंनीही हाच भाव—
ऐसिया नित्यप्रेमसमाधिस्थांच्या शरीरीं। भूतावेशन्यायें प्रवेशोनि हरी। प्रारब्ध व्यवहार आघवा करी। म्हणोनि भक्ता प्रारब्धाभिभवो”॥ ९३॥ श्रीगुलाबराव महाराजकृत (प्रेमनिकुंजवल्ली चौथी)
या ओव्यांतून दाखविला आहे; म्हणूनच भक्तांना प्रारब्धभोग होत नाही. श्रीतुकाराम महाराजांनीही,
“संचित क्रियमाण। भक्तां प्रारब्ध नाहीं जाण” “मन मिळालें रे मना। भोग अंतरींचा पावे नारायणा” “भक्तासी सोहळे देवाचिया आंगें। देव त्याच्या संगे क्रीडा करी”.
इत्यादी अभंगातून वरील तत्त्वच प्रतिपादिले आहे. (येथे ‘संगें’ या शब्दाचा ‘त्याच्याबरोबर’ असा अर्थ नसून “भक्ताच्या शरीर, मन, वाणी इत्यादिकांच्या द्वारा” असा अर्थ आहे.) सारांश, भगवंताला विकल्या गेलेल्या पुरुषाचे जीव, मन व अंग किंवा शरीर हे सर्व पूर्णब्रह्म श्रीकृष्णस्वरूपच होऊन जातात, असा भाव.
किंबहुना धनुर्धरा। जो मातेचिया ये उदरा।
तो मातेचा सोयरा। केतुला पां॥ ८३॥
अर्थ—किंबहुना अर्जुना! जो मातेच्या उदरी येतो, तो मातेचा कितपत सोयरा असतो, बरे!॥ ८३॥
गूढार्थदीपिका—आईच्या उदरी आलेला गर्भ मातेचा कितीसा सोयरा असतो, असे म्हणून, माउलींचे पोटच्या मुलावर स्वाभाविक प्रेम असते व सोयरेसंबंधींचे प्रेम गुणदोषांवर अवलंबून असल्यामुळे ते कमी-अधिक होते, हे येथे सुचविले आहे.
तेवीं मीं तयां। जैसे असती तैसियां।
कळिकाळ नोकोनियां। घेतला पटा॥ ८४॥
अर्थ—त्याप्रमाणेच माझे भक्त जशा स्थितीत असतील, तशा स्थितीत मी त्यांच्यावर प्रेम करून व त्यांच्या कळिकाळाचे निर्दाळन करून, त्यांना आपल्या पदरात घेतले आहे.॥ ८४॥
गूढार्थदीपिका-जैसे असती तैसियां—आई जशी आपल्या मुलाच्या गुणदोषांचा विचार न करता स्वाभाविक प्रेम करते, तसेच भगवंतही आपल्या प्रेमळ भक्तावर, त्याचे गुणदोष न पाहता स्वाभाविक प्रेम करतो. हे “जैसे असती तैसियां” या चरणाने दाखविले आहे. “अंतकाळीं तैसा संकटाचे वेळीं। हरि तया सांभाळी अंतर्बाह्य” (हरिपाठ ज्ञानदेवकृत)
येऱ्हवीं तरी माझिया भक्तां। आणि संसाराची चिंता। काय समर्थाची कांता। कोरान्न मागे॥ ८५॥
अर्थ—(भगवंत म्हणतात, अर्जुना!) माझ्या भक्ताला संसाराची कधी चिंता नसते. समर्थाच्या स्त्रियेला कोरान्न (म्हणजे कोरडी भिक्षा) मागण्याचा प्रसंग येतो काय?॥ ८५॥
गूढार्थदीपिका—सकाम व निष्काम असे दोन प्रकारचे भक्त असतात, हे मागे सातव्या अध्यायात सांगितलेच आहे. ‘भगवान आपल्या भक्ताचा संसार सुखाचा करून ठेवतो म्हणून भक्ताला संसाराची चिंता नसते’ असा अर्थ, निष्काम भक्ताच्या बाबतीत करता येत नाही. ज्याप्रमाणे संपन्न पुरुषाच्या स्त्रियेला दारिद्रॺाचा कधीच अनुभव येत नाही, म्हणून तिला कधीच भिक्षा मागावी लागत नाही, त्याप्रमाणे ज्यांना एक भगवंतच गोड वाटतो व भगवंताच्या ध्यानाने ज्यांना सर्व संसार भगवत्स्वरूप भासतो, अशा निष्काम भक्तांना संसाराचा भासच नसतो; मग संसाराची चिंता कोठून असणार? पण अशाही भक्ताचे, अभक्तांना उणे दिसून त्यांच्याकडून भक्ताची विटंबना भगवंत होऊ देत नाही, असा भाव.
तसेच ज्याप्रमाणे संपन्न पुरुष आपल्या स्त्रियेची सर्व इच्छा पूर्ण करीत असल्यामुळे तिला कोरान्न मागण्याचा प्रसंग येत नाही, त्याप्रमाणे सर्वसमर्थ भगवानही, आपल्या सकाम एकनिष्ठ भक्ताला संसाराची चिंता करण्याचा प्रसंग येऊ देत नाही आणि शेवटी सकाम भक्तही अत्यंत निष्काम होतो.
तैसे ते माझे। कलत्र हें जाणिजे।
कायिसेनिही न लाजें। तयांचेनि मी॥ ८६॥
अर्थ—त्याप्रमाणे माझा भक्त म्हणजे माझी पत्नी होय, असे समज. म्हणून (ज्याप्रमाणे आपल्या पत्नीचे पडेल ते काम करायला पुरुषाला लाज वाटत नाही, त्याप्रमाणे) भक्ताचे पडेल ते काम करण्यास मलाही लाज वाटत नाही.॥ ८६॥
गूढार्थदीपिका—स्वत:चे कितीही नीच काम असले, तरी ते स्वत: करण्यात मनुष्याला लाज वाटत नाही.
पतिपत्नीच्या प्रेमसंबंधांत पतिपत्नी एकरूप होऊन गेलेले असतात; म्हणूनच पतीला तिचे कोणतेही काम करण्यात लाज वाटत नाही. त्याप्रमाणेच भक्तावरील भगवंताच्या व भगवंतावरील भक्ताच्या परमप्रेमामुळे भगवान व भक्त एकरूप होऊन गेलेले असतात; म्हणूनच भगवंतालाही आपल्या एकरूप झालेल्या भक्ताचे कोणतेही नीच काम करण्यात लाज वाटत नाही.
या ओवीत माउलींनी भगवान व भक्त यांना पतिपत्नीचा दृष्टांत देऊन पतिपत्नीभावाने केल्या जाणाऱ्या भक्तीत, भक्त भगवंताशी अत्यंत एकरूप होतो, हे सुचविले आहे.
जन्ममृत्यूचिया लाटीं। झळंबती इया सृष्टी।
तें देखोनियां पोटीं। ऐसें जाहालें॥ ८७॥
अर्थ—ही भूतसृष्टी, भवसमुद्रातील जन्ममृत्यूंच्या लाटांमध्ये सारखी गटांगळॺा खात आहे. ते पाहून माझ्या पोटात असे झाले आहे की,॥ ८७॥
भवसिंधूचेनि माजें। कवणासि धाक नुपजे।
तेथ जरी कीं माझे। बिहिती हन॥ ८८॥
म्हणोनि गा पांडवा। मूर्तींचा मेळावा।
करूनि त्यांचिया गांवा। धांवत आलों॥ ८९॥
अर्थ—(अशा रितीने) हा संसारसमुद्र खवळलेला पाहून कोणाला त्याची भीती वाटणार नाही? आणि तेथे न जाणो, माझे भक्तही कदाचित त्याला पाहून भितील.॥ ८८॥ म्हणून, अर्जुना! त्यांचा सांभाळ करण्याकरता मी सगुणसाकार रामकृष्णादी मूर्ती धारण करून, त्यांच्या या संसाररूपी गावात धावून आलो.॥ ८९॥
गूढार्थदीपिका—आपल्या लहान बाळाचा सांभाळ करण्याकरता आईच्या पोटात ज्याप्रमाणे अखंड कळवळा असतो, त्याप्रमाणे भगवंताच्या पोटातही आपल्या भक्ताचा सांभाळ करण्याचा अखंड कळवळा असतो, असा भाव.
नामाचेया सहस्रवरी। नावा इया अवधारीं।
सजूनियां संसारीं। तारू जाहलों॥ ९०॥
अर्थ—माझी रामकृष्णादी जी अनंत नामे, ह्याच नावा होत, असे समज. हा संसार तरून जाण्याकरिता, त्या नामरूपी नावा संसारसमुद्रावर सज्ज करून मी भक्तांचा नावाडी झालो आहे.॥ ९०॥
गूढार्थदीपिका—सगुण भगवंताच्या प्राप्तीची इच्छा ठेवून भगवंताच्या एका नुसत्या अखंड नामस्मरणाने देखील, जीव भगवंताला प्राप्त होतो असे येथे सुचविले आहे. “या वै साधनसंपत्ति: पुरुषार्थचतुष्टये। तया विना तदाप्नोति नरो नारायणाश्रय:” पुरुषार्थाकरिता जी काही साधने सांगितली आहेत, ती न करता, एका भगवंताचाच आश्रय केला असता सर्व साधनसंपत्तीसह पुरुषार्थ प्राप्त होतो, असे पुराणवचनही आहे.
सडे जे देखिले। ते ध्यानकांसे लाविले।
परिग्रही घातले। तरियांवरी॥ ९१॥
अर्थ—एकटे जे असतील त्यांना मी ध्यानमार्गाची कास लावली आणि जे गृहस्थाश्रमी आहेत, त्यांना मी नामरूपी नावेवर बसविले.॥ ९१॥
गूढार्थदीपिका—सडे जे देखिले। ते ध्यानकांसे लाविले—सडे म्हणजे तीव्र वैराग्यामुळे सर्वसंग- परित्याग करून असंग झालेले पुरुष. हे विशेषत: ध्यानरूप क्रियामार्गाचे अधिकारी असतात; कारण त्यांचे चित्त वैराग्याने रुक्ष होत असल्यामुळे, प्रथम विशेष प्रेमसंपन्न राहू शकत नाही. परंतु वैराग्यामुळे ते विक्षेपरहित व निष्पाप होतात व त्यांना भगवंताच्या प्राप्तीची इच्छा असल्यामुळे भगवंताच्या स्वरूपाच्या ध्यानरूप भक्तिमार्गाचा अवलंब करून, क्रमाने ते प्रेमसंपन्न होतात व कृतार्थ होतात.
परिग्रही घातले। तरियांवरी—परिग्रही म्हणजे गृहस्थाश्रमी—जे गृहस्थाश्रमी असून रामकृष्णादी सगुण भगवंताच्या प्राप्तीची इच्छा करणारे आहेत, ते अत्यंत विरक्त नसतात व अत्यंत विषयासक्तही नसतात; म्हणून त्यांच्याकरिता विशेषत: भगवन्नामस्मरणरूप भक्तिमार्ग प्रगट केला आहे. या अशा भगवन्नामस्मरणाने ते (गृहस्थाश्रमी) निष्पाप व वैराग्यसंपन्न होतात व त्यांना भगवंताचे प्रेमही उत्पन्न होते.
प्रेमाची पेटी। बांधली एकाचिया पोटीं।
मग आणिले तटीं। सायुज्याचिया॥ ९२॥
अर्थ—मी आपल्या प्रेमाची पेटी एकाच्या पोटात बांधली आणि मग सर्वांना सायुज्याच्या तटी आणले-म्हणजे संसार समुद्राचे परतीर जे माझे सगुणस्वरूप, त्या सगुण स्वरूपाशी त्यांचे ऐक्य केले.॥ ९२॥
गूढार्थदीपिका—प्रेमाची पेटी। बांधली एकाचिया पोटीं—प्रेमाची पेटी बांधली—म्हणजे चित्तात आपले अखंड प्रेम दिले.
पूर्वी अनेक जन्मात भगवंताप्रीत्यर्थ आचरलेल्या भागवतधर्मामुळे, ज्यांच्या चित्तात भगवन्नामस्मरण, भगवत्कथाश्रवण इत्यादिकांविषयी जे स्वाभविक प्रेम उत्पन्न झालेले असते, ते भगवत्कृपेनेच झालेले असते; म्हणूनच येथे “मी त्यांच्या पोटात प्रेमाची पेटी बांधली” असे भगवान म्हणत आहेत.
“एकाचिया” या पदाने “एवंभूता भक्तिप्रधाना विरला:” (श्री. टी. भाग. स्कं. ६-१-१५) अशा प्रकारचे भाग्यवान क्वचितच असतात, हे सुचविले आहे.
परि भक्तांचेनि नांवें। चतुष्पदादि आघवे।
वैकुंठींचिये राणिवे। योग्य केले॥ ९३॥
अर्थ—इतकेच नव्हे तर, ‘भक्त’ या नावास पात्र झालेल्या पश्वादी प्राण्यांनादेखील वैकुंठाच्या राज्यावर बसण्यास योग्य केले.॥ ९३॥
गूढार्थदीपिका—“तथा न ते माधव तावका: क्वचिद् भ्रश्यन्ति मार्गात्त्वयि बद्धसौहृदा:”(भागवतस्कं.१०)
प्रेमाने भगवंताशी बद्ध झालेले भगवद्भक्त कोणत्याही योनीत गेले, तरी भक्तिमार्गापासून भ्रष्ट होत नाहीत, असा भाव.
म्हणोनि गा भक्तां। नाहीं एकही चिंता।
तयांतें समुद्धर्ता। आथि मी सदा॥ ९४॥
अर्थ—म्हणून, हे अर्जुना! भक्तांना कशाचीही चिंता नसते. त्यांना सर्व संकटातून मुक्त करण्याकरिता मी सर्वदा सज्ज असतो.॥ ९४॥
गूढार्थदीपिका—“त्वयाभिगुप्ता विचरन्ति निर्भया विनायकानीकपमूर्धसु प्रभो” (भाग. १०-२-३३) भगवान अखंड त्यांचे संरक्षण करीत असल्यामुळे सर्व विघ्नांच्या डोक्यावर पाय ठेवून ते निर्भय असतात, असे भागवतात म्हटले आहे.
“आम्हां हरीच्या दासां कांहीं।
भय नाहीं त्रैलोक्यीं॥ १॥
देव उभा मागे पुढें।
उगवी कोडें संकट”॥ २॥
(तु. गा. १७२८)
आणि जेव्हांचि कां भक्ती। दिधली आपुली चित्तवृत्ती।
तेव्हांचि मज सूती। त्यांचिये नाटीं॥ ९५॥
अर्थ—आणि ज्या क्षणी भक्त आपली चित्तवृत्ती मला नि:शेष समर्पण करतात, त्या क्षणी ते मला आपल्या सर्व व्यवहारात घालतात—म्हणजे त्या क्षणापासून त्यांचा सर्व व्यवहार मीच करीत असतो.॥ ९५॥
गूढार्थदीपिका—मागे ८२ व्या ओवीत भक्तांचे जीवभाव, मन व अंग भगवंताला समर्पण झाल्यामुळे ते भगवंताहून यत्किंचितही अलग राहत नाहीत; म्हणून भक्तांच्या ठिकाणी दिसत असलेले सर्व व्यवहार ‘भूतावेशन्यायाने’ भगवंताचेच असतात, असा जो आम्ही अर्थ केला आहे, तोच अर्थ, माउलींनी पुन: या ओवीत व्यक्त केला आहे.
याकारणें गा भक्तराया। हा मंत्र तुवां धनंजया।
शिकिजे जे यया। मार्गा भजिजे॥ ९६॥
अर्थ—म्हणूनच भक्तश्रेष्ठ अर्जुना, तू किंवा सर्वच जिवांनी माझ्या या भक्तिमार्गाचाच आश्रय करावा, हाच माझा गूढ उपदेश आहे, हे पक्के जाणून घे.॥ ९६॥
गूढार्थदीपिका—भगवद्गीतेत कर्ममार्ग, ज्ञानमार्ग व भक्तिमार्ग या तिन्ही मार्गांचे वर्णन केले असले, तरी भगवंतांनी अर्जुनाच्या मनावर मुख्यत: सोप्या व निर्विघ्न अशा भक्तिमार्गाचेच श्रेष्ठत्व बिंबविले आहे, असे जे आम्ही मागे सांगितले आहे, तेच या ओवीने माउलींनी स्पष्ट केले आहे.
अवतरणिका—येथून भगवंतांनी, आपल्या शुद्ध परब्रह्मस्वरूपाशी जिवाला ऐक्य करता येईल, अशा प्रक्रिया सांगितल्या आहेत.
(श्लोक-८)
मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय।
निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशय:॥ ८॥
अर्थ—आपले मन माझ्याच ठिकाणी स्थिर कर. आपली बुद्धी माझ्या ठिकाणी प्रविष्ट कर. असे झाल्यानंतर तू माझ्या ठिकाणीच राहशील—म्हणजे माझ्याशी अखंड ऐक्य पावशील—यात संशय नाही.॥ ८॥
अगा मानस हें एक। माझ्या स्वरूपीं सवृत्तिक।
करूनि घालीं निष्टंक। बुद्धि निश्चयेंसीं॥ ९७॥
अर्थ—बा अर्जुना! तू आपले संपूर्ण वृत्तीसह एक हे मन व तसेच निश्चयव्यापारासह बुद्धी माझ्या स्वरूपाच्या ठिकाणी दृढ लावून घाल.॥ ९७॥
गूढार्थदीपिका—देह, इंद्रिये, अहंकार, मन, बुद्धी इत्यादी तत्त्वांमध्ये, मन व बुद्धी ही दोन तत्त्वेच मुख्य असल्यामुळे, ती परमेश्वराच्या ठिकाणी लागली असता, बाकीची सर्व तत्त्वे आपोआप परमेश्वरपरायण होऊन जिवाचा जीवभाव नाहीसा होतो व तो परमेश्वराशी ऐक्य पावतो; म्हणून पुढील सर्व प्रक्रियेतून भगवंताच्या ठिकाणी मन व बुद्धी स्थिर करण्याचे निरनिराळे उपायच सांगितले आहेत.
इयें दोनीं सरिसीं। मजमाजि प्रेमेंसीं।
रिगालीं तरी पावसी। मातें तूं गा॥ ९८॥
जे मन बुद्धि इहीं। घर केलें माझ्या ठायीं।
तरि सांगें मग काई। मी तूं उरे॥ ९९॥
अर्थ—बुद्धी आणि मन ही दोन्ही माझ्या ठिकाणी प्रेमाने सारखीच जडली तर तू मला प्राप्त होशील.॥ ९८॥ कारण मन व बुद्धी यांनी माझ्या स्वरूपाच्या ठिकाणी अखंड वस्ती केली असता “मी-तू” असा जो भेद दिसतो, तो मग राहील काय? हे सांग.॥ ९९॥
गूढार्थदीपिका—मी तूं उरे - ‘मी’ व ‘तू’ या शब्दांनी दोन भिन्न पदार्थांचा भेद दाखविला आहे. तो भेद असा-‘मी’ या वृत्तीने चैतन्यच स्फुरत असल्यामुळे येथे ‘मी’ या शब्दाने जाणणारा चेतन द्रष्टा घेतला आहे आणि जाणल्या जाणाऱ्या दृश्य पदार्थांना ‘तू’ हा शब्द लावला जात असल्यामुळे ‘तू’ या शब्दाने त्या चैतन्याहून निराळे देहादिक पदार्थ घेतले आहेत.
चैतन्य हे एक अद्वितीय व व्यापक असल्यामुळे या चैतन्याहून दुसरा पदार्थच राहू शकत नाही; म्हणून ‘तू’ या शब्दाने निर्देशिल्या जाणाऱ्या देहादिक पदार्थांची मनानेच कल्पना केली असून, बुद्धीने त्याच्या अस्तित्वाचा निश्चय केला आहे. अशा रितीने मनबुद्धीमुळेच ‘मी-तू’ हा भेद झाला आहे.
एक परमात्माच सत्य आहे, त्यावाचून दुसरी वस्तुच नाही, असा बुद्धीचा दृढ निश्चय झाला असता, बुद्धी परमेश्वरस्वरूपाच्या ठिकाणी दृढ स्थापन होते. बुद्धीच्या पाठीमागे मनाला भगवंताचे ध्यान लागून, तेही सर्व वृत्तींसह देहादिकांची कल्पना सोडून देते व परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर होते. अशा रितीने मन, बुद्धी परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर झाली असता ‘मी-तू’ या शब्दांनी भासणारा भेद मुळीच उरत नाही व जीव अद्वैतब्रह्मस्वरूप होतो.
म्हणोनि दीप पालवे। सवेंचि तेज मालवे।
कां रविबिंबासवें। प्रकाश जाय॥ १००॥
उचललेल्या प्राणासरिसीं। इंद्रियेंही निगती जैसीं।
तैसा मनबुद्धिपासीं। अहंकार ये॥ १०१॥
अर्थ—म्हणून ज्याप्रमाणे दिव्याला फडक्याने वारा घातल्याबरोबर दिव्याचा प्रकाश नाहीसा होतो किंवा ज्याप्रमाणे सूर्यबिंब अस्तास गेले असता, त्याचा प्रकाशही जातो.॥ १००॥ किंवा ज्याप्रमाणे प्राण निघून गेल्याबरोबर इंद्रियेही प्राणाबरोबर निघून जातात, त्याप्रमाणे मन व बुद्धी जेथे जडतात, तेथेच अहंकारही राहतो.॥ १०१॥
गूढार्थदीपिका—‘मी’ म्हणून स्फुरणाऱ्या चैतन्याचे देहाशी जे ऐक्य झाले आहे, ते अहंकारानेच झाले आहे; म्हणून अहंकार हा दोन वस्तूंचे ऐक्य करणारा आहे. मन व बुद्धी ज्या वस्तूचे ठिकाणी लागतात त्या वस्तूशीच अहंकाराने ऐक्य होते, असा सर्व जिवांचा अनुभव आहे.
मन व बुद्धी परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर झाल्याबरोबर त्यांच्यापाशीच अहंकार येतो-म्हणजे देहाशी झालेल्या ऐक्याचा अहंकार सुटून परमेश्वराशी झालेल्या ऐक्याचा अहंकार स्फुरू लागतो.
म्हणोनि माझिया स्वरूपीं। मन बुद्धि इयें निक्षेपीं।
येतुलेनि सर्वव्यापी। मीचि होसी॥ १०२॥
अर्थ—म्हणून माझ्या स्वरूपाच्या ठिकाणी (अर्जुना!) आपली मनबुद्धी लाव. म्हणजे एवढॺानेच सर्वव्यापी असा जो मी तोच तू होशील.॥ १०२॥
गूढार्थदीपिका—ही अनुभवाची प्रक्रियाच, भगवंतांनी अर्जुनाला आपल्या स्वरूपाशी ऐक्य करण्याकरिता सांगितली आहे.
यया बोला कांहीं। अनारिसें नाहीं।
आपली आण पाहीं। वाहतसे गा॥ १०३॥
अर्थ—हे माझे बोलणे यत्किंचितही अन्यथा नाही, हे मी आपली शपथ वाहून सांगतो.॥ १०३॥
गूढार्थदीपिका—भगवान अर्जुनाशी मित्रत्वाच्या नात्याने बोलत असल्यामुळे आपले बोलणे, अर्जुनाने या कानाने ऐकून त्या कानाने सोडू नये व आपल्या बोलण्यावर अर्जुनाचा अविश्वास होऊ नये, म्हणून भगवान येथे आपली शपथ वाहत आहेत.
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्।
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनंजय॥ ९॥
अर्थ—अर्जुना! जर कदाचित माझ्या ठिकाणी तू आपले चित्त (एकदम) स्थिर ठेवू शकत नसलास, तर वारंवार चित्त स्थिर करण्याच्या अभ्यासाच्या द्वारा मला प्राप्त करून घेण्याची इच्छा कर.॥ ९॥
अथवा हें चित्त। मनबुद्धिसहित।
माझ्या हातीं अचुंबित। न शकसी देवों॥ १०४॥
तरि गा ऐसें करीं। ययां आठां पाहारांमाझारीं।
मोटकें निमिषभरी। देत जाईं॥ १०५॥
मग जें जें कां निमिख। देखेल माझें सुख।
तेतुलें अरोचक। विषयीं घेईल॥ १०६॥
जैसें शरत्काल रिगे। आणि सरिता वोहटूं लागे।
तैसें चित्त काढेल वेगें। प्रपंचौनि॥ १०७॥
मग पुनवेहूनि जैसें। शशिबिंब दिसेंदिसें।
हारपत अंवसे। नाहींचि होय॥ १०८॥
तैसें भोगाआंतूनि निगतां। चित्त मजमाजि रिगतां।
हळूहळू पांडुसुता। मीचि होसील॥ १०९॥
अगा अभ्यासयोग म्हणिजे। तो हा एक जाणिजे।
येणे कांहीं न निपजे। ऐसें नाहीं॥ ११०॥
अर्थ—किंवा मनबुद्धिसहित हे चित्त जर एकदम माझ्या स्वाधीन करू शकत नसलास ॥ १०४॥ तर, हे अर्जुना! असे कर की, या चोवीस तासांमध्ये घटकाभर थोडेसे माझ्याकडे चित्त लावण्याचा प्रयत्न करीत जा.॥ १०५॥ मग असा प्रयत्न करीत असता, माझे सुख अनुभविण्यात जसा जसा क्षण जाईल, तसा तसा चित्ताला विषयसुखाचा कंटाळा येत जाईल.॥ १०६॥ ज्याप्रमाणे शरद्ऋतूला प्रारंभ झाला असता नद्यांचे पाणी ओसरू लागते, त्याप्रमाणे विषयसुखाचा वीट येता येता, तुझे चित्त विषयसुखातून वेगाने निघेल.॥ १०७॥ मग ज्याप्रमाणे चंद्रबिंब, पौर्णिमेपासून दिवसेंदिवस कमी होत होत अमावास्येला नाहीसे होते,॥ १०८॥ त्याप्रमाणे चित्त विषयसुखाच्या वासनेतून क्रमाने निघून, माझ्या ठिकाणी प्रविष्ट होऊ लागले असता अर्जुना! तू हळूहळू मीच होशील.॥ १०९॥ बा अर्जुना! ज्याला अभ्यासयोग म्हणतात, तो हाच होय, असे जाण. या अभ्यासयोगाने प्राप्त होत नाही, असे काहीही नाही.॥ ११०॥
गूढार्थदीपिका—दुसऱ्याची मुलगी, विवाहाने घरी आल्यावर अभ्यासाने तिच्या ठिकाणी प्रेम उत्पन्न होते आणि दत्तक मुलाचेही अभ्यासाने स्वपुत्रवत प्रेम जडते. जिवाचा असा अनुभव असल्यामुळे त्या अनुभवानुसारच येथे परमेश्वरप्राप्तीकरिता अभ्यासाची प्रक्रिया सांगितली आहे.
पैं अभ्यासाचेनि बळें। एकां गति अंतराळें।
व्याघ्र सर्प प्रांजळे। केले एकीं॥ १११॥
विष कीं आहारीं पडे। समुद्रीं पायवाट जोडे।
एकीं वाग्ब्रह्म थोकडें। अभ्यासें केलें॥ ११२॥
म्हणोनि अभ्यासासि कांहीं। सर्वथा दुष्कर नाहीं।
यालागीं माझ्या ठायीं। अभ्यासें मिळें॥ ११३॥
अर्थ—कारण अभ्यासाच्या बळाने कोणी आकाशगामी झाले, कोणी व्याघ्र, सर्प अशा दुष्ट प्राण्यांना सुस्वभावी केले.॥ १११॥ अभ्यासाने विषही आहार होऊ शकते, समुद्रावरूनही पायवाटेप्रमाणे चालता येते. कोणी अभ्यासाच्या बळाने संपूर्ण वेदादिशास्त्रे मुखोद्गत केली.॥ ११२॥ याप्रमाणे अभ्यासाला काहीही एक असाध्य नाही; म्हणून अभ्यासाने माझी प्राप्ती होऊ शकते.॥ ११३॥
(श्लोक-१०)
अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव।
मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि॥ १०॥
अर्थ—(अर्जुना!) असा अभ्यासयोग करण्यास तू समर्थ नसशील, तर केवळ एका माझ्या प्राप्तीच्या उद्देशानेच कर्म करणारा हो. केवळ माझ्या प्राप्तीच्या उद्देशानेही कर्मे करून तुला ऐक्यरूप सिद्धी प्राप्त होईल.॥ १०॥
कां अभ्यासाही लागीं। कस नाहीं तुझिया आंगीं।
तरि आहासी जया भागीं। तैसाचि अस॥ ११४॥
अर्थ—किंवा हा अभ्यास करण्याचेही तुझ्या अंगी सामर्थ्य नसेल, तर तुझी क्षात्र-प्रकृती ज्या गुणभागाची बनली असेल, तशा प्रकृतीतच तू राहा.॥ ११४॥
गूढार्थदीपिका—पूर्वकर्मानुसार ज्या गुणाची प्रकृती बनली असेल ती बदलविण्याची आवश्यकता नाही. त्या प्रकृतीनुसार विहित असलेली कर्मे होत असताना, परमेश्वरप्राप्ती कशी करून घेता येते, ही प्रक्रिया येथे माउलींनी सांगितली आहे.
इंद्रियें न कोंडीं। भोगातें न तोडीं।
अभिमान न सांडीं। स्वजातीचा॥ ११५॥
कुळधर्म चाळीं। विधिनिषेध पाळीं।
मग सुखें तुज सरळी। दिधली आहे॥ ११६॥
परि मनें वाचा देहें। जैसा जो व्यापार होये।
तो मी करीत आहें। ऐसें न म्हणें॥ ११७॥
अर्थ—इंद्रियांचा निग्रह करू नकोस, विषयभोगाचा त्यागही करू नकोस व आपल्या जातीचाही अभिमान सोडू नकोस.॥ ११५॥ कुलपरंपरागत धर्माचे आचरण कर. अमुक कर व अमुक करू नकोस, असे जे शास्त्रांनी तुला सांगितले असेल, त्या विधिनिषेधांचे पालन कर. याप्रमाणे तुला वागण्याची सुखाने मोकळीक दिली आहे.॥ ११६॥ पण मन-वाचा-शरीर यांच्याकडून जसा व जो व्यापार होईल, तो मी करीत आहे, असे मात्र म्हणू नकोस-म्हणजे असे तुझ्या चित्तात उठता कामा नये.॥ ११७॥
गूढार्थदीपिका—मन, वाणी, देह यांच्याकडून होणारा व्यापार किंवा कर्म व त्यांचे कर्तृत्व हे सर्व प्रकृतीचे कार्य आहे व प्रकृतींतच त्या सर्वांचा अंतर्भाव होतो आणि प्रकृतीचा नियंता परमेश्वर आहे; म्हणून कर्माचे कर्तृत्व जिवाकडे येत नाही, असे वेदांतशास्त्राने व सर्व संतांनी मानले आहे. पण ‘मी कर्म करतो’ असा कर्तृत्वाचा अहंकार, जीव व्यर्थच धारण करतो व संसारदु:खात पडतो. म्हणूनच माउलींनी येथे कर्माचे कर्तृत्व आपल्यावर ओढवून घेऊ नये, असे सांगितले आहे.
करणें कां न करणें। हें आघवें तोचि जाणे। विश्व चळतसे जेणें। परमात्मेनि॥ ११८॥
अर्थ—अद्वैत व पूर्ण सच्चिदानंदस्वरूप परमात्म्यावरच कर्म स्फुरत असल्यामुळे, उत्पन्न होणाऱ्या कर्माच्या पूर्वी, कर्मात व कर्माच्या शेवटी तोच असतो. त्याच्याच योगाने विश्वातील सर्व घडामोडी होतात; म्हणून कर्म करणे किंवा न करणे हे त्यालाच माहीत (असे समजावे).॥ ११८॥
गूढार्थदीपिका—परमेश्वर नित्य ज्ञानसंपन्न असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी कर्तृत्व मुळीच नाही. पण जीव कर्तृत्वभोक्तृत्व उपाधीतून मुक्त होऊन परमेश्वरस्वरूप व्हावा म्हणून, परमेश्वराच्या सान्निध्याने सृष्टीतील सर्व घडामोडीरूप कर्म होते-म्हणजे परमेश्वरच सर्व कर्मांचा कर्ता आहे-असे जिवाने मानावे, असे येथे सांगितले आहे.
उपनिषदांतूनही हीच प्रक्रिया, “एष एव साधुकर्म कारयति” हा परमात्माच पूर्वकर्मानुसार जीवाकडून बरे-वाईट कर्म करवितो, या पंक्तीने सांगितली असून आचार्यांनीही त्या पंक्तीवर भाष्य करताना “सर्वास्वेव प्रवृत्तिष्वीश्वरो हेतुकर्तेति श्रुते: अवसीयते” (ब्र. सू. भा. २-३-४१) जिवाच्या सर्व प्रकृतीच्या ठिकाणी ईश्वरच निमित्तकारण आहे असे श्रुतीवरून दिसते, असे म्हटले आहे. जीव ज्याचा ज्याचा अभिमान धारण करतो ते ते त्याला चिकटते व ज्याचा ज्याचा अभिमान धारण करीत नाही ते ते परमेश्वराला समर्पण होते असा वेदांताचा सिद्धांत आहे. त्या सिद्धांतानुसारच जिवाने कर्तृत्वाचा अभिमान सोडला असता कर्म बाधक-म्हणजे संसारदायक-होत नाही.
उणयापुरेयाचें कांहीं। उरों नेदीं आपुलिया ठायीं।
सजातचि करूनि घेईं। जीवित हें॥ ११९॥
अर्थ—हे कर्म उणे झाले की पुरे झाले असे काही एक मनात राहू देऊ नकोस. आपले जीवित-म्हणजे जीवन, सजात-म्हणजे केवळ कर्माच्या जातीचे किंवा केवळ कर्मरूपच-करून घे.॥ ११९॥
माळियें जेउतें नेलें। तेउतें निवांतचि गेलें।
तया पाणिया ऐसें केलें। होआवें गा॥ १२०॥
अर्थ—जसे पाणी, माळी जिकडे नेतो तिकडे ते शांतपणे जाते, त्या पाण्याप्रमाणे तू आपले कर्म होऊ दे.॥ १२०॥
गूढार्थदीपिका—या उदाहरणाने माउलींनी आपला जीवभाव कसा ‘सजात’ करायचा हे सांगितले आहे.
म्हणोनि प्रवृत्ति आणि निवृत्ति। इयें बोझीं नेघे मती। अखंड चित्तवृत्ति। माझ्या ठायीं॥ १२१॥
अर्थ—म्हणून मी कर्म करतो आणि मी कर्म करीत नाही, असे दोन्ही प्रवृत्ति-निवृत्तिरूप कर्माचे ओझे बुद्धीत वागवू नकोस, म्हणजे कल्पनारहित झालेली चित्तवृत्ती माझ्या ठिकाणीच अखंड राहील.॥ १२१॥
गूढार्थदीपिका—निरनिराळॺा कल्पनेमुळेच जीवाचे जीवित आहे. परमात्मा कल्पनारहित आहे; म्हणून प्रारब्धानुसार होणारी कर्मे जशी होतील तशी होऊ देऊन, जिवाने उणे-पुरे इत्यादी कोणतीही कल्पना केली नाही, तर जिवाचे कल्पनारूप जीवपण नाहीसे होऊन तो कल्पनारहित होतो-म्हणजे परमेश्वरस्वरूप होतो-असा भाव.
“आतां ब्रह्मज्ञानाची किल्ली। सांगेन ऐक्याची बोलीं। जयांची कल्पना निमाली। ते प्राप्तपुरुष”॥ ४२१॥ (स्वात्मसुख) असे श्रीएकनाथ महाराजांनीही स्वात्मसुखात म्हटले आहे.
येऱ्हवीं तरी सुभटा। उजू कां अव्हांटा।
रथ काई खटपटा। करित असे॥ १२२॥
आणि जें जें कर्म निपजे। तें थोडें बहु न म्हणिजे।
निवांतचि अर्पिजे। माझ्या ठायीं॥ १२३॥
अर्थ—हे उत्तम योद्धॺा अर्जुना! रथ आपण होऊन सरळ मार्गाने किंवा आडमार्गाने जाण्याची खटपट करतो काय?॥ १२२॥ आणि जे जे कर्म होत जाईल, ते थोडे झाले किंवा बहु झाले असे न म्हणता, स्वस्थ चित्ताने माझ्या ठिकाणी अर्पण करावे.॥ १२३॥
ऐसिया मद्भावना। तनुत्यागीं अर्जुना।
तूं सायुज्यसदना। माझिया येसी॥ १२४॥
अर्थ—हे अर्जुना! याप्रमाणे माझी भावना करून कर्म करीत राहिले असता, देहपातानंतर तू माझ्या ऐक्यरूपी मंदिरात प्राप्त होशील.॥ १२४॥
गूढार्थदीपिका—अशा रितीने कर्तृत्व सोडून कर्म केले असता भोक्तृत्वही नाहीसे होऊन जीव कर्तृत्व-भोक्तृत्वरहित असा ब्रह्मस्वरूप होतो.
(श्लोक-११)
अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रित:।
सर्वकर्मफलत्यागं तत: कुरु यतात्मवान्॥ ११॥
अर्थ— ‘मत्प्रीत्यर्थ कर्म करणे’ या योगाचा आश्रय करून तू कर्म करण्यास समर्थ नसलास, तर मनाचा निग्रह करून सर्व कर्मांच्या फळांचा त्याग कर.॥ ११॥
ना तरी हेंही तुज। नेदवे कर्म मज।
तरी गा तूं भज। पांडुकुमारा॥ १२५॥
बुद्धीचिये पाठीं पोटीं। कर्माआदि कां शेवटीं।
मातें बांधणें किरीटी। दुवाड जरी॥ १२६॥
अर्थ—अथवा पांडुकुमारा अर्जुना! जर आपल्या कर्मकर्तृत्वाचा अहंकार सोडून तुझ्याच्याने संपूर्ण कर्म मला अर्पण करवत नसेल, तर तू अशा रितीने मला भज.॥ १२५॥ बुद्धीच्या आत-बाहेर व कर्माच्या आदी किंवा अंती, मला बांधून ठेवणे, अर्जुना! तुला कठीण वाटत असेल,॥ १२६॥
गूढार्थदीपिका—बुद्धीचिये पाठीं पोटीं। मातें बांधणें—ज्याप्रमाणे पाण्यावर उठणाऱ्या लाटांच्या आतबाहेर पाणीच असते, त्याप्रमाणे व्यापक परमेश्वरावर स्फुरणाऱ्या बुद्धीच्या आत-बाहेर एक परमेश्वरचैतन्यच भरले आहे आणि म्हणूनच कर्माच्या आधी व शेवटी तोच असल्यामुळे तोच कर्ता होऊ शकतो, असे समजणे, हेच बुद्धीच्या पाठी-पोटी व कर्माच्या शेवटी परमेश्वराला बांधणे होय. हीच प्रक्रिया वरील श्लोकात सांगितली आहे.
तरि हेंही असो। सांडीं माझा अतिसो।
परि संयतिसीं वसो। बुद्धी तुझी॥ १२७॥
अर्थ—ही परमेश्वराला कर्तृत्व समर्पण करण्याची प्रक्रिया राहू दे. कर्माच्या आदी-अंती माझी आठवण ठेवण्याचा ध्यासही सोड; पण आपल्या बुद्धीने इंद्रियांचा व मनाचा निग्रह करून राहा-म्हणजे इंद्रिये व मन यांना स्वैर सोडून, त्यांच्या स्वाधीन बुद्धीला होऊ देऊ नकोस.॥ १२७॥
गूढार्थदीपिका—परी संयतिसीं वसो। बुद्धी तुझी—येथे प्रक्रिया सांगण्यापूर्वी बुद्धीने, मन व इंद्रिये यांचा निग्रह करण्यास सांगितले आहे. याचे कारण असे आहे की, बुद्धी, विषय व विषयसुखाला सत्य समजते, म्हणूनच मन व इंद्रिये विषयसुखाच्या ठिकाणी आसक्त असतात. कर्मफलाची आसक्ती सोडण्याकरिता, त्यापूर्वी, बुद्धीने आत्मानात्मविवेकसंपन्न होऊन आणि विषय व विषयसुखाला मिथ्या समजून, मन व इंद्रिये यांच्या स्वाधीन न होता, भगवत्स्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर राहून, त्यांचा निग्रह करायला पाहिजे, असे “संयतिसीं वसो। बुद्धी तुझी” या चरणाने सांगितले आहे.
अवतरणिका—वरील ओव्यांतून कर्तृत्व सोडल्याने भोक्तृत्वही सुटून जीव ब्रह्मस्वरूप होतो, ही प्रक्रिया सांगितली. आता पुढील ओव्यांतून माउली भोक्तृत्व सोडण्याची प्रक्रिया सांगत आहेत. भोक्तृत्व-अहंकार सुटल्याने कर्तृत्व-अहंकार नाहीसा होतो व जीव ब्रह्मस्वरूप होतो; अशी ही प्रक्रिया आहे.
आणि जेणें जेणें वेळे। घडती कर्में सकळें।
तयांचीं तियें फळें। त्यजित जाय॥ १२८॥
अर्थ—आणि ज्या ज्या वेळी जे जे कर्म घडेल, त्याचे मिळणारे फळ टाकीत जा-म्हणजे त्याचे फळ मिळण्याची मुळीच इच्छा करू नकोस.॥ १२८॥
गूढार्थदीपिका—या ओवीत सांगितलेल्या प्रक्रियेत, नुसते कर्मफळाचे भोक्तृत्व सोडायला सांगितले आहे-म्हणजे कर्म करताना “या कर्माचे सुखफळ मला मिळो” या इच्छेने कर्म करू नये, असे सांगितले आहे.
वृक्ष कां वेली। लोटती फळें आलीं।
तैसीं सांडीं निपजलीं। कर्में सिद्धें॥ १२९॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे वृक्ष किंवा वेल, आलेल्या फळांचा उपयोग न करता तशीच राहू देऊन अखेर गळू देतात, त्याप्रमाणे झालेली कर्मे फलाशा न धरता टाकून दे.॥ १२९॥
गूढार्थदीपिका—कर्माच्या फळाची इच्छा धरून मनुष्य कर्म करतो; म्हणून कर्माच्या कर्तृत्वाचा अहंकार त्याच्या ठिकाणी स्फुरतो. कर्माच्या फळाची इच्छा नाहीशी झाली की, कर्तृत्वाचा अहंकार क्षीण होत जातो व शेवटी नाहीसा होतो. अशा रितीने कर्माचा संबंध सुटून, जीव कर्तृत्वभोक्तृत्वरहित होऊन परमेश्वरस्वरूप होतो.
परि मातें मनीं धरावें। कां मजउद्देशें करावें।
हें कांहीं नको आघवें। जाऊं दे शून्यीं॥ १३०॥
अर्थ—कर्म करताना माझे ध्यान ठेवून किंवा माझ्या प्राप्तीच्या उद्देशाने कर्म केले पाहिजे, असे काही एक मनात वागवू नकोस. ही कर्मे शून्यात जाऊ दे-म्हणजे निरालंब कर्मे कर.॥ १३०॥
गूढार्थदीपिका—कर्मांच्या फळाची इच्छा धरून केलेल्या काम्यकर्मांत, आपल्या सुखाचीच इच्छा असल्यामुळे आपणच तेथे आलंबन होतो व निष्काम कर्मात, भगवत्प्रीत्यर्थ कर्म केले जात असल्यामुळे तेथे भगवान आलंबन असतो. ही दोन्ही आलंबने सोडून केलेले कर्म काहीच फळ देऊ शकत नाही. अशा रितीने कर्मकर्तृत्व, भोक्तृत्व यांचा संबंध सुटून जीव अनायासे ईश्वरस्वरूप होतो.
खडकीं जैसें वर्षलें। कां आगीमाजि पेरिलें।
कर्म मानीं देखिलें। स्वप्न जैसें॥ १३१॥
अर्थ—होणारे कर्म हे खडकावर झालेल्या वर्षावाप्रमाणे किंवा अग्नीत पेरलेल्या बीजाप्रमाणे अथवा स्वप्न पाहिल्याप्रमाणे समज.॥ १३१॥
गूढार्थदीपिका—जोपर्यंत बुद्धी, विषयादिकांना सत्य समजते, तोपर्यंत विषयसुखाची इच्छा, कर्म, कर्तृत्व, भोक्तृत्व यांचा संबंध नाहीसा होणे शक्य नाही. म्हणूनच कर्मादिकांना येथे स्वप्नाप्रमाणे काल्पनिक मानण्यास सांगितले आहे.
अगा आत्मजेच्या विषीं। जीव जैसा निरभिलाषी।
तैसा कर्मीं अशेषीं। निष्काम होईं॥ १३२॥
वन्हीची ज्वाळा जैसी। वायां जाय आकाशीं।
क्रिया जिरों दे तैसी। शून्यामाजी॥ १३३॥
अर्जुना हा फलत्याग। आवडे कीर असलग।
परि योगांमाजि योग। धुरेचा हा॥ १३४॥
अर्थ—बा अर्जुना! मनुष्य जसा आपल्या कन्येच्या ठिकाणी यत्किंचितही कामाभिलाष ठेवीत नसतो, त्याप्रमाणे संपूर्ण कर्माच्या ठिकाणी तू फलेच्छारहित हो.॥ १३२॥ ज्याप्रमाणे अग्नीची ज्वाळा व्यर्थच आकाशात जाते, त्याप्रमाणे तुझी संपूर्ण क्रिया शून्यात जाऊ दे किंवा निरालंब होऊ दे.॥ १३३॥ अर्जुना! हा फलत्याग अत्यंत सोपा दिसतो खरा, पण सर्व योगांमध्ये हा अग्रसर योग आहे.॥ १३४॥
गूढार्थदीपिका—योगांमाजि योग। धुरेचा हा—अल्पसायासाचे व सर्वरोगनिवारक असे सुलभ व स्वस्त औषध असले तरी ते जसे सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ असते, तसाच फलत्याग खरोखर सोपा दिसत असला, तरी पूर्ण परमेश्वररूप प्राप्ती करून देणारा आहे, हे माउलींनी “धुरेचा योग” या पदाने सुचविले आहे.
येणें फलत्यागें सांडे। तें तें कर्म न विरूढे।
एकचि वेळु झाडें। वांझें जैसीं॥ १३५॥
तैसें येणेंचि शरीरें। शरीरा येणें सरे।
किंबहुना येरझारें। चिरा पडे॥ १३६॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे वेळूची झाडे एकदाच फळून वांझ होतात, त्याप्रमाणे या फलत्यागाने ज्या ज्या कर्माचा आपला संबंध सुटतो, ते ते कर्म पुढे फलद्रूप होत नाही,॥ १३५॥ त्याचप्रमाणे या प्राप्त शरीराबरोबर पुन: शरीराला येणे नाहीसे होते. किंबहुना जन्ममरणरूपी फेऱ्याच बंद पडतात.॥ १३६॥
(श्लोक-१२)
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्धॺानं विशिष्यते।
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥ १२॥
अर्थ—अभ्यासापासून लाभदायक अशी आत्मज्ञानाची प्राप्ती होते. आत्मज्ञानापासून विशेष अशी ध्यानाची प्राप्ती होते. ध्यानाने कर्मफलत्याग होऊन, कर्मफलत्यागानंतर शांती प्राप्त होते.॥ १२॥
पैं अभ्यासाचिया पाउटीं। ठाकिजे ज्ञान किरीटी।
ज्ञानें येईजे भेटी। ध्यानाचिये॥ १३७॥
अर्थ—अर्जुना! अभ्यासाच्या पायरीने आत्मज्ञान प्राप्त करून, पुढे आत्मज्ञानाच्या द्वारा ध्यानाच्या भूमिकेची भेट घ्यावी.॥ १३७॥
गूढार्थदीपिका—अभ्यासाचिया पाउटीं—म्हणजे मन, इंद्रिये यांचा निरोध करून कर्मफलत्याग करण्याचा जो अभ्यास, त्या अभ्यासाच्या पायरीने.
अभ्यासाने आत्मज्ञान प्राप्त होऊन, त्या ज्ञानाचे, भगवंताच्या ध्यानात पर्यवसान होते. असे झाले तरच अभ्यास व ज्ञान यांचे सार्थक झाले असे समजावे, असा भाव.
मग ध्यानासि खेंव। देती आघवेचि भाव।
तेव्हां कर्मजात सर्व। दूरी ठाके॥ १३८॥
अर्थ—याप्रमाणे भगवंताचे ध्यान चित्तात दृढ झाले असता, चित्ताचे व इंद्रियांचे सर्व व्यापार सहजच ध्यानात असलेल्या भगवंताला समर्पण होतात आणि जिवाचा संपूर्ण कर्मांशी संबंध सुटतो.॥ १३८॥
गूढार्थदीपिका—जसे सर्व अज्ञानी जिवांचे “मी देह” म्हणून देहाशी ऐक्य झाले असल्यामुळे त्यांच्या अंत:करणात देहाचेच ध्यान असते व त्यांच्या मन, इंद्रिये इत्यादिकांचा सर्व व्यापार देहाप्रीत्यर्थ होतो; म्हणूनच ते कर्माने बांधले जातात, तसेच अभ्यासाने भगवंताचे ज्ञान व ज्ञानाने त्याच्या अंत:करणात ध्यान दृढ झाले असता, सर्व व्यापार भगवंताप्रीत्यर्थच होत जाऊन “कृष्णीं निश्चळ ज्याचें मन। त्याचें कर्म तितुकें कृष्णार्पण। त्यासी न अर्पितांही जाण। सहजें मदर्पण होतसे” (ए. भा. १०-६६) या नाथांच्या वचनाप्रमाणे, अनायासे जीवाचा कर्मांशी संबंध सुटतो.
कर्म जेथ दुरावे। तेथ फलत्याग संभवे। त्यागास्तव आंगवे। शांति सगळी॥ १३९॥
अर्थ—कर्माचा नि:शेष संबंध सुटला असताच कर्मफळ भोगण्याचा प्रसंग येत नाही, म्हणून कर्मफलत्याग होतो. अशा कर्मरूप त्यागानेच चित्त पूर्ण शांत होते.॥ १३९॥
गूढार्थदीपिका—येथे शांती म्हणजे चित्ताची निर्वासन स्थिती होऊन ते ब्रह्मज्ञानात निमग्न होणे.
म्हणोनि यावया शांति। हाचि क्रम सुभद्रापती।
अभ्यासचि प्रस्तुतीं। करणें एथ॥ १४०॥
अर्थ—म्हणून चित्ताला अशी निर्वासन स्थिती प्राप्त होण्याकरिता, हे अर्जुना! आता सांगितलेला हाच क्रम इष्ट असून, येथे प्रथम अभ्यासच केला पाहिजे.॥ १४०॥
अभ्यासाहूनि गहन। पार्था मग ज्ञान।
ज्ञानापासोनि ध्यान। विशेषिजे॥ १४१॥
मग कर्मफलत्याग। तो ध्यानापासोनि चांग।
त्यागाहूनि भोग। शांतिसुखाचा॥ १४२॥
ऐसिया यया वाटा। इहींचि पेणीं सुभटा।
शांतीचा माजिवटा। ठाकिला जेणें॥ १४३॥
अर्थ—हे अर्जुना! अभ्यासापासूनच दुर्गम असे आत्मज्ञान प्राप्त होते. मग त्या ज्ञानापासून विशेष अशा ध्यानाची प्राप्ती होते.॥ १४१॥ त्या ध्यानापासून उत्तम असा कर्मफलत्याग प्राप्त होऊन, त्या त्यागापासून परमेश्वराच्या शांतिसुखाचा किंवा निर्वासन अशा ब्रह्मसुखाचा लाभ होतो.॥ १४२॥ हे उत्तम योद्धॺा अर्जुना! अशा या ब्रह्मसुखाच्या प्राप्तीच्या निरनिराळॺा प्रक्रियामार्गाने व याच टप्प्याटप्प्याने जाऊन, ज्याने निर्वासन अशी पूर्णब्रह्मस्थिती प्राप्त करून घेतली.॥ १४३॥
(श्लोक-१३-१४)
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्र: करुण एव च।
निर्ममो निरहंकार: समदु:खसुख: क्षमी॥ १३॥
सन्तुष्ट: सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चय:।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्त: स मे प्रिय:॥ १४॥
अर्थ—जो कोणत्याही प्राण्यांचा द्वेष न करणारा व हितकर्ता आहे, जो सर्व प्राण्यांवर दया करणारा आहे, जो ‘मी व माझे’ असा अहंकार वागवीत नाही, जो दु:ख व सुख समान समजतो, तसेच जो लोकांचे सर्व अपराध सहन करतो,॥ १३॥ आत्मस्वरूपाविषयी दृढ निश्चय व इंद्रिय-मनोनिग्रह करून जो ज्ञानयोगी अखंड संतुष्ट झाला आहे आणि माझ्या सगुणस्वरूपाच्या ठिकाणी आपली मनबुद्धी अखंड स्थापन करून जो माझा भक्त झाला आहे, तोच मला प्रिय आहे.॥ १४॥
तो सर्व भूतांच्या ठायीं। द्वेषातें नेणेचि कहीं।
आपपर नाहीं। चैतन्या जैसा॥ १४४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे सर्वव्यापी चैतन्याला आप-पर भाव मुळीच नाही, त्याप्रमाणे अद्वैतचैतन्यस्वरूप झाल्यामुळे ज्याला आप-पर भासतच नाही, म्हणून जो कोणत्याही प्राण्याच्या ठिकाणी द्वेष करीत नाही,॥ १४४॥
गूढार्थदीपिका—आपला-परका, लहान-मोठा, उत्तम-अधम इत्यादी सर्व भिन्न भिन्न भासणाऱ्या भावाला भेदभाव किंवा विशेषभाव म्हणतात. भेदभाव जेथे राहत नाही, त्याला सामान्यभाव म्हणतात. विशेषभाव मर्यादित असतो किंवा मर्यादित तितका विशेषभाव म्हटला जातो आणि सामान्यभाव हा व्यापक असतो. पण सामान्यभावावरच विशेषभाव भासत असल्यामुळे सामान्यभावाचा विशेषभावाशी विरोध नसतो.
चैतन्य हे अणुरेणूपासून सर्वव्यापक असल्यामुळे ते अत्यंत सामान्यस्वरूप आहे व त्यावरच सर्व जगद्रूपी विशेषभाव भासतात. साधु पुरुष, आत्मज्ञानाने, अत्यंत सामान्यभावरूप अशा चैतन्य स्वरूपाशी ऐक्य पावतात व सर्वत्र मीच आहे अशी त्यांची अद्वैतबुद्धी होत असते, म्हणूनच येथून वर्णन केलेले अद्वेष्ट्वत्वादी संपूर्ण सद्गुण त्यांच्या ठिकाणी सहजच असतात.
उत्तमातें धरिजे। अधमातें अव्हेरिजे।
हें कांहींचि नेणिजे। वसुधा जेवीं॥ १४५॥
कां रायाचें देह चाळूं। रंका परौतें गाळूं।
हें न म्हणेचि कृपाळू। प्राण पैं गा॥ १४६॥
गाईची तृषा हरूं। व्याघ्रा विष होऊनि मारूं।
ऐसें नेणेचि कां करूं। तोय जैसें॥ १४७॥
तैसी आघवियांचि भूतमात्रीं। एकपणें जया मैत्री।
कृपेसि धात्री। आपण जो॥ १४८॥
अर्थ—उत्तम वस्तूंना धारण करावे व सर्व वाईट वस्तूंना दूर लोटावे असा भेदभाव करण्याचे, ज्याप्रमाणे पृथ्वी मनात आणीत नाही॥ १४५॥ किंवा, बा अर्जुना! राजाच्या देहाचे चलनवलन करीन आणि दरिद्रॺाचा देह टाकून देईन, असे सर्वांवर दया करणारा प्राण कधी म्हणत नाही.॥ १४६॥ किंवा फक्त गाईचीच तहान भागवीन, पण व्याघ्राचा मात्र विष होऊन प्राण घेईन, असे पाणी कधी करू इच्छित नाही,॥ १४७॥ त्याप्रमाणे सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी एकपणे-म्हणजे प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी मीच एक आहे या अद्वैत-जाणिवेने जो सर्वांशी मैत्री करतो- म्हणजे सर्वांच्या हिताची इच्छा ठेवतो-व सर्व प्राणिमात्रावर केल्या जाणाऱ्या कृपेची आपणच जो जन्मदात्री आई होतो,॥ १४८॥
गूढार्थदीपिका—कृपेसि धात्री। आपण जो—येथे साधुपुरुषाची भूतमात्राच्या ठिकाणी मैत्री असते व तो कृपेची धात्री असतो, असे जे म्हटले आहे त्याचा, “साधुपुरुष भूतमात्राचे भौतिक सुख साधून देतो”, असा अर्थ करता येत नाही; कारण सर्व भूतमात्राचे भौतिक सुख भिन्न भिन्न व त्यांच्या कर्माधीनही असल्यामुळे भूतमात्रांचे हे भौतिक सुख साधणे शक्य नसते व भौतिक सुखात दु:खाचा मोठा वाटा असल्यामुळे अशा भौतिक सुखाची जीवाला प्राप्ती करून देऊन, त्यांना त्या सुखात अधिक गुंतवून, चिरकाल दु:खात पाडावे, असे सत्पुरुषांना, ते दयाळू असल्यामुळे कधी वाटत नाही, हे “म्हणोनियां तुका येतो काकुळती। पुरे यातायाती गर्भवास” इत्यादी संतांच्या वचनावरून सिद्ध आहे. अर्थात त्यांची सर्व भूतांशी मैत्री व सर्व भूतांवर कृपा, एक-अखंड सुखरूप अशा परमेश्वराची प्राप्ती करून देण्याकरिताच असते.
आणि मी हे भाष नेणे। माझें कांहींचि न म्हणे।
सुख दु:ख जाणणें। नाहीं जया॥ १४९॥
अर्थ—आणि हा देह म्हणजे मी, असा देहाहंकार ज्यांना कधी उठत नाही, म्हणून माझे काही आहे अशी ज्यांच्या चित्तात आसक्ती नसते व ज्यांना सुखदु:खांचा भोगही होत नाही,॥ १४९॥
गूढार्थदीपिका-सुख दु:ख जाणणें—म्हणजे सुखदु:खाचा भोग होणे होय. किंवा सुखदु:खाचा भोग होणे म्हणजे सुखदु:ख जाणणेच होय.
तेवींचि क्षमेलागीं। पृथ्वीसि पवाड आंगीं।
संतोषा उत्संगीं। दिधलें घर॥ १५०॥
अर्थ—त्याचप्रमाणे क्षमेच्या दृष्टीने ज्याच्या अंगी पृथ्वीचाच विस्तार झाला आहे आणि ज्याने आपल्या ओसंगीच संतोषाला राहण्याला नेहमी जागा दिली,॥ १५०॥
वार्षियेवीण सागर। जैसा जळें निर्भर।
तैसा निरुपचार। संतोषी जो॥ १५१॥
वाहूनि आपली आण। धरी जो अंत:करण।
निश्चया साचपण। जयाचेनि॥ १५२॥
जीव परमात्मा दोनी। बैसले एकासनीं।
जयाचिया हृदयभुवनीं। विराजती॥ १५३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे वर्षाऋतूवाचूनदेखील समुद्र पूर्ण पाण्याने भरलेला असतो, त्याप्रमाणे सुखभोग प्राप्त न होता देखील जो अखंड प्रसन्नचित्त असतो,॥ १५१॥ शपथ वाहून जो आपले अंत:करण आपल्या स्वाधीन ठेवतो-अंत:करणाच्या स्वाधीन होत नाही-आणि ज्याचा निश्चय इतका दृढ असतो की, त्याच्याच योगाने निश्चयाला सत्यपणा आलेला आहे,॥ १५२॥ ज्याच्या हृदयामध्ये जीव व परमात्मा हे दोघेही एकाच आसनावर बसून विराजमान झालेले असतात.॥ १५३॥
गूढार्थदीपिका—जीव व परमात्मा यांचे ऐक्य व दोनपणा अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे, केवळ शुद्ध बुद्धीनेच तो जाणता येण्याजोगा आहे. तो दाखविण्याकरिता मानला आहे. पाणी व तरंग, सोने व अलंकार, यांचे ऐक्य व दोनपणा ज्या विचाराने प्रतिपादिला जातो, त्यालाच विवर्तवाद म्हणतात.
या वादात एकवस्तुत्वाच्या दृष्टीने ऐक्य व भासणाऱ्या रूपांतरामुळे त्या एक वस्तूचाच दोनपणा मानला जातो. ब्रह्मचैतन्यावर स्फुरणाऱ्या सर्व कार्यपदार्थात, आत-बाहेर ब्रह्मच भरलेले असले, तरी हृदयामध्येच जीव व परमात्मा यांची विशेष अभिव्यक्ती आहे, असे “स वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तं हृद्ययमिति” (छां. उ. ८-३-३) या श्रुतीने सांगितले असल्यामुळे माउलींनी येथे “जीव परमात्मा दोनी.......हृदयभुवनीं विराजती” असे म्हटले आहे.
ज्याप्रमाणे पसरलेले पाणी, जेव्हा आपणच आपल्यावर मर्यादितपणे स्फुरते, तेव्हा आपण त्या स्फुरणाला तरंग म्हणतो व तरंगभाव सोडून तरंगभावाच्या आधाराला पाणी म्हणतो, त्याप्रमाणेच वृत्तिरूपाने स्फुरणाऱ्या चैतन्याला जीव म्हणतात आणि वृत्तीला आधार असणाऱ्या चैतन्याला ईश्वर म्हणतात. पण तरंग व तरंगाचा आधार, या दोन्ही ठिकाणी पाणीच असून त्यांचे यत्किंचितही वेगळेपण होत नसल्यामुळे त्यांचा दोनपणा जसा शब्दमात्र असतो, त्याप्रमाणे वृत्तिरूप जीव व परमात्मा यांचे वस्तुत्वरूपाने ऐक्यच असून दोनपणा शब्दमात्र असतो. ज्याप्रमाणे तरंगरूप मर्यादित स्फुरण व त्याचा आधार हे दोन्ही एका पाणीरूप वस्तुचेच असतात, त्याप्रमाणेच वृत्तिरूप जीव व वृत्तीला आधार असणारा परमात्मा हा दोन्ही प्रकारचा भास एका व्यापक ब्रह्मचैतन्यवस्तूचाच असल्यामुळे येथे माउलींनी ब्रह्मचैतन्याला ‘एकासन’ म्हटले आहे.
श्रीनाथांनीही जीवशिवांचे ऐक्य व दोनपणा कसा आहे, हे “प्रभा दीपु दवडिना वेगळा। दीपु प्रभेसी नव्हे निराळा। तेवीं जीवशिवांचा मेळा। एकत्र स्वलीळा नांदती स्वयें” (ए. भा. अ. ११-१६६) या ओवीने निरोपिले आहे.
ऐसा योगसमृद्धि। होऊनि जो निरवधि।
अर्पी मनोबुद्धि। माझ्या ठायीं॥ १५४॥
अर्थ—अशा रितीने योगसंपत्तीने समृद्ध होऊन, जो माझ्या सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी मनबुद्धी अखंड अर्पण करतो.॥ १५४॥
गूढार्थदीपिका—योग म्हणजे आत्मज्ञानाने परमेश्वराच्या निर्गुणस्वरूपाशी ऐक्य पावणे.
समृद्धी म्हणजे अद्वेष्ट्वत्वादी गुणसंपत्ती.
आंत बाहेरि योग। निर्वाळलेयाही चांग।
तरि माझा अनुराग। सप्रेम जया॥ १५५॥
अर्थ—आतबाहेर दृढ ऐक्य साधल्यावरही माझ्या सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी ज्याचे अत्यंत प्रेम आहे,॥ १५५॥
गूढार्थदीपिका—स्थूल देहादिकांचा व्यतिरेक करून “मी ब्रह्म आहे” असे अंत:करणवृत्तीने निर्गुण आत्मस्वरूपाशी ऐक्य साधणे, याला आतील योग म्हणतात व बाहेरही सर्व नामरूपांच्या ठिकाणी तेच आत्मस्वरूप भरले आहे, अशा अन्वयाने सर्व नामरूपांचे परमेश्वराशी ऐक्य करणे, याला बाहेर योग म्हणतात.
अशा रितीने व्यतिरेक व अन्वय असा दोन्ही प्रकारचा योग साधल्यावरही, ज्ञानी पुरुषाचे सगुण रामकृष्णस्वरूपाच्या ठिकाणी प्रेम असायला पाहिजे, असे माउलीचे म्हणणे आहे. कारण “सर्वत्र नास्ति विद्वेष: साध्यसाधनपूर्वके। साक्षाद्विज्ञानिनां विप्रा उपेक्षाबुद्धिरेव हि॥ ७३॥ (सू. सं. य. वै. खं. अ. २) ज्ञानी पुरुषांना जरी कशाविषयीच द्वेष नसतो, सर्वांविषयी उपेक्षाबुद्धीच असते, तरी
विशुद्धं ज्ञानमुत्पन्नं यस्य तस्य महात्मन:।
शिव - रुद्र - महादेव - ब्रह्मेशानादि - नामसु॥ ६९॥
रुद्रमूर्तिषु सर्वासु शांतिदांत्यादिसाधने।
तिर्यक् त्रिपुंड्रे रुद्राक्षे तथा भस्मावगुंठने॥ ७०॥
शिवलिंगस्य पूजायां शिवस्थानेषु सुव्रत:।
प्रियबुद्धि: प्रजायेत स्वभावादेव सर्वदा॥ ७१॥
यस्य विज्ञानिनस्तेषु प्रद्वेषो यापि जायते।
उपेक्षा वा न स ज्ञानी पशुर्विज्ञानवंचक:॥ ७२॥
ज्याला शुद्ध आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, अशा महात्म्याला शिवादिकांची नावे, मूर्ती, शांतिदांत्यादी साधने, त्रिपुंड्र, रुद्राक्ष, भस्मावगुंठन, शिवलिंगपूजा, शिवक्षेत्र इत्यादी ठिकाणी स्वभावत:च प्रेम असते. ज्या ज्ञान्याच्या ठिकाणी यांच्याविषयी द्वेष किंवा उपेक्षा असेल, तो ज्ञानीच नव्हे, असे सूतसंहितेत स्पष्ट म्हटले आहे.
मधुसूदन सरस्वतींनीही आपल्या गीतेवरील टीकेच्या उपोद्घातात “अद्वेष्ट्वत्वादिवत्तेषां स्वभावो भजनं हरे:” ज्ञान्याच्या ठिकाणी अद्वेष्ट्वत्वादी गुणांची, जशी स्वाभाविक आवड असते, तशीच त्याच्या ठिकाणी रामकृष्णादी सगुणस्वरूपाची प्रेमभक्ती स्वाभाविकच असते, असे म्हटले आहे.
पुन:, परमात्मा त्रिगुणातीत असल्यामुळे त्याच्याशी ऐक्य पावण्याकरिता जिवालाही त्रिगुणातीत झाले पाहिजे व याकरिताच वैराग्य, ज्ञान व भक्ती ही साधने सांगितली आहेत.
वैराग्य अपर व पर असे दोन प्रकारचे आहे. इहपरलोकातील विषयसुखाची आवड नाहीशी होणे, हे पहिले-म्हणजे ज्ञानप्राप्तीपूर्वीचे विषयवैतृष्ण्यरूप अपर वैराग्य असून अद्वेष्ट्वत्वादी सात्त्विक गुणांची आवड नाहीशी होणे, हे ज्ञानप्राप्तीनंतर होणारे गुणवैतृष्ण्यरूप दुसरे परमवैराग्य होय.
विषयवैराग्य व आत्मज्ञान या योगाने रजोगुण, तमोगुण यांची निवृत्ती होऊन सत्त्वगुण बाणतो व त्यामुळे त्यांच्या (ज्ञान्यांच्या) ठिकाणी ज्ञानस्थिती व अद्वेष्ट्वत्वादी सत्त्वगुणाची आवड उत्पन्न होते. या सत्त्वगुणाच्या बंधनातून ज्ञान्याला, परमेश्वराची भक्तिच सुलभ, निश्चित व लवकर मुक्त करू शकते, असा “ईश्वरप्रणिधानाद्वा” या योगसूत्राचा आशय असून, भगवंतांनीही चौदाव्या अध्यायात “मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते। स गुणान्समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते” या श्लोकाने असेच सांगितले आहे.
“शांति क्षमा दया। त्याही नको पंढरीराया” भगवंता! तुझ्या प्रेमगोडीवाचून शांती, क्षमा, दया इत्यादी सात्त्विक गुणांची आवडही मला नकोशी झाली आहे, असे निळोबा महाराजही म्हणतात.
त्याचप्रमाणे, परब्रह्म, अस्फुट, अद्वैतरूप असल्यामुळे ते अखंड, पूर्ण व आनंदरूप असते. त्याच्या ठिकाणी माया मुळीच नाही; म्हणून श्रेष्ठ-कनिष्ठ, न्यून-पूर्ण, सामान्य-विशेष इत्यादी भेदभावही त्याच्या ठिकाणी मुळीच नाहीत. ते सदासर्वदा कोणत्याही अवस्थेत तसेच पूर्णानंदस्वरूप राहते. पण मायाभ्रांतीने बद्ध झालेल्या जीवानेच त्याच्या ठिकाणी सर्व भेद कल्पिले आहेत.
आत्मज्ञानानंतर भेदाची कल्पना नाहीशी झाली, तरी ज्ञान्याच्या ठिकाणी उरलेल्या अविद्यालेशाने भेदाचा भास राहतो व त्यामुळे व्युत्थानकाली त्याचा निर्गुण ब्रह्मानंद भंग पावतो. भेदाभास नाहीसा होऊन ब्रह्मानंद अखंड स्थिर होण्याकरिता निर्गुणस्वरूपाच्या अनुभवानंतरही ज्ञानी पुरुषाने भगवंताच्या निरुपाधिक साकार सगुण स्वरूपाची प्रेमभक्ती केली असता भगवंताचे निर्गुण निराकार व सगुण-साकार ही दोन्हीही रूपे समसमान पूर्ण ब्रह्मस्वरूपाने अनुभवाला येतात. व्युत्थानकालीही त्याचा ब्रह्मानंद कायम राहतो, हेच रहस्य श्रीज्ञानेश्वरमाउलींनी या ओवीत दाखविले आहे.
अर्जुना तो भक्त। तोचि योगी तोचि मुक्त।
तो वळभा मी कांत। ऐसा पढिये॥ १५६॥
अर्थ—अर्जुना तोच भक्त आहे, तोच योगी आहे व तोच मुक्त आहे, असे समज. मी पती व तो पत्नी असा तो मला प्रिय असतो.॥ १५६॥
गूढार्थदीपिका—अर्जुना तो भक्त। तोचि योगी तोचि मुक्त—ज्याला निराकार अशा अद्वैत साक्षात्काराच्या नंतर सगुणाची भक्ती आहे, असा भक्तच खरोखर आत्मस्वरूपाशी ऐक्य पावलेला व मुक्त झालेला ज्ञानी होय.
“भावेंविण भक्ति भक्तिविणें मुक्ति.......बोलूं नये” असे हरिपाठातील अभंगातही श्रीमाउलींनी म्हटले आहे.
तो वळभा मी कान्त—निर्गुण स्वरूपाचे जसे स्वाभाविक नि:सीम प्रेम असते, तसेच भगवंताच्या सगुणस्वरूपाचेही स्वाभाविक प्रेम असणे, याला भक्ती म्हणतात. ही ज्ञानानंतरची साहजिक स्थिती आहे आणि “माझिये सहज स्थिति। भक्ति नाम” असे पुढे अठराव्या अध्यायात माउलींनी म्हटलेही आहे.
येथे माउलींनी भक्त व भगवान यांच्या परस्पर नि:सीम प्रेमाला पती व पत्नी यांचा दृष्टांत दिला आहे.
व्यवहारात जसे लालन, वात्सल्य, सख्य व माधुर्य या चार संबंधाने प्रेम केले जाते, तसेच भक्तही भगवंताच्या ठिकाणी या चार प्रकारांनीच प्रेमाचा संबंध लावताना दिसतात. या सर्व प्रेमसंबंधात भक्त, भगवंतापासून यत्किंचितही सुखाची इच्छा करीत नसतात.
लालन प्रेम—या लालन प्रेमभावात भक्त, आपल्या ठिकाणी बालभाव धारण करून भगवंताचे मातृपितृभावाने प्रेम करीत असतात व प्रारब्धानुसार अहंकारादी विकार उठले असता भगवंताचा धावा करीत असतात.
वात्सल्य प्रेम—म्हणजे भगवंताला आपले बाळ समजून सर्वतोपरी आईप्रमाणे भगवंतावर प्रेम करणे.
सख्य प्रेम—म्हणजे भगवंताच्या ठिकाणी मित्रभावाने प्रेम करणे.
माधुर्य प्रेम—म्हणजे आपल्या स्वत:ला भगवंताची पतिव्रता स्त्री समजून “भोज्येषु माता” या श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे वरील सर्व भावांच्या द्वारा भगवंताला सुख समर्पण करणे.
हे चारही प्रकारचे प्रेमसंबंध दृढ अपरोक्षज्ञानाने स्थूल, सूक्ष्म व कारण या तिन्ही देहांचा निरास झाल्यानंतरच केले जातात, असे अगस्तिसंहितेत “देहत्रयविनाशं च कृत्वादौ गुरुवक्त्रत:। तत: संबंधयोग्यत्वं प्राप्नोति मुनिसत्तम” या श्लोकाने सांगितले आहे.
लालनादी तीन प्रेमसंबंधात, सर्व प्रकारच्या प्रेमसंबंधाने प्रेम करता येत नसल्यामुळे, तेथे भगवंताला मर्यादितच प्रेम समर्पण होते; पण माधुर्यभक्तीत सर्व प्रेमसंबंध अर्पण होऊन “तत्सुखे सुखित्वम्” या श्रीनारदसूत्रात सांगितल्याप्रमाणे केवळ भगवंताच्या सुखातच भक्त सुख मानीत असल्यामुळे, माधुर्यप्रेम लालनादी प्रेमांपेक्षा श्रेष्ठ म्हटले जाते. म्हणूनच माउलींनी भगवंताचे भक्ताच्या ठिकाणी व भक्ताचे भगवंताच्या ठिकाणी असणारे जे नि:सीम प्रेम, ते “वल्लभा व कान्त” हा दृष्टांत देऊन व्यक्त केले आहे. अखंड नि:सीम प्रेम करणाऱ्या भक्ताचे उदाहरण म्हणून भगवान नारदांनीही “यथा व्रजगोपिकानाम्” या आपल्या भक्तिसूत्राने भक्तश्रेष्ठ म्हणून माधुर्यभक्ती करणाऱ्या केवळ गोपिकांचाच उल्लेख केला आहे व प्राधान्याने लालनभक्ती करणाऱ्या श्रीतुकाराम महाराजादी संतांनीही भगवंताच्या ठिकाणी वात्सल्य, सख्य, माधुर्य इत्यादी भावद्वारा भगवंताला प्रेम समर्पण केले आहे. श्रीज्ञानेश्वरमाउलींनी तर अनेक अभंगातून माधुर्यप्रेमाने भगवंताला आळविले आहे आणि येथेही “तो वल्लभा मी कान्त” या चरणाने तेच माधुर्यप्रेमाने नि:सीमत्व दाखविले आहे.
प्रेमरसायनकारांनीही “नित्यसमाधियुक्तानाम्” असे गोपिकांना विशेषण लावून त्या, भगवंताच्या अखंड समाधीतच राहत असत असे म्हटले आहे.
ऐसा पढिये—पतिव्रता स्त्रियेचे नि:सीम प्रेम पाहून जसा पतीही तिच्यावर नि:सीम प्रेम करतो, त्याप्रमाणे पत्नीभावाने केल्या जाणाऱ्या प्रेमात भक्ताच्या प्रेमाची नि:सीम वाढ होत असल्यामुळे अर्थातच भगवंताचेही अशा भक्तावर नि:सीम प्रेम असते.
हें ना तो आवडे। मज जीवाचेनि पाडें।
हेंही एथ थोकडें। रूप करणें॥ १५७॥
अर्थ—एवढेच नाही, तर असा तो ज्ञानी भक्त मला माझ्या प्राणाप्रमाणे आवडतो. पण हीही उपमा, त्याच्यावर असलेले माझे प्रेम वर्णन करण्यास कमीच पडते.॥ १५७॥
तरी पढियंतयाची कहाणी। हे भुलीची भारणी।
इयें तंव न बोलणीं। परि बोलवी श्रद्धा॥ १५८॥
अर्थ—प्रेमळ भक्तांची कथा म्हणजे चित्ताला भूल किंवा विसर पाडणारीच होय; म्हणून ती शब्दाने बोलून दाखविण्यासारखी नाही, तरीपण तुझे माझ्यावरील प्रेमच मला बोलायला लावते.॥ १५८॥
म्हणोनि गा आम्हां। वेगा आली उपमा।
येऱ्हवीं काय प्रेमा। अनुवाद असे॥ १५९॥
अर्थ—म्हणूनच अर्जुना! भक्तावर माझे प्रेम कसे असते, हे सांगताना “तो वल्लाभा मी कान्त”,“जीवाचेनि पाडें” अशा उपमा माझ्या तोंडातून एकदम बाहेर पडल्या. एरवी पाहता हे प्रेम शब्दाने सांगता येते काय?॥ १५९॥
गूढार्थदीपिका—“अनिर्वचनीयं प्रेमस्वरूपम्। मूकास्वादनवत्” प्रेमाचे स्वरूप शब्दाने सांगता येत नाही, असे भक्तिसूत्रकार श्रीनारदाचार्यांनी म्हटले असून “प्रेम नये सांगतां बोलतां दावितां” असे तुकाराममहाराजही म्हणतात.
“प्रेमा द्वयो रसिकयोरपि दीप एव हृद्वेश्म भासयति निश्चलमेव भाति। द्वारादयं वदनतस्तु बहिष्कृतश्चेन्निर्याति शीघ्रमथवा लघुतामुपैति” (प्रेमसंपुटे) दोघांचे प्रेम हे दिव्यासारखे असून जसा वारा लागला असता दिवा विझतो किंवा मंद तरी होतो, त्याप्रमाणेच प्रेम बोलून दाखविले गेले असता, ते नाहीसे होते किंवा कमी तरी होते, असे एका कवीनेही म्हटले आहे.
आतां असो हें किरीटी। पैं प्रियाचिया गोष्टी।
दुणा थांव उठी। आवडी गा॥ १६०॥
अर्थ—अर्जुना! आता हे असो. पण प्रेमळाच्या गोष्टी करण्याने मात्र प्रेम दुप्पट उफाळून येते.॥ १६०॥
गूढार्थदीपिका—प्रेमळांच्या कथेचा असा प्रभाव असल्यामुळेच भगवंताच्या व भक्तांच्या कथा श्रवण करण्याचा पुराणादिकातून उपदेश केला आहे.
तयाही वरी विपायें। प्रेमळ संवादिया होये।
तिये गोडीसि आहे। कांटाळें मग॥ १६१॥
म्हणोनि गा पांडुसुता। तूंचि प्रिय आणि तूंचि श्रोता।
वरि प्रियाची वार्ता। प्रसंगें आली॥ १६२॥
तरी आतां बोलों। भले या सुखा मीनलों।
ऐसें म्हणतखेंवीं डोलों। लागला देवो॥ १६३॥
मग म्हणे जाण। तया भक्ताचें लक्षण।
जया मी अंत:करण। बैसों घालीं॥ १६४॥
अर्थ—तशातही कदाचित प्रेमळ भक्तांच्या कथा श्रवण करणारा श्रोताही प्रेमळच असला, तर मग त्या प्रेमगोडीची कशाशी तुलना करता येईल काय?॥ १६१॥ म्हणून हे अर्जुना! तूच माझा अत्यंत प्रेमळ असा प्रिय भक्त आहेस आणि तूच प्रेमळ श्रोताही असून, त्यातच प्रसंगाने प्रेमळाचे निरूपण आले आहे.॥ १६२॥ तर आता प्रेमळाची कथाच बोलतो. भाग्याने प्रेमळाच्या कथा सांगण्याचे हे सुख प्राप्त झाले, असे म्हणता क्षणीच देव डोलू लागले.॥ १६३॥ मग देव म्हणाले, अर्जुना! ज्याला मी बसायला आपल्या अंत:करणाचे आसन घालतो, त्या भक्ताचे लक्षण ऐक.॥ १६४॥
गूढार्थदीपिका—भक्त, जसे भगवंताला अंत:करणात अखंड वागवितात, तसे भगवानही, भक्तांना आपल्या अंत:करणात अखंड वागवितात, असा भाव.
(श्लोक-१५)
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च य:।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो य: स च मे प्रिय:॥ १५॥
अर्थ—ज्याच्यापासून लोकांना क्षोभ उत्पन्न होत नाही व लोकांपासून ज्याला क्षोभ उत्पन्न होत नाही; जो हर्ष, क्रोध, भय, उद्वेग इत्यादी ऊर्मींपासून मुक्त झाला आहे; तो मला प्रिय आहे.॥ १५॥
तरी सिंधूचेनि माजें। जळचरां भय नुपजे।
आणि जळचरीं नुबजे। समुद्र जैसा॥ ६५॥
तेविं उन्मत्तें जगें। जयासि खंती न लगे।
आणि जयाचेनि आंगें। न शिणे लोक॥ ६६॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे समुद्रात भयंकर खळबळ माजली, तरी समुद्रातील प्राण्यांना भय वाटत नाही आणि समुद्राच्या पाण्यात भयंकर प्राणी असले तरी समुद्र कंटाळत नाही,॥ १६५॥ त्याचप्रमाणे जगाच्या उन्मत्त वागणुकीची सत्पुरुषाला खंत वाटत नाही आणि ज्याच्या वागण्याने लोकांनाही दु:ख होत नाही.॥ १६६॥
गूढार्थदीपिका—तेविं उन्मत्तें जगें। जयासि खंती न लगे—संपूर्ण जगात मीच एक असून माझ्यावरच संपूर्ण जगाचा मिथ्या भास भासत आहे, या जाणिवेमुळे ज्ञानी पुरुषाला जगाच्या उन्मत्त वागणुकीची खंत वाटत नाही किंवा आत्मसुखात रत असलेल्या पुरुषांना बाह्य विषयसुखाची यत्किंचितही आसक्ती नसल्यामुळे प्रारब्धानुसार विषयसुखांकरिता होणारा त्यांचा प्रयत्न कोणी उन्मत्त लोकांनी हाणून पाडल्यास ते यत्किंचितही दु:खी होत नाहीत.
आणि जयाचेनि आंगें। न शिणे लोक—आपल्या सुखाकरिता दुसऱ्याला दु:ख देण्याची ज्ञानी पुरुषांची प्रवृत्तिच नसते. ते दुसऱ्याच्या सुखातच सुख मानून राहतात; म्हणून त्यांच्या वागणुकीने कोणालाही दु:ख होत नाही.
किंबहुना पांडवा। शरीर जैसें अवयवां।
तैसा नुबगे जीवां। जीवपणें जो॥ १६७॥
अर्थ—किंबहुना, हे अर्जुना! ज्याप्रमाणे शरीर आपल्या अवयवांचा कंटाळा करीत नाही, त्याप्रमाणे जो पुरुष, सर्व जीवांच्या ठिकाणी जीवपणाने मीच आहे असे समजून, कोणाचाही कंटाळा करीत नाही.॥ १६७॥
गूढार्थदीपिका—तैसा नुबगे जीवां। जीवपणें जो—आपल्याला जसे दु:ख नको असून सुखच पाहिजे असते, तसेच सर्व जीवांना दु:ख नको व सुखच पाहिजे असते; असे जीवांचे साम्य किंवा ऐक्य लक्षात घेऊन वागणे, याला “जीवपणें जीवां नुबगणें” म्हणतात.
पण हे जीवसाम्य लक्षात घेत असताना “धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत्” ही धर्माज्ञा पाळूनच ते प्राणिमात्रांना सुख देत असतात.
जगचि देह जाहालें। म्हणोनि प्रियाप्रिय गेलें।
हर्षामर्ष ठेले। दुजेनविण॥ १६८॥
ऐसा द्वंद्वनिर्मुक्त। भयोद्वेगरहित।
याहीवरी भक्त। माझ्या ठायीं॥ १६९॥
तरि तयाचा गा मज मोहो। काय सांगों तो पढियावो।
हें असो जिवीं जीवो। माझेनि तो॥ १७०॥
जो निजानंदें धाला। परिणाम आयुष्या आला।
पूर्णते जाहाला। वल्लभ जो॥ १७१॥
अर्थ—(सर्व जगात मीच आहे या जाणिवेने) सर्व जगच ज्याचा देह बनला. त्याच्याहून भिन्न काही राहिले नाही, म्हणून त्याची आवड-नावड, हर्ष-क्रोध हे संपूर्ण नाहीसे झाले.॥ १६८॥ अशा रितीने जो सर्व द्वंद्वमुक्त होऊन भयोद्वेगरहित झाला आणि शिवाय माझ्या सगुणस्वरूपाचे प्रेम करणारा भक्त असला॥ १६९॥ तर अर्जुना! त्याचा मला कसा मोह असतो व तो मला कसा प्रिय असतो, हे काय सांगू! हे असो. “माझेनि जीवीं” म्हणजे मी सगुणस्वरूपाने प्रगट झालो आहे, म्हणूनच तो जगतो.॥ १७०॥ जो आत्मानंदाने तृप्त झाला आणि आत्मानंदाचा परिणाम-म्हणजे शेवट-जो ब्रह्मानंद, तोच जणू जन्माला आला, असा जो पूर्ण ब्रह्मस्थितीचा पती झाला.॥ १७१॥
गूढार्थदीपिका—पूर्णते जाहाला वल्लभ जो—पूर्णता-म्हणजे आत निर्गुणानंद व बाहेर सगुणानंद, अशा दोन्ही आनंदाने अखंड पूर्ण ब्रह्मानंदस्वरूप होऊन राहणे,- ज्ञानी भक्तच अखंडानंदरूप पूर्ण ब्रह्मस्वरूप होतात, हा मागील सिद्धांतच माउलींनी पुन: येथे मांडला आहे.
(श्लोक-१६)
अनपेक्ष: शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथ:।
सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्त: स मे प्रिय:॥ १६॥
अर्थ—जो कशाचीही अपेक्षा करीत नाही, जो आतबाहेर शुद्ध आहे, जो तत्त्वाकडे दृष्टी देणारा आहे, जो आत्मव्यतिरिक्त वस्तूच्या ठिकाणी उदासीन आहे, जो संसारविरहित झाला आहे, जो सर्व सकाम कर्मांचा त्याग करणारा आहे आणि याशिवाय जो माझ्या सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी प्रेमभक्ती करतो, तो मला प्रिय आहे.॥ १६॥
तयाचिया ठायीं पांडवा। अपेक्षे नाहीं रिगावा।
सुखासि चढावा। जयाचें असणें॥ १७२॥
अर्थ—ज्याच्या अंत:करणात विषयसुखाच्या वासनेचा शिरकावच होत नाही, म्हणून ज्याचे असणे-म्हणजे ज्याची संगती-दुसऱ्याच्या सुखाची वृद्धी करणारी असते.॥ १७२॥
गूढार्थदीपिका—सुखासि चढावा। जयाचें असणें-सत्पुरुष, भक्तिसुख भोगण्याकरिता किंवा भक्तीचा प्रसार करण्याकरिता जिवंत राहत असल्यामुळे त्यांच्या जिवंत राहण्याने भक्तिमार्गाचा प्रसार होऊन, विषयासक्त पुरुषांचीही क्षणिक अशा विषयसुखाची वासना नाहीशी होत जाऊन, ते अविनाशी अशा ब्रह्मानंदाच्या ठिकाणी स्थिर होत जातात.
मोक्ष देऊनि उदार। काशी होय कीर।
परि वेंचणें लागे शरीर। तिये गांवीं॥ १७३॥
अर्थ—काशीक्षेत्र अत्यंत पुण्यभूमी असून निश्चयाने मोक्ष देण्यास उदार आहे, पण त्या क्षेत्रात मरायला पाहिजे.॥ १७३॥
गूढार्थदीपिका-मोक्ष—म्हणजे स्थूल, सूक्ष्म व अज्ञानरूप कारण अशा तिन्ही प्रकारच्या देहादी उपाधिदोषांपासून मुक्त होणे.
काशीक्षेत्रात मरण्याने मोक्ष मिळतो, असे येथे सांगितले आहे आणि “ज्ञानादेव तु कैवल्यम्” ज्ञानाने मोक्ष मिळतो, असे श्रुती म्हणते; म्हणून दोन्ही वचनांचा जरी विरोध दिसतो, तरी “यत्र साक्षान्महादेवो देहान्ते स्वयमीश्वर:। व्याचष्टे तारकं ब्रह्म तत्रैव ह्यविमुक्तके”॥ ४६॥ (पद्मपुराण आदिखंड अ. ३३) काशीक्षेत्रात मेलेल्या जिवांना भगवान काशीविश्वेश्वर तारकब्रह्माचा उपदेश करून ज्ञान करून देतात व त्यांच्या द्वाराच त्यांना मोक्ष होतो, असे पुराणादिकातून सांगितले असल्यामुळे दोन्ही वचनांचा विरोध येत नाही.
अन्यक्षेत्रे कृतं पापं काशीक्षेत्रे विनश्यति।
काशीक्षेत्रे कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति॥
असेही वचन आहे; म्हणून काशीक्षेत्रात राहून विश्वेश्वराचे दर्शन न घेणारे व गंगेचे स्नान न करता पाप करणारे पापी लोक भूत-पिशाच्च योनीत जाऊन शिवाच्या सान्निध्यात शिवगण होऊन राहतात व ते प्रारब्ध संपल्यानंतर काशीविश्वेश्वराच्या उपदेशाने शेवटी मुक्त होतात.
काशीक्षेत्रात केलेले पाप, भगवंताच्या संकल्पाने एकदम प्रारब्धरूप होते, म्हणून मेल्यानंतर ते भोगावे लागते व ते भोगल्यानंतर मनुष्य मुक्त होतो असे शिवपुराणात सांगितले आहे. (अ. ५० श्लो. २-४)
हिमवंत दोष खाये। परि जीविताची हानी होये।
तैसें शुचित्व नोहे। सज्जनाचें॥ १७४॥
अर्थ—हिमालयभूमी निष्पाप करणारी आहे; पण तेथे जो प्राणाला मुकतो, त्यालाच ती निष्पाप करणारी होते. ज्ञानभक्तीने अत्यंत पुनीत झालेल्या सज्जनांचे पावन करणे तशा प्रकारचे (म्हणजे काशीसारखे किंवा हिमालयाच्या भूमीसारखे) नाही-(म्हणजे त्यापेक्षाही विशेष आहे, असा अर्थ).॥ १७४॥
शुचित्वें शुचि गंगा होये। आणि पाप तापही जाये।
परि तेथें आहे। बुडणें एक॥ १७५॥
अर्थ—सर्व पवित्र पदार्थांत अत्यंत पवित्र गंगा होय आणि तिच्या योगाने सर्व पाप व त्रिविध ताप नाहीसे होतात-म्हणजे पुरुष मुक्त होतो-पण या लाभाकरिता गंगेत बुडून मरावे लागते.॥ १७५॥
गूढार्थदीपिका—पाप तापही जाये-कुतो वीचिर्वीचिस्तव यदि गता लोचनपथम्। त्वमापीता पीताम्बरपुरनिवासं वितरसि॥ (शंकराचार्य-गंगास्तुती)
‘माते गंगे! तुझ्या ठिकाणी उठणारा जलतरंग ज्याच्या दृष्टीस पडतो, त्याचे संपूर्ण पाप नाहीसे होऊन नरकाची वार्ताही त्याच्या कानी पडत नाही आणि ज्यांनी तुझे जल प्राशन केले त्याला तू विष्णुलोकाची प्राप्ती करून देतेस.’ असे भगवान आचार्यांनी गंगेच्या स्तोत्रात म्हटले आहे. पण हे फळ, गंगेविषयी अत्यंत आदर ठेवून, गंगेच्या योगाने विष्णुपदाला जाईन, असा गंगेच्या माहात्म्याविषयी दृढ विश्वास ठेवून बुडणाऱ्यांनाच मिळते, असे समजावे. कारण “अतित्यायी बुडे गंगे। पाप लागे त्याचे त्या” (तु. गा. २६७९)
थोडॺासाठीरागआला। जीवदिलागंगेत॥ त्यासीपरलोकीनाहीमुक्ति। अधोगतिचुकेना ॥ (तु. गा.२४३२)
इत्यादी वचनांनी रागारागाने गंगेत जीव देणाऱ्यांना दुर्गती चुकत नाही, असे तुकाराममहाराजांनी म्हटले आहे.
खोलिये पार नेणिजे। तरी भक्तीं न बुडिजे।
रोकडाचि लाहिजे। न मरतां मोक्ष॥ १७६॥
अर्थ—ज्ञानभक्तीने संतांना जे पावित्र्य येते, या पवित्रतेच्या खोलीला पारच नाही; तरी भक्त त्यात बुडत नाही आणि न मरता—म्हणजे जिवंतपणीच, रोकडाचि-म्हणजे प्रत्यक्ष-त्यांना मोक्षाचा लाभ होतो.॥ १७६॥
गूढार्थदीपिका-न मरतां मोक्ष—जी विदेहमुक्ती ज्ञान्यांना मरणानंतर होते, त्या विदेहमुक्तीतील सुखस्थिती, भक्तांना जिवंतपणीच प्राप्त होते, असा भाव. “याच देहीं याच डोळां। भोगिजे मुक्तीचा सोहळा” (आनंदलहरी-एकनाथकृत) असे श्रीनाथही म्हणतात.
संताचेनि अंगलगें। पापातें जिणणें गंगे।
तेणें संतसंगें। शुचित्व कैसें॥ १७७॥
अर्थ—पाप्याचे पाप आपण घेऊन, त्याला निष्पाप करणारी गंगा, ज्या संतांच्या अंगस्पर्शाने शेवटी निष्पाप होते; त्या संतांच्या संगाने जो पवित्रपणा येतो, तो किती अगाध म्हणावा!॥ १७७॥
म्हणोनि असो जो ऐसा। शुचित्वें तीर्थां कुवासा।
जेणें उल्लंघविले दिशां। मनोमळ॥ १७८॥
अर्थ—म्हणून हे पुरे. जो सत्पुरुष असा थोर पवित्र असल्यामुळे सर्व तीर्थांना आश्रय झाला, ज्याने आपल्या मनाचे दोष दिशांच्या पलीकडे पळवून लावले,॥ १७८॥
गूढार्थदीपिका-मनोमळ—म्हणजे रजस्तमोगुणजन्य आवरण, विक्षेप, असत्प्रवृत्ती, अविश्वास, संदेह, विपरीत भावना इत्यादी मनातील दोष.
संत, ज्ञानभक्तीच्या योगाने नि:शेष रजोगुणतमोगुणरहित होऊन शुद्ध सात्त्विक होतात, असा भाव.
आंत बाहेरि चोखाळ। सूर्य तैसा निर्मळ।
आणि तत्त्वार्थींचा पायाळ। देखणा जो॥ १७९॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे सूर्य, आतबाहेर निर्मळ असतो, त्याप्रमाणे जो पुरुष आत म्हणजे अंत:करणात व बाहेर म्हणजे शरीराच्या ठिकाणी अत्यंत शुचिर्भूत असतो आणि पायाळू माणसाप्रमाणे सर्वत्र तो ब्रह्मतत्त्वरूपी अर्थच पाहत असतो.॥ १७९॥
गूढार्थदीपिका—भक्तीच्या योगाने सर्व मळ नाहीसे होऊन अनायासे ब्रह्मसाक्षात्कार कसा होतो, हे मागे नवव्या अध्यायात ओवी १८८ वरील गूढार्थदीपिकेत भागवतातील श्लोक प्रमाण देऊन सांगितलेच आहे.
ज्याप्रमाणे सूर्यकांत मण्यात सूर्याची किरणे केंद्रीभूत झाली असता, त्यात सूर्याप्रमाणे जाळण्याची शक्ती येते, त्याप्रमाणे ज्ञानभक्तीने सदेह सच्चिदानंद झालेल्या संताचे निर्मलत्व किंवा पवित्रपणा पूर्ण परब्रह्मासारखाच असीम असतो.
व्यापक आणि उदास। जैसें कां आकाश।
तैसें जयाचें मानस। सर्वत्र गा॥ १८०॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे आकाश सर्वत्र व्यापक असून सर्वांपासून अलिप्त असते, त्याप्रमाणे ज्याचे मन व्यापक असून सर्वत्र अलिप्त असते,॥ १८०॥
गूढार्थदीपिका—वस्तू जितकी सूक्ष्म होते, तितकी ती व्यापक होते व तितकीच ती अलिप्तही असते. परब्रह्मवस्तू सर्वांपेक्षा सूक्ष्म असल्यामुळे ती व्यापक व सर्वांहून अलिप्त अशी ठरली गेली आहे. अशा व्यापक व उदास परब्रह्माशी ज्ञानवृत्तीने ऐक्य पावलेल्या सत्पुरुषांचे मनही सर्वत्र व्यापक व अलिप्त असते.
संसारव्यथे फिटला। जो नैराश्यें विनटला।
व्याधाहातोनि सुटला। विहंगम जैसा॥ १८१॥
तैसा सतत जो सुखें। कोणीही टवंच न देखे।
नेणिजे गतायुषें। लज्जा जेवीं॥ १८२॥
अर्थ—तसेच पारध्याच्या हातातून सुटलेल्या पक्ष्याची जशी दु:खातून सुटका होते, त्याप्रमाणे अंत:करणात तीव्र विषयवैराग्य बाणल्यामुळे जो विषयसुखाची नि:शेष आशा सोडून संसारदु:खापासून मुक्त झाला,॥ १८१॥ ज्याप्रमाणे मेलेल्या पुरुषाला मुळीच लज्जा नसते, त्याप्रमाणे आत्म्याचे सतत सुख प्राप्त झाल्यामुळे ज्याला काहीच दु:ख भासत नाही,॥ १८२॥
आणि कर्मारंभालागीं। जया अहंकृती नाहीं आंगीं।
जैसें निरिंधन आगी। विझोनि जाय॥ १८३॥
तैसा उपशमचि भागा। जयासि आला पैं गा।
जो मोक्षाचिया आंगा। लिहिला असे॥ १८४॥
अर्थ—कर्म करण्याकरिता लागणारा देहाहंकारच ज्याच्या ठिकाणी उत्पन्न होत नाही-म्हणजे ज्याच्या ठिकाणी “मी ब्रह्म आहे” ही वृत्ती इतकी दृढ झाली आहे की, त्याला “मी ब्रह्म आहे” असे चिंतनच करावे लागत नाही. ज्याप्रमाणे अग्नीत लाकडे घातली नाहीत, तर अग्नी जसा विझून जातो, त्याप्रमाणे मोक्षाचे अंग म्हणून जो उपशम सांगितला आहे, तो उपशमच पूर्णपणे ज्याच्या वाटॺाला आला आहे,॥ १८३-१८४॥
गूढार्थदीपिका-कर्मारंभालागीं जया। अहंकृती नाहीं आंगीं—“अहंभावोदयाभावो बोधस्य परमोऽवधि:” (वि. चू. ४२६) आत्मज्ञानाची परमावधी म्हणजेच यत्किंचितही देहाहंकार न स्फुरणे होय, असे आचार्य विवेकचूडामणीत म्हणतात. दृढज्ञान्याच्या ठिकाणी देहाहंकृतीच स्फुरत नसल्यामुळे तो आपण होऊन कर्म करू शकत नाही, असा अर्थ.
तैसा उपशमचि भागा। जयासी आला पैं गा। जो मोक्षाचिया आंगा। लिहिला असे—“वृत्तेर्दृश्यपरित्याग:” वैराग्याने विषयभोगाला कंटाळलेली इंद्रिये पुढे जेव्हा आपणच विषयांकडे धावत नाहीत, तेव्हा त्याला उपरती किंवा उपशम म्हणतात.
मोक्षाची त्रिविधदु:खनिवृत्ती व अखंड परमानंदप्राप्ती अशी दोन अंगे आहेत. “ज्ञानादेव तु कैवल्यम्” या श्रुतीने ज्ञानानेच मोक्ष होतो, असे म्हटले आहे खरे, पण ज्ञान दृढ होण्याकरिता, उपशम आवश्यक आहे; म्हणून उपशमाला मोक्षाचे अंग म्हटले आहे. या उपशमपूर्वक ज्ञानाने मोक्षाचे त्रिविधदु:खनिवृत्तिरूप प्रथम अंग सिद्ध होते. यालाच ज्ञान्याची जीवन्मुक्त अवस्था म्हणतात.
विद्यारण्यस्वामींनी सूतसंहितेतील मुक्तिखंड अध्याय २-श्लोक ५४ वरील आपल्या टीकेत, ज्ञान्याची जीवन्मुक्तदशा कशी असते, हे सांगताना असे म्हटले आहे की, “तिस्रो हि मायावस्था:। दृश्यस्य वास्तवत्वाभिमानात्मिका प्रथमा। सा युक्तिशास्त्रजनितविवेकज्ञानान्निवर्तते। तन्निवृत्तावपि प्रागिव साभिनिवेशव्यवहारहेतुर्द्वितीया। सा तत्त्वसाक्षात्कारान्निवर्तते। तन्निवृत्तावपि देहाभासजगदवभासहेतुरूपा तृतीया। सा प्रारब्धकर्मणोऽवसाने निवर्तते।”
मायेच्या तीन अवस्था आहेत, दृश्य जगत् सत्य आहे, असे वाटणे ही मायेची पहिली अवस्था होय. ही शास्त्र व तदनुकूल युक्तिविचाराने उत्पन्न झालेल्या विवेकज्ञानाने नाहीशी होते. ती नाहीशी झाल्यावरही पूर्वीप्रमाणेच अभिनिवेशपूर्वक होणाऱ्या व्यवहाराला निमित्त असणारी मायेची दुसरी अवस्था होय. ती आत्मसाक्षात्कार झाल्यानंतर नाहीशी होते; पण ती निवृत्त झाल्यावरही, जो देहाचा भास व जगताचा भास होत राहतो, त्याला निमित्त असणारी मायेची तिसरी अवस्था होय. हीच ज्ञान्याची जीवन्मुक्त अवस्था असते. ही अवस्था प्रारब्धकर्म संपल्यावर म्हणजे ज्ञानी जेव्हा विदेह मुक्तीत जातो, तेव्हाच नाहीशी होते.
अशा या ज्ञान्याच्या जीवन्मुक्ती अवस्थेच्या वर्णनावरून जीवन्मुक्ती अवस्थेत ज्ञान्याची जी तुर्या अवस्था किंवा साक्षी अवस्था असते, तीत देहाच्या व जगताच्या मिथ्या भासाची व त्याबरोबर आत्मस्वरूपाची जाणीव कायम राहते, हे उघड आहे.
समर्थांनीही “जाणे ब्रह्म जाणे माया। जाणे अनुभवाच्या ठाया। ते एक जाणावी तुर्या। सर्वसाक्षिणी”॥ ४९॥ (दासबोध द. ७ स. ४) असेच जीवन्मुक्ताच्या तुर्या अवस्थेचे वर्णन केले आहे. ब्रह्मानंदाचे लक्षण करताना विद्यारण्यस्वामींनीच पंचदशीच्या योगानंदनामक अकराव्या प्रकरणात श्लोक ५४ मध्ये “स्त्रीपरिष्वक्तवद्वेद न बाह्यं नापि चांतरम्” ब्रह्मानंदात आतील किंवा बाहेरील कशाचीच जाणीव नसते, असे म्हटले आहे.
अर्थात विद्यारण्यस्वामींच्या या दोन वचनांचा विचार केला असता, ज्ञानी पुरुषाच्या जीवन्मुक्त अवस्थेतही देह व जगत यांच्या मिथ्याभासामुळे ज्ञान्याच्या त्रिविध दु:खाची निवृत्ती होते; पण त्यांना सुषुप्ती व समाधी या काळांवाचून, इतर काळी ब्रह्मानंदाची प्राप्ती नसते. अर्थात ते अखंड ब्रह्मानंदात तल्लीन नसतात, हे उघड होते.
अर्जुना हा ठाववरी। जो सोहंभाव सरोभरी।
तो द्वैताच्या पैलतीरीं। निगों सरला॥ १८५॥
अर्थ—अर्जुना! हा ‘ठाववरी’ म्हणजे पूर्ण अहंकृतिरहित होऊन व उपशम साधून जो “मी ब्रह्म आहे” अशा अखंड निदिध्यासनाच्या बळावर द्वैताच्या पलीकडील तीराला म्हणजे अद्वैतरूप तीरावर जावयाला निघाला.॥ १८५॥
गूढार्थदीपिका—द्वैताच्या पैलतीरीं। निगों सरला—“द्वितीयाद्वै भयं भवति” द्वैतबुद्धी हीच सर्व दु:खाला कारण आहे. ती नाहीशी करण्याकरिता द्वैतबुद्धीचे पैलतीर म्हणजे अद्वैतबुद्धी झाली पाहिजे. या निर्गुणसाक्षात्काराने जे मोक्षाचे अंग प्राप्त होते, ते दु:खनिवृत्तिरूपच अंग होय.
ही निर्गुणप्राप्तीही उत्तम अधिकाऱ्यांनाच होते. “कानां वचनाचिये भेटी-। सरिसाचि पैं किरीटी। वस्तु होऊनि उठी। कवणि एक जो” (ज्ञा. अ. १८-९९१) असे माउलींनी उत्तम अधिकाऱ्याचे लक्षण केले आहे. मोक्षाची संपूर्ण साधनसंपत्ती अंगी बाणून ज्याच्या चित्ताचा उपशम झाला, तोच उत्तम अधिकारी होय, असा या ओवीचा भाव आहे.
पण असा उत्तम अधिकारी “कृतोपासनस्य मुख्याधिकारिण:” ज्यांनी ज्ञानापूर्वी सगुणाची उपासना केली आहे, तोच होतो, असे अद्वैतवेदांतावरील तत्त्वानुसंधान नामक ग्रंथाच्या अद्वैतकौस्तुभटीकेत म्हटले असून, आचार्यांनीही “मोक्षकारणसामग्रॺां भक्तिरेव गरीयसी” असे विवेकचूडामणीत म्हटले आहे आणि “युञ्जानानामभक्तानां प्राणायामादिभिर्मन:। अक्षीणवासनं राजन् दृश्यते पुनरुत्थितम्” या श्लोकाने भक्तीवाचून माझ्या ठिकाणी प्राणायामादिकांनी स्थिर करू पाहणाऱ्यांचे मन, वासना क्षीण होत नसल्यामुळे, स्थिर होत नाही. ते वारंवार व्युत्थान पावते, असे भगवंतांनी मुचुकुंदाला सांगितले आहे.
मधुसूदन सरस्वती, गीतेच्या आरंभी उपोद्घातात म्हणतात की, “पूर्वभूमौ कृता भक्ति: उत्तरां भूमिमानयेत्। अन्यथा विघ्नबाहुल्यात् जीवन्मुक्तिस्तु दुर्लभा॥” ब्रह्मज्ञान होण्यापूर्वी जी भक्ती केली जाते, ती पुढे ज्ञानानंतर कायम ठेवल्यासच जीवन्मुक्ती साधली जाते, नाही तर अनेक प्रतिबंध उत्पन्न होऊन ती साधली जात नाही.
सारांश, निर्गुणस्वरूप साक्षात्कार व त्याच्या साह्याने साधणारे मोक्षाचे दु:खनिवृत्तिरूप अंग ही दोन्ही ज्ञानापूर्वी भक्ती केल्यावाचून साधली जात नाहीत, असाच महंतांचा अनुभव आहे.
कीं भक्तिसुखालागीं। आपणपेंचि दोहीं भागीं।
वांटूनिया आंगीं। सेवकै बाणे॥ १८६॥
अर्थ—किंवा भक्तिसुख भोगण्याकरिता जो आपणच आपल्याला दोन भागात वाटून घेऊन एका अंगाने सेवक किंवा भक्त होतो.॥ १८६॥
गूढार्थदीपिका—भक्तिसुखालागीं-“भक्ति सगुणाचीच घडे” (र. च. स. १५) भगवंताच्या सगुण स्वरूपाचीच भक्ती होऊ शकते, असे समर्थादी सर्व संतांचे म्हणणे आहे, “स्वस्वरूपानुसंधानं भक्तिरित्यभिधीयते”“स्वात्मतत्त्वानुसंधानं भक्तिरित्यपरे जगु:” (वि. चू. ३३). आपल्या निर्गुण स्वरूपाचे अनुसंधान करणे, असे आचार्यांनी विवेकचूडामणीत भक्तीचे जे लक्षण केले आहे, ते देहादिकांचा व्यतिरेक करून जाणलेल्या आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी, स्वाभाविक असलेल्या प्रेमामुळे, जे वारंवार अनुसंधान केले जाते, त्या प्रेमाने होणाऱ्या अनुसंधानाला भक्ती हे नाव दिले आहे. अर्थात भक्ती म्हणजे प्रेम, हाच अर्थ तेथेही आहे.
सच्चिदानंद परब्रह्माचा नामरूपात अन्वय असल्यामुळे नामरूपे ही सच्चिदानंद परब्रह्मस्वरूपच आहेत; म्हणून नामरूपाने नटलेल्या परब्रह्माचे, आत्मवत स्वाभाविक प्रेम करणे, यालाच संतांनी भक्ती हे नाव दिले आहे. या भक्तीचाच ज्ञानानंतर उपयोग आहे. या सगुणभक्तीने ज्ञानी अखंड ब्रह्मानंदातच निमग्न राहू शकतो. असा हा निर्गुणस्वरूपाच्या प्राप्तीपेक्षा सगुणस्वरूपाच्या भक्तीत विशेष लाभ आहे.
“इतर मी सांगूं काई। मोक्षसुखाचिया ठायीं। या सुखाची गोडी नाहीं। धन्य पाहीं हरिभक्त” (ए. भा. १४-२०३) असे नाथांचे म्हणणे असून तुकाराम महाराजही
“सोन्याचे पर्वत करवती पाषाण। अवघे रानोरान कल्पतरु॥ १॥
परी हे दुर्लभ विठोबाचे पाय। तेथे हे उपाय न सरती॥ २॥
तुका म्हणे मोक्ष राहे ऐलीकडे। इतर बापुडे काय तेथें॥ ३॥ (तु. गा. २९११)
भक्ति प्रेम सुख नेणवे आणिकां। पंडित वाचकां ज्ञानियासी॥ १॥
आत्मनिष्ठ जरी झाले जीवन्मुक्त। तरी भक्तिसुख दुर्लभ त्या॥ २॥ (तु. गा. ३००२)
या अभंगात असेच सांगत आहेत.
भागवतात ध्रुवांनी भगवंताची स्तुती करताना असे म्हटलेही आहे की “या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात्। सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् .........................” (भाग. स्कं. ४-९-१०) हे भगवंता! तुझ्या सगुणस्वरूपाच्या चरणकमलाच्या ध्यानाने किंवा तुझ्या भक्तांच्या कथाश्रवणाने जीवाला जे सुख प्राप्त होते, ते केवळ सच्चिदानंदस्वरूपाने स्थित असलेल्या निर्गुण ब्रह्माच्या ठिकाणीही प्राप्त होत नाही.
हाच भाव माउलींनी येथे ‘भक्तिसुखालागीं’ या पदाने व्यक्त केला आहे.
आपणपेंचि दोहीं भागीं। वांटूनियां आंगीं। सेवकै बाणे-अद्वैतानंतरही, अद्वैत न मोडता, सगुण परमेश्वराची भक्ती होऊ शकते, हेच येथे प्रतिपादिले आहे.
“सागर सरिता जीवन एक। परी मिळणीं भजन दिसे अधिक। तैसें एकपणेंचि देख। भजन सुख उल्हासे” “वामसव्य दोन्ही भाग। परी दो नामीं एकचि अंग। तैसे देवभक्त विभाग। देवपणीं सांग आभासे” (ए. भा.) असे नाथांनी आपल्या ग्रंथांतून सांगितले असून श्रीमाउलींनीही अमृतानुभवात “द्वैतदशेचें आंगण। अद्वैत ओळगे आपण। भेद तंव तंव दूण। अभेदासी”॥ २८॥ (अमृ. प्र. ९) “देव देऊळ परिवारू। कीजे कोरोनि डोंगरू। तैसा भक्तीचा व्यवहारू। कां न व्हावा”॥ ४३॥ “कोणी एक अकृत्रिम। भक्तीचें हें वर्म। योगज्ञानादि विश्राम। भूमिका हें”॥ ६१॥ इत्यादी ओव्यांतून हाच भाव व्यक्त केला आहे.
येरा नाम मी ठेवी। मग भजती वोज बरवी।
न भजतया दावी। योगिया जो॥ १८७॥
अर्थ—दुसऱ्या भागाला मी म्हणजे देव, हे नाव ठेवतो व मग माझ्या सगुण स्वरूपाचे भजन न करणाऱ्या ज्ञान्यादी योग्यांना, अद्वैतातही होणाऱ्या सगुण भक्तीचे श्रेष्ठ स्वरूप दाखवितो.॥ १८७॥
गूढार्थदीपिका—न भजतया दावी। योगिया जो- ज्ञानाने प्राप्त होणाऱ्या त्रिविध दु:खनिवृत्तिरूप मोक्षसुखापेक्षा श्रेष्ठ असलेले व सगुणाच्या प्रेमभक्तीने प्राप्त होणारे ब्रह्मसुख अखंड प्राप्त करून घेण्याकरिता—म्हणजे स्वार्थाकरिता-ज्ञानी सगुणाचे भजन करतो, असे ‘भक्तिसुखालागीं’ या पदाने माउलींनी सांगितले असल्यामुळे “न भजतया दावी। योगिया जो” या चरणाचा “ज्ञानी पुरुष ज्ञानानंतर सगुणाचे जे भजन करीत असतो ते, भजन न करणाऱ्या अज्ञ लोकांना केवळ मार्ग दाखविण्यासाठी-म्हणजे लोकसंग्रहार्थ करतो,” असा अर्थ, भावार्थ घेता येत नाही. “स्वत:ला अखंड ब्रह्मसुख प्राप्त व्हावे, म्हणून सगुणाची भक्ती करीत असताना, अनायासे भक्ती न करणाऱ्या योग्यांना तो मार्ग दाखवितो” असाच अर्थ करावा लागतो.
ज्ञानी पुरुष भगवंताचे भजन, लोकसंग्रहार्थ करीत नसून भगवंताच्या केवळ नि:सीम प्रेमानेच करीत असतो आणि म्हणूनच भगवंताला भक्ताचे नि:सीम प्रेम असते, असा माउलींनीच पुढील ओव्यांतून आशय दाखविला आहे.
तयाचें आम्हां व्यसन। आमुचें तो निजध्यान।
किंबहुना समाधान। तो मिळे तैं॥ १८८॥
तयालागीं मज रूपा येणें। तयाचेनि मज एथें असणें।
तया लोण कीजे जीवें प्राणें। ऐसा पढिये॥ १८९॥
अर्थ—असा जो ज्ञानी भक्त असतो, त्याचे आम्हांला वेडच लागते, तोच आमच्या अखंड ध्यानाचा विषय असतो. किंबहुना त्याच्याच भेटीत आम्हांला समाधान होते.॥ १८८॥ अशा प्रेमळ भक्ताकरिता मी सगुणस्वरूप होतो, त्याच्याकरिताच मी या जगात असतो आणि तो मला इतका प्रिय असतो की, त्याच्यावरून आम्ही आपले जीव, प्राण ओवाळून टाकावे, असे वाटते,॥ १८९॥
गूढार्थदीपिका—परमप्रेमरूप ज्ञानोत्तरभक्ती, ही मुळात निर्गुण निराकार, सच्चिदानंदस्वरूप असणाऱ्या भगवंताला-त्याचे हे स्वरूप कायम ठेवूनच-स्वरूपानुबंधी, अपरिमित व षड्गुणैश्वर्याने युक्त अशा सगुण साकार स्वरूपाने व्यक्त करून भगवंताच्या अखंड तद्रूपतेमुळे ज्ञान्याच्या चित्ताचे व्युत्थान न होऊ देता, ज्ञान्याला सगुण भगवंताच्या अखंड प्रेमसमाधीत निमग्न ठेवणारी आहे. म्हणून ज्ञानी पुरुष अखंड समाधिलाभाकरिता सगुण भगवंताची भक्ती करतो, लोकसंग्रहार्थ करीत नाही, हे उघड आहे.
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न कांक्षति।
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्य: स मे प्रिय:॥ १७॥
अर्थ—ज्याला हर्ष होत नाही, ज्याला द्वेष नाही, जो शोक करीत नाही, जो कशाचीही इच्छा करीत नाही आणि सर्व पुण्यपापरूप कर्मांचा त्याग करून, जो सगुण भगवंताच्या ठिकाणी भक्तिसंपन्न झाला, तोच मला प्रिय आहे.॥ १७॥
जो आत्मलाभासारिखें। गोमटें कांहींच न देखे।
म्हणोनि भोगविशेखें। हरिखेना जो॥ १९०॥
आपणचि विश्व जाहाला। तरि भेदभाव सहजचि गेला।
म्हणोनि द्वेष ठेला। जया पुरुषा॥ १९१॥
पैं आपुलें जें साचें। तें कल्पांतींही न वचे।
हें जाणोनि गताचें। न शोची जो॥ १९२॥
आणि जयापरौतें कांहीं नाहीं। तें आपणपेंचि आपल्या ठायीं।
जाहाला यालागीं जो कांहीं। आकांक्षीना॥ १९३॥
वोखटें कां गोमटें। हें कांहींचि तया नुमटे।
रात्रि दिवस न घटे। सूर्यासि जेवीं॥ १९४॥
ऐसा बोधचि केवळ। जो होऊनि असे निष्कळ।
त्याहीवरी भजनशीळ। माझ्या ठायीं॥ १९५॥
तरि तयाऐसें दुसरें। आम्हां पढियंतें सोयरें।
नाहीं गा साचोकारें। तुझी आण॥ १९६॥
अर्थ—ज्याला आत्मप्राप्तीवाचून काहीच गोड वाटत नाही, म्हणूनच विशेष विषयभोग त्याला प्राप्त झाले, तरी आनंद होत नाही.॥ १९०॥ संपूर्ण विश्वात आत्मस्वरूपाने मीच एक भरलेला आहे, या दृढ ज्ञानाने सहजच ज्याला, आपल्याहून दुसरी वस्तूच दिसत नाही आणि म्हणूनच ज्याला कोठेही द्वेष नसतो.॥ १९१॥ मी खरोखर आत्मस्वरूप आहे व ते आत्मस्वरूप कधीही नाश पावत नाही, या दृढ विचाराने जो नाश झालेल्या वस्तूबद्दल कधी दु:ख करीत नाही.॥ १९२॥ आणि ज्या अद्वैत आत्मवस्तूहून दुसरी वस्तूच नाही, ती आत्मवस्तू मीच आहे, असे कळून आल्यामुळे जो कशाचीही इच्छा करीत नाही.॥ १९३॥ ज्याप्रमाणे सूर्याला रात्री व दिवस यांचा अनुभव येत नाही, त्याप्रमाणे ज्याच्या अंत:करणात हे चांगले, हे वाईट असे भावच उत्पन्न होत नाहीत.॥ १९४॥ याप्रमाणे कशाचीही जाणीव न होता जो देहासह संपूर्ण केवळ जाणीवरहित चिन्मात्रस्वरूप होऊन राहिला आणि त्यातही माझ्या सगुणस्वरूपाच्या ठिकाणी प्रेमभक्ती करणे हा ज्याचा स्वभावच बनला.॥ १९५॥ भगवान म्हणतात, अर्जुना! अशा ज्ञानी भक्तासारखा खरोखर दुसरा आमचा प्रिय सोयराच नाही, हे मी तुझी शपथ घेऊन सांगतो.॥ १९६॥
(श्लोक-१८)
सम: शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयो:।
शीतोष्णसुखदु:खेषु सम: संगविवर्जित:॥ १८॥
अर्थ—शत्रू, मित्र, मान, अपमान, शीत, उष्ण, सुख, दु:ख यांच्या ठिकाणी ज्याची समबुद्धी असून जो संग सोडून असंग झाला.॥ १८॥
पार्था जयाचिया ठायीं। वैषम्याची वार्ता नाहीं।
रिपुमित्रां दोहीं। सरिसा पाडु॥ १९७॥
कां घरिचियां उजियेड करावा। पारिकियां आंधार पाडावा।
हें नेणेचि गा पांडवा। दीप जैसा॥ १९८॥
जो खांडावया घाव घाली। कां लावणी जयानें केली।
दोघां एकचि सांउली। वृक्ष दे जैसा॥ १९९॥
ना तरी इक्षुदंडु। पाळितया गोडु।
गाळितया कडु। नोहेचि जेवीं॥ २००॥
अरिमित्रीं तैसा। अर्जुना जया भाव ऐसा।
मानापमानीं सरिसा। होत जाय॥ २०१॥
तिहीं ऋतूं समान। जैसें कां गगन।
तैसा एकचि मान। शीतोष्णीं जया॥ २०२॥
दक्षिण उत्तर मारुता। मेरु जैसा पांडुसुता।
तैसा सुखदु:खप्राप्तां। मध्यस्थ जो॥ २०३॥
माधुर्यें चंद्रिका। सरिसी राया रंका।
तैसा जो सकळिकां। भूतां सम॥ २०४॥
आघविया जगा एक। सेव्य जैसें उदक।
तैसें तयातें तिन्ही लोक। कांक्षिती गा॥ २०५॥
जो सबाह्य संग। सांडोनियां लाग।
एकाकी असे आंग। आंगीं सूनी॥ २०६॥
अर्थ—अर्जुना! ज्याच्या ठिकाणी आपपर अशा विषमभावांचा स्पर्श नसतो व जो शत्रू-मित्र या दोघांनाही सारखेच लेखतो,॥ १९७॥ अर्जुना! ज्याप्रमाणे, दिवा, जे नेहमी घरात राहणारे आहेत, त्यांना प्रकाश द्यावा व बाहेरून आलेल्या परक्यांना अंधार द्यावा, असे कधी करीत नाही.॥ १९८॥ किंवा तुकडे करण्याकरिता कुऱ्हाडीने प्रहार करू इच्छिणाऱ्याला व झाड लावून त्याची वाढ करणाऱ्याला झाड आपली एकसारखीच सावली देतो.॥ १९९॥ किंवा ज्याप्रमाणे ऊस पाणी घालून वाढविणाऱ्याला गोड व त्याला चरक्यात घालून पिळणाऱ्याला कडू असा कधीच होत नाही,॥ २००॥ त्याप्रमाणे अर्जुना! जो शत्रु-मित्र, मान-अपमान यांच्या ठिकाणी एकसारखी समबुद्धी ठेवतो.॥ २०१॥ ज्याप्रमाणे आकाश तिन्ही ऋतूंमध्ये एकसारखे समानच असते, त्याप्रमाणे थंडी व ऊन या दोहोंना जो सारखाच लेखतो,॥ २०२॥ हे अर्जुना! मेरुपर्वत, ज्याप्रमाणे दक्षिणेकडून किंवा उत्तरेकडून येणाऱ्या वाऱ्याला सारखेच मानतो, त्याप्रमाणे प्राप्त होणाऱ्या सुखदु:खांना जो सारखे लेखून निर्विकार राहतो.॥ २०३॥ ज्याप्रमाणे चांदणे, दरिद्रॺाला व राजाला सारखेच आल्हादकारक वाटते, त्याप्रमाणे जो पुरुष सर्व भूतमात्रांच्या ठिकाणी एक दयाबुद्धीच ठेवतो.॥ २०४॥ एक पाणी, जसे सर्व जगाला प्यावेसे वाटते, तसे तिन्ही लोक कृपा व्हावी म्हणून ज्याची इच्छा करतात,॥ २०५॥ अंतर्बाह्य संगरूप विषयांचा संबंध सोडल्यामुळे, शरीराच्या ठिकाणीच शरीर घालून जो एकटा आहे.॥ २०६॥
गूढार्थदीपिका—सबाह्य संग-म्हणजे अंतर्बाह्य संग.
आसक्तीमुळे अंत:करणाशी विषयांचा संग होतो व बाहेर विषयभोगाने विषयाशी देहाचा संग होतो.
एकाकी असे आंग। आंगीं सूनी-म्हणजे शरीराचा किंवा अंत:करणाचा बाह्य विषयाशी संबंध न होऊ देता शरीराच्या ठिकाणी शरीर ठेवून म्हणजे केवळ शरीराने राहिला.
(श्लोक-१९)
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित्।
अनिकेत: स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नर:॥ १९॥
अर्थ—निंदा व स्तुती ह्या दोन्ही सारख्याच समजणारा, मौन धारण करणारा, कशातही संतुष्ट असणारा, एकाच ठिकाणचा आश्रय करून न राहणारा व बुद्धी स्थिर करून असणारा, असा असून जो माझ्या सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी प्रेम करतो, तो पुरुष मला प्रिय आहे.॥ १९॥
जो निंदेतें नेघे। स्तुती न श्लाघे।
आकाशा न लगे। लेप जैसा॥ २०७॥
तैसें निंदे आणि स्तुती। मान करूनि एके पंक्ति।
विचरे प्राणवृत्ती। जनीं वनीं॥ २०८॥
साच लटिकें दोन्हीं। न बोले जाहला मौनी।
जे भोगितां उन्मनी। आरायेना॥ २०९॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे आकाशाला कशाचाही लेप लागत नाही, त्याप्रमाणे जो निंदा झाली, असे समजून खेद मानीत नाही व स्तुती झाली, असे समजून हर्षही मानीत नाही,॥ २०७॥ त्याप्रमाणे निंदा आणि स्तुती या दोघांनाही एका पंक्तीस बसवून म्हणजे दोघांनाही सारखेच समजून, प्राणाप्रमाणे लोकात व वनात सारखाच वावरतो,॥ २०८॥ खरे किंवा खोटे असे दोन्ही प्रकारचे बोलणे सोडून देऊन जो मौन धारण करतो व ज्याला उन्मनी अवस्था भोगताना पुरे म्हणवत नाही,॥ २०९॥
जो यथालाभें संतोखे। अलाभें न पारुखे।
पाउसेंवीण न सुके। समुद्र जैसा॥ २१०॥
आणि वायूसि एके ठायीं। बिढार जैसें नाहीं।
तैसा न धरीच कहीं। आश्रय जो॥ २११॥
आघवाचि आकाशस्थिति। जेविं वायूसि नित्य वस्ती।
तेवीं जगचि विश्रांति-। स्थान जया॥ २१२॥
हें विश्वचि माझें घर। ऐसी मती जयाची स्थिर।
किंबहुना चराचर। आपण जाहाला॥ २१३॥
अर्थ—प्रारब्धानुसार मिळणाऱ्या सुखलाभानेदेखील ज्याला आनंद होत नाही व पाऊस न पडला तरी समुद्र जसा सुकत नाही, तसा सुखलाभ न झाला असताही जो खिन्न होत नाही.॥ २१०॥ आणि ज्याप्रमाणे वायू एका ठिकाणी स्थिर राहत नाही, त्याप्रमाणे जो एकाच ठिकाणचा आश्रय करीत नाही.॥ २११॥ ज्याप्रमाणे वायू, अखंड आकाशात, आकाशस्वरूपच होऊन राहतो, त्याप्रमाणे संपूर्ण जगत ज्याचे राहण्याचे स्थान असते,॥ २१२॥ या संपूर्ण चराचरात ‘मी मी’ म्हणून स्फुरणारा मीच एक आहे असे केवळ व्यतिरेकज्ञानच नाही, तर सर्व चराचर रूपाने मीच एक भासतो, असे अन्वयज्ञानही ज्याच्या बुद्धीत दृढ झाले आहे,॥ २१३॥
मग यावरीही पार्था। माझ्या भजनीं आस्था।
तरि तयातें मी माथां। मुकुट करीं॥ २१४॥
अर्थ—अर्जुना! मग मी ‘यावरीही’-म्हणजे व्यतिरेक व अन्वयज्ञान दृढ झाल्यावरही-माझ्या सगुणस्वरूपाचे प्रेमाने भजन करण्याची ज्याला गोडी व श्रद्धा आहे, त्याला मी आपल्या शिरावरील मुकुटच करतो-म्हणजे आपल्या शिरावर मुकुटाप्रमाणे धारण करतो॥ २१४॥
गूढार्थदीपिका—वर सांगितल्याप्रमाणे व्यतिरेक व अन्वय यांच्या योगाने पूर्ण ज्ञान झालेल्या ज्ञान्याच्या ठिकाणी मीच एक आहे, अशी जी केवळ आपल्या अद्वैतपणाची जाणीव राहते, ती जाणीव म्हणजे “विजातीयभेद ‘मी देह’ म्हणणें। सजातीय भेद मी जीवपणें। स्वगत भेद मी ब्रह्मस्फुरणें। हे तिन्ही नेणें परमात्मा॥ ५२५॥” (ए. भा. अ. २८) ज्ञान्याने “मी अद्वैत ब्रह्मस्वरूप आहे” अशी जाणीव वागविणे म्हणजे परमात्म्याहून आपले थोडे निराळे व्यक्तित्व मिरविण्यासारखे असल्यामुळे तो स्वगत म्हणजे ब्रह्मातच भेद होतो, तो भगवंताशी समरस मिळत नाही, असे श्रीनाथांचेही म्हणणे आहे.
सगुण परमात्म्याच्या प्रेमभक्तीत भक्ताला मीपणा मिरविण्याला संधिच सांपडत नसल्यामुळे त्याला मीपण स्फुरतच नाही आणि “मीपणाविण अवघा देवो। हा समर्थांचा भक्त्यनुभवो।” (श्रीगुलाबरावमहाराज कृत “भगवद्भक्तिसौरभ” प्रथम पराग-१५) मीपणा स्फुरत नसल्यामुळे भगवंताशी समरस होऊन जातो व त्या स्थितीत एक भगवंत उरतो, असा सर्व संतांचा अनुभव आहे. तसेच जाणीव स्फुरते, तोपर्यंत ब्रह्मानंदाचा लाभ होत नाही, हे मागे सांगितलेच आहे.
याप्रमाणे निर्विकल्प ऐक्याचा व ब्रह्मानंदाचा विशेष लाभ, ज्ञानापेक्षा प्रेमभक्तीतच होत असल्यामुळे अद्वैतज्ञान प्राप्त झाल्यानंतरही सगुण भगवंताची भक्ती करणाऱ्यांची येथे प्रशंसा केली आहे. ही केवळ स्तुतिमात्र नाही, हे उघड आहे.
उत्तमासि मस्तक। खालविजे हें काय कौतुक।
परि मान करिती तीन्ही लोक। पायवणिया॥ २१५॥
तरि श्रद्धावस्तूसी आदरु। करि जाणिजे प्रकारु।
जरी होय श्रीगुरु। सदाशिव॥ २१६॥
अर्थ—अशा थोर भक्तापुढे माझ्यासारख्या एखाद्याने मस्तक लववावे यात काही आश्चर्य नाही, पण माझ्या या उत्तम भक्ताच्या चरणतीर्थाचा तिन्ही भुवनातील लोक आदर करतात.॥ २१५॥ जर भगवान शंकर सद्गुरु प्राप्त झाले, तरच श्रद्धावस्तूचा-म्हणजे माझ्यावरील परमप्रेमवस्तूचा-आदर म्हणजे जपणूक-कशा प्रकारे केली पाहिजे, हे जाणता येते.॥ २१६॥
गूढार्थदीपिका—या अध्यायात श्रीमाउलींनी ‘श्रद्धा’ हा शब्द प्रेमार्थी वापरला आहे हे मागे श्लोक दोन वर निरूपण करताना सांगितलेच आहे.
जरी होय श्रीगुरु। सदाशिव—“शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदयं शिव:” शिवाचे हृदय विष्णू आहे व विष्णूचे हृदय शिव होय, असे शास्त्र-वचन आहे. याचा अर्थ असा आहे की शिवाचे विष्णूला व विष्णूचे शिवाला असे परस्परांचे परस्परांना परमप्रेम व ध्यान आहे. शिवाचे परमप्रेम कसे करायचे हे एक विष्णूच जाणतात; म्हणून शिवभक्तांनी शिवाचे प्रेम संपादन करण्याकरिता विष्णूला गुरु मानिले पाहिजे. तसेच विष्णूचे प्रेम करावे; हे एक शंकरच जाणतात, म्हणून विष्णुभक्ताने विष्णूचे प्रेम संपादन करण्याकरिता शिवाला गुरु केले पाहिजे.
भगवान शंकराने परमप्रेमाचा विषय जो भगवान विष्णू, त्याच्या चरणाचे तीर्थ जी गंगा, तिला आपल्या शिरावर धारण करून विष्णूच्या ठिकाणी असलेले आपले परमप्रेम व्यक्त केले आहे.
तसेच पांडुरंगाने आपल्या शिरावर शिवलिंग धारण करून आपले शिवावरील प्रेम व्यक्त केले आहे.
भगवान शंकर, हे भगवान विष्णूचे भक्तशिरोमणी असल्यामुळेच “माझ्या भक्तिप्रेमाची जोपासना कशी करावी, हे समजण्याकरता भगवान शंकर सद्गुरु पाहिजे” असे माउलींनी येथे म्हटले आहे.
परि हें असो आतां। महेशातें वानितां।
आत्मस्तुती होतां। संचार असे॥ २१७॥
ययालागीं हें नोहे। म्हणितलें रमानाथें।
अर्जुना मी वाहें। शिरीं तयातें॥ २१८॥
जे पुरुषार्थसिद्धी चौथी। घेऊनि आपुलिया हातीं।
रिगाला भक्तिपंथीं। जगा देत॥ २१९॥
अर्थ—पण आता हे पुरे. भगवान शंकराच्या थोर प्रेमाचे वर्णन करू लागलो, तर आत्मस्तुतीचा संचार होईल, म्हणजे पर्यायाने आत्मस्तुतीच केल्यासारखे होईल.॥ २१७॥ म्हणून रमापती श्रीकृष्ण म्हणाले, शंकराच्या प्रेमाची थोरवी गात नाही, पण अर्जुना! (एवढेच सांगतो की) अशा भक्ताला मी शिरावर धारण करतो.॥ २१८॥ (कारण) असा हा माझा भक्त, सगुण सायुज्यतारूपी चौथ्या पुरुषार्थाची सिद्धी आपल्या हाती घेऊन ती, भक्तिमार्गाने जगाला देत निघाला.॥ २१९॥
गूढार्थदीपिका—भक्तच जगात भक्तिमार्गाची स्थापना करतात असा भाव. पद्मपुराणांतर्गत भागवत माहात्म्यात “घटते कृष्णदासस्य भक्ते: संस्थापना सदा” (अ. २-५५) असेच म्हटले आहे.
मन्वादी ऋषी जसे कर्ममार्गाची प्रवृत्ती करणारे आधिकारिक व याज्ञवल्क्यादी ऋषी ज्ञानमार्गाचे प्रवर्तक असे आधिकारिक म्हणून भगवंताकडून ठरले आहेत, तसेच नारदादी संत भक्तिमार्गाची प्रवृत्ती करणारे म्हणून आधिकारिक ठरले गेले आहेत.
कैवल्याचा अधिकारी। मोक्षाची सोडी बांधी करी।
कीं जलाचिये परी। तळवट घे॥ २२०॥
अर्थ—कैवल्याचा-म्हणजे जीवब्रह्मैक्यरूप अद्वैतब्रह्मज्ञानाचा-जो अधिकारी असेल, त्याला स्वसामर्थ्याने मोक्ष देतो. इतके सामर्थ्य असूनही पाणी ज्याप्रमाणे नेहमी सखोल जमिनीकडे वाहते, त्याप्रमाणे तो आपण सर्वांपेक्षा कनिष्ठ होऊन सर्वांना आपल्यापेक्षा परमेश्वरस्वरूप समजतो.॥ २२०॥
गूढार्थदीपिका—“लघुत्वाचेनि मुदलें। बैसला गुरुत्वाचे सेले” (अमृ. प्र. २-२०) या अमृतानुभवातील ओवीचा अर्थच माउलींनी येथे सांगितला आहे.
म्हणो गा नमस्कारूं। तयातें आम्ही माथां मुकुट करूं।
तयाची टांच धरूं। हृदयीं आम्ही॥ २२१॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, अर्जुना! म्हणून आम्ही त्यांनाच नमस्कार करू. त्यांना आपल्या शिरावर मुकुट करू व त्यांचे चरण आम्ही आपल्या हृदयात धरू.॥ २२१॥
गूढार्थदीपिका—भक्ताला भगवान जसा अत्यंत प्रिय व वंदनीय असतो, तसेच भगवंताला भक्तही अत्यंत प्रिय व वंदनीय असतात.
तयाचिया गुणांचीं लेणीं। लेववूं आपुलिये वाणीं।
तयाची कीर्ती श्रवणीं। आम्ही लेऊं॥ २२२॥
अर्थ—त्यांच्या गुणांचे अलंकार आम्ही आपल्या वाणीवर घालू-म्हणजे त्यांच्या गुणांचे अखंड वर्णन करू-व त्यांची कीर्ती हाच कोणी अलंकार आपल्या कानाच्या ठिकाणी घालू-म्हणजे त्यांची कीर्तीच आपल्या कानाने श्रवण करू.॥ २२२॥
गूढार्थदीपिका—भक्ताला जशी भगवंताच्या गुणसंकीर्तनाची अत्यंत आवडी असते, तशी भगवंतालाही भक्ताच्या गुणकीर्तनाची आवडी असते.
तो पाहावा हे डोहळे। म्हणोनि अचक्षूसी मज डोळे।
हातींचेनि लीलाकमळें। पूजूं तयातें॥ २२३॥
दोंवरी दोनी। भुजा आलों घेउनी।
आलिंगावयालागुनी। तयाचें आंग॥ २२४॥
तया संगाचेनि सुरवाडें। मज विदेहा देह धरणें घडे।
किंबहुना आवडे। निरुपम॥ २२५॥
अर्थ—मी नेत्ररहित असताही त्यांना पाहावे या उत्कट इच्छेने नेत्र धारण केले व मी लीलेकरिता घेतलेल्या हातातील कमळाने त्यांची पूजा करीत असतो॥ २२३॥ त्यांच्या शरीराला आलिंगन देण्याकरिताच दोन भुजावर आणखी दोन भुजा घेऊन आलो-म्हणजे चतुर्भुज झालो. (दोन भुजांनी आलिंगन देऊन आलिंगनाचे पूर्ण सुख भोगता येणार नाही, असे वाटून चतुर्भुज झालो, असा अर्थ)॥ २२४॥ भक्ताच्या संगतीत देखील ब्रह्मसुख असते, म्हणूनच मी विदेही असूनही त्यांची संगती करण्याकरिता देह धारण करतो. फार काय सांगू! अशा ज्ञानी भक्तांचे मला जे प्रेम असते, ते कशाचीही उपमा देऊन सांगता येण्याजोगे नाही.॥ २२५॥
गूढार्थदीपिका—या २२३ ते २२५ पर्यंतच्या ओव्यांतून भगवान मायेने सगुण होत नसून भक्ताच्या नि:सीम प्रेमप्रवृत्तीने सगुण होतो असे माउलीचे म्हणणे आहे. अर्थात नि:सीम प्रेम, परब्रह्माचेच स्वरूप असल्यामुळे आणि नि:सीम प्रेम, परब्रह्माच्या ठिकाणीच होऊ शकत असल्यामुळे भगवंताच्या नि:सीम प्रेमाचा विषय भक्त व भक्ताच्या नि:सीम प्रेमाचा विषय भगवान या दोघांचे विग्रह, “आनंदविग्रह श्रीकृष्ण” या नाथवचनाप्रमाणे “सदेह सच्चिदानंद कां नोहावे ते” या माउलीच्या वचनाप्रमाणे पूर्णब्रह्म व नित्य असतात; हाच सिद्धांत आहे. स्कंदपुराणांतर्गत भागवत माहात्म्यातील “कामास्तु वांछितास्तस्य गावो गोपाश्च गोपिका:। नित्या: सर्वे विहाराद्या आप्तकामस्ततस्त्वयम्” या श्लोकाने हाच सिद्धांत सांगितला आहे.
तेणेंसीं आम्हां मैत्र। एथ कायसें विचित्र।
परि तयाचें चरित्र। ऐकती जे॥ २२६॥
तेही प्राणापरौते। आवडती हें निरुतें।
जे भक्तचरित्रातें। प्रशंसिती॥ २२७॥
जो हा अर्जुना साद्यंत। सांगितला प्रस्तुत।
भक्तियोग समस्त। योगरूप॥ २२८॥
जे मी प्रीति करीं। कां मनीं शिरसा धरीं।
येवढी थोरी। जया स्थितिये॥ २२९॥
अर्थ—अशा भक्ताशी माझे अत्यंत सख्य असते, यात काही आश्चर्य नाही; पण जे कोणी माझ्या भक्तांचे चरित्र श्रवण करतात,॥ २२६॥ तसेच जे कोणी माझ्या भक्तांच्या चरित्राची स्तुती करतात-म्हणजे गुणकीर्तन करतात-ते देखील मला माझ्या प्राणापेक्षा प्रिय असतात, हे अत्यंत सत्य आहे.॥ २२७॥ अर्जुना! तुला मी आत्ताच जो संपूर्ण भक्तियोग सांगितला, त्यात माझ्याशी ऐक्य करणारे जेवढे योग आहेत, त्या सर्वांचा अंतर्भाव होतो-म्हणजे भक्तियोगाने सर्व प्रक्रिया अवगत होतात किंवा साधतात.॥ २२८॥ ज्या भक्तिस्थितीची एवढी थोरवी आहे की, त्या भक्तिप्रेमामुळेच मीही आपल्या भक्तांचे अत्यंत प्रेम करतो किंवा त्याला शिरावर धारण करतो.॥ २२९॥
(श्लोक-२०)
ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते।
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रिया:॥ २०॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेभक्तियोगो नाम द्वादशोऽध्याय:॥ १२॥
अर्थ—जे कोणी धर्माला धरून असणाऱ्या व अमृतस्वरूप अशा भक्तियोगाचे अत्यंत श्रद्धा व आदर ठेवून व माझ्या सगुणाची प्राप्ती हीच आपली परमगती होय, असे समजून, सांगितल्याप्रमाणे आचरण करतात, ते भक्त मला अत्यंत प्रिय होतात.॥ २०॥
ते हे गोष्टी रम्य। अमृतधारा धर्म्य।
करिती प्रतीतिगम्य। आईकोनि जे॥ २३०॥
अर्थ—धर्म्य-म्हणजे अवश्य आचरणीय-व चित्ताला मोहक अशी ही अमृताची धारा-म्हणजे अखंड अविनाशी-अशी भक्तियोगाची कथा ऐकून जे कोणी आपल्या अनुभवाला आणून घेतील.॥ २३०॥
गूढार्थदीपिका-गोष्टी रम्य—म्हणजे ही भागवतधर्माची कथा मनाला गोडी लावणारी आहे.
अमृतधारा-अमृत म्हणजे अविनाशी परब्रह्म, त्याची धारा-म्हणजे अखंड ब्रह्मस्थिती कायम ठेवणारी.
धर्म्य-म्हणजे धर्माला विरुद्ध नसणारी. हा भक्तियोगरूपी भागवतधर्म वैदिकधर्माच्या विरुद्ध नसून तोच मुख्य व श्रेष्ठ वैदिक धर्म आहे असा अर्थ.
एष मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मत:।
यद्भक्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नर: सदा॥
-सदा सर्वदा स्तुति-स्तोत्र- नामस्मरणादिकांनी भगवंताचे प्रेमभावाने भजन करणे; हाच सर्व श्रौत-स्मार्त धर्मांमध्ये श्रेष्ठ धर्म आहे, असे भीष्मांचार्यानीही विष्णुसहस्रनामात म्हटले आहे.
तैसीचि श्रद्धेचेनि आदरें। जयाचे ठायीं विस्तरे।
जीवीं जयां थारे। जे अनुष्ठिती॥ २३१॥
परि निरूपिली जैसी। तैसीच स्थिति मानसीं।
मग सुक्षेत्रीं जैसी। पेरणी जाहाली॥ २३२॥
परि मातें परम करूनि। इये अर्थीं प्रेम धरूनि।
हें सर्वस्व मानूनि। घेती जे पैं॥ २३३॥
पार्था गा जगीं। तेचि भक्त तेचि योगी।
उत्कंठा तयांलागीं। अखंड मज॥ २३४॥
ते तीर्थ ते क्षेत्र। जगीं तेचि पवित्र।
भक्तिकथेसी मैत्र। जयां पुरुषां॥ २३५॥
आम्ही तयांचें करूं ध्यान। ते आमुचें देवतार्चन।
तेवांचूनि आन। गोमटें न मनूं॥ २३६॥
तयांचें आम्हां व्यसन। ते आमुचे निधिनिधान।
किंबहुना समाधान। ते मिळती तैं॥ २३७॥
पैं प्रेमळांची वार्ता। जे अनुवादती पांडुसुता।
ते मानूं परम देवता। आपुली आम्ही॥ २३८॥
ऐसें निजजनानंदें। तेणें जगदादिकंदें।
बोलिलें मुकुंदें। संजयो म्हणे॥ २३९॥
राया जो निर्मळु। निष्कलंक लोककृपाळु।
शरणागतां स्नेहाळु। शरण्य जो॥ २४०॥
पैं सुरसहायशीळ। लोकलालनलीळ।
प्रणतप्रतिपाळ। खेळ जयाचा॥ २४१॥
जो धर्मकीर्ति धवळ। अगाधदातृत्वें सरळ।
अतुळ बळें प्रबळ। बळिबंधन॥ २४२॥
जो भक्तजनवत्सल। प्रेमळजनप्रांजळ।
सत्यसेतु सकळ। कलानिधि॥ २४३॥
अर्थ—त्याचप्रमाणे अत्यंत श्रद्धा व आदर यांच्या योगाने ज्यांच्या ठिकाणी हा भक्तियोग विस्तार पावला व ज्यांच्या अंत:करणात तो दृढ होऊन जे त्या भक्तीचे अनुष्ठान करतात,॥ २३१॥ पण चांगल्या मशागत केलेल्या क्षेत्रात जशी पेरणी केली जाते, त्याप्रमाणे वर सांगितली तशीच, ज्यांच्या मनाची अत्यंत प्रेमळ स्थिती आहे॥ २३२॥ आणि जे माझ्या सगुण स्वरूपालाच आपली परमगती समजतात, ज्यांना माझ्या सगुणस्वरूपाच्या प्राप्तीचे प्रेम असते व जे माझ्या सगुण स्वरूपाला सर्वस्व मानून घेतात,॥ २३३॥ बा अर्जुना! या जगात तेच खरे भक्त व तेच खरे योगी होत. मला त्यांच्याच भेटीची अत्यंत उत्कंठा असते.॥ २३४॥ माझ्या भक्तिकथेशी ज्यांचे सख्य झाले, ते पुरुषच खरोखर पवित्र तीर्थ व पवित्र क्षेत्र होत. त्यांच्यासारखे जगात दुसरे काहीही पवित्र नाही.॥ २३५॥ अशा भक्ताचे आम्ही ध्यान करू. तेच आमच्या पूजेतील देव आहेत. त्यांच्यावाचून आम्हांला काहीही एक गोड वाटत नाही.॥ २३६॥ आम्हांला त्यांचाच छंद असतो. तेच आमच्या द्रव्याचे साठे होत. एवढेच नाही तर त्यांची भेट झाली असताच आमच्या मनाचे समाधान होते.॥ २३७॥ अर्जुना! पण जे कोणी अशा प्रेमळ भक्तांच्या गोष्टी करतात किंवा कथा गातात, त्यांना देखील आम्ही आपली परम देवता मानतो.॥ २३८॥ संजय म्हणतो, धृतराष्ट्रा! आपल्या भक्तजनांचा ब्रह्मानंद व जगद्रूपी कार्याचे मूळ कारण असा जो भगवान श्रीकृष्ण, तो याप्रमाणे अर्जुुनाशी बोलला.॥ २३९॥ राजा धृतराष्ट्रा! जो अविद्यादोषरहित असा शुद्ध आहे, ज्याची कीर्ती कलंकरहित आहे, जो सर्व लोकांवर कृपा करणारा आहे, जो शरणागतांवर आईप्रमाणे प्रेम करणारा आहे आणि जो सर्वांना शरण जाण्याला योग्य आहे,॥ २४०॥ देवांचा कैवार घेऊन त्यांना साह्य करण्याचा ज्याचा स्वभाव आहे, त्रैलोक्याचे संगोपन करणे ही ज्याची क्रीडा आहे व शरण आलेल्यांचा प्रतिपाळ करणे हाच ज्याचा खेळ आहे (भगवान, भजन करणाऱ्यांच्या इच्छेप्रमाणे त्यांचा सांभाळ करणारा होतो, असा भाव.)॥ २४१॥ धर्माप्रमाणेच वागणारा अशी ज्याची कीर्ती आहे, अगाध दातृत्वामुळे ज्याचे सम वागणे आहे, अमर्याद सामर्थ्याने समर्थ असल्यामुळे जो प्रबळ अशा बळीला बंधन करणारा झाला आहे,॥ २४२॥ जो आपल्या भक्तजनांवर आईप्रमाणे प्रेम करणारा आहेआणि प्रेमळजनांशी निष्कपट आहे, जो आपल्या सत्यस्वरूपाने जगाचे धारण करणारा आहे व जो संपूर्ण कलांचा निधी आहे,॥ २४३॥
गूढार्थदीपिका-सत्यसेतु— ‘सेतू’ या शब्दाचा “सेतुर्विधृति:” (छां. उ. ८-४-१) असा अर्थ छांदोग्योपनिषदात दिला आहे. परस्परांचा नाश करणाऱ्या अनेक पदार्थांनी भरलेल्या जगताचा नाश होऊ न देता, भगवान आपल्या सत्यस्वरूपाच्या द्वारा किंवा सत्यादिधर्माच्या द्वारा जगताचे धारण करतो, म्हणून भगवंताला येथे माउलींनी सत्यसेतू म्हटले आहे.
तो श्रीकृष्ण वैकुंठींचा। चक्रवर्ती निजांचा।
सांगे येरू दैवाचा। आईकत असे॥ २४४॥
आतां ययावरी। निरुपिती परी।
संजय म्हणे अवधारीं। धृतराष्ट्रातें॥ २४५॥
तेचि रसाळ कथा। मऱ्हाटिया प्रतिपथा।
आणिजेल आतां। अवधारिजो॥ २४६॥
ज्ञानदेव म्हणे तुम्ही। संत वोळगावेति आम्हीं।
हें पढविलें स्वामी। निवृत्तिदेवें॥ २४७॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां द्वादशोऽध्याय:॥ १२॥
अर्थ—जो वैकुंठीचा स्वामी असून आपल्या भक्तांचा सार्वभौम राजा आहे, तो श्रीकृष्ण सांगत असून भाग्यवान अर्जुन श्रवण करीत आहे.॥ २४४॥ संजय, राजा धृतराष्ट्राला म्हणतो, आता यापुढे भगवान श्रीकृष्ण काय बोलतात, ते ऐका,॥ २४५॥ तीच रसाळ कथा मराठी भाषेच्या रूपांतरात आणली जाईल, आता लक्ष द्या.॥ २४६॥ श्रीज्ञानेश्वरमहाराज म्हणतात, आम्ही तुम्हा संतांचे चरण धरावे, हेच श्री स्वामी निवृत्तिदेवांनी आम्हांला शिकविले.॥ २४७॥
गूढार्थदीपिका—संतांना शरण जाणे व त्यांच्या चरणांचा आश्रय करणे हेच सर्व साधनात सारभूत साधन आहे. असेच सर्व संतांचे म्हणणे आहे, असा भाव.
श्रीसद्गुरुकृपेने श्रीज्ञानेश्वरीच्या बाराव्या अध्यायाचा गूढार्थदीपिकेसह अनुवाद पूर्ण झाला,तो श्रीसद्गुरुचरणी समर्पण असो.
समारोप
मागील अकराव्या अध्यायात भगवंतांनी आपल्या एकदेशीय सगुण श्रीकृष्णस्वरूपापेक्षा विश्वरूप श्रेष्ठ असून, त्यावरच प्रेम असू दे असे म्हटले; हे ऐकून अर्जुनाला भगवंतांचे म्हणणे आपल्या अनुभवाशी विरुद्ध आहे, असे वाटून भगवंतांच्या मुखानेच कोणते रूप श्रेष्ठ आहे, याचा निर्णय करून घेण्याकरिता, विश्वरूप व सगुण चतुर्भुज या दोहोंपैकी कोणत्या रूपाचे, प्रेमभक्तीने अखंडानंदरूप परब्रह्माशी, निर्विकल्प ऐक्य होऊ शकते, असा मोठा मार्मिक प्रश्न, अर्जुनाने भगवंताला केला.
भगवंतांनी अर्जुनाच्या या प्रश्नाचे उत्तर या अध्यायात देऊन अर्जुनाच्या अनुभवालाच पुष्टी दिली आहे.
भगवान म्हणतात, अर्जुना! माझ्या सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी अखंड मन लावून, जे माझी अत्यंत प्रेमाने भक्ती करतात, तेच युक्ततम होतात-म्हणजे माझ्याशी निर्विकल्प ऐक्य पावतात, हे जाण आणि अविनाशी, निर्दिष्ट न करता येण्याजोगे, इंद्रियातीत, सर्वव्यापक, अचिंत्य, कूटस्थ व अचल अशा माझ्या विश्वरूपाची प्रेमपूर्वक उपासना करता येणे शक्य नसल्यामुळे, सर्व इंद्रियांचा रोध करून व सर्वत्र समबुद्धी ठेवून सर्व भूतांच्या हिताचे ठिकाणी रत होऊन, ते मी आहे, अशा जाणिवेने, जे माझी उपासना करतात, तेही शेवटी मलाच प्राप्त होतात.
पण देहधारी जिवांना, या माझ्या अतींद्रिय विश्वरूपाची प्राप्ती अत्यंत क्लेश सोसूनच होते.
जे कोणी, आपल्या संपूर्ण कर्मांचा माझ्या ठिकाणी संन्यास करून, माझे ध्यान करून माझी उपासना करतात, त्यांना काही एक कष्ट पडू न देता व फार वेळ लागू न देता मी या संसारसमुद्राच्या पार करतो. भगवान म्हणतात, अर्जुना! माझ्या ठिकाणीच आपले प्रेम लाव व माझ्याच ठिकाणी आपली बुद्धी स्थिर कर म्हणजे तू मला निश्चयाने प्राप्त होशील, यात संशय नाही. जर तू आपले चित्त, माझ्या ठिकाणी स्थिर करू शकत नसशील, तर माझ्या ठिकाणी चित्त लावण्याचा अभ्यास केला असता हळूहळू माझ्या ठिकाणी चित्त स्थिर होऊन, तू मला प्राप्त होशील. जर असाही अभ्यास तुझ्याच्याने होत नसेल, तर संपूर्ण कर्मे मत्प्रीत्यर्थ करीत जा. मत्प्रीत्यर्थ कर्म केल्यानेही तुला ऐक्यसिद्धी प्राप्त होईल. हेही तुला साध्य होत नसेल, तर जेवढी कर्मे होतील, त्यांच्या फळांची मुळीच इच्छा करू नकोस.
अभ्यासानेही ज्ञानरूपी विशेष उत्पन्न होतो. ज्ञानापासून ध्यान, ध्यानापासून कर्मफलत्याग व त्यागापासून शांती उत्पन्न होते. कोणत्याही भूतांचा द्वेष न करणारा, कोण्याही भूताशी मैत्री करणारा, करुणासंपन्न, अहंता-ममतारहित, सुखदु:ख सारखे मानणारा, क्षमावान, अखंड संतुष्ट, दृढनिश्चयी, मनोनिग्रही, असा असून, प्रेमाने ज्याने आपली मनबुद्धी मला समर्पण केली आहे, असा भक्त मला प्रिय असतो.
ज्याच्यापासून लोकांना त्रास होत नाही व लोकांपासूनही ज्याला त्रास होत नाही व जो हर्ष, शोक, भयरहित झाला आहे आणि इतके असूनही जो माझ्या सगुण स्वरूपाची भक्ती करतो, तो मला प्रिय आहे. ज्याला कशाचीच अपेक्षा नाही, जो आत-बाहेर शुचिर्भूत असून, आत्मप्राप्ती करून घेण्यात दक्ष आहे, बाह्य विषयांच्या ठिकाणी जो उदासीन होऊन, शोकरहित झाला आहे आणि सर्वकर्मारंभाचा त्याग करून, जो माझ्या सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी प्रेम करतो, तो मला प्रिय आहे.
ज्याला विषयप्राप्तीत आनंद होत नाही किंवा जो विषयांचा द्वेष करीत नाही, जो कशाची इच्छा करीत नाही व जो कशाबद्दल शोकही करीत नाही, जो पापपुण्याची बुद्धी सोडून देऊन एक सगुण भगवंताच्या ठिकाणी भक्तिमान झाला, तोच मला प्रिय आहे.
शत्रू-मित्र, मान-अपमान, शीत-उष्ण, सुख-दु:ख या सर्व द्वंद्वांच्या ठिकाणी समबुद्धी धारण करणारा, सर्वसंगरहित, निंदा-स्तुती सम लेखणारा, मौन धारण करून कशाही स्थितीत संतुष्ट असणारा, कोणाएक देशाचा आश्रय न करणारा व आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिरबुद्धी झालेला आणि माझ्या ठिकाणीच संपन्न असणारा, मला अत्यंत प्रिय आहे.
अशा या अविनाशी परमधर्मरूप भक्तिमार्गाची, अत्यंत श्रद्धापूर्वक, मत्परायण होऊन, सांगितल्याप्रमाणे जे, माझ्या सगुण स्वरूपाची उपासना करतात, ते भक्त, मला अत्यंत प्रिय असतात व माझ्या भक्तांची कथा सांगणारे व ऐकणारेही मला आवडतात.
॥ श्रीमत्सद्गुरु श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु॥
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय तेरावा
अवतरणिका-मागील बाराव्या अध्यायात माउलींनी ब्रह्मज्ञानानंतरही सगुण साकार भगवंताच्या भक्तीची आवश्यकता व थोरवी गायिली आहे.
भगवंताचे मुळचे निर्गुण स्वरूप अपरिणामी, अस्फुट, अद्वैत, सच्चिदानंदस्वरूप असल्यामुळे व ते स्वरूप मायाबद्ध नसल्यामुळे या स्वरूपाच्या ठिकाणी विवर्तरूपाने असणारे त्याचे सगुण स्वरूपही अनध्यस्त म्हणजे पूर्णब्रह्मस्वरूपच असते, हे आम्ही आतापर्यंत अनेक ठिकाणी दाखविलेच आहे.
ज्याप्रमाणे सोन्याची पारख झाल्यावाचून हा अलंकार सोन्याचा आहे, अशी खात्री होत नाही व त्याचे प्रेम वाटत नाही, त्याप्रमाणेच भगवंताच्या निर्गुण स्वरूपाचे नि:संदिग्ध ज्ञान झाल्याखेरीज भगवंताच्या सगुण स्वरूपाचेही पूर्णब्रह्मत्व कळून येत नाही.
निर्गुणस्वरूपच अंत:करणवृत्तीत प्रतिबिंबित झाले असता त्यास क्षेत्रज्ञ म्हटले जाते. क्षेत्रज्ञ हा क्षेत्राचा ज्ञाता आहे व क्षेत्र हे जाणले जाणारे आहे. तो (क्षेत्रज्ञ) क्षेत्राहून निराळा आहे; पण क्षेत्राच्या ठिकाणीच क्षेत्रज्ञ असल्यामुळे त्या दोघांचे मिश्रण झाले आहे; म्हणून आकाशाहून अती सूक्ष्म असलेल्या क्षेत्रज्ञाला जाणण्याकरिता संपूर्ण क्षेत्राचा विस्तार कळणे आवश्यक असते. क्षेत्राचा विस्तार कळला की, अनायासे क्षेत्राला जाणणारा क्षेत्रज्ञ क्षेत्राहून निराळा होतो. क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांना परस्परांहून निराळे करणे, यालाच वेदांतात व्यतिरेक म्हणतात.
हा व्यतिरेक मागेही सांगितला गेला आहे; तरीपण क्षेत्रज्ञाचे स्वरूप अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे ते एकदाच सांगितल्याने किंवा श्रवण केल्याने समजत नाही व दृढ होत नाही; म्हणून वेदांतात “आवृत्तिरसकृदुपदेशात्” (ब्र. सू. ४-१-१) क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांच्या व्यतिरेकाचे वारंवार श्रवण करावे, असे सांगितले आहे. या सिद्धांताप्रमाणे या अध्यायात भगवंतांनी व श्रीमाउलींनी पुन: क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचा व्यतिरेक सांगितला आहे.
जयांचें केलिया स्मरण। होय सकळ विद्यांचें अधिकरण।
तेचि वंदूं चरण। श्रीगुरूंचे॥ १॥
जयांचेनि आठवें। शब्दसृष्टी आंगवे।
सारस्वत आघवें। जिव्हेसि ये॥ २॥
वक्तृत्व गोडपणें। अमृतातें पारुष म्हणे।
रस होती वोळंगणे। अक्षरांसी॥ ३॥
भावाचें अवतरण। अवतरवी निज खूण।
हाता चढे संपूर्ण। तत्त्वबोध॥ ४॥
श्रीगुरुचे पाय। जैं हृदय गवसूनि ठाय।
तैं एवढें भाग्य होय। उन्मेषासी॥ ५॥
अर्थ—ज्या चरणांचे अत्यंत परम आदराने स्मरण केले असता पुरुष संपूर्ण विद्येचे वसतिस्थान होतो, त्याच श्रीगुरुच्या चरणांना आता नमस्कार करू.॥ १॥ ज्या चरणांचे स्मरण झाले असता इष्ट अर्थ प्रगट करणारे शब्दभांडार स्वाधीन होते आणि वाणीच्या ठिकाणी संपूर्ण रसाळ वक्तृत्व प्रगट होते.॥ २॥ रसाळ वक्तृत्वाच्या गोडपणापुढे अमृतही फिके वाटते आणि नवरस अक्षरांना धरूनच राहतात.॥ ३॥ आत्मबोधाचे रहस्य प्रगट करणारी खूण ठिकठिकाणी भावार्थाला प्रगट करते आणि त्यामुळे अंत:करणात आत्मबोध पूर्णपणे यथार्थ अवगत होतो.॥ ४॥ जेव्हा श्रीगुरुचे पाय आपल्या हृदयात राहतात, तेव्हाच ज्ञानाचे एवढे सद्भाग्य प्राप्त होते.॥ ५॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानभक्तीने पूर्णब्रह्मस्वरूप झालेल्या श्रीगुरुच्या ठिकाणी ज्याचे नि:सीम प्रेम आहे, तोही त्यांच्याप्रमाणेच ज्ञानभक्तीने पूर्ण साक्षात्कारी होतो व त्याच्याकडून होणारा ग्रंथ अनेक प्रक्रियांनी, रहस्यांनी व साहित्यांनी भरलेला असतो, असा भाव.
“श्रवण करूनि रचित ग्रंथ। तेथ शब्दज्ञान होत। मननेंकरूनि रचित ग्रंथ। तेथ अनुमानें कळती सिद्धांत आणि पूर्वपक्षच्छेदक बहुत युक्ती असती॥ ११४॥ निदिध्यासक रचित ग्रंथ। तेथ प्रक्रियासहित असती सिद्धांत। परी निदिध्यासक जी प्रक्रिया करीत। तीचि प्रधान राहे॥ ११५॥ ब्रह्मसंपन्न रचित ग्रंथ। तेथ अवर्णनीय अनुभूत सिद्धांत। नाना प्रक्रिया संभरित। सर्व कांहीं मिळत नि:संशय॥ ११६॥” (श्रीगुलाबराव महाराजकृत भगवद्गीतासंगति)
ग्रंथकार पाच प्रकारचे असतात—
(१) श्रुती, स्मृती, पुराणे यांना प्रमाण न मानता केवळ आपल्या बुद्धीने लिहिलेल्या ग्रंथात संतांनी अनुभविलेल्या मोक्षमार्गाचा मागमूसही नसतो; म्हणून ते ग्रंथ मुमुक्षूंना निरुपयोगी असतात.
(२) ज्यांनी श्रुती, स्मृती, पुराणे यांचे पुष्कळ श्रवण केले आहे, अशा पुरुषांनी लिहिलेल्या ग्रंथात केवळ शब्दज्ञान (म्हणजे केवळ प्रमाणवचनांचा संग्रह) पुष्कळ सापडते.
(३) सिद्धांतांचे मनन करणाऱ्या पुरुषांनी लिहिलेल्या ग्रंथात, सिद्धांतपोषक व पूर्वपक्षीय शंका निवारण करणाऱ्या युक्त्या पुष्कळ असतात.
(४) निदिध्यासन करणाऱ्या पुरुषांनी लिहिलेल्या ग्रंथात, त्यांच्या स्वत:च्या निदिध्यासन प्रक्रियेचेच विशेष वर्णन असते. आणि
(५) ज्ञानभक्तीने पूर्णब्रह्मस्वरूप झालेल्या सत्पुरुषांच्या ग्रंथात अनेक अनुभूत सिद्धांत, आत्मसाक्षात्काराच्या प्रक्रिया व रहस्ये हे ठिकठिकाणी आढळतात.
अशा सत्पुरुषांचेच ग्रंथ सर्व मुमुक्षूंना उपयोगाचे असतात.
ते नमस्कारूनि आतां। जो पितामहाचा पिता।
लक्ष्मीयेचा भर्ता। ऐसें म्हणे॥ ६॥
अर्थ— म्हणून त्या चरणांना आम्ही आता नमस्कार करतो; जो ब्रह्मदेवाचा पिता व लक्ष्मीचा पती होय तो भगवान श्रीकृष्ण पुढे असे म्हणाला.॥ ६॥
(श्लोक-१)
श्रीभगवानुवाच
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहु: क्षेत्रज्ञ इति तद्विद:॥ १॥
अर्थ—श्रीभगवान म्हणतात—हे कुंतीपुत्रा अर्जुना! या शरीरालाच क्षेत्र हे नाव आहे. याला जो जाणतो तो क्षेत्रज्ञ होय. असे क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांना जाणणारे म्हणतात.॥ १॥
तरी पार्था परिसिजे। देह हें क्षेत्र म्हणिजे।
हें जाणे तो बोलिजे। क्षेत्रज्ञ एथें॥ ७॥
अर्थ—तरी हे अर्जुना! ऐक. देहाला क्षेत्र म्हणतात व देहाला जो जाणतो त्यालाच येथे क्षेत्रज्ञ म्हटले आहे.॥ ७॥
(श्लोक-२)
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥ २॥
अर्थ— अर्जुना! सर्व शरीराच्या ठिकाणी जो क्षेत्रज्ञ आहे तो मीच आहे, असे जाण. क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांच्या स्वरूपाचे जे यथार्थ ज्ञान तेच खरे ज्ञान होय, असे मी समजतो.॥ २॥
तरि क्षेत्रज्ञ जो एथें। तो मीचि जाण निरुतें।
जो सर्वक्षेत्रांतें। संगोपोनि असे॥ ८॥
अर्थ—शरीरात जो क्षेत्रज्ञ म्हणून येथे सांगितला आहे व जो सर्व प्राणिमात्रांच्या शरीरात व्यापून आहे, तो खरोखर मीच आहे, असे जाण.॥ ८॥
गूढार्थदीपिका—आपल्या ठिकाणी ‘मी’ म्हणून स्फुरणारी चैतन्यवृत्तीच संपूर्ण देहादी क्षेत्राला जाणत असल्यामुळे तिलाच क्षेत्रज्ञ म्हणतात. हा क्षेत्रज्ञ सर्व क्षेत्राला जाणणारा म्हणून सर्व क्षेत्राहून खरोखर निराळा व एकच आहे. त्याचा क्षेत्राशी काही एक संबंध नाही. त्याच्या ठिकाणी भ्रांती नसल्यामुळे तो क्षेत्राशी आपले ऐक्य करीत नाही व आपल्याला क्षेत्रापुरते मर्यादित समजत नाही; म्हणूनच तो सर्व क्षेत्रांचे संगोपन करतो. क्षेत्रज्ञाची ही स्वरूपस्थिती नित्य अशीच राहत असल्यामुळे त्या स्वरूपस्थितीला धरून त्याला ‘ईश्वर’ संज्ञा आहे.
आणि देहादी क्षेत्र म्हणजे ‘मी’ अशी क्षेत्रज्ञाच्या ठिकाणी जी अनादी भ्रांती दिसून पडते, त्या भ्रांतीला धरून क्षेत्रज्ञाला ‘जीव’ म्हटले जाते.
क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञातें। जाणणें जें निरुतें।
ज्ञान ऐसें तयातें। मानूं आम्हीं॥ ९॥
अर्थ—क्षेत्र म्हणजे काय आणि क्षेत्रज्ञ कोण हे यथार्थ जाणणे यालाच आम्ही ज्ञान म्हणतो.॥ ९॥
गूढार्थदीपिका—क्षेत्राची व्याप्ती व क्षेत्रज्ञाची स्थिती जाणल्याने संपूर्ण क्षेत्राहून क्षेत्रज्ञ अगदी निराळा आहे हे कळून येऊन जशी अज्ञानभ्रांतीची व सर्व दु:खांची निवृत्ती होते, तशी दुसऱ्या कोणत्याही ज्ञानाने होत नाही; म्हणून क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचे ज्ञान हेच खरे ज्ञान होय-म्हणजे क्षेत्रक्षेत्रज्ञ यांच्या ज्ञानाहून इतर ज्ञान हे ज्ञान नसून अज्ञानच होय-असा भगवंताच्या व माउलीच्या म्हणण्याचा आशय आहे.
क्षेत्रक्षेत्रज्ञाच्या व्यतिरेकज्ञानाला ब्रह्मज्ञानही म्हणतात.
(श्लोक-३)
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत्।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥ ३॥
अर्थ—ते क्षेत्र कोणते? कशा प्रकारचे आहे? त्याचे विकार कोणते? ते कशापासून उत्पन्न होते? तसेच तो क्षेत्रज्ञ कोण? त्याची शक्ती काय आहे? हे सर्व माझ्यापासून संक्षेपाने श्रवण कर.॥ ३॥
तरि क्षेत्र येणें नांवें। हें शरीर जेणें भावें।
म्हणितलें तें आघवें। सांगों आतां॥ १०॥
हें क्षेत्र कां म्हणिजे। कैसें कें हें उपजे।
कवण कवणीं वाढविजे। विकारीं एथ॥ ११॥
हें औट हात मोटकें। कीं केवढें पां केतुकें।
बरड कीं पिके। कोणाचें हें॥ १२॥
इत्यादि सर्व। जे जे याचे भाव।
ते बोलिजती सावेव। अवधान देईं॥ १३॥
पैं याचि स्थळाकारणें। श्रुति सदा बोबाणे।
तर्क येणेंचि ठिकाणें। तोंडाळ केला॥ १४॥
अर्थ—तर आता हे शरीर ज्या उद्देशाने क्षेत्र या नावाने संबोधिले जाते ते संपूर्ण आता सांगतो.॥ १०॥ शरीराला क्षेत्र का म्हणतात? ते कसे व कशापासून उत्पन्न होते? कोणकोणत्या कार्यरूपाने त्याची वाढ होते?॥ ११॥ हे एवढेसे साडेतीन हातच आहे किंवा केवढे मोठे आहे? व त्याची मर्यादा किती? ते नापीक आहे किंवा पिकणारे आहे आणि ते कोणाचे आहे?॥ १२॥ इत्यादी जे सर्व भाव असतील ते संपूर्ण सांगतो, लक्ष देऊन ऐक.॥ १३॥ उपनिषदांनी सारखा आक्रोश करून या क्षेत्राविषयीच विचार सांगितला आणि याच स्थळाने तर्काला बडबड करायला लावली.॥ १४॥
गूढार्थदीपिका-पैं याचि स्थळाकारणें—श्रुतीने क्षेत्राचा वारंवार विचार करून क्षेत्रज्ञ अद्वैत, सच्चिदानंद व क्षेत्र जड-विनाशी, मिथ्या, असे हे परस्पराहून भिन्न आहेत, असे दाखविले आहे, असा अर्थ.
तर्क येणेंचि ठिकाणें। तोंडाळ केला—श्रुतीचे म्हणणे पटवून देण्याकरिता तर्काने आपली पराकाष्ठा केली, असा भाव.
चाळितां हेचि बोली। दर्शनें शेवटा आलीं।
तेवींचि नाहीं बुझविलीं। अझुनी द्वंद्वें॥ १५॥
अर्थ—या क्षेत्राची चर्चा करण्यातच दर्शनांचा शेवट झाला, तरी त्यांच्यातील परस्पर विरोध नाहीसा झाला नाही.॥ १५॥
गूढार्थदीपिका-चाळितां हेचि बोली। दर्शनें शेवटा आलीं—“सर्वेषां प्रस्थानकर्तृणां मुनीनां विवर्तवाद-पर्यवसानेनाद्वितीये परमेश्वरे एव वेदांतप्रतिपाद्ये तात्पर्यम्। न हि ते मुनयो भ्रान्ता: सर्वज्ञत्वात्तेषाम्” (महिम्न स्तोत्र-मधुसूदनी टीका) दर्शनकार हे भ्रांत नसून सर्वज्ञ आहेत. ते चुकणे शक्य नाही; म्हणून त्यांच्या दर्शनग्रंथात वरवर मतभिन्नता किंवा विरोध दिसत असला तरी त्यांनी अधिकाऱ्यानुसार आपआपल्या दर्शनाची रचना केली असून शेवटी त्यांच्या प्रतिपादनाचे पर्यवसान साक्षात किंवा परंपरेने अद्वैत परब्रह्माचे प्रतिपादन करण्यात आहे, असे सर्वच अद्वैतवादी मानतात.
तेवींचि नाहीं बुझविलीं। अझुनी द्वंद्वें—द्वैतवाद्यांना मात्र दर्शनकारात खरोखरच मतभेद आहे, असे वाटते व ते परस्परात वाद घालतात.
शास्त्रांचिये सोयरिके। विचळिजे येणेंचि एकें।
याचेनि एकवंकें। जगा वाद॥ १६॥
अर्थ—या एका क्षेत्रामुळेच निर्णयशास्त्रांच्या सोयरीक संबंधात बिघाड उत्पन्न झाला आणि क्षेत्राचे ठिकाणीच एकनिष्ठ झाल्यामुळे जगात वाद माजला.॥ १६॥
गूढार्थदीपिका-शास्त्रांचिये सोयरिके—“नित्यश्च मोक्ष: सर्वैर्मोक्षवादिभिरभ्युपगम्यते” (ब्र. सू. शां. भा. १-१-४) सर्व दर्शनकारांनी मोक्ष स्वीकारला असून तो नित्य मानला आहे. मोक्ष म्हणजे जीवाची संपूर्ण दु:खांपासून अखंड मुक्ती होणे असे इतर शास्त्रे मानतात, तर दु:खांची अत्यंत निवृत्ती होऊन परमानंदप्राप्ती होणे, असा वेदांतात मोक्ष मानला आहे.
कर्माने प्राप्त होणारी कोणतीही स्थिती नाशिवंत असल्यामुळे नित्य दु:खरहित अशी मोक्षस्थिती कर्माने प्राप्त होऊ शकत नाही. जीवाची ती स्वत:सिद्ध स्थितीच असायला पाहिजे, तरच ती नित्य होईल. नित्यदु:खरहित अशा स्वत:सिद्ध ज्ञानरूप स्थितीलाच वेदांतात परब्रह्म म्हटले आहे. म्हणून सर्व दर्शनकारांच्या प्रतिपादनाचे पर्यवसान साक्षात किंवा परंपरेने एका परब्रह्माच्या ठिकाणीच आहे, असे म्हणावे लागते. हीच शास्त्रांची सोयरीक होय. अर्थात शास्त्रकारांचा विरोध आत्मवस्तूच्या किंवा ब्रह्मवस्तूच्या प्रतिपादनात नाही.
याचेनि एकवंकें। जगा वाद-क्षेत्रज्ञाला सोडून व क्षेत्राला सत्य मानून क्षेत्राच्याच ठिकाणी एकनिष्ठ राहिल्याने जगात वाद माजला आहे.
तोंडेंसीं तोंडा न पडे। बोला बोलेंसिं न घडे।
इया युक्ति बडबडे। त्राय जाहाली॥ १७॥
नेणों कोणाचें हें स्थळ। परि कैसें अभिलाषाचें बळ।
जे घरोघरीं कपाळ। पिटवीत असे॥ १८॥
अर्थ—एकाचे तोंड दुसऱ्याच्या तोंडासमोर होत नाही व एकाचा युक्तिवाद दुसऱ्यास पटत नाही.अशा युक्तिवादामुळे बडबडण्याची सीमा झाली.॥ १७॥ हे शरीर कोणाच्या मालकीचे आहे, हे सांगता येतनाही, तरीपण याची आसक्ती इतकी प्रबळ आहे की, घरोघर याच्याकरिताच कपाळपिटी होतअसते.॥ १८॥
गूढार्थदीपिका—नेणों कोणाचें हें स्थळ-क्षेत्रज्ञाच्या स्वरूपाचा विचार केला असता तो अद्वैत सच्चिदानंदस्वरूप असल्यामुळे त्याहून दुसरी वस्तुच नाही-म्हणजे क्षेत्र मिथ्या कल्पनामात्र आहे-असा अनुभव येतो. अर्थात क्षेत्रही नाही व त्याचा कोणी मालकही नाही, असा भाव.
परि कैसें अभिलाषाचें बळ- जीव हा अस्तित्वात नसलेल्या, म्हणून मिथ्या, अशा शरीरादी क्षेत्राला सत्य समजून त्याचा अभिमान धरतो व त्यात आसक्त होऊन ते अखंड राहवे अशी इच्छा करतो.
जे घरोघरीं कपाळ। पिटवीत असे-काल्पनिक क्षेत्र नाशिवंतच असणार. हे न समजता ते नाहीसे होऊ नये अशी जीव इच्छा करतो; म्हणून ते नाहीसे झाले असता व्यर्थ शोक करण्याचा प्रसंग येतो.
नास्तिका द्यावया तोंड। वेदांचें गाढें बंड।
तें देखोनि पाषांड। आनचि वाजे॥ १९॥
अर्थ—नास्तिकांच्या कुतर्कांचे खंडन करण्याकरिता त्यांना तोंड देऊन वेदांनी त्यांच्याविरुद्ध थोर बंड उभारले, हे पाहून पाखंडॺांनी भलतेच बोलायला सुरुवात केली.॥ १९॥
गूढार्थदीपिका-नास्तिक—म्हणजे देहालाच चेतन आत्मा समजणारे. ते ईश्वर, वेद, वेदांचे ईश्वरप्रणीतत्व, पाप-पुण्यकर्मे, कर्मानुसार गती, परलोक, पुनर्जन्म, मोक्ष इत्यादी जे श्रुतिमान्य सिद्धांत आहेत, ते मुळीच मानीतनाहीत.
नास्तिका द्यावया तोंड-म्हणजे नास्तिकांची अविचारमूलक मते खोडून काढण्याकरिता.
वेदांचें गाढें बंड—म्हणजे वेदाने अनुमान व अनुभव यांच्या भक्कम आधारावर उभारलेले युक्ति सिद्ध विचार.
पाखंडी—वेदादी शास्त्रांच्या युक्ति अनुभवसिद्ध विचारांचा व सिद्धांतांचा त्याग करून, विचारास न पटणारे व अनुभवास कधी न येणारे स्वकपोलकल्पित सिद्धांत प्रतिपादन करणाऱ्यांना पाखंडी म्हणतात. ‘पाखंड’ या शब्दाने आर्हत किंवा जैनादी अवैदिक मतांचा माउलींनी येथे उल्लेख केला आहे, असे “नागवीं लुंचिती मुंडें” या पुढील ओव्यांतील चरणावरून स्पष्ट होते.
म्हणे तुम्ही निर्मूळ। लटिकें वाग्जाळ।
ना म्हणसी तरी पोफळ। घातलें आहे॥ २०॥
पाषांडाचिये कडे। नागवीं लुंचिती मुंडें।
नियोजिलीं वितंडें॥ तळासि येतीं॥ २१॥
मृत्युबळाचेनि माजें। हें जाईल वीण काजें।
तें देखोनियां व्याजें। निघाले योगी॥ २२॥
अर्थ—(वेद प्रमाण मानणाऱ्या आस्तिकाला पाखंडी म्हणतो-) तुमचे म्हणणे निराधार व केवळ वायफळ पांडित्य आहे. “नाही! आमचे म्हणणेच यथार्थ आहे” असे म्हणत असाल, तर ही आम्ही प्रतिज्ञेची सुपारी ठेविली आहे-म्हणजे पैजेने आम्ही आपले म्हणणे सिद्ध करून देऊ शकतो.॥ २०॥ असे हे, पाखंडाचे डफ वाजवून नागवे राहतात व डोक्याचे केस उपटतात आणि आपले मत प्रतिपादन करण्याकरिता स्वीकारलेल्या वितंडवादानेच ते सर्वांच्या खाली येतात म्हणजे आपणच आपली मते निराधार ठरवितात.॥ २१॥ मृत्यूचे सामर्थ्य अनिवार असल्यामुळे हे क्षेत्र व्यर्थच मृत्यूच्या स्वाधीन होईल, हे जाणून योगी देहाच्या आसक्तीने आयुर्मर्यादा वाढविण्यास निघाले.॥ २२॥
मृत्यूसी आधाधिले। तिहीं निरंजन सेविलें।
यमनियमांचे केले। मेळावे पुरे॥ २३॥
अर्थ—देहाच्या आसक्तीमुळे मृत्यूला पाहून घाबरलेले ते एकांतात जाऊन राहिले व त्यांनी नाना प्रकारच्या यमनियमांचे समुदाय आचरणात आणले.॥ २३॥
गूढार्थदीपिका—“योगिया साधली जीवनकळा” (ज्ञा. हरिपाठ) योगी, आयुष्य वाढविण्याकरिता योगाच्या यमनियमादी अष्टांगसाधनांचा अभ्यास करतात. अर्थात तेही क्षेत्राला सत्य समजतात, वेदांताप्रमाणे मिथ्या समजत नाहीत, हे सिद्ध आहे.
येणेंचि क्षेत्राभिमानें। राज्य त्यजिलें ईशानें।
गुंती जाणोनि स्मशानें। वास केला॥ २४॥
ऐसिया पैजा महेशा। पांघुरणें दाही दिशा।
लांचकर म्हणोनि कोळसा। काम केला॥ २५॥
अर्थ—या देहाचा अभिमान धरूनच कैलासाचे राज्य करण्यात बंधन आहे, हे जाणून भगवान शंकराने कैलासाचा त्याग केला व श्मशानात वास केला.॥ २४॥ अशा त्याग करण्याच्या या प्रतिज्ञेनेच शंकराला दिशा पांघराव्या लागल्या-म्हणजे दिगंबर होऊन राहवे लागले व कामोत्पादक वनशोभेची लाच देऊ पाहणाऱ्या मदनाला जाळून शंकराने त्याचा कोळसा केला.॥ २५॥
गूढार्थदीपिका—पुराणांतून शंकर, विष्णू व ब्रह्मदेव यांच्या ज्या अशा प्रकारच्या कथा वर्णिलेल्या आहेत, त्या परार्थगा असतात-म्हणजे त्यांचे तात्पर्य दुसऱ्यांना उपदेश करण्यात असते. वरील २४ व २५ या ओव्यांत वर्णिलेल्या भगवान शंकराच्या कथेने सामान्य जीवांना असा उपदेश केला आहे की, क्षेत्र सत्य वाटते, म्हणूनच त्याच्या आसक्तीने कामक्रोधादी विकार उत्पन्न होतात व कामक्रोधादिकांच्या नाशाचा प्रयत्न होतो. क्षेत्र मिथ्या आहे अशी दृढ भावना झाल्यास कामक्रोध उठत नाहीत व त्यांच्या नाशाचा प्रयत्नही होत नाही; म्हणून मोक्षप्राप्तीकरिता क्षेत्र मिथ्या आहे, ही भावना दृढ व्हायला पहिजे.
लांचकर—ज्याप्रमाणे लाच देणारा पुरुष लाच देऊन, आपल्या इच्छेप्रमाणे अधिकाऱ्याकडून काम करवून घेतो, त्याप्रमाणे शंकराने पार्वतीचा अंगीकार करावा, म्हणून मदनही नाना प्रकाराने वन शृंगारून कामोत्पादक वनसौंदर्याची लाच शंकरापुढे करून त्याला आपल्या वश करून घेऊ पाहत होता, म्हणून मदनाला येथे ‘लाचकर’ म्हणजे लाच पुढे करणारा किंवा लाच दाखविणारा असे म्हटले आहे.
पैं सत्यलोकनाथा। वदनें आलीं बळार्था।
तऱ्ही तो सर्वथा। जाणेचि ना॥ २६॥
अर्थ—बुद्धीचे सामर्थ्य वाढवून क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचा विचार करण्याकरिता ब्रह्मदेवाला चार तोंडे प्राप्त झाली, तरी त्याला क्षेत्राचा निर्णय करता आला नाही.॥ २६॥
गूढार्थदीपिका—ब्रह्मदेवासारखे बुद्धिबळ प्राप्त झाले, तरी अशा बुद्धिबळानेही मनुष्याला अनुभवी श्रीगुरुच्या साहाय्यावाचून क्षेत्राचे यथार्थ स्वरूप समजू शकत नाही.
(श्लोक-४)
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधै: पृथक्।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितै:॥ ४॥
अर्थ—वसिष्ठादिक ऋषींनी बहू प्रकारांनी या क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचे वर्णन केले असून नानाप्रकारांनी त्यांचे विवेकपूर्वक वर्णन केले आहे. तसेच परब्रह्माचा निश्चित बोध करून देणाऱ्या युक्तियुक्त वाक्यांनी व पदांनीही त्यांचे वर्णन केले आहे.॥ ४॥
अवतरणिका—आता पुढील ओव्यांनी क्षेत्राविषयी दर्शनकारांची मते माउली सांगत आहेत. त्यात प्रथम पूर्वमीमांसादर्शनकाराचे मत सांगत आहेत.
एक म्हणती हें स्थळ। जीवाचेंचि समूळ।
मग प्राण हें कुळ। तयाचें एथ॥ २७॥
अर्थ—एक म्हणतात क्षेत्र हे स्थळ जीवाच्याच मालकीचे आहे आणि प्राण हा जीवरूपी मालकाची शेती वाहणारे कूळ आहे.॥ २७॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे जमिनीचा मालक माझी जमीन म्हणतो, म्हणून तो मालक होतो आणि जमिनीची वाही कूळ करते, त्याप्रमाणे जीव माझा देह म्हणतो, म्हणून येथे जीवाला देहाचा मालक म्हटले आहे आणि प्राण आहे तोपर्यंत देहाचे व्यापार चालतात, म्हणून प्राणाला कूळ म्हटले आहे.
हें स्थळ जीवाचेंचि समूळ—म्हणजे जीव हा क्षेत्राचा कर्ता भोक्ता आहे. (कर्ता-म्हणजे कर्म करून कर्माप्रमाणे शरीर प्राप्त करून घेणारा व भोक्ता-म्हणजे कर्माप्रमाणे त्या शरीराच्या द्वारा सुखदु:खाचा भोग भोगणारा).
याप्रमाणे वस्तुत: असंग असलेल्या क्षेत्रज्ञाला कर्ता-भोक्ता मानून त्याच्याशी जडविनाशी क्षेत्राचा कधीही नाहीसा न होणारा संबंध, मीमांसादर्शनाने स्वीकारला आहे.
जया प्राणाचे घरीं। अंगें राबती भाऊ चारी।
आणि मना ऐसा आवरी। कुळवाडीकर॥ २८॥
अर्थ—ज्या प्राणाचे, अपान, व्यान, उदान व समान हे चार भाऊ अंगाने घरीच राबतात आणि येथे जीव, या मालकाच्या तर्फे शेतीची देखरेख करून शेती करणारे मन, हे वहिवाटदार आवारी आहे.॥ २८॥
गूढार्थदीपिका—देहाच्या ठिकाणी होणारे सर्व व्यापार प्राणाच्या स्वाधीन असून प्राण हा मनाच्या स्वाधीन आहे, असा भाव.
तयातें इंद्रियबैलांची पेटी। न म्हणे अवसीं पाहांटीं।
विषयक्षेत्रीं आटी। काढी भली॥ २९॥
अर्थ—त्याच्या (मनाच्या) जवळ ज्ञानेंद्रियरूप व कर्मेंद्रियरूप बैलांच्या जोडॺा असून त्यांच्या साहाय्याने तो रात्र व दिवस न पाहता शब्दस्पर्शादी विषयरूप शेतात खूप श्रम करतो.॥ २९॥
मग विधीची वाफ चुकवी। आणि अन्याय बीज वाफवी।
कुकर्माचा करवी। राब जरी॥ ३०॥
तरि तयाचिसारखें। असंभाव्य पाप पिके।
मग जन्मकोटी दु:खें। भोगी जीव॥ ३१॥
ना तरी विधीचिये वाफे। सत्क्रिया बीज आरोपे।
तरि जन्मकोटिमापें। सुखचि मविजे॥ ३२॥
अर्थ—शास्त्रोक्तकर्मरूपी बीजाला ऊब न देता निषिद्धकर्मरूपी बीजालाच ऊब देऊन वाढविले व अशा रितीने इंद्रियांकडून कुकर्म करण्याचे जर श्रम करविले॥ ३०॥ तर त्या कुकर्मानुसार पापाचेच अपार पीक येऊन कोटीजन्मपर्यंत जीव दु:खच भोगीत राहील॥ ३१॥ किंवा शास्त्रानुसार आचरणरूपी उचित सत्क्रियारूप बीज पेरले, तर शेकडो जन्मांच्या मापाने जीव सुखच मोजीत राहील.॥ ३२॥
गूढार्थदीपिका—“असंगो ह्ययं पुरुष:” क्षेत्रज्ञ पुरुष असंग म्हणजे सर्वांहून निराळा व अलिप्त आहे, असे श्रुतींनी सांगितले असताना जैमिनीमतामध्ये शरीर, कर्म, सुख, दु:ख इत्यादी क्षेत्रांतर्गत पदार्थ सत्यत्वाने मानले आहेत; म्हणून माउली म्हणतात, त्या मतात क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचा योग्य निवाडा झाला नाही.
अवतरणिका—आता माउली सांख्यांचे मत सांगत आहेत.
तंव आणिक म्हणती हें नव्हे। हें जिवाचेंचि न म्हणावें।
आमुतें पुसा आघवें। क्षेत्राचें या॥ ३३॥
अहो जीव एथ उखिता। वस्तीकर वाटे जाता।
आणि प्राण हा बलौता। म्हणोनि जागे॥ ३४॥
अर्थ—हे ऐकून दुसरे कित्येक म्हणतात, हे तुमचे म्हणणे बरोबर नाही. हे शरीर जीवाच्या मालकीचे आहे, असे म्हणू नका. या क्षेत्राविषयी जे काय विचारायचे आहे, ते सर्व आम्हांला विचारा.॥ ३३॥ अहो! जीव हा वाटेने जात असता या शरीराच्या ठिकाणी घटकाभर वस्ती करणारा वाटसरू आहे आणि प्राण हा वतनदार असल्यामुळे क्षेत्रात जागल्याचे काम करतो.॥ ३४॥
गूढार्थदीपिका-वाटे जाता—जीव हा मुळात प्रकृतीहून निराळा असा असंग आहे; पण तो अविवेकाने प्रकृतीशी ऐक्य पावून जन्ममरणाच्या वाटेने जाताना क्षेत्राचा आश्रय करतो, हे “वाटे जाता” या पदाने सुचविले आहे.
उखिता वस्तीकर—विवेकज्ञान उत्पन्न होईपर्यंतच त्याचा (जिवाचा) व देहाचा संबंध असतो, हे “उखिता वस्तीकर” या पदाने सांगितले आहे.
अनादि जे प्रकृती। सांख्य जियेतें गाती।
क्षेत्र हे वृत्ती। तियेची जाणा॥ ३५॥
अर्थ—सांख्य जिला प्रकृती म्हणतात ती अनादी असून क्षेत्र हे तिचे राहण्याचे ठिकाण आहे.॥ ३५॥
गूढार्थदीपिका—सांख्यशास्त्राप्रमाणे मूळप्रकृती अनादी व अव्यक्त असल्यामुळे ती आपल्या मूळ अव्यक्त अवस्थेत गोचर होऊ शकत नाही. क्षेत्ररूप कार्यरूपानेच ती गोचर होते-म्हणजे प्रकृतीच क्षेत्ररूपाने प्रकट होते.
आणि तियेतेंचि आघवा। आथी घरमेळावा।
म्हणोनि ते वाहिवा। घरीं वाहे॥ ३६॥
अर्थ—आणि तिचे काम करणाऱ्यांचा सर्व मेळावा घरचाच आहे; म्हणून ती घरीच सर्व वाहित करते.॥ ३६॥
गूढार्थदीपिका—प्राण, मन, इंद्रिये यांच्या उत्पत्तीचे व व्यापाराचे कर्तृत्व प्रकृतीकडे आहे, आत्म्याकडे नाही, असा सांख्यांचा सिद्धांत आहे.
वाहिव्याचिये रहाटी। जे मुदल तिघे इये सृष्टी।
ते तियेचिया पोटीं। जहाले गुण॥ ३७॥
रजोगुण पेरी। तेतुलें सत्त्व सोकरी।
मग वेळे तम करी। संवगणी॥ ३८॥
अर्थ—क्षेत्राची वाही करण्याच्या कामामध्ये मूलभूत जे या सृष्टीत तीन गुण आहेत, ते या प्रकृतीच्या पोटी उत्पन्न झाले आहेत.॥ ३७॥ रजोगुण, कर्मरूपी बीजाची पेरणी करतो, सत्त्वगुण, जितकी पेरणी झाली तितक्याचे रक्षण करतो आणि मग यथाकाळी तमोगुण हा त्याची कापणी करतो.॥ ३८॥
गूढार्थदीपिका—प्रकृती ही आपल्या सत्त्व, रज, तम या तीन गुणांच्या द्वारा क्षेत्राची उत्पत्ती, स्थिती, लय करते, असा अर्थ.
रचूनि महत्तत्त्वाचें खळें। मळी एके काळुगेनि पोळें।
तेथ अव्यक्ताची मिळे। सांज भली॥ ३९॥
अर्थ—पुढे त्यापासून महत्तत्वाचे म्हणजे समष्टिबुद्धीचे खळे निर्माण होते आणि काळरूपी एकटॺा बैलाने त्याची मळणी केली जाते. हे करीत असताना शेवटी अव्यक्तरूपी संध्याकाळ होते.॥ ३९॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे खळॺात धान्य एकत्र करून व त्याची मळणी करून धान्य व भूस निराळे केले जातात, त्याप्रमाणे बुद्धीच्या साहाय्याने बरे-वाईट, पुण्य-पाप अशी कर्माची विभागणी करून त्याचे सृष्टीत कालांतराने सुखदु:खरूप फळ, प्रकृती पुरुषाला प्राप्त करून देते, असे होत होत शेवटी सर्व सृष्टी अव्यक्त प्रकृतीत लीन होते. या सांख्यमतात पुरुष चेतन व असंग आहे. तो कर्म करीत नाही! पण त्याच्या सांनिध्याने प्रकृती कर्म करते व त्याच्या ठिकाणी अविवेक आहे, तोपर्यंत क्षेत्रांतर्गत सुखदु:खाचा संबंध व विवेक झाल्यानंतर सुखाचा संबंध मानला असल्यामुळे त्याच्या (पुरुषाच्या) असंगत्वाला बाध येतो; म्हणून वेदांत दृष्टीने पाहता, या मतातही क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचा निवाडा योग्य रितीने झाला नाही, असे माउलींचे म्हणणे आहे.
अवतरणिका—येथून आता माउली योगशास्त्राचे मत सांगत आहेत.
तंव एकीं मतिवंतीं। या बोलाचिया खंतीं।
म्हणितलें यया ज्ञप्ती। अर्वाचीना॥ ४०॥
अर्थ—हे सांख्यांचे मत ऐकून व त्या प्रतिपादनाची खंती वाटून बुद्धिमान योगी म्हणतात, अहो! हे सर्व तुमचे ज्ञान अलीकडील आहे.॥ ४०॥
गूढार्थदीपिका—तंव एकीं मतिवंतीं—केवळ चेतनाच्या सानिध्याने जड कार्यकारी होताना दिसत नाही. चेतनाच्या प्रेरणेने ते कार्यकारी होऊ शकते, असे पाहण्यात येते; म्हणून योगशास्त्रात, ज्याच्या ठिकाणी सत्त्वगुणाचा अत्यंत उत्कर्ष झाला आहे, असा पुरुषविशेष ईश्वर मानून त्याच्या चित्तात स्फुरण पावणाऱ्या सृष्टिसंकल्परूप प्रेरणेने प्रकृती कार्यरूप होते, असे मानले असल्यामुळे येथे सांख्यवाद्यांपेक्षा योग्यांना मतिवान म्हटले आहे.
हां हो परतत्त्वाआंत। कें प्रकृतीची मात।
हा क्षेत्रवृत्तांत। उगेचि आईका॥ ४१॥
शून्यसेज साळिये। सुलीनतेचिये तुळिये।
निद्रा केली होती बळियें। संकल्पें येणें॥ ४२॥
अर्थ—अहो! परतत्त्व म्हणजे प्रकृतीच्या पलीकडे असलेल्या असंग अशा पुरुषाच्या ठिकाणी संबंध कसा राहील? ह्या क्षेत्राच्या उत्पत्तीचा वृत्तांत निवांतपणे ऐका.॥ ४१॥ ‘शून्यसेज साळिये’ म्हणजे शून्यमय अव्यक्तदशेच्या शय्यागृहात भगवंताच्या सृष्टी निर्माण करणाऱ्या इच्छारूप संकल्पाने लीनतेच्या गादीवर निद्रा केली होती.॥ ४२॥
गूढार्थदीपिका—“प्रकृष्टसत्त्वोपादानात् ईश्वरस्य शाश्वतिक:उत्कर्ष:” (यो. सू. २४-समाधिपाद-व्यासभाष्य)
संसारतप्त जीवांचा, ज्ञानोपदेशद्वारा उद्धार करण्याकरिता आवश्यक असलेली शास्त्रे व बुद्धी, मन, इंद्रिये इत्यादी कार्यसृष्टीचा संहार होऊन पुन: ती निर्माण व्हावी म्हणून भगवान “शुद्धसत्त्वात्मक चित्त मी ग्रहण करीन” असा संकल्प करतो व सृष्टीचा संहार होऊन त्या सृष्टीबरोबर भगवंताचा संकल्पही प्रकृतीच्या साम्यभावाला प्राप्त होतो-म्हणजे प्रकृतीत लीन होतो. नंतर ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य मी सकाळी चार वाजता उठून अमुक काम करीन, असा संकल्प करून निजतो व त्या संकल्पानुसार तो जागा होऊन ठरलेले काम करतो, त्याप्रमाणे प्रलयाचा अवधी संपल्यावर प्रकृतीत लीन असलेला हा भगवंताचा संकल्प उद्भूत होऊन भगवान सर्व सृष्टी निर्माण करतो.
तो अवसांत चेईला। उद्यमी सदैव भला।
म्हणोनि ठेवा जोडला। इच्छावशें॥ ४३॥
अर्थ—तो सर्गारंभी अकस्मात जागा झाला आणि प्रयत्न करण्यात तो सदा तत्पर असल्यामुळे त्याने क्षेत्राचा ठेवा इच्छेने प्राप्त करून घेतला.॥ ४३॥
गूढार्थदीपिका-उद्यमी सदैव भला—हा संकल्प अनादिकालापासून सृष्टीची उत्पत्ती व संहार करीत आहे; असा अर्थ.
निरालंबींची वाडी। होती त्रिभुवनायेवढी।
हे तयाचिये जोडी। रूपा आली॥ ४४॥
अर्थ—ही अव्यक्तदशेची वाडी त्रिभुवनाएवढीच असल्यामुळे संकल्पाच्या साहाय्याने ती त्रिभुवनरूप कार्यरूपाने व्यक्त झाली.॥ ४४॥
गूढार्थदीपिका-निरालंबींची वाडी। होती त्रिभुवनाएवढी—कोणत्याही भावरूप वस्तूचा अव्यक्तभाव तिच्या भावाएवढाच असतो. या नियमानुसार प्रलयकाली त्रिभुवनाची झालेली अव्यक्तदशा ही त्रिभुवनाएवढीच असू शकते. हेच “निरालंबींची वाडी। होती त्रिभुवनायेवढी” या दोन चरणांनी माउलींनी सांगितले आहे.
महाभूतांचें एकवाट। सैरा वेंटाळूनि भाट।
भूतग्रामाचे आघाट। चिरिले चारी॥ ४५॥
यावरी आदी। पांचवटेयांची बांधी।
बांधली प्रभेदीं। पांचभौतिकीं॥ ४६॥
कर्माकर्माचे गुंडे। बांध घातले दोहींकडे।
नपुंसकें बरडें। रानें केलीं॥ ४७॥
अर्थ—मग पंचमहाभूतरूप पडीत जमीन संपूर्ण एकत्र करून जीवांचे चार भाग निर्माण केले.॥ ४५॥ यानंतर आधी पांचभौतिकांचा समुदाय पांचभौतिकरूपानेच निरनिराळॺा भेदाने विभागला गेला.॥ ४६॥ मनुष्यशरीररूपी क्षेत्राच्या दोहो बाजूला कर्म-अकर्मरूपी दगडांचे बांध घातले आणि ‘नपुंसके’-म्हणजे मनुष्यव्यतिरिक्त प्राणी नापीक जमीन बनविली.॥ ४७॥
गूढार्थदीपिका—कर्माकर्माचे गुंडे। बांध घातले दोहींकडे-
कर्माकर्म—म्हणजे विधिनिषेध.
हे कर्माकर्म मनुष्यप्राण्याकरिताच सांगितले आहेत. मनुष्य, विहित कर्माप्रमाणे आचरण करून त्या पुण्याचे उत्कर्षरूप पीक प्राप्त करून घेतो व अकर्माचे आचरण करून पापजन्य दुर्गतिरूप पीक घेतो.
नपुंसकें बरडें। रानें केलीं—
नपुंसकें—म्हणजे मानवयोनी नाहीत अशा वृक्षादी योनी.
बरडें रानें केलीं—म्हणजे ज्यात क्रियमाण कर्म उत्पन्न होत नाही, अशा केल्या.
मानवयोनीव्यतिरिक्त इतर पशुपक्ष्यादी योनींतील जीवांना, शास्त्राने कर्माकर्माचे किंवा धर्माधर्माचे विधान लागू केले नसल्यामुळे त्या योनींतील जीवांकडून पुण्यपापरूप क्रियमाण कर्म होत नाही; म्हणून त्या योनींतील कर्माने सुखदु:खरूप फळही मिळत नाही. केवळ प्रारब्धरूप झालेल्या पूर्वीच्या पापकर्मांचे सुखदु:खरूप फळ भोगणाऱ्या त्या योनी आहेत, असा अर्थ.
तेथ येरझारेलागीं। जन्ममृत्यूंची सुरंगी।
सुहाविली निलागीं। संकल्पें येणें॥ ४८॥
मग अहंकारासि एकलाधी। करूनि जीवितावधी।
वहाविलें बुद्धी। चराचर॥ ४९॥
अर्थ—मग जेथे लाग नाही, त्या स्थितीत पुन: पुन: जन्ममरणाची येरझार करण्याकरिता या संकल्पाने जन्ममृत्यूंचे भुयार तयार केले.॥ ४८॥ मग आयुष्य आहे तोपर्यंत हा संकल्प अहंकाराशी ऐक्य करून बुद्धीकडून चराचराची वहिवाट करवितो-म्हणजे क्षेत्रज्ञाला कर्माच्या कर्तृत्वाचा व त्या कर्मानुसार सुखदु:खरूप फळाच्या भोगाचा अनुभव घ्यायला लावतो.॥ ४९॥
गूढार्थदीपिका—केवळ अहंकारामुळेच जीवाचा क्षेत्राशी संबंध येतो.
यापरी निराळीं। वाढे संकल्पाची डाहाळी।
म्हणोनि तो मुळीं। प्रपंचा यया॥ ५०॥
अर्थ—याप्रमाणे शून्यरूपी अव्यक्तदशेत संकल्पाची डाहाळी वाढली; म्हणून या प्रपंचाला संकल्प मूळ कारण आहे.॥ ५०॥
गूढार्थदीपिका—याप्रमाणे योगमतात सत्त्वगुण, इच्छा, संकल्प, सृष्टी इत्यादी पदार्थ सत्य मानून त्यांचा क्षेत्रज्ञाशी संबंध मानला आहे; पण वेदांतदर्शनाने क्षेत्रज्ञाला अद्वैतस्वरूप ठरवून तद्वॺतिरिक्त सर्वच मिथ्या मानले आहे. म्हणून वेदांतदृष्टीने पाहता योगमतातही क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचा निवाडा बरोबर झाला, असे दिसत नाही.
ययापरी मतमुक्तकीं। तेथ पडिघायिले आणिकीं।
म्हणती हां हो विवेकी। कैसे तुम्ही॥ ५१॥
परतत्त्वाचिया गांवीं। संकल्पसेज देखावी।
तरि कां पां न मनावी। प्रकृतीचि तयाची॥ ५२॥
परि असो हें नव्हे। तुम्हीं या न लगावें।
आतांचि हें आघवें। सांगिजैल॥ ५३॥
अर्थ—याप्रमाणे निराधार मतांची मौक्तिके मुखातून बाहेर काढणाऱ्यांवर दुसऱ्यांनी प्रहार केले. ते म्हणतात, “अहो! तुम्ही कसा विचार करता?”॥ ५१॥ प्रकृतीच्या पलीकडे असणाऱ्या तत्त्वांच्या ठिकाणी तुम्ही जर संकल्पशय्या पाहता तर मग त्याची प्रकृतीच का मानू नये?॥ ५२॥ पण असो. तुमचे म्हणणे बरोबर नाही. तुम्ही या मताचे भ्रांतीत पडू नये. हे सर्व आता आम्ही सांगतो.॥ ५३॥
अवतरणिका—आता येथून क्षेत्राविषयी नैयायिकांचे मत माउली सांगत आहेत.
तरि आकाशीं कवणें। केलीं मेघाचीं भरणें।
अंतरिक्ष तारांगणें। धरी कवण॥ ५४॥
गगनाचा चांदवा। कोणें ओढिला केधवां।
पवन हिंडत असावा। हें कवणाचें मत॥ ५५॥
रोमा कवण पेरी। सिंधू कवण भरी।
पर्जन्याचिया करी। धारा कवण॥ ५६॥
तैसें क्षेत्र हें स्वभावें। वृत्ती कवणाची नव्हे।
हें वाहे तया फावे। येरां तुटे॥ ५७॥
अर्थ—आकाशामध्ये मेघांचा भरणा कोण करतो? अंतरिक्षात नक्षत्रे कोण धारण करतो?॥ ५४॥ हे आकाशाचे छत कोणी केव्हा ताणून लावले? वाऱ्याने वाहत असावे ही कोणाची आज्ञा होय?॥ ५५॥ शरीराचे ठिकाणी रोमरंध्रे कोण करतो? समुद्र कोण भरतो? पावसाच्या धारा कोण करतो?॥ ५६॥ याप्रमाणे क्षेत्र हे स्वभावत: कोणाच्या मालकीचे नसताना त्याची जो मालकी वागवितो, त्याला ते प्राप्त होते. जो मालकी वागवीत नाही, त्याचा संबंध सुटतो.॥ ५७॥
गूढार्थदीपिका—“ईश्वर: कारणं पुरुषकर्माफल्यदर्शनात्” (न्या. सू. १९-४-१) पुरुषाचे प्रयत्नरूप कर्म निष्फळ होताना दिसत असल्यामुळे ईश्वर निमित्तकारण आहे.
न्यायमतात परमेश्वर सृष्टीचे निमित्तकारण आहे व त्याच्या इच्छामात्रेकरून चतुर्विध भूतांच्या परमाणूंचा संयोग होऊन द्वॺणुकादी क्रमाने सर्व सृष्टी उत्पन्न होते, असे मानले जाते.
याही मतात शरीरादिक क्षेत्र सत्य असून त्याचा असंग अशा क्षेत्रज्ञाशी संबंध होतो व क्षेत्रज्ञाच्या ठिकाणी इच्छा, द्वेष, प्रयत्न, सुख, दु:ख हे धर्म मानले असल्यामुळे या मतातही क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचा योग्य विवेक झाला नाही.
अवतरणिका—यानंतर आता माउली क्षेत्राविषयी वैशेषिकांचे मत सांगत आहेत.
तंव आणिकें ऐकें। क्षोभें म्हणितलें निकें।
तरि भोगिजे एके। काळें केविं हें॥ ५८॥
तरि ययाचा मार। देखताति अनिवार।
तरि स्वमतीं भर। अभिमानियां॥ ५९॥
हें जाणें मृत्यू रागिटा। सिंहाडयाचा दरकुटा।
परी काय कीजे वाजटा। पूरिजत असे॥ ६०॥
महाकल्पापरौती। कव घालूनि अवचितीं।
सत्यलोकभद्रजाती। आंगविजे॥ ६१॥
लोकपाळ नित्य नवे। दिग्गजांचे मेळावे।
स्वर्गींचिये आडवे। रिगोनि मोडी॥ ६२॥
येर ययाचेनि अंगवातें। जन्ममृत्यूंचिये गर्ते।
निर्जीवें होऊनि भ्रमतें। जीवमृगें॥ ६३॥
न्याहाळीं पां केव्हडा। पसरलासे चवडा।
करूनियां माजिवडा। आकारगज॥ ६४॥
म्हणोनि काळाची सत्ता। हाचि बोल निरुता।
ऐसे वाद पांडुसुता। क्षेत्रालागीं॥ ६५॥
अर्थ—तेव्हा हे ऐकून, दुसरे कित्येक क्षुब्ध होऊन म्हणतात, तुमचे म्हणणे जर खरे मानले, तर ते क्षेत्र एका काळाचेच स्वाधीन का दिसून येते?॥ ५८॥ या काळाचा सर्वांवर अचूक घाला पडतो; पण ते अभिमानाने आपल्या मतावरच भर देतात.॥ ५९॥ शरीर हे मृत्युरूपी क्रुद्ध सिंहाच्या राहण्याची दरी आहे, हे आपण सर्व जाणतो, पण काय करावे? व्यर्थ बडबड करणाऱ्याशी कधी पुरे पडता येते काय?॥ ६०॥ या मृत्युरूपी काळाने महाकल्पाच्या पलीकडेही अकस्मात मिठी मारून ब्रह्मलोकरूपी जो हत्ती त्याच्या ठिकाणीही तो प्राप्त झाला आहे.॥ ६१॥ (हा काळ) स्वर्गरूपी अरण्यात शिरून नित्य नवे लोकपाळ व दिग्गजांचे समुदाय नाहीसे करतो.॥ ६२॥ बाकीचे जीवरूपी पशू याच्या अंगच्या वाऱ्यानेच निर्जीव होऊन जन्ममृत्यूच्या खड्डॺात भ्रमत राहतात.॥ ६३॥ कालरूपी सिंहाने संपूर्ण आकाररूपी हत्ती आत साठवून केवढा मोठा तोंडाचा चवडा पसरला आहे, पाहा!॥ ६४॥ म्हणून या क्षेत्रावर काळाचीच सत्ता आहे, हेच म्हणणे योग्य आहे. अर्जुना! याप्रमाणे क्षेत्राविषयी मते आहेत.॥ ६५॥
गूढार्थदीपिका—“कारणे काल:” (वै. सू. २५-७-५) सर्व सृष्टीचे निमित्तकारण काल आहे, असे वैशेषिकदर्शनसूत्र असल्यामुळे हे मत वैशेषिकांचे आहे, हे उघड आहे.
या वैशेषिकमतात काळाला सृष्टीचे निमित्तकारण मानले असले तरी क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचे स्वरूप नैयायिकांप्रमाणेच स्वीकृत असल्यामुळे वेदांतदृष्टीने पाहता क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचा निवाडा या मतातही झालेला नाही.
हे बहु उखिविखी। ऋषीं केली नैमिषीं।
पुराणें इयेविषीं। मतपत्रिका॥ ६६॥
अनुष्टुभादि छंदें। प्रबंधीं जियें विविधें।
तें पत्रावलंबन मदें। करिती अझुनी॥ ६७॥
वेदींचें बृहत्सामसूत्र। जें देखणेपणें पवित्र।
परि तयाही हें क्षेत्र। नेणवेचि॥ ६८॥
अर्थ—असा हा पुष्कळ प्रकारचा वादविवाद ऋषींनी नैमिषारण्यात केला असून पुराणेही, या विषयींची मते दर्शविणाऱ्या पत्रिका आहेत-म्हणजे पुराणातूनही ही भिन्न भिन्न मते दर्शविली आहेत.॥ ६६॥ (पुराणादी) प्रबंधांतून अनुष्टुभादी अनेक छंदांनी ह्या ज्या मतपत्रिका ग्रथित केलेल्या आहेत, त्यांचे लोक आग्रहाने अवलंबन करतात॥ ६७॥ (ज्यात इंद्रादिकांचे परमेश्वररूपाने वर्णन आले आहे ते) सामवेदातील बृहत्सामसूत्र ईश्वराला अनुलक्षून स्तवन करणारे असल्यामुळे सर्व धर्मांपेक्षा ते अत्यंत पवित्र करणारे आहे, हे खरे; पण त्यालाही या क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचा निवाडा बरोबर समजला नाही.॥ ६८॥
गूढार्थदीपिका—“त्वामिद्धि हवामहे” या बृहत्सामसूत्रात क्षेत्रज्ञ परमेश्वराची स्तुती केली असली, तरी ती क्षेत्राचा संबंध घेऊनच केली असल्यामुळे त्यावरूनही क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचा निवाडा योग्य रीतीने होत नाही, असा भाव.
आणिक आणिकींही बहुतीं। महाकवीं हेतुमंतीं।
यालागीं मती। वेंचिलिया॥ ६९॥
परि ऐसें हें एवढें। कीं अमुकेयाचेंचि फुडें।
हें कोण्हाही वरपडें। होयचिना॥ ७०॥
आतां यावरी जैसें। क्षेत्र हें असे।
तुज सांगों तैसें। साद्यंत गा॥ ७१॥
अर्थ—आणखी उपपत्तिपूर्वक प्रतिपादन करणाऱ्या पुष्कळ महान कवींनी या क्षेत्राचा ऊहापोह करण्यात आपली बुद्धी चालविली आहे.॥ ६९॥ पण क्षेत्र हे असे आहे, एवढे आहे किंवा अमक्याचे आहे, हे कोणालाही नि:संशय कळून आले नाही.॥ ७०॥ अर्जुना! आता यानंतर हे क्षेत्र जसे आहे, तसे तुला संपूर्ण सांगतो.॥ ७१॥
(श्लोक-५-६)
महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च।
इन्द्रियाणि दशैकं च पंच चेन्द्रियगोचरा:॥ ५॥
इच्छा द्वेष: सुखं दु:खं सङ्घातश्चेतना धृति:।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥ ६॥
अर्थ—सूक्ष्म पंचमहाभूते, अहंकार, बुद्धी, अव्यक्त, दहा इंद्रिये, एक मन व ज्ञानेंद्रियाला गोचर होणारे पाच विषय, इच्छा, द्वेष, सुख, दु:ख, या सर्वांचा संघात, चेतना व धृती असे हे संक्षेपाने विकारासह क्षेत्र तुला सांगितले.॥ ५-६॥
तरि महाभूतपंचक। आणि अहंकार एक।
बुद्धी अव्यक्त दशक। इंद्रियांचा॥ ७२॥
मन आणीकही एक। विषयांचा दशक।
द्वेष सुख दु:ख। संघात इच्छा॥ ७३॥
आणि चेतना धृती। एवं क्षेत्रव्यक्ती।
सांगीतली तुजप्रती। आघवीचि॥ ७४॥
अर्थ—तरी पाच सूक्ष्म महाभूते आणि एक अहंकार, तसेच बुद्धी, अव्यक्त व दहा इंद्रिये, आणखी एक मन, दहा इंद्रियांचे दहा विषय, द्वेष, सुख, दु:ख, संघात, इच्छा, चेतना व धृती याप्रमाणे तुला क्षेत्राचे संपूर्ण स्वरूप सांगितले.॥ ७२-७४॥
आतां महाभूतें कवणें। कवण विषय कैसीं करणें।
हें वेगळालेपणें। एकैक सांगों॥ ७५॥
तरी पृथ्वी आप तेज। वायु व्योम इयें तुज।
सांगीतलीं बुझ। महाभूतें॥ ७६॥
अर्थ—आता महाभूते कोणती, विषय कोणते व इंद्रिये कशी आहेत हे तुला एक एक वेगळेपणाने सांगतो.॥ ७५॥ तरी पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश ही तुला सांगितलेली पाच महाभूते होत, असे समज.॥ ७६॥
आणि जागतिये दशे। स्वप्न लपालें असे।
नातरी अंवसे। चंद्र गूढ॥ ७७॥
ना ना अप्रौढबाळकीं। तारुण्य राहे थोकीं।
कां न फुलतां कळिकीं। आमोद जैसा॥ ७८॥
किंबहुना काष्ठीं। वन्हि जेविं किरीटी।
तेविं प्रकृतीचिया पोटीं। गोप्य जो असे॥ ७९॥
जैसा ज्वर धातुगत। अपथ्याचें मिष पाहत।
मग जालिया आंत-। बाहेरी व्यापी॥ ८०॥
तैसी पांचांही गांठी पडे। जैं देहाकार उघडे।
तैं नाचवी चहूंकडे। तो अहंकार गा॥ ८१॥
अर्थ—आणि ज्याप्रमाणे जागृतिअवस्थेत स्वप्न लपलेले असते किंवा अमावास्येला चंद्र गुप्त असतो अथवा प्रौढदशेला न आलेल्या मुलाच्या ठिकाणी तारुण्य दडलेले असते किंवा न फुललेल्या कळीच्या ठिकाणी सुगंध जसा गुप्त असतो,॥ ७७-७८॥ एवढेच नाही, तर लाकडाच्या ठिकाणी, अर्जुना, अग्नी गुप्त असतो, त्याप्रमाणे मूळ प्रकृतीच्या ठिकाणी जो गुप्त असतो.॥ ७९॥ ज्याप्रमाणे धातुगत ज्वर केवळ कुपथ्याचे निमित्त पाहत असतो आणि मग कुपथ्य झाल्याबरोबर शरीराच्या आत-बाहेर तो व्यापतो.॥ ८०॥ त्याप्रमाणे पाचही भूतांची एकत्र गाठ पडून, जेव्हा देहाचा आकार व्यक्त होतो, तेव्हा जो जिवाला चहूकडून नाचवितो, तोच अहंकार होय.॥ ८१॥
गूढार्थदीपिका—देहात ‘अहं’ ‘अहं’ म्हणून स्फुरण होते, त्या वृत्तीने पांचभौतिक जड देहाशी ऐक्य केले असता, त्या देहाकारावर झालेल्या ‘अहंला’ अहंकार म्हणतात; असे येथे अहंकाराचे स्वरूप सांगितले आहे. अर्थात देहाचे ऐक्य नाहीसे होऊन नुसती राहिलेली अहंवृत्ती हे शुद्ध जिवाचे किंवा परमेश्वराचे स्वरूप होते.
नवल अहंकाराची गोठी। विशेषें न लगे अज्ञानापाठीं।
सज्ञानाचे झोंबे कंठीं। नाना संकटीं नाचवी॥ ८२॥
अर्थ—या अहंकाराची अशी गंमत आहे की, तो विशेषत: अज्ञान्याच्या पाठीस लागत नाही; पण तो सज्ञान्याच्या कंठास झोंबून त्याला नाना संकटात पाडतो.॥ ८२॥
गूढार्थदीपिका—अहंकार हा जाणीववृत्तीच्याच आश्रयाने राहत असल्यामुळे अज्ञान्यापेक्षा ज्ञान्याच्या ठिकाणी अहंकाराचे प्राबल्य विशेष असते व त्यामुळेच मनुष्य संकटात पडतो, असा अर्थ.
आतां बुद्धि जे म्हणिजे। ते ऐशिया चिन्हीं जाणिजे।
बोलिलें यदुराजें। आईकें सांगों॥ ८३॥
तरि कंदर्पाचेनि बळें। इंद्रियवृत्तीचेनि मेळें।
विभांडूनि येती पाळे। विषयांचे॥ ८४॥
तो सुखदु:खांचा नागोवा। जेथ उगाणों लागे जीवा।
तेथ दोहींसी बरवा। पाडु जे धरी॥ ८५॥
हें सुख हें दु:ख। हें पुण्य हे दोष।
हें मैळ हें चोख। ऐसें निवडिजे॥ ८६॥
जिये अधमोत्तम सुझे। जिये साने थोर बुझे।
जिया दिठी पारखिजे। विषो जीवे॥ ८७॥
जे तेजतत्त्वांची आदी। जे सत्त्वगुणाची वृद्धी।
ते आत्मया जीवाची संधी। वसवीत असे॥ ८८॥
अर्थ—आता जिला बुद्धी म्हणतात, ती अशा लक्षणावरून जाणावी, असे भगवान श्रीकृष्णांनी म्हटले, तेच आता सांगतो, ऐक.॥ ८३॥ प्रबळ झालेल्या कामवासनेने इंद्रिये, वृत्तीच्या साहाय्याने विषयांचे समुदाय जिंकून येतात-म्हणजे विषयांचा भोग घेऊन येतात.॥ ८४॥ जिवाला ज्या सुखदु:खांच्या लुटीचा अनुभव येतो, त्या दोघांचा जी अगदी बरोबर भेद दाखविते.॥ ८५॥ हे सुख, हे दु:ख, हे पुण्य, हे पाप, हे मलीन, हे शुद्ध अशी जी निवड करते,॥ ८६॥ जिला उत्तम, कनिष्ठ हे समजते, जिला लहान, मोठे समजते, अशा रितीने जिच्या दृष्टीच्या साहाय्याने जीव विषयाची परीक्षा करतो,॥ ८७॥ जी ज्ञानेंद्रियांचे कारण आहे, जी सत्त्वगुणाचा उत्कर्ष होय आणि जी आत्मा व जीव यांच्या संधीत राहते,॥ ८८॥
गूढार्थदीपिका—जिवाच्या ठिकाणी जी जाणीवरूप ज्ञानवृत्ती स्फुरते, ती बुद्धी होय, असे येथे बुद्धीचे लक्षण केले आहे. या बुद्धीत सत्त्वगुणाचा उत्कर्ष असल्यामुळे ती मुळात निर्मळ आहे. म्हणूनच तिच्यात ज्ञानरूप आत्मा प्रतिबिंबित होतो. त्या ज्ञानप्रकाशाने युक्त असलेली बुद्धिवृत्ती आपल्या पलीकडे असलेल्या शुद्ध आत्मस्थितीला व अलीकडे असलेल्या जीवस्थितीला जाणत असते, म्हणूनच ती आत्मा व जीव यांच्या संधीत असते, असे म्हटले आहे.
अर्जुना ते गा जाण। बुद्धि तूं संपूर्ण।
आईक वोळखण। अव्यक्ताचें॥ ८९॥
अर्थ—अर्जुना! ही सर्व बुद्धी आहे, असे तू जाण. आता अव्यक्ताची ओळख ऐक.॥ ८९॥
पैं सांख्याचिया सिद्धांतीं। प्रकृती जे महामती।
तेचि एथें प्रस्तुतीं। अव्यक्त गा॥ ९०॥
आणि सांख्ययोगमतें। प्रकृती परिसविली तूतें।
ऐसी दोहीं परी जेथें। विवंचिली॥ ९१॥
जेथ दुजी जे जीवदशा। तिये नांव वीरेशा।
अव्यक्त एथ ऐसा। पर्याय हा॥ ९२॥
तरि पाहालया रजनी। तारा लोपती गगनीं।
कां हारपे अस्तमानीं। भूतक्रिया॥ ९३॥
ना तरी देह गेलिया पाठीं। देहादिक किरीटी।
उपाधि लपे पोटीं। कृतकर्माच्या॥ ९४॥
कां बीजमुद्रेआंतु। थोके तरू समस्तु।
कां वस्त्रपण तंतु-। दशे राहे॥ ९५॥
तैसे सांडूनियां स्थूळ धर्म। महाभूतें भूतग्राम।
लया जाती सूक्ष्म। होऊनि जेथ॥ ९६॥
अर्जुना तया नांवें। अव्यक्त हें जाणावें।
आतां आईक आघवे। इंद्रियभेद॥ ९७॥
अर्थ—हे बुद्धिमान अर्जुना! सांख्यवाद्यांनी आपल्या सिद्धांतात जडविनाशी क्षेत्राचे कारण म्हणून जी प्रकृती मानली आहे, तीच येथे प्रस्तुत ‘अव्यक्त’ या शब्दाने सांगितली आहे.॥ ९०॥ सांख्य व योग यांच्या मताप्रमाणे प्रकृतीचे स्वरूप तुला ऐकविलेच आहे आणि तेथे, ती दोन प्रकाराची आहे, हेही सांगितले गेले.॥ ९१॥ तेथे दुसरी जी जीवदशा म्हणून पराप्रकृती सांगितली, तिलाच हे वीरश्रेष्ठा! येथे ‘अव्यक्त’ हा पर्याय शब्द आहे.॥ ९२॥ रात्र संपून उजाडल्यावर आकाशात तारे नाहीसे होतात किंवा सूर्यास्त झाल्यावर प्राण्यांचे व्यापार बंद पडतात॥ ९३॥ किंवा हे अर्जुना! देह नाहीसा झाला की, पूर्वी केलेल्या कर्मांच्या पोटातच देहादिक उपाधी लीन होतात॥ ९४॥ किंवा बीजाच्या आकारातच संपूर्ण वृक्ष गुप्त असतो किंवा सुताच्या दशेत वस्त्रपण गुप्त राहते,॥ ९५॥ त्याप्रमाणे संपूर्ण पंचमहाभूते व सर्व प्राणी आपले स्थूल धर्म सोडून देऊन व सूक्ष्म होऊन जेथे लय पावतात,॥ ९६॥ अर्जुना! त्या स्थितीला ‘अव्यक्त’ या नावाने जाण. आता इंद्रियांचे संपूर्ण भेद ऐक.॥ ९७॥
तरि श्रवण नयन। त्वचा घ्राण रसन।
इयें जाण ज्ञान। करणें पांचै॥ ९८॥
इये तत्त्वमेळापंकीं। सुख-दु:खांची उखिविखी।
बुद्धि करिते मुखीं। पांचें इंहीं॥ ९९॥
मग वाचा आणि कर। चरण आणि अधोद्वार।
पायू हे प्रकार। पांच आणिक॥ १००॥
कर्मेंद्रियें म्हणिपती। तियें इयें जाणिजती।
आईकें कैवल्यपती। सांगतसे॥ १०१॥
पैं प्राणाची अंतौरी। क्रियाशक्ति जे शरीरीं।
तियेची रिगिनिगी द्वारीं। पांचें इंहीं॥ १०२॥
एवं दाहाही करणें। सांगीतलीं देव म्हणे।
परिस आतां फुडेपणें। मन तें ऐसें॥ १०३॥
अर्थ—तरी कान, डोळे, त्वचा, घ्राण, जिह्वा, ही पाच ज्ञानेंद्रिये आहेत, असे जाण.॥ ९८॥ या छत्तीस तत्त्वांच्या समुदायरूपी चिखलात या पाच ज्ञानेंद्रियरूप मुखांच्या द्वारा बुद्धी सुखदु:खाचा निवाडा करते.॥ ९९॥ मग वाणी, हात, पाय, गुदद्वार, उपस्थ असे आणखी पाच प्रकार आहेत. कैवल्याचे देणारे भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात, अर्जुना! ऐक. ज्यांना कर्मेंद्रिये म्हणतात, ती ही जाण.॥ १००-१०१॥ प्राणाची पत्नी म्हणून जी क्रियाशक्ती या शरीराच्या ठिकाणी आहे, तिचे आत येणे व बाहेर जाणे या पाच कर्मेंद्रियांच्या द्वारा होत असते.॥ १०२॥ देव म्हणतात, याप्रमाणे तुला दहा इंद्रिये कोणती ती सांगितली. आता मन स्पष्टपणे असे आहे, ते ऐक.॥ १०३॥
जें इंद्रियां आणि बुद्धी-। माझारिये संधी।
रजोगुणाच्या खांदीं। तरळत असे॥ १०४॥
नीळिमा अंबरीं। कां मृगतृष्णालहरी।
तैसा वायांचि फरारी। वावो जाहाला॥ १०५॥
आणि शुक्रशोणिताचा सांधा। मिळतां पांचांचा बांधा।
वायुतत्त्व दशधा। एकचि जाहालें॥ १०६॥
मग तिहीं दाहीं भागीं। देहधर्माच्या खैवंगीं।
अधिष्ठिलें आंगीं। आपुलाल्या॥ १०७॥
तेथ चांचल्य निखळ। एकलें ठेलें निढाळ।
म्हणोनि रजाचें बळ। धरिलें तेणें॥ १०८॥
तें बुद्धीसी बाहेरी। अहंकाराच्या उरावरी।
ऐसे ठायीं माझारीं। बळियावलें॥ १०९॥
अर्थ—जे इंद्रिये आणि बुद्धी यांच्या मध्यसंधीत रजोगुणाच्या फांदीवर चंचळ असे भासत असते,॥ १०४॥ आकाशात जसा निळा रंग किंवा मृगाला तहानेमुळे भासणारी जशी जलाची लहरी, त्याप्रमाणे वायूचे जे व्यर्थ स्फुरण झाले (त्यालाच मन हे नाव आहे)॥ १०५॥ आणि पुरुषाचे रेत व स्त्रीचे शोणित यांचे मिश्रण होऊन पाच महाभूतांचा बांधा जे शरीर ते उत्पन्न झाले असता एकच वायुतत्त्व दहा प्रकारचे होते.॥ १०६॥ मग त्या दहा भागांनी आपआपल्या अंगाचा, देहधर्मांच्या सामर्थ्याला आश्रय दिला.॥ १०७॥ तेथे त्या मनाच्या ठिकाणी एक निव्वळ चंचलताच राहिली, म्हणून ते एकटेच राहिले व त्याने रजोगुणाचेच बळ धरले,॥ १०८॥ ते बुद्धीच्या नंतर व अहंकाराच्या पूर्वी असे मध्यसंधीत बळकट झाले आहे.॥ १०९॥
गूढार्थदीपिका—बुद्धीसी बाहेरी। अहंकाराच्या उरावरी—कल्पना करणारे मन बुद्धीच्या ज्ञानाने जाणले जाऊन बुद्धीचा विषय होते, म्हणून ते बुद्धीच्या बाहेर आणि कल्पनारूप मन स्फुरल्यानंतर त्याचा अहंकार धरला जातो, म्हणून अहंकाराच्या उरावर म्हणजे पूर्वी, असे बुद्धीच्या आणि अहंकाराच्या संधीत मनाची शक्ती बळकट होते, असे सांगितले आहे.
ऐसे ठायीं माझारीं। बळियावलें—मनाने चैतन्यरूप जिवाला आपल्या सर्वस्वी स्वाधीन करून ठेवले आहे; म्हणून त्याला “बळियावलें” म्हणजे बलवान झाले, असे म्हटले आहे.
वायां मन हें नांव। येऱ्हवीं कल्पनाचि सावेव।
जयाचेनि संगें जीव-। दशा वस्तु॥ ११०॥
अर्थ—त्याला मन हे व्यर्थच नाव आहे. खरोखर मन म्हणजे कल्पनाच होय. ज्याच्या संगतीने परब्रह्मवस्तूला जीवदशा प्राप्त झाली आहे.॥ ११०॥
गूढार्थदीपिका—जयाचेनि संगें जीव-। दशा वस्तु-अद्वैत, अस्फुट आत्मवस्तूच्या ठिकाणी जीव म्हणून त्याहून दुसरी वस्तू राहणेच शक्य नाही. या आत्मवस्तूच्या ठिकाणी जीवदशा ही केवळ काल्पनिक आहे. म्हणजे मी खरोखर अज्ञानी आहे, मी आत्मस्वरूप जाणत नाही, मी कर्मकर्ता आहे, मी सुखदु:खांचा भोक्ता आहे, मी देहरूप आहे इत्यादी ज्या विपरीत कल्पना ‘अहं’ किंवा ‘मी’ या वृत्तिरूप आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी बळावल्या आहेत, या कल्पनेमुळेच ‘अहं’ ला जीव म्हटले जाते. पण ज्याप्रमाणे दोरीवर भ्रमाने कल्पिलेल्या सर्पाच्या योगाने दोरीत अणुमात्रदेखील बदल होत नाही, त्याप्रमाणेच जीवदशेच्या कल्पनेनेही शुद्ध आत्मवस्तूत अणुमात्र देखील बदल न होता, ती तशीच्या तशीच शुद्ध राहते, असे आचार्यांनी ब्रह्मसूत्रावरील आरंभीच्या अध्यासभाष्यात “यत्र यदध्यास: तत्कृतेन दोषेण गुणेनाऽणुमात्रेणापि स न संबध्यते” या वचनाने सांगितले आहे.
जीवदशा कल्पनामूलक आहे, म्हणूनच जीवदशा काल्पनिक आहे हे सिद्ध आहे. विपरीत कल्पना नाहीशी झाली की, जीवाला आपल्या अनादी मुक्ततेचा अनुभव येतो.
जें प्रकृतीस मूळ। कामा जयाचें बळ।
जें अखंड सुये सळ। अहंकारासी॥ १११॥
जें इच्छेतें वाढवी। आशेतें चढवी।
जें पाठी पुरवी। भयासि गा॥ ११२॥
द्वैत जेथ उठी। अविद्या जेणें लाठी।
जें इंद्रियांतें लोटी। विषयांमाजी॥ ११३॥
संकल्पें सृष्टी घडी। सवेंचि विकल्पूनि मोडी।
मनोरथांच्या उतरंडी। उतरी रची॥ ११४॥
अर्थ—जे सर्व कर्मप्रवृत्तीचे कारण आहे, ज्याच्यामुळे कामवासना ही बलवान होते आणि जी अहंकाराला नेहमी उसळविते,॥ १११॥ जे इच्छा वाढविते, आशेची वृद्धी करते, जे भयाला वाढविते,॥ ११२॥ केवळ ज्याच्या योगाने द्वैत भासते, ज्याच्या योगाने आत्मविस्मृतिरूप अविद्या दृढ होते, जे इंद्रियांना विषयात घालते,॥ ११३॥ जे नुसत्या संकल्पाने म्हणजे ‘आहे’ या कल्पनेने-सृष्टी उत्पन्न करते व लगेच नाही अशी कल्पना करून सृष्टी नाहीशी करते, याप्रमाणे नाना प्रकारच्या मनोरथांच्या उतरंडी रचते व खाली करते,॥ ११४॥
गूढार्थदीपिका—न ह्यस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता। मनो ह्यविद्या भवबंधहेतु:॥ तस्मिन्विनष्टेसकलं विनष्टम्। विजृम्भतेऽस्मिन्सकलं विजृम्भते॥ १७१॥
(वि. चू.)
अविद्या ही मनापासून निराळी नाही. मन म्हणजे मूर्तिमंत अविद्याच होय. म्हणूनच मन आहे तोपर्यंत सर्व अविद्याजन्य द्वैत भासत राहते व मन नाहीसे झाले की संपूर्ण द्वैत आटते, असे आचार्यांनीही म्हटले आहे.
जें भुलीचें कुहर। वायुतत्त्वाचें अंतर।
बुद्धीचें द्वार। झांकविलें जेणें॥ ११५॥
अर्थ—जे भ्रमाचे कोठार असून वायुतत्त्वाचे आतील अंग आहे आणि बुद्धीचे आत्मज्ञानरूपी द्वार ज्याने झाकले आहे,॥ ११५॥
गूढार्थदीपिका—बुद्धी सात्त्विक असल्यामुळे तिने एका आत्मतत्त्वाचाच निश्चय करायला पाहिजे, पण या कल्पनारूप मनाच्या स्वाधीन झाल्यामुळे ती आत्मतत्त्वाचा निश्चय करीत नाही.
तें गा किरीटी मन। या बोला नाहीं आन।
आतां विषयाभिधान-। भेद आईकें॥ ११६॥
अर्थ—अर्जुना! तेच मन होय; हे म्हणणे खोटे नाही. आता ज्याला विषय हे नाव आहे, त्याचे भेद ऐक.॥ ११६॥
तरी स्पर्श आणि शब्द। रूप रस गंध।
हा विषय पंचविध। ज्ञानेंद्रियांचा॥ ११७॥
इंहीं पांचै द्वारीं। ज्ञानासि धांव बाहेरी।
जैसा कां हिरविया चारीं। भांबावे पशु॥ ११८॥
मग स्वर वर्ण विसर्ग। अथवा स्वीकार त्याग।
संक्रमण उत्सर्ग। विण्मूत्राचा॥ ११९॥
हे कर्मेद्रियांचे पांच। विषय गा साच।
जे बांधोनियां माच। क्रिया धांवे॥ १२०॥
ऐसे हे दाही। विषय गा इये देहीं।
आतां इच्छा तेही। सांगिजैल॥ १२१॥
अर्थ—शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध असा हा ज्ञानेंद्रियांचा पाच प्रकारचा विषय आहे.॥ ११७॥ ज्याप्रमाणे हिरवा चारा पाहून पशू भांबावून जिकडे तिकडे चरत जातो, त्याप्रमाणे या पाच ज्ञानेंद्रियांच्या द्वारा ज्ञानाची धाव बाहेर विषयांकडे असते.॥ ११८॥ मग स्वरवर्णाचा उच्चार करणे, वस्तूचा स्वीकार-त्याग करणे, चालणे व मलमूत्रांना बाहेर सोडणे असे, हे अर्जुना! वाणी, हस्त, पाद, गुद व उपस्थ या पाच कर्मेंद्रियांचे पाच विषय आहेत. या पाच कर्मेंद्रियांचा माळा बांधूनच-म्हणजे त्यांच्या आश्रयानेच-क्रिया होत असतात॥ ११९-१२०॥ अर्जुना! असे हे दहा विषय देहात-म्हणजे क्षेत्रात-आहेत. आता, इच्छा म्हणजे काय, तेही सांगतो.॥ १२१॥
तरि भूतलें आठवे। कां बोलें कानु झांकवे।
ऐसियावरी चेतवे। जे गा वृत्ती॥ १२२॥
इंद्रियविषयांचिये भेटी-। सरसीच जे गा उठी।
कामाची बाहुटी। धरूनियां॥ १२३॥
जियेचेनि उठिलेपणें। मना सैंघ धांवणें।
न रिघावें तेथ करणें। तोंडें सुती॥ १२४॥
जिये वृत्तीचिया आवडी। बुद्धी होय वेडी।
विषयां जिया गोडी। ते गा इच्छा॥ १२५॥
अर्थ—तरी मागील अनुभवाची आठवण झाल्यामुळे किंवा कानावर शब्द पडल्यानंतर जी वृत्तीला उत्पन्न करते,॥ १२२॥ इंद्रियांशी विषयांचा संबंध झाल्याबरोबर कामाचा हात धरून जी वृत्ती उत्पन्न होते,॥ १२३॥ जी वृत्ती उत्पन्न झाल्याबरोबर मन सारखे बाहेर धावते व घालू नये तेथे इंद्रिये तोंडे घालतात,॥ १२४॥ ज्या वृत्तीच्या आवडीमुळे बुद्धी वेडी होते-म्हणजे बुद्धी तिच्या स्वाधीन होते-आणि जिला विषयांची गोडी आहे, अर्जुना! ती इच्छा होय.॥ १२५॥
आणि इच्छिलिया सांगडें। इंद्रियां आमिष न जोडे।
ऐसा जो डाव पडे। तोचि द्वेष॥ १२६॥
अर्थ—आणि इच्छा झाल्याप्रमाणे इंद्रियांना विषयरूप खाद्य मिळाले नाही, तर जो विरोध किंवा जे वैर मनात उत्पन्न होते, त्याला द्वेष म्हणतात.॥ १२६॥
आतां यावरी सुख। ते एवंविध देख।
जेणें एकेंचि अशेष। विसरे जीव॥ १२७॥
मना वाचे काये। जे आपुली आण वाये।
देहस्मृतीची त्राये। मोडित ये जें॥ १२८॥
अर्थ—आता यानंतर सुखाचे लक्षण करायचे ते अशा प्रकारे जाण. जे एक प्राप्त झाले असता जीव संपूर्ण विसरतो,॥ १२७॥ कायावाचामनाला जे आपली शपथ घालते-म्हणजे त्यांचे व्यापार बंद पाडते-व जे ‘मी देहरूप आहे’ या मर्यादित कल्पनेचा विसर पाडीत प्राप्त होते,॥ १२८॥
गूढार्थदीपिका—माउलींनी देहादिकांचा विसर पडणे अशी सुखाची व्याख्या करून ज्या आत्मज्ञानात आत्मैक्याची यथार्थ जाणीव व देह व जगत यांच्या मिथ्यात्वाची जाणीव राहते, त्या केवळ आत्मज्ञानाने ब्रह्मसुखाची प्राप्ती होत नाही, हे स्पष्ट केले आहे.
जयाचेनि जालेपणें। पांगुळा होईजे प्राणें।
सात्त्विकासी दुणें। वरीही लाभ॥ १२९॥
अर्थ—जे प्राप्त झाले असता प्राणाची गती बंद पडते-म्हणजे प्राण स्थिर राहतो. सात्त्विक पुरुषाला, इतर रजोगुणी तमोगुणी पुरुषांपेक्षा दुप्पट अधिक लाभ होतो.॥ १२९॥
गूढार्थदीपिका—सात्त्विकासी दुणें। वरीही लाभ—जीव त्रिगुणाने बद्ध असल्यामुळे जोपर्यंत त्याच्यात रजोगुण व तमोगुण यांचा उत्कर्ष असतो, तोपर्यंत त्याला या सुखाचा अल्पलाभ होतो व सत्त्वगुणाचा उत्कर्ष झाला असता त्याला सुखाचा, उत्कर्षानुसार वाढीने अनुभव येतो.
कां आघवियाचि इंद्रियवृत्ती। हृदयाचिया एकांतीं।
थापटूनि सुषुप्ती। आणी जें गा॥ १३०॥
अर्थ—किंवा संपूर्ण इंद्रियांच्या वृत्तींना थापटून हृदयाच्या एकांतात, अर्जुना! जे सुषुप्तिअवस्थेत आणते,॥ १३०॥
गूढार्थदीपिका—चित्त एकाग्र झाल्याशिवाय सुख होत नाही किंवा चित्त एकाग्र झाले असताच सुख होते असा अर्थ.
किंबहुना सोय। जीव आत्मयाची लाहे।
तेथ जें होय। तया नाम सुख॥ १३१॥
अर्थ—फार काय सांगावे! जीव आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी प्राप्त झाला असता तेथे तो जे होतो, त्याला सुख हे नाव आहे.॥ १३१॥
गूढार्थदीपिका—मनाला जे अनुकूल वाटते व प्रसन्न करणारे असते त्याला सुख म्हणतात. एक आत्माच सुखरूप आहे. त्यावाचून कोठेच सुख नाही. चित्तवृत्ती एकाग्र झाली असता ती सात्त्विक होते व तिच्यात सुखरूप आत्मा प्रतिबिंबित होतो; म्हणूनच जीवाला जेवढे सुख प्राप्त होते तेवढे ते एक आत्म-स्वरूपाचेच असते, पण अज्ञानाने जीव त्या सुखाचा विषयादिकांवर आरोप करतो. हे सुख ज्ञेय असल्यामुळे क्षेत्रात ते समाविष्ट केले आहे.
आणि ऐसी हे अवस्था। न जोडतां पार्था।
जे जीजे तेंचि सर्वथा। दु:ख जाण॥ १३२॥
अर्थ—अर्जुना, अशी ही सुखाची अवस्था प्राप्त झाली नाही, तर मन जे कल्पना करते ते सर्वस्वी दु:ख होय.॥ १३२॥
गूढार्थदीपिका—“दु:खमल्पसुखं स्मृतम्” (त्रि. र. अ. २) अल्पसुख म्हणजे क्षणभर सुखप्राप्ती होणे. हेच दु:ख होय, असे त्रिपुरारहस्यात म्हटले आहे. जीव सुखरहित स्थितीला दु:ख म्हणतो.
तें मनोरथसंगें न होये। येरवीं सिद्धि गेलेंचि आहे।
हे दोनीचि उपाये। सुखदु:खांसी॥ १३३॥
अर्थ—सुख हे मनोरथाने प्राप्त होणारे नव्हे. ते आत्म्याचा धर्म असल्यामुळे स्वत:सिद्धच आहे. याप्रमाणे सुखदु:खाच्या प्राप्तीची दोन कारणे आहेत.॥ १३३॥
गूढार्थदीपिका—जिवाला जेथे जेथे सुख होते तेथे तेथे यात सुख आहे, अशी त्याची कल्पना असते म्हणून सुख होते असे नसून चित्त एकाग्र होऊन कल्पनारहित झाले असता त्या एकाग्रवृत्तीत स्वत:सिद्ध सुखरूप आत्माच प्रतिबिंबित होतो व ते सुख अनुभवले जाते.
कल्पना उठली की, या सुखाचा वियोग होतो व जीव सुखाच्या वियोगाच्या ठिकाणी दु:खाची कल्पना करतो.
सारांश, सुख हे सत्य व स्वत:सिद्ध असून दु:ख हे काल्पनिक आहे; म्हणूनच येथे कल्पनारहित होणे, हे सुखाचे कारण असून कल्पना करणे हे दु:खाचे कारण आहे; असे माउलींनी सांगितले आहे.
आतां असंगा साक्षिभूता। देहीं चैतन्याची जे सत्ता।
तिये नाम पांडुसुता। चेतना येथ॥ १३४॥
अर्थ—या देहादी कार्यरूप पदार्थाच्या हालचालीवरून व होत असलेल्या जाणिवेवरून त्याच्या ठिकाणी असंग साक्षिभूत अशा चैतन्याची सत्ता आहे असे कळते, त्या सत्तारूप सामान्य चैतन्याला अर्जुना! चेतना हे नाव आहे.॥ १३४॥
गूढार्थदीपिका-असंग—म्हणजे क्षेत्राचा स्पर्श नसलेला. साक्षिभूत—म्हणजे केवळ जाणणारा.
सुखाप्रमाणे चैतन्य क्षेत्रज्ञाचा धर्म असल्यामुळे ‘चेतना’ या शब्दाने क्षेत्रज्ञाचाच येथे उल्लेख केला आहे. याप्रमाणे सुख व चेतना या दोन शब्दांनी क्षेत्रज्ञाचा येथील श्लोकात उल्लेख आला असून बाकीच्या शब्दाने नुसते क्षेत्र सांगितले गेले आहे.
क्षेत्रज्ञ हा खरोखर चैतन्यरूप असल्यामुळे क्षेत्राहून निराळा, असंग व त्याचा साक्षिभूत आहे, म्हणून त्याचा (चेतनाचा) क्षेत्रात अंतर्भाव होऊ शकत नसला, तरी जिवाने आपल्या ठिकाणी बुद्धी, मन, इंद्रिये इत्यादी क्षेत्राच्या स्वरूपाचा अध्यास करून घेतला आहे व सुख व जाणीव असा ज्ञेयरूपाने क्षेत्रज्ञाचा अनुभवही क्षेत्रातच येतो; म्हणून क्षेत्रपदार्थाबरोबर ते सांगितले गेले आहेत. अर्थात क्षेत्रज्ञही क्षेत्राबरोबर सांगितला गेला असल्यामुळे क्षेत्राच्या विचाराने क्षेत्रज्ञाचाही विचार केला जाऊन क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांच्यात असलेले अंतर जाणणारे ज्ञान प्राप्त होते.
जे नखौनि केशवरी। उभी जागे शरीरीं।
जे तिहीं अवस्थांतरीं। पालटेना॥ १३५॥
मनबुद्धॺादि आघवीं। जियेचेनि टवटवी।
प्रकृतिवनमाधवी। सदाचि जे॥ १३६॥
जडाजडीं अंशीं। राहाटे जे सरिसी।
ते चेतना गा तुजसीं। लटिकें नाहीं॥ १३७॥
पैं रावो परिवार नेणे। आज्ञाचि परचक्र जिणे।
कां चंद्राचेनि पूर्णपणें। सिंधु भरतीं॥ १३८॥
ना ना भ्रामकाचें सन्निधान। लोहो करी सचेतन।
कां सूर्यसंग जन। चेष्टवी गा॥ १३९॥
अगा मुखमेळेंविण। पिलियाचें पोषण।
करी निरीक्षण। कूर्मी जेवीं॥ १४०॥
पार्था तयापरी। आत्मसंगती इये शरीरीं।
सजीवत्वाचा करी। उपयोग जडा॥ १४१॥
अर्थ—जी पायाच्या नखापासून डोक्याच्या केसापर्यंत या शरीराच्या ठिकाणी अखंड जागृत असते आणि जी जागृत, स्वप्न, सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थेमध्ये देखील एकसारखीच अविकारी राहते,॥ १३५॥ मनबुद्धॺादी ही संपूर्ण तत्त्वे जिच्या योगाने टवटवीत दिसतात आणि जी अशा प्रकारच्या कार्यरूप प्रकृतीच्या वनात वसंत ऋतूप्रमाणे सदा असते,॥ १३६॥ जड आणि चैतन्य या दोन्ही ठिकाणी जी सारखीच राहते, ती चेतना होय; हे मी तुला खोटे सांगत नाही.॥ १३७॥ सैनिक राजाला जाणत नसतात, तरी त्याच्या आज्ञेनेच शत्रूचा पराभव होतो किंवा पौर्णिमेला चंद्र सोळा कलांनी पूर्ण झाला की समुद्राला भरती येते॥ १३८॥ अथवा लोहचुंबक जवळ आल्याबरोबर तो लोखंडाला सचेतन करतो म्हणजे हालचाल करायला लावतो किंवा सूर्यप्रकाशाचा संबंधच लोकांना व्यवहार करायला लावतो.॥ १३९॥ पिल्लांच्या मुखाचा संबंध न होऊ देताच, ज्याप्रमाणे कासवी आपल्या केवळ दृष्टीनेच पिल्लांचे पोषण करते.॥ १४०॥ अर्जुना! त्याप्रमाणे या शरीराच्या ठिकाणी आत्मसंबंध झाला असल्यामुळे देहादी जड पदार्थांना सजीव करण्यात त्या आत्मचैतन्याचा उपयोग होतो,॥ १४१॥
मग तियेतें चेतना। म्हणिपे पैं अर्जुना।
आतां धृतीविवंचना। भेद आईकें॥ १४२॥
तरि तत्त्वां परस्परें। उघड जातिस्वभाववैरें।
नोहे पृथ्वीतें नीरें। न नाशिजे॥ १४३॥
नीरातें आटी तेज। तेजा वायूसिं जुंझ।
आणि गगन तें सहज। वायूसि भक्षी॥ १४४॥
तेवींचि कोणेही वेळे। आपण कायसयाही न मिळे।
आंत रिघोनि वेगळें। आकाश हें॥ १४५॥
ऐसीं हीं पांचही भूतें। न साहती एकमेकां।
कीं तियेंही ऐक्यातें। देहा येती॥ १४६॥
द्वंद्वाची उखिविखी। सोडून वसती एकीं।
एकएकातें पोखी। निजगुणें गा॥ १४७॥
ऐसें न मिळे तयां साजणें। चाले धैर्यें जेणें।
तिये नाम मी म्हणें। धृती पैं गा॥ १४८॥
अर्थ—अर्जुना! तिलाच चेतना म्हणतात. आता धैर्याचा विचार केला असता या सर्वांहून ते भिन्न कसे आहे ते सांगतो, ऐक.॥ १४२॥ तरी आकाशादी पंचतत्त्वांत जातिस्वभावानुसार एकमेकांशी परस्पर उघड वैर आहे. पाणी पृथ्वीचा नाश करीत नाही, असे नाही.॥ १४३॥ पाण्याला अग्नी नाहीसा करतो. अग्नी व वायू यांच्याशी झुंज लागलेली आहे आणि आकाश हे वायूला सहज गिळंकृत करते.॥ १४४॥ त्याचप्रमाणे आकाश केव्हाही कशाशीही मिळत नाही. सर्वांच्या आत राहूनही ते सर्वांहून वेगळे राहते.॥ १४५॥ याप्रमाणे पाचही भूते एकमेकांना सहन करीत नाहीत; परंतु असे असूनही देहाच्या ठिकाणी ती महाभूते एकोप्याने वागतात.॥ १४६॥ विरोधाचा विचार सोडून देऊन ती एकत्र वस्ती करतात आणि आपआपल्या गुणाने एकमेकांचे पोषण करतात.॥ १४७॥ याप्रमाणे ज्या धैर्याच्या योगाने कधी न मिळणाऱ्या स्वभाववैऱ्याशी देखील मैत्री केली जाते, त्याला, अर्जुना! मी धृती म्हणतो.॥ १४८॥
आणि जीवेंसीं पांडवा। या छत्तिसांचा मेळावा।
तो हा एथ जाणावा। संघात पैं गा॥ १४९॥
एवं छत्तीसही भेद। सांगीतले तुज विशद।
यया येतुलेयातें प्रसिद्ध। क्षेत्र म्हणिजे॥ १५०॥
अर्थ—आणि अर्जुना! जीवाशी जो या छत्तीस तत्त्वांच्या समुदायांचा संबंध झाला आहे, त्या समुदायाला संघात म्हणतात.॥ १४९॥ याप्रमाणे छत्तीस प्रकारची तत्त्वे तुला स्पष्ट करून सांगितली. या इतक्यांना मिळून क्षेत्र हे प्रसिद्ध नाव आहे.॥ १५०॥
रथांगांचा मेळावा। जेविं रथ म्हणिजे पांडवा।
कां अधोर्ध्व अवेवां। नाम देह॥ १५१॥
कां चतुरंगसमाजें। सेना नाम निपजे।
कां वाक्यें म्हणिपती पुंजे। अक्षरांचे॥ १५२॥
कां जळधरांचा मेळा। वाच्य होय आभाळा।
ना ना लोकां सकळां। नाम जग॥ १५३॥
कां स्नेह सूत्र वन्ही। मेळ एकिये स्थानीं।
धरिजे तो जनीं। दीप होय॥ १५४॥
तैसीं छत्तीसही इयें तत्त्वें। मिळती जेणें एकत्वें।
तेणें समूहपरत्वें। क्षेत्र म्हणिजे॥ १५५॥
आणि वाहतेनि भौतिकें। पाप पुण्य एथ पिके।
म्हणोनि आम्ही कौतुकें। क्षेत्र म्हणों॥ १५६॥
आणि एकाचेनि मतें। देह म्हणती ययातें।
परि असो हें अनंतें। नामें यया॥ १५७॥
पैं परतत्त्वाआरौतें। स्थावराआंतौतें।
जें कांहीं होतें जातें। ते क्षेत्रचि हें॥ १५८॥
अर्थ—रथाच्या सर्व भागाच्या समुदायाला, ज्याप्रमाणे, अर्जुना! रथ म्हणतात किंवा खालचे वरचे अवयव घेऊन जसे देह हे नाव असते,॥ १५१॥ हत्ती, घोडे, पायदळ मिळून सेना हे नाव येते किंवा अक्षरांच्या समूहाला वाक्य म्हटले जाते,॥ १५२॥ मेघांच्या समुदायाला आभाळ म्हणतात किंवा नाना प्रकारच्या संपूर्ण लोकांना जग हे नाव असते,॥ १५३॥ किंवा तेल, वात, अग्नी हे तिन्ही एका ठिकाणी धरले जातात, तोच लोकांत दीप म्हटला जातो,॥ १५४॥ त्याप्रमाणे ही छत्तीस तत्त्वे ज्याच्या एकत्वाने एकत्र मिळतात, त्या समुदायाच्या दृष्टीने त्याला क्षेत्र म्हणतात.॥ १५५॥ या भौतिक शरीराचा उदीम केला असता येथे पाप आणि पुण्य यांचे पीक येते; म्हणूनही आम्ही या शरीराला कौतुकाने क्षेत्र म्हणतो.॥ १५६॥ आणि कोणी याला देह असेही म्हणतात; पण असो. याला अनंत नावे आहेत.॥ १५७॥ परतत्त्व-म्हणजे सर्व तत्त्वांच्या पलीकडे असलेले जे परब्रह्मतत्त्व-त्याच्या अलीकडे स्थावरापर्यंत जेवढे काही उत्पन्न होते किंवा नाश पावते ते सर्व क्षेत्रच होय.॥ १५८॥
परि सुर नर उरगीं। घडत आहे योनिविभागीं।
तें गुणकर्मसंगीं। पडिलें सातें॥ १५९॥
अर्थ—पण ते गुणकर्माच्या संगात पडल्यामुळे देव, मनुष्य, सर्प इत्यादी नाना प्रकारच्या योनिविभागाने निर्माण होत असते.॥ १५९॥
गूढार्थदीपिका—प्रत्येक जातीतील प्राण्यांचे विभाग किंवा भिन्नता कृत्रिम किंवा मनुष्यकृत नसून ती त्यांच्या ठिकाणी असणाऱ्या त्यांच्या पूर्वगुणकर्मानुसार होत असते.
हेचि गुणविवंचना। पुढां म्हणिपेल अर्जुना।
प्रस्तुत तुज ज्ञाना। रूप दावूं॥ १६०॥
क्षेत्र तंव सविस्तर। सांगितलें सविकार।
म्हणोनि आतां उदार। ज्ञान आईकें॥ १६१॥
अर्थ—हाच गुणविचार, अर्जुना, पुढे सांगितला जाईल. प्रस्तुत तुला ज्ञानाचे स्वरूप दाखवितो.॥ १६०॥ क्षेत्राचे वर्णन, त्यातील संपूर्ण कार्यासह, तुला सविस्तर सांगितले; म्हणून आता मोक्षप्राप्ती करून देऊन जीवाचा उद्धार करणारे असे जे उदार ज्ञान, ते ऐक.॥ १६१॥
जया ज्ञानालागीं। गगन गिळिताति योगी।
स्वर्गाची आडवंगी। उमरडोनि॥ १६२॥
अर्थ—ज्या ज्ञानप्राप्तीकरिता योगी लोक स्वर्गाचा आडमार्ग टाकून देऊन आकाशही गिळतात.॥ १६२॥
गूढार्थदीपिका—स्वर्गाची आडवंगी। उमरडोनि—परब्रह्माच्या प्राप्तीकरिता इहपर सर्व लोकांतील सुखभोगाची आसक्ती नाहीशी झाली पाहिजे. ती राहिल्यास बुद्धी विषयाकारच राहते, ब्रह्माकार होत नाही. हे “स्वर्गाची आडवंगी। उमरडोनि” या चरणांनी माउलींनी दाखविले आहे.
गगन गिळिताति योगी—म्हणजे ज्ञानी. गगन गिळिताती—म्हणजे बुद्धीत शून्यरूप अशा आकाशाचे अस्तित्व राहू देत नाहीत.
इहपर विषयांची आसक्ती नाहीशी झाल्यामुळे बुद्धी विषयरहित झाली, तरी ती शून्याकार किंवा गगनाकार होऊन राहते; पण आत्मा आकाशाच्याही पलीकडे असल्यामुळे बुद्धी आत्माकार होण्याकरिता बुद्धीतून शून्याकारता किंवा आकाशाकारता नाहीशी करावी लागते, हे “गगन गिळिताती योगी” या चरणाने सांगितले आहे.
न धरिती ऋद्धीची भीड। न करिती सिद्धीची चाड।
योगाऐसें दुवाड। हेळसिती॥ १६३॥
अर्थ—हे सिद्धीची इच्छा करीत नाहीत व ऋद्धीची प्राप्ती झाली असताही ते त्याला वश होत नाहीत. ते योगासारखी साधने कष्टदायक म्हणून तुच्छ समजतात.॥ १६३॥
गूढार्थदीपिका—योगाने ब्रह्मानुभव येत असला, तरी जगत्सत्यत्वबुद्धी तेथेही कायम राहत असल्यामुळे ती अद्वैत ब्रह्मानुभवाला प्रतिबंधक होते; म्हणून ज्ञानी पुरुष ज्ञानाच्या दृष्टीने योगाला तुच्छ समजतो. वरील १६२-१६३ या दोन ओव्यांतून ज्ञानप्राप्तीला कोणत्या गोष्टी प्रतिबंधक आहेत, यांचे विवेचन केले आहे.
तपोदुर्गें वोलांडित। क्रतुकोटि वोवांडित।
उलथूनि सांडित। कर्मवल्ली॥ १६४॥
अर्थ—कित्येक ज्ञानप्राप्तीकरता तपरूपी किल्ले ओलांडून जातात-म्हणजे घोर तपश्चर्येचे कष्ट सहन करतात. कोटॺवधी यज्ञ त्याच्यावरून (ज्ञानावरून) ओवाळून टाकतात-म्हणजे ज्ञानप्राप्तीकरिता कोटॺवधी यज्ञ करण्याचा प्रसंग आला तरी त्यांना त्याचे काहीच वाटत नाही व कर्मकांडरूपी वेली उपटून टाकतात-म्हणजे ज्ञानप्राप्तीकरिता संन्यास घेतात.॥ १६४॥
नाना भजनमार्गीं। धांवत उघडिया आंगीं।
एक रिघताति सुरंगीं। सुषुम्नेचिये॥ १६५॥
अर्थ—कोणी उघडॺा अंगी-म्हणजे असंग होऊन किंवा सर्व संसारासक्ती सोडून नाना प्रकारच्या उपासनामार्गाने जातात, तर कोणी सुषुम्नेच्या विवरात शिरतात.॥ १६५॥
गूढार्थदीपिका—“नाना भजनमार्गीं। धांवत उघडिया आंगीं” या दोन चरणांनी सगुणस्वरूपाच्या उपासनेद्वारा ज्ञानप्राप्ती सांगितली असून “एक रिघताती सुरंगीं। सुषुम्नेचिये” या दोन चरणांनी आत्मस्वरूपाचा प्रत्यक्ष अनुभव घेण्याकरिता षट्चक्रभेदरूपी योगाचा मार्ग सांगितला आहे.
ऐसी जिये ज्ञानी। मुनीश्वरांची उतान्ही।
वेदतरूच्या पानोवानीं। हिंडताती॥ १६६॥
देईल गुरुसेवा। इया बुद्धी पांडवा।
जन्मशतांचा सांडोवा। टाकित जे॥ १६७॥
जया ज्ञानाची रिगवणी। अविद्ये उणें आणी।
जीवा आत्मया बुझावणी। मांडूनि दे॥ १६८॥
अर्थ—याप्रमाणे ज्या ज्ञानप्राप्तीकरिता थोर थोर मुनींच्या उत्कट इच्छा वेदवचनाच्या ठिकाणी हिंडतात-म्हणजे वेदोक्त साधनांचा आश्रय करतात,॥ १६६॥ प्रेमाने केलेली श्रीगुरुसेवाच मला ज्ञान प्राप्त करून देईल, या दृढ बुद्धीने, अर्जुना! त्या सेवेकरिता शंभर जन्म घेण्याला तयार होतात,॥ १६७॥ जे ज्ञान अंत:करणात शिरले असता अविद्या नि:शेष नाश पावते आणि जीव व परमात्मा यांचे ऐक्य करून देते.॥ १६८॥
गूढार्थदीपिका—जाणीवरहित किंवा वृत्तिरहित व जाणीवसहित किंवा वृत्तिसहित असे दोन प्रकारचे ज्ञान आहे, हे मागे सांगितलेच आहे. यालाच अनुक्रमे निर्विकल्प व सविकल्प ज्ञान म्हणतात.
निर्विकल्प ज्ञान सर्वांच्या ठिकाणी आहेच. असे असूनही, जीवाच्या ठिकाणी अविद्याभ्रांती दिसून येते; म्हणून निर्विकल्प ज्ञान अविद्याभ्रांतीला निवर्तक होत नाही, हे उघड आहे. येथे ज्ञान प्राप्त झाले असता अविद्या नाश पावते, असे माउलींनी म्हटले आहे; म्हणून येथील अविद्यानिवर्तकज्ञान निर्विकल्पक नसून सविकल्पक आहे असे म्हणावे लागते. ते सविकल्पक ज्ञान म्हणजे ‘मी ब्रह्म आहे’ असे जीवब्रह्मैक्याचे जाणीवरूप वृत्तिज्ञान होय.
जें इंद्रियांचीं द्वारें आडी। प्रवृत्तीचे पाय मोडी।
जें दैन्यचि फेडी। मानसाचें॥ १६९॥
अर्थ—जे ज्ञान इंद्रियांची द्वारे बंद करते-म्हणजे इंद्रियांना विषयांकडे जाऊ देत नाही. विषयसुखाच्या प्राप्तीकरिता होणाऱ्या कर्माच्या प्रवृत्तीचे पायच मोडते-म्हणजे कर्म करण्याची प्रवृत्तीच होत नाही आणि मनातील सुखाचे दारिद्रॺ नाहीसे करते.॥ १६९॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानाने विषय मिथ्या ठरल्यामुळे मनाची विषयांकडील धाव व इंद्रियांची कर्मप्रवृत्ती बंद पडून मन व इंद्रिये अंतर्मुख होतात व ती सुखरूप आत्म्याच्या ठिकाणी स्थिर होतात.
द्वैताचा दुकाळ पाहे। साम्यातें सुयेण होये।
जया ज्ञानाची सोये। ऐसें करी॥ १७०॥
अर्थ—ज्या ज्ञानाची प्राप्ती झाली असता असे होते की, द्वैत कोठेही दिसत नाही आणि जिकडे तिकडे समरस अशा अद्वैत ब्रह्माच्या प्रत्ययाचा सुकाळ होतो.॥ १७०॥
गूढार्थदीपिका—ब्रह्मज्ञान झाले असता भिन्न भिन्न पदार्थ आहेत अशी द्वैतदृष्टी नाहीशी होऊन सर्वत्र एकच वस्तू भरलेली असून ती केवळ नामरूपामुळे भिन्नासारखी भासते, अशी एक अद्वैतदृष्टीच राहते.
मदाचा ठावोचि पुसी। जें महामोहातें ग्रासी।
नेदी आपपर ऐसी। भाष उरों॥ १७१॥
जें संसारातें उन्मूळी। संकल्पपंक प्रक्षाळी।
अनावरातें वेंटाळी। ज्ञेयातें जें॥ १७२॥
अर्थ—जे ज्ञान अहंकाराचा लेशही ठेवीत नाही, जे अनादिभ्रांतीला गिळून टाकते व आपला व परका असा आपपर भाव जे शिल्लक राहू देत नाही,॥ १७१॥ जे संसारवृक्षाला मुळासह उपटून टाकते व मनातील संकल्परूपी चिखल स्वच्छ धुऊन टाकते व ज्ञेय होणाऱ्या अमर्याद आत्मवस्तूलाही जे (ज्ञान) व्यापून टाकते,॥ १७२॥
गूढार्थदीपिका—वेदांतांत परब्रह्माच्या ठिकाणी फलव्याप्ती नाही, वृत्तिव्याप्ती आहे, असे जे म्हटले आहे, तेच येथे माउलींनी सांगितले आहे.
जयाचेनि जालेपणें। पांगुळ होईजे प्राणें।
जयाचेनि विंदाणें। जग हें चेष्टे॥ १७३॥
अर्थ—जे ज्ञान प्राप्त झाले असता प्राणही स्थिर होतो व ज्या ज्ञानाच्या सत्तेने जगातील व्यापार चालतात,॥ १७३॥
गूढार्थदीपिका-जयाचेनि विंदाणें। जग हें चेष्टे—प्रतिबिंबरूप जीवाच्या ठिकाणी असलेल्या अज्ञानभ्रांतीच्या अपेक्षेने बिंबरूप परमेश्वराच्या ठिकाणी शुद्धसत्त्वात्मक मायेच्या योगाने “अहं ब्रह्मास्मि” असे ज्ञानवृत्तीचे जे स्फुरण होते, त्या विद्यारूप ज्ञानवृत्तीच्या साहाय्यानेच भगवान जगद्रूप क्रीडा करतो, असा अर्थ.
जयाचेनि उजाळें। उघडती बुद्धीचे डोळे।
जीव दोंदावरी लोळे। आनंदाचिये॥ १७४॥
अर्थ—ज्याच्या प्रकाशाने बुद्धीची ज्ञानदृष्टी उघडते आणि जीव दु:खरहित होऊन अखंड प्रसन्नचित्त राहतो.॥ १७४॥
गूढार्थदीपिका—उघडती बुद्धीचे डोळे-बुद्धी हे सत्वगुणाचे कार्य असल्यामुळे तीत शुद्ध ब्रह्मज्ञानरूप चैतन्यप्रकाश झाला आहे, हेच त्या बुद्धीचे डोळे होत; पण बुद्धी मनाच्या स्वाधीन होऊन मनाच्या कल्पनेनुसार निश्चय करते; म्हणून बुद्धीचे डोळे झाकले गेले आहेत. आत्मानात्मविचाराने हे डोळे उघडले जातात.
ऐसें जें ज्ञान। पवित्रैकनिधान।
जेथ विटाळलें मन। चोख कीजे॥ १७५॥
आत्मया जीवबुद्धीं। जे लागली होती क्षयव्याधी।
ते जयाचिया सन्निधी। निरुजा कीजे॥ १७६॥
ते अनिरूप्य कीं निरूपिजे। ऐकतां बुद्धी आणिजे।
वांचूनि डोळां देखिजे। ऐसें नाहीं॥ १७७॥
अर्थ—असे जे ब्रह्मज्ञान ते सर्व पावित्र्याचे एकच कोठार आहे व अविद्यादी मलाने अशुद्ध झालेल्या मनाला ते शुद्ध करते.॥ १७५॥ आत्मस्वरूपाला, मी जीव आहे-म्हणजे मी कर्ता, भोक्ता, अज्ञानी आहे इत्यादी विपरीत बुद्धीचा जो क्षयरोग लागला होता, तो रोग ज्या ब्रह्मज्ञानाच्या सान्निध्याने नाहीसा होऊन, जीव कायमचा व्याधिमुक्त होतो-म्हणजे निरुपाधिक असा ब्रह्मस्वरूप होतो,॥ १७६॥ ते ज्ञान सांगता येत नाही, असे असले, तरी सांगितले जाते आणि ते ऐकून केवळ बुद्धीने ग्रहण करायचे असते. बुद्धीने ग्रहण करण्यावाचून डोळॺांनी पाहता येण्याजोगे नाही.॥ १७७॥
गूढार्थदीपिका—अनिरूप्य कीं निरूपिजे-परब्रह्म निर्विकल्प असल्यामुळे त्याचे शब्दाने ज्ञान करून देणे शक्य नसले, तरी त्याच्या स्वरूपाचे निरूपण केल्यावाचून मुमुक्षूला त्याचे ज्ञान होणे शक्य नाही; म्हणून सत्पुरुष, शब्दाच्या साहाय्याने त्याचे निरूपण करीत असतात.
ऐकतां बुद्धी आणिजे—सत्पुरुषाच्या मुखातून निघालेल्या परब्रह्माच्या स्वरूपाचे विवेचन ऐकून मुमुक्षूंनी शब्द सोडून ते अर्थरूप ज्ञान शुद्धबुद्धीने ग्रहण करावयाचे असते.
वांचूनि डोळां देखिजे। ऐसें नाहीं-नामरूपाचा व्यतिरेक करून केवळ सच्चिदानंद अशा निर्गुण आत्मस्वरूपाचा ज्ञानानुभव बुद्धिगम्य असतो, डोळॺांनी दिसण्याजोगा नसतो.
मग तेचि इये शरीरीं। जैं आपुला प्रभावो करी।
तैं इंद्रियांचिया व्यापारीं। डोळांहि दिसे॥ १७८॥
अर्थ—मग तेच ज्ञान, या शरीराच्या ठिकाणी सर्वत्र व्यापून जेव्हा आपला प्रभाव दाखविते, तेव्हा इंद्रियांच्या व्यापारात ते प्रगट होऊन डोळॺांनाही दिसू लागते.॥ १७८॥
गूढार्थदीपिका—मग तेचि इये शरीरीं। जैं आपुला प्रभावो करीं-ते ज्ञान बुद्धीत दृढ होऊन जेव्हा ज्ञान्याच्या शरीरादिकांचे सर्व व्यापार अद्वैतब्रह्मदृष्टीने होऊ लागतात,
तैं इंद्रियांचिया व्यापारीं। डोळांहि दिसे-तेव्हा इंद्रियांच्या त्या व्यापाराच्या द्वारा ते ज्ञान डोळॺांनाही दिसू लागते.
पैं वसंताचें रिगवणें। झाडांचेनि साजेपणें।
जाणिजे तेविं करणें। सांगती ज्ञान॥ १७९॥
अगा वृक्षासि पाताळीं। जळ सांपडे मूळीं।
तें शाखांचिये बाहाळीं। वरिही दिसे॥ १८०॥
कां भूमीचें मार्दव। सांगे कोंभाची लवलव।
ना ना आचार गौरव। सुकुलीनाचें॥ १८१॥
अथवा संभ्रमाचिया आयती। स्नेह जैसा ये व्यक्ती।
कां दर्शनाचिये प्रशस्तीं। पुण्यपुरुष॥ १८२॥
ना तरी केळीं कापूर जाहाला। जेविं परिमळें आणों आला।
कां भिंगारीं दीप ठेविला। बाहेरि फांके॥ १८३॥
तैसें हृदयींचेनि ज्ञानें। जिये देहीं उमटती चिन्हें।
तियें सांगों आतां अवधानें। चांगें आईक॥ १८४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे झाडांच्या टवटवीवरून वसंतऋतूचा आरंभ जाणला जातो, त्याप्रमाणे ज्ञान्याची इंद्रिये त्याची ज्ञानस्थिती सांगतात.॥ १७९॥ अर्जुना! झाडाला मुळांच्या द्वारा खोल जमिनीत पाणी सापडत आहे, हे त्याच्या डाहाळॺांच्या सर्व बाजूंनी होत असलेल्या वाढीवरून बाहेर दिसून येते,॥ १८०॥ किंवा निघालेल्या कोंभाच्या लुसलुशीत कोंवळेपणावरून जमीन मृदू आहे, कडक नाही हे दिसते. किंवा उत्तम प्रकारच्या आचरणावरून कुलीनपणा दिसून येतो॥ १८१॥ अथवा सत्काराच्या तयारीवरून जसे मनातील प्रेम दिसून येते किंवा दर्शनाने झालेल्या चित्ताच्या प्रसन्नतेवरून पुण्यवान पुरुष कळून येतो॥ १८२॥ किंवा केळीमध्ये कापूर तयार झाला, हे जसे त्याच्या सुवासावरून कळून येते किंवा भिंगात दिवा ठेवला असता त्याचा प्रकाश बाहेर पडतो,॥ १८३॥ त्याप्रमाणे अंत:करणात ज्ञान प्राप्त झाले असता बाहेर देहाच्या ठिकाणी जी लक्षणे प्रगट होतात, ती आता सांगतो. एकाग्र चित्ताने अवधान देऊन ऐक.॥ १८४॥
गूढार्थदीपिका—पुढे जी अमानित्वादी ज्ञानाची लक्षणे सांगितली आहेत, ती ज्ञान दृढ झाल्यावर ज्ञान्याची स्वाभाविक लक्षणे होऊन राहतात आणि तत्पूर्वी ज्ञान दृढ व्हावे, म्हणून साधकाला या लक्षणांचा अभ्यास करावा लागतो.
(श्लोक-७)
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रह:॥ ७॥
अर्थ—मानाची इच्छा नसणे, दंभ नसणे, कोणत्याही प्राण्याला दु:ख न देणे, दुसऱ्याने आपला अपराध केला असता चित्तात यत्किंचितही क्रोधाची ऊर्मी न उठणे, मनमोकळेपणा, श्रीगुरुची प्रेमाने सेवा करणे, शरीर व मन यांची शुद्धी, परमेश्वराच्या ठिकाणी अचल निष्ठा, अंत:करणाचा निग्रह करणे,॥ ७॥
तरी कवणेही विषयींचें। साम्य होणें न रुचे।
संभावितपणाचें। वोझें जया॥ १८५॥
अर्थ—ज्याला एका आत्मस्वरूपावाचून देहबुद्धी उत्पन्न करणाऱ्या कोणत्याही वृत्तीशी तन्मय होणे आवडत नाही व ज्याला सज्जन म्हणवून घेण्याचे ओझे वाटते,॥ १८५॥
गूढार्थदीपिका—मानित्वादिवृत्ती द्वैतातच राहत असल्यामुळे त्या अद्वैतब्रह्मदृष्टीला घातक असतात; म्हणून ज्ञान दृढ करू इच्छिणाऱ्यांनी त्यांचा त्याग करायला पाहिजे.
आथिलेचि गुण वानितां। मान्यपणें मानितां।
योग्यतेचें येतां। आंगा रूप॥ १८६॥
तैं गजबजों लागे कैसा। व्याधें रुंधला मृग जैसा।
कां बाहीं तरतां वळसां। दाटला जेवीं॥ १८७॥
पार्था तेणें पाडें। सन्मानें जो सांकडे।
गरिमेतें आंगाकडे। येवोंचि नेदी॥ १८८॥
पूज्यता डोळां न देखावी। स्वकीर्ति कानीं नायकावी।
हा अमुक ऐसी नोहावी। सेचि लोकां॥ १८९॥
तेथ सत्काराची कें गोठी। कें आदरा देईल भेटी।
मरणेंसीं साटी। नमस्कारितां॥ १९०॥
वाचस्पतीचेनि पाडें। सर्वज्ञता तरी जोडे।
परि वेडिवेमाजि दडे। महिमे भेणें॥ १९१॥
अर्थ—कोणी असलेल्या गुणांनी त्याची (ज्ञानी पुरुषाची) स्तुती केली असता व माननीय म्हणून मान दिला असता लोकांनी आपली स्तुती करावी किंवा मान द्यावा अशी योग्यता आपल्या अंगी आली, असे पाहून तो असा व्याकूळ होतो की, जसा काही व्याधाने पाशात धरलेला हरीण किंवा हाताने नदी पोहून जात असता भोवऱ्यात सापडलेला मनुष्य.॥ १८६-१८७॥ अर्जुना! तत्तुल्यच जो मान प्राप्त झाला असता दु:खी होऊन कष्टी होतो व आपल्या अंगी मोठेपणा येऊ देत नाही.॥ १८८॥ आपली पूज्यता आपल्या डोळॺांनी पाहू नये, आपली कीर्ती आपल्या कानी पडू नये आणि हा अमका अशी लोकांना आठवणही होऊ नये, अशी ज्ञानी पुरुष इच्छा करतो.॥ १८९॥ अशा स्थितीत सत्काराची गोष्ट किंवा आदराचा स्वीकार दूरच राहिला. त्याला पूज्य म्हणून कोणी नमस्कार केला असता, त्याला मरणप्राय दु:ख होते.॥ १९०॥ त्याच्या ठिकाणी बृहस्पतीसारखी सर्वज्ञता असते; पण आपली सर्वज्ञता लोकांना कळून आपली महती वाढू नये, म्हणून तो बाहेर लोकांमध्ये वेडॺाप्रमाणे वागतो.॥ १९१॥
गूढार्थदीपिका—वेडिवेमाजि दडे। महिमे भेणें-अशा सत्पुरुषांना माझ्या सद्गुरु आईंनी अलौकिक व्याख्यानमालेंतील “ध्यान” या व्याख्यानात “मिथ्योन्मादग्राही” म्हणजे खोटेच वेडॺाचे सोंग घेऊन राहणारे, असे म्हटले आहे. ज्ञानी पुरुष शास्त्र सोडून यथेष्ट वागतो असा याचा अर्थ नाही. कारण यथेष्टाचरणही अहंकार, दंभ इत्यादी दोषाला धरूनच होऊ शकते असे आचार्यांनी “न च नियोगाभावात्सम्यग्दर्शिनो यथेष्टचेष्टाप्रसंग:। सर्वत्राभिमानस्यैव प्रवर्तकत्वादभिमानाभावाच्च सम्यग्दर्शिन:। तस्माद्देहसंबंधादेवानुज्ञापरिहारी” (ब्र. सू. शां. भा. २-३-४८) या पंक्तीने ब्रह्मसूत्रभाष्यात म्हटले आहे.
पण ज्ञान्याला आपली ब्रह्मस्थिती दृढ करण्याकरिता देहबुद्धी उत्पन्न करणाऱ्या अहंकारादी दोषांचे उन्मूलन करायचे असल्यामुळे व ते शास्त्रानुसार वागूनच साध्य होत असल्यामुळे तो खरोखर शास्त्रमर्यादेचे उल्लंघन न करता ते केल्यासारखे भासवितो, हे “वेडिवेमाजि दडे” या चरणाने माउलींनी सांगितले आहे.
“तस्माच्चरेत वै योगी सतां धर्ममदूषयन्। जना यथावमन्येरन् गच्छेयुर्नैव संगतिम्” सज्जनांनी घालून दिलेल्या सदाचरणरूप मार्गाचे उल्लंघन न करता लोक आपली निंदा करतील व आपल्याला पूज्य समजणार नाहीत, असेच ज्ञानी पुरुषांनी वागावे, अशी स्मृतीही आहे.
चातुर्य लपवी। महत्त्व हारवी।
पिसेपण मिरवी। आवडोनी॥ १९२॥
लौकिकाचा उद्वेग। शास्त्रांवरी उबग।
उगेपणीं चांग। आथी भर॥ १९३॥
जगें अवज्ञाचि करावी। संबंधीं सोयचि न धरावी।
ऐसी ऐसी जीवीं। चाड बहु॥ १९४॥
तळवटपण बाणे। आंगीं हिणावो खेवणें।
तें तेंचि करणें। बहुत करूनि॥ १९५॥
हा जीवंत ना नोहे। लोक कल्पी येणें भावें।
तैसें जिणें होआवें। ऐसी आशा॥ १९६॥
पैल चालत कीं नोहे। कीं वारेनि जात आहे।
जना ऐसा भ्रम जाये। तैसें होईजे॥ १९७॥
माझें असतेपण लोपो। नामरूप हारपो।
मज झणें वासिपो। भूतजात॥ १९८॥
अर्थ—आवडीने वेडॺासारखे वागून आपले व्यावहारिक शहाणपण दिसू देत नाही व आपले मोठेपण नाहीसे करतो.॥ १९२॥ त्याला व्यावहारिक गोष्टींचा कंटाळा असतो. शास्त्राध्ययनापासूनही उपराम पावतो व मौन धरून राहण्यावर तो चांगला भर देतो.॥ १९३॥ लोकांनी त्याला तुच्छ लेखावे व सोयऱ्याधायऱ्यांनी आपली पर्वा करू नये अशीच त्याची अंत:करणातून अत्यंत इच्छा असते.॥ १९४॥ जेणेकरून सर्वांहून लहान होऊन राहणे अंगी बाणेल आणि लोक तिरस्काराचे कोंदण करतील, असेच बहुतकरून त्यांचे नेहमी वागणे असते.॥ १९५॥ हा जिवंत आहे की मेला आहे अशी लोकांची कल्पना होईल असे आपले जीवित असावे अशी तो इच्छा बाळगतो.॥ १९६॥ हा चालत आहे किंवा चालत नाही किंवा वाऱ्याने ढकलला जात आहे, असा लोकांना संशय उत्पन्न होईल, असे चालणे त्याला आवडते.॥ १९७॥ माझे अस्तित्व कोणाला कळू नये, माझे नावरूपही नाहीसे व्हावे-म्हणजे माझे नाव कधी कोणाच्या तोंडी येऊ नये व माझे रूप कोणाच्या डोळॺांपुढे येऊ नये, नाही तर प्राण्यांनी तरी मला भिऊन पळून जावे,॥ १९८॥
गूढार्थदीपिका—मज झणें वासिपो। भूतजात-कामनिक लोकांना टाळण्याकरिता त्यांना भय उत्पन्न होईल असे ते वर्तन करीत असतात.
ऐसीं जयांचीं नवसीयें। जो नित्य एकांता जात जाये।
नामेंचि जो जिये। विजनाचेनि॥ १९९॥
वायू आणि तया पडे। गगनेंसीं बोलों आवडे।
जीवें प्राण झाडें। पढियंतीं जया॥ २००॥
किंबहुना ऐसऐसीं। चिन्हें जया देखसी।
जाण तया ज्ञानेंसीं। शेज जाहाली॥ २०१॥
पैं अमानित्व पुरुषीं। तें जाणावें इंहीं मिषीं।
आतां अदंभाचिया वोळखीसी। सौरस देवों॥ २०२॥
अर्थ—याप्रमाणे जो नवस करीत असतो. जो नित्य एकांतस्थळी जात असतो व जनरहित स्थळ ऐकूनच तो जिवंत राहतो.॥ १९९॥ ज्याचे वायूशीच जमते, ज्याला आकाशाशीच बोलणे आवडते, ज्याला झाडे जीवप्राणाप्रमाणे प्रिय वाटतात,॥ २००॥ किंबहुना अशी अशी चिन्हे ज्याचे ठिकाणी तू पाहशील, त्याला आत्मज्ञानाचे अंथरूण झाले, असे समज.॥ २०१॥ या चिन्हांच्या द्वारा पुरुषाच्या ठिकाणी अमानित्व बाणले आहे, असे जाणावे. आता अदंभित्वाची सुलभ रीतीने ओळख करून देतो.॥ २०२॥
तरि अदंभित्व ऐसें। लोभियाचें मन जैसें।
जीव जावो परि नुमसे। ठेविला ठावो॥ २०३॥
तयापरी किरीटी। पडिलाही प्राणसंकटीं।
परि सुकृत ना प्रकटी। आंगें बोलें॥ २०४॥
खडाणे आला पान्हा। पळवी जेवीं अर्जुना।
कां लपवी पण्यांगना। वडिलपण॥ २०५॥
आढॺ आतुडे अडवीं। मग आढॺता जेविं हारवी।
ना तरी कुळवधू लपवी। अवयवांतें॥ २०६॥
ना ना कृषीवळ आपुलें। पांघुरवी पेरिलें।
तैसें झांकी निपजलें। दानपुण्य॥ २०७॥
वरिवरी देह न पूजी। लोकांतें न रंजी।
स्वधर्म वाग्ध्वजीं। बांधों नेणें॥ २०८॥
परोपकार न बोले। न मिरवी अभ्यासिलें।
न शके विकूं जोडलें। स्फीतीसाठीं॥ २०९॥
शरीरभोगाकडे। पाहतां कृपण आवडे।
येऱ्हवीं धर्माविषयीं थोडें। बहू न म्हणे॥ २१०॥
घरीं दिसे सांकड। देहींची आयती रोड।
परि दानीं जया होड। सुरतरूसीं॥ २११॥
किंबहुना स्वधर्मीं थोर। अवसरीं उदार।
आत्मचर्चे चतुर। येऱ्हवीं वेडा॥ २१२॥
केळीचें दळवाडें। हळु पोकळ आवडे।
परि फळोनि गाढें। रसाळ जैसें॥ २१३॥
कां मेघाचें आंग झील। दिसे वारेनि जैसें जाईल।
परि वर्षती नवल। घणवट ते॥ २१४॥
तैसा जो पूर्णपणीं। पाहतां धाती आयणी।
येऱ्हवीं तरी वाणी। तोचि ठाय॥ २१५॥
हें असो या चिन्हांचा। नटनाच ठायीं जयाच्या।
जाण ज्ञान तयाच्या। हाता चढलें॥ २१६॥
पैं गा अदंभपण। म्हणितलें तें हें जाण।
आतां आईक खुण। अहिंसेची॥ २१७॥
अर्थ—आता अदंभित्व असे आहे. ज्याप्रमाणे लोभी मनुष्याचे मन, प्राण जाण्याचा प्रसंग आला तरी गुप्त ठेवलेले धन कोठे ठेवले हे कळू देत नाही.॥ २०३॥ त्याप्रमाणे, अर्जुना! प्राणावर संकट आले तरी आपले केलेले पुण्यकर्म जो शरीर चेष्टेने किंवा वाचेने प्रकट करीत नाही.॥ २०४॥ ज्याप्रमाणे, अर्जुना! नाठाळ गाय, आलेला देखील पान्हा सोडत नाही किंवा वेश्या आपले वाढते वय लपविण्याचा प्रयत्न करते.॥ २०५॥ श्रीमंत मनुष्य अरण्यात सापडला असता, ज्याप्रमाणे आपल्या श्रीमंतीचा डामडौल सोडून देतो किंवा कुलीन स्त्री आपले अवयव झाकून घेते॥ २०६॥ किंवा ज्याप्रमाणे शेतकरी आपले पेरलेले धान्य मातीने झाकून टाकतो, त्याप्रमाणे जो आपले केलेले दानादिक पुण्यकर्म कोणाला कळू देत नाही.॥ २०७॥ वरवर देहाची पूजा करण्याची जो इच्छा करीत नाही. लोकांच्या मनासारखे बोलून त्यांना प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न करीत नाही व जो आचरलेला धर्म वाणीरूपी ध्वजावर बांधत नाही-म्हणजे आचरलेल्या धर्माचा तोंडाने जो डांगोरा पिटू इच्छित नाही.॥ २०८॥ दुसऱ्यावर केलेला परोपकार जो बोलून दाखवीत नाही. केलेल्या शास्त्राभ्यासाचा जो गाजावाजा करीत नाही आणि जोडलेले पुण्य प्रतिष्ठा मिळविण्याकरिता कधी खर्च करू इच्छित नाही.॥ २०९॥ शरीराने विषयसुखाचा भोग घेताना पाहिले असता तो अत्यंत कृपण दिसतो; पण धर्माचे आचरण करण्यात मात्र तो थोडे-बहू म्हणत नाही-म्हणजे भोगाविषयी तो कृपण असतो व धर्माविषयी उदार असतो.॥ २१०॥ घरात पाहता अत्यंत दारिद्रॺ आणि देहाची तयारी पाहता अत्यंत क्षीण, पण दान करण्यात जो कल्पतरूशी पैज बांधतो.॥ २११॥ फार काय सांगावे, स्वधर्माचे आचरण करण्यात जो अत्यंत निष्ठावंत, प्रसंगविशेषी उदार आणि आत्मस्वरूपाची चर्चा करण्यात अत्यंत कुशल असून बाकी व्यवहारकाळी जो वेडॺासारखा वागतो.॥ २१२॥ केळीचे अंग सुकुमार व पोकळ असते; पण ती जशी घट्ट व रसाळ अशा फलरूपाने फळते.॥ २१३॥ मेघाचे अंग इतके पातळ असते की वाऱ्याने उडून जाईल असे ते दिसते, पण त्यातून होणाऱ्या पाण्याचा वर्षाव मात्र घनदाट असतो.॥ २१४॥ त्याप्रमाणे ज्याचे पूर्णपण पाहता पाहण्याची इच्छा तृप्त होते. येरवी वरवर पाहता तोच सर्व अपूर्णतेचे ठिकाण दिसतो.॥ २१५॥ हे असो. ज्याच्या ठिकाणी अशी ही चिन्हे मूर्तिमंत दिसून येतात, त्यालाच आत्मज्ञान प्राप्त होते, असे समज.॥ २१६॥ अर्जुना! अदंभपण सांगतो म्हणून जे मी म्हटले, ते हे होय. आता अहिंसेची खूण ऐक.॥ २१७॥
तरी अहिंसा बहुतीं परी। बोलिली असे अवधारीं।
आपुलालिया मतांतरीं। निरूपिली॥ २१८॥
परि ते ऐसी देखा। जैशा खांडूनियां शाखा।
मग तयाचिया बुडुखा। कुंप कीजे॥ २१९॥
कां बाहू तोडोनि पचविजे। मग भुकेची पीडा राखिजे।
ना ना देऊळ मोडूनि कीजे। पौळि देवा॥ २२०॥
तैसी हिंसाचि करूनि अहिंसा। निपजविजे हा ऐसा।
पैं पूर्वमीमांसा। निर्णय केला॥ २२१॥
जे अवृष्टीचेनि उपद्रवें। गादलें विश्व आघवें।
म्हणोनि पर्जन्येष्टी करावे। नाना याग॥ २२२॥
तंव तिये इष्टींचिया बुडीं। पशुहिंसा तंव रोकडी।
मग अहिंसेची थडी। कैंची दिसे॥ २२३॥
पेरिजे नुसधी हिंसा। तेथ उगवेल काय अहिंसा।
परि नवल बापा धिंवसा। या याज्ञिकांचा॥ २२४॥
अर्थ—निरनिराळॺा लोकांनी आपआपल्या भिन्न भिन्न मताप्रमाणे अहिंसेचे निरूपण केले असल्यामुळे ती पुष्कळ प्रकारांनी बोलली गेली आहे, ऐक.॥ २१८॥ पण त्यांची ती अहिंसा, ज्याप्रमाणे झाडाच्या डाहाळॺा तोडून त्यांचे झाडाच्या बुडाशी कुंपण करावे, त्याप्रमाणे आहे, पाहा.॥ २१९॥ किंवा आपला हात तोडून शिजवावा व त्यायोगाने आपली भुकेची पीडा नाहीशी करावी अथवा देऊळ पाडून त्या सामग्रीचे देवाला आवार करावे,॥ २२०॥ त्याप्रमाणे हिंसा करूनच अहिंसा साधली पाहिजे, असा पूर्वमीमांसाशास्त्राने निर्णय केला आहे.॥ २२१॥ त्यांचे मत असे की पाऊस न पडल्यामुळे नाना प्रकारचे दुर्भिक्षादी उपद्रव निर्माण होऊन सर्व जग त्रस्त झाले असता पाऊस पडावा, म्हणून पर्जन्य-इष्टीसारखे नानाप्रकारचे याग करावेत,॥ २२२॥ तर त्या इष्टीतच नेमकी पशुहिंसा केली जात असल्यामुळे मग अहिंसेचे पैलतीर कसे दिसणार?॥ २२३॥ केवळ हिंसेची पेरणी केल्यावर अहिंसारूपाने ती उगवेल काय? पण अर्जुना! याज्ञिकलोक या हिंसामय कर्मालाच अहिंसा म्हणण्याचे धाडस करतात, याचे नवल वाटते.॥ २२४॥
गूढार्थदीपिका—“या वेदविहिता हिंसा न सा हिंसेति कीर्तिता” वेदाने यागादिकात जी पशुहिंसा सांगितली आहे, ती हिंसा होत नाही, अशी स्मृती असून “अशुद्धमिति चेन्न शब्दात्” (ब्र. सू. शां. भा. ३-१-२५) पशुहिंसात्मक यज्ञकर्म अशुद्ध म्हणजे पापरूप आहे, असे म्हणाल, तर शास्त्रांनीच ते सांगितले असल्यामुळे ते तसे नाही, असे सूत्र असून या सूत्रावर भाष्य करताना भगवान आचार्य म्हणतात, “ननु ‘न हिंस्यात्सर्वभूतानि’ इति शास्त्रमेव भूतविषयां हिंसामधर्म इत्यवगमयति। बाढम्। उत्सर्गस्तु स:। अपवाद: ‘अग्नीष्टोमीयं पशुमालभेत’ इति”।
‘कोणत्याही प्राण्याची हिंसा करू नये’ या शास्त्रवचनावरून प्राण्याची हिंसा करणे हा अधर्म आहे, असे दिसून येते, हे खरे; पण तो सामान्य नियम आहे.
‘अग्निष्टोम यज्ञामध्ये पशूचे हनन करावे’ असा शास्त्राने अपवाद सांगितला आहे
आणि छांदोग्योपनिषदाच्या पाचव्या अध्यायातील दशम खंडांतर्गत “तद्य इत्थं विदु:। ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते” या पहिल्या श्रुतीवर भाष्य करताना भगवान श्रीशंकराचार्य म्हणतात, “ऊर्ध्वरेतस म्हणजे नैष्ठिक ब्रह्मचारी, श्रद्धा व तप यांच्या ठिकाणी ब्रह्मभावना करून उपासना करणारे वानप्रस्थ व संन्यासी हे तिघेही अर्चिरादी मार्गाने ब्रह्मलोकात जाऊन क्रमाने मुक्त होतात, पण गृहस्थ, नैष्ठिक ब्रह्मचारी व वानप्रस्थ यांच्यापेक्षा नाना प्रकारचे कर्म करण्याचे अधिक कष्ट सोशीत असले, तरी ब्रह्मलोकात जात नाहीत; कारण “अपूता हि ते.......हिंसानृतमाया-ब्रह्मचर्यादि च बह्वशुद्धिकारणमपरिहार्यं तेषाम्। अतोऽपूता:। अपूतत्वान्नोत्तरेण पथा गमनम्........हिंसानृतमाया-ब्रह्मचर्यादिपरिहाराच्च शुद्धात्मानो हीतरे.........विरजस:, तेषां युक्त उत्तर: पंथा:” उपासना न करता आश्रमधर्म पाळणाऱ्या गृहस्थांकडून हिंसा, खोटे बोलणे, कपट, ब्रह्मचर्यादीच्या अशुद्धीला कारण असणारे पुष्कळ दोष घडत असल्यामुळे ते अशुद्ध असतात; म्हणून अर्चिरादी उत्तरमार्गाने ते जाऊ शकत नाहीत; पण नैष्ठिक ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ व संन्यासी यांच्याकडून असे दोष घडत नसल्यामुळे ते शुद्ध असतात, म्हणून ते उत्तरमार्गाने जातात.
आचार्यांच्या वरील ब्रह्मसूत्रावरील भाष्याचा व छांदोग्योपनिषदातील भाष्याचा, मिळून विचार केला असता आचार्यांचा असा निर्णय दिसून येतो की, पापकर्माने दु:ख प्राप्त होत असून पुण्यकर्माने सुख प्राप्त होते. कोणत्याही प्राण्याची हिंसा करू नये हा सामान्य नियम असून कामनापूर्तीकरिता हिंसा करावी, हा विशेष नियम आहे.
पशुहिंसा ही कामनापूर्तीकरिता कराव्या लागणाऱ्या यज्ञात सांगितली आहे. तसे पशुहिंसायुक्त यज्ञ करणे पापरूप नाही, म्हणजे त्याच्या योगाने नरक इत्यादी दु:ख प्राप्त होत नाही, उलट कामना पूर्ण होऊन सुखच प्राप्त होते.
स्वर्गसुख हे मोक्षसुखापेक्षा अल्प व अल्पकाळ टिकणारे म्हणून दु:खरूपच असल्यामुळे केवळ स्वर्गप्राप्ती करून देणारे हिंसात्मक यज्ञ, मोक्षप्राप्तीच्या दृष्टीने पापरूपच ठरतात.
श्रीज्ञानेश्वरमाउलींनी मागील नवव्या अध्यायात “स्वर्गा पुण्यात्मकें पापें येईजे। पापात्मकें पापें नरका जाईजे। मग मातें जेणें पाविजे। तें शुद्ध पुण्य” (ज्ञा. अ. ९-३१६) या ओवीने स्वर्गप्राप्तीच्या दृष्टीने पुण्यकारक म्हणून गणले गेलेले पशुहिंसात्मक यज्ञकर्मदेखील मोक्षप्राप्तीच्या दृष्टीने पापरूप म्हणून ठरविले आहे. पशुहिंसेवाचून स्वर्गप्राप्तीकरिता शास्त्रांतून अनेक अहिंसामय धर्म सांगितले असून तशा धर्माचरणाने स्वर्गप्राप्ती झाल्याची उदाहरणेही त्यात दिली आहेत. सर्व संतमंडळींनी स्वर्गप्राप्तीकरिता केल्या जाणाऱ्या हिंसात्मक यज्ञाची भगवत्प्राप्तीच्या दृष्टीने व्यर्थ म्हणून निंदाच केली आहे.
येथेही माउलींनी त्याच दृष्टीने हिंसात्मक यज्ञाची निंदा केली आहे.
आणि आयुर्वेद आघवा। तो याच मोहरा पांडवा।
जो जीवाकारणें करावा। जीवघात॥ २२५॥
नानारोगें आहाळलीं। लोळती भूतें देखिलीं।
ते हिंसा निवारावया केली। चिकित्सा पैं॥ २२६॥
तंव ते चिकित्सेपहिलें। एकाचे कंद खाणविले।
आणि एका उपडविलें। समूळीं सपत्रीं॥ २२७॥
एकें आड मोडविली। अजंगमाची खाल काढविली।
एकें गर्भिणी उकडविली। पुटामाजी॥ २२८॥
अजातशत्रू तरुवरां। सर्वांगीं देवविल्या शिरा।
ऐसे जीव घेऊनि धनुर्धरा। कोरडे केले॥ २२९॥
आणि जंगमाही हात। लाऊनि काढिलें पित्त।
मग राखिले शिणत। आणिक जीव॥ २३०॥
अहो वसतीं धवळारें। मोडूनि केलीं देव्हारें।
नागवूनि वेव्हारें। गवादी घातली॥ २३१॥
मस्तक पांघुरविलें। तंव तळवटीं उघडें पडिलें।
घर मोडोनि केले। मांडव पुढें॥ २३२॥
ना ना पांघुरणें। जाळूनि जैसें तापणें।
कां जालें आंगधुणें। कुंजराचें॥ २३३॥
ना तरी बैल विकूनि गोठा। पुंस लावोनि बांधिजे गांठा।
इया करणी कीं चेष्टा। काइ हांसों॥ २३४॥
एकीं धर्माचिया वाहणीं। गाळूं आदरिलें पाणी।
तंव गाळितया आहाळणीं। जीव मेले॥ २३५॥
एक न पचवितीचि कण। इये हिंसेचे भेण।
तेथ कदर्थले प्राण। तेही हिंसा॥ २३६॥
एवं हिंसाचि अहिंसा। कर्मकांडीं हा ऐसा।
सिद्धांत सुमनसा। वोळखें तूं॥ २३७॥
अर्थ—आणि अर्जुना! संपूर्ण आयुर्वेद तर एक जीव वाचविण्याकरिता दुसऱ्या जीवाचा घात करावा असे सांगत असल्यामुळे अशा हिंसेचाच पुरस्कार करणारा आहे.॥ २२५॥ नाना प्रकारच्या रोगांनी पिडलेले व दु:खांनी तळमळत असलेले जीव पाहून त्यांची ती पीडा नाहीशी करण्याकरिता औषधोपचार केला जातो,॥ २२६॥ पण औषधोपचार करण्यापूर्वी एखाद्या वनस्पतीचे कंद खणून आणविले जातात किंवा एखादी वनस्पती पानमुळासह उपटून आणविली जाते.॥ २२७॥ एखादी वनस्पती मधूनच मोडून आणविली जाते. एखाघा निर्जीव अशा वनस्पतीची सालच काढविली जाते. कित्येक फुलाफळाला येत असलेल्या वनस्पती घेऊन पुटपाकाच्या योगाने उकडून कढविल्या जातात.॥ २२८॥ कोणालाही शत्रू न समजणाऱ्या झाडांच्या सर्व अंगावर त्यांचा रस काढण्याकरिता घाव दिले जातात. याप्रमाणे अर्जुना! त्यांचे जीव घेऊन त्यांना रसरहित केले जाते॥ २२९॥ आणि एवढेच नाही, तर सजीव प्राण्यांसही हात लावून त्यांचे पित्त काढले जाते व इतर दु:खी जीवांचे रक्षण केले जाते.॥ २३०॥ अहो! असे करणे म्हणजे नांदत असलेले मोठमोठे वाडे मोडून देवळे करण्यासारखे किंवा लबाडीच्या व्यवहाराने लोकांना लुबाडून अन्नसत्र घालण्यासारखे होय.॥ २३१॥ ढुंगणाचे सोडून मस्तकास गुंडाळले तर खालचे अंग उघडे पाडले. घर मोडून पुढे मांडव केला.॥ २३२॥ घरातील वस्त्रे जाळून तापत बसावे अथवा हत्तीचे अंग धुवावे॥ २३३॥ किंवा बैल विकून गोठा बांधावा. राघूला सोडून देऊन त्यासाठी पिंजरा बांधावा, हे योग्य करणे म्हणावे की मर्कटचेष्टा म्हणून हसावे?॥ २३४॥ धर्ममार्गाप्रमाणे कोणी पाणी गाळून पिऊ पाहतात, पण त्या गाळण्याच्या त्रासाने जीव मरतात.॥ २३५॥ कोणी हिंसा घडेल या भीतीने अन्न शिजवीत नाहीत, पण त्यायोगाने प्राण व्याकूळ होतात. ती हिंसाच होय.॥ २३६॥ हे निर्मळ अंत:करण असलेल्या अर्जुना! याप्रमाणे सर्व कर्ममार्गांमध्ये हिंसाच अहिंसा होय, असा सिद्धांत आहे, असे जाण.॥ २३७॥
पहिलें अहिंसेचें नांव। आम्हीं केलें जंव।
तंव स्फूर्ति बांधली हांव। इये मती॥ २३८॥
तरि कैसेनि इयेतें गाळावें। म्हणोनि पडिलें बोलावें।
तेवींचि तुवांही जाणावें। ऐसा भाव॥ २३९॥
बहुतकरूनि किरीटी। हाचि विषय इये गोठी।
येऱ्हवीं कां अव्हाटीं। धांविजेलगा॥ २४०॥
आणि स्वमताचिया निर्धारा-। लागोनियां धनुर्धरा।
प्राप्तां मतांतरां। निर्वच कीजे॥ २४१॥
ऐसी हे अवधारीं। निरूपिती परी।
आतां ययावरी। मुख्य जें गा॥ २४२॥
तें स्वमत बोलिजेल। अहिंसे रूप कीजेल।
जिया उठलिया आतुल। ज्ञान दिसे॥ २४३॥
परि तें अधिष्ठिलेनि आंगें। जाणिजे आचरतेनि बागें।
जैसी कसवटी सांगे। वानियातें॥ २४४॥
तैसें ज्ञानामनाचिये भेटी। सरिसेंचि अहिंसेचें बिंब उठी।
तेंचि ऐसें किरीटी। परिस आतां॥ २४५॥
अर्थ—प्रथम जेव्हा आम्ही लक्षण सांगण्याकरिता अहिंसेचे नाव घेतले तेव्हा वरील मतांतील अहिंसेचा विचार एकदम मनात आला आणि ती सदोष लक्षणे वगळून अहिंसेचे शुद्ध लक्षण कसे करता येईल, म्हणून इतरांनी केलेली अहिंसेची लक्षणे सांगावी लागली व तुलाही ती समजावी असा त्या सांगण्याचा अभिप्राय होता.॥ २३८-२३९॥ अर्जुना! अहिंसेविषयीची इतर मते सांगताना विशेषत: हाच उद्देश मनात होता, नाहीतर आडवाटेने जाण्याचे कारणच काय?॥ २४०॥ आणि अर्जुना! आपलेच मत योग्य आहे, असा निश्चय होण्याकरिता त्याविषयी असलेली दुसरी मतेही सांगून त्यातील दोष दाखवावे लागतात.॥ २४१॥ याप्रमाणे अशीच विषय निरूपण करण्याची पद्धती आहे, हे लक्षात ठेव. आता अहिंसेविषयी इतर मते सांगितल्यानंतर ज्यात स्पष्टपणे आत्मज्ञान दिसून येते, असे जे मुख्य व आमचे मत आहे, त्या मतानुसार अहिंसेचे स्वरूप प्रगट करणार आहोत.॥ २४२-२४३॥ पण ज्याप्रमाणे सोन्याचा कस कसोटी सांगते, त्याप्रमाणे अहिंसा अंगी बाणली असता ती आचरणाच्या द्वारा जाणली जाते॥ २४४॥ त्याप्रमाणे ज्ञान व मन यांचा संबंध झाल्याबरोबर जे अहिंसेचे स्वरूप प्रगट होते ते, अर्जुना, असे असते. आता सांगतो, ऐक.॥ २४५॥
गूढार्थदीपिका—आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करणे हा समाधी योग साधण्याकरिता योग्याने “जातिदेशकालसमयानवच्छिन्ना: सार्वभौमा महाव्रतम्” (यो. सू. साधनपाद-३१) विवक्षित जातीची, विवक्षित देशात, विवक्षित काली, विवक्षित प्रसंगी असा अहिंसेचा मर्यादित निर्बंध न वागविता कोणत्याही जातीच्या प्राण्याची, कोणत्याही जागी, कोणत्याही काली, कसाही प्रसंग आला तरी, कायावाचामनाने कोणत्याही प्राण्याला दु:ख देणार नाही, असा निर्बंध वागवून अहिंसा महाव्रताचे पालन करावे, असे पातंजलयोगसूत्रात सांगितले आहे.
योगशास्त्राच्या मते जगत सत्य असल्यामुळे योग्यांना या अहिंसा महाव्रताचे अत्यंत दक्षतेने पालन करावे लागते; पण अद्वैत आत्मज्ञान व जगन्मिथ्यात्व ही दोन्ही ज्याच्या ठिकाणी दृढ झाली आहेत, त्यांना आपल्याहून निराळा असा आपल्या विरोधी पदार्थच दिसत नसल्यामुळे त्यांच्या ठिकाणी कोणाला दु:ख देण्याची वृत्तीच कधी उत्पन्न होत नाही; म्हणून त्यांना हे अहिंसात्मक महाव्रत सहज साधते.
काही महात्म्यांविषयी त्यांनी लोकांना दंड केल्याच्या पुराणादिकातून ज्या कथा आढळून येतात, त्यात त्याच्या पापरूप प्रारब्धामुळे त्यांच्याकडून महात्म्यांच्या झालेल्या अवमानरूप भयंकर पापांचे फल त्या पुरुषांना मिळू नये, म्हणून त्या पुरुषांच्या कल्याणाकरिताच आईबापाप्रमाणे कनवाळू होऊन व अल्प दंडाची योजना करून शेवटी त्यांना भगवत्प्राप्तीचे सुख दिले आहे.
ज्ञानी पुरुषाला दु:खच होत नाही व झाले तरी ते आपल्या प्रारब्धकर्मावाचून दुसऱ्या कोणालाही त्या दु:खाबद्दल जबाबदार धरीत नाहीत; म्हणून त्यांच्या ठिकाणी कोणाला दु:ख देण्याची वृत्तीच उठत नाही.
तरि तरंग नोलांडित। लहरी पायें न फोडित।
सांचलु न मोडत। पाणियाचा॥ २४६॥
वेगें आणि लेसा। दिठी घालूनि आविसा।
जळीं बक जैसा। पाउल सुये॥ २४७॥
कां कमळावरी भ्रमर। पाय ठेविती हळुवार।
कुचंबेल केसर। इया शंका॥ २४८॥
तैसे परमाणु पां गुंतले। जाणूनि जीव सानुले।
तेथ कारुण्यामाजि पाउलें। लपवूनि चाले॥ २४९॥
ते वाट कृपेची करित। ते दिशाचि स्नेहभरित।
जीवातळीं आंथरित। आपुला जीव॥ २५०॥
अर्थ—तरंगाला ओलांडून न जाता व तो पायाने न फोडता आणि पाण्याचा साठा न हालू देता ज्याप्रमाणे बगळा आपल्या भक्ष्याकडे दृष्टी देऊन वेगाने, पण हळू, पाण्यावर पाय ठेवतो,॥ २४६-२४७॥ किंवा कमळावरील परागाचे कोमल तंतू चुरगळले जातील, अशी शंका घेऊन ज्याप्रमाणे भ्रमर, कमळावर अत्यंत कोमलपणाने पाय ठेवतो,॥ २४८॥ त्याप्रमाणे परमाणू-परमाणूत सूक्ष्म जीव भरले आहेत; म्हणून जे आपल्या चरणाला करुणेने आच्छादन करून-म्हणजे त्या सूक्ष्म जिवाला देखील यत्किंचित दु:ख होऊ नये अशी अंत:करणात दयावृत्ती बाळगून-जमिनीवर पाय ठेवून चालतात,॥ २४९॥ ते चालताना संपूर्ण चालण्याचा मार्ग कृपेचा करून टाकतात, संपूर्ण दिशा प्रेमाने भरून टाकतात आणि जीवातळी आपला जीव अंथरतात-म्हणजे ज्ञानी पुरुषाच्या अंत:करणात दुसऱ्याच्या जिवाविषयी आपल्या जिवापेक्षाही अधिक कळवळा असतो.॥ २५०॥
गूढार्थदीपिका—मनुष्याच्या अंत:करणात काम, क्रोध इत्यादी विकार स्वभावत:च आहेत व त्याला धरूनच त्याच्या क्रिया होत असतात. त्याच्या प्रेममूलक क्रियेने दुसऱ्यांना सुख होते व दु:ख देणाऱ्या द्वेषमूलक क्रियेने दुसऱ्यांना दु:ख होते. प्राणिमात्रांविषयी त्यांच्या अंत:करणात एक प्रेमवृत्तीच असते; म्हणून त्यांची कोणतीही क्रिया कोणत्याही जीवाला दु:खदायक होत नाही.
ऐसिया जतना। चालणें जया अर्जुना।
हें अनिर्वाच्य परिमाणा। पुरिजेना॥ २५१॥
पैं मोहाचेनि सांगडें। लासी पिलीं धरी तोंडें।
तेथ दांतांचे आंगरडे। लागती जैसे॥ २५२॥
कां स्नेहाळ माये। तान्हयाची वास पाहे।
तिये दिठी आहे। हळुवार जें॥ २५३॥
ना ना कमळदळें। डोलविजती ढाळढाळें।
तो जेणें पाडें बुबुळें। वारा घेपे॥ २५४॥
तैसेनि मार्दवें पाय। भूमीवरी न्यसीत जाय।
लागती तेथ होय। जीवां सुख॥ २५५॥
अर्थ—अर्जुना! अशाप्रमाणे ज्याचे अत्यंत जपून चालणे असते, ते त्याचे प्रेम अमर्याद असते म्हणून शब्दाने सांगता येत नाही.॥ २५१॥ मांजरी प्रेमाने आपल्या पिलांना तोंडात धरते, तेव्हा तिच्या दातांची टोके त्या पिलांना जशी लागतात॥ २५२॥ किंवा प्रेमळ आई आपल्या तान्हुल्याला जेव्हा दृष्टीने पाहते, तेव्हा त्या दृष्टीत जे कोमल प्रेम असते॥ २५३॥ किंवा एक एक पाकळी अशा क्रमाक्रमाने कमळाच्या पाकळॺा हालवून वारा घेतला असता तो वारा बुबुळांना जितका कोमल व सुखकर वाटतो,॥ २५४॥ तितक्याच कोमल अंत:करणाने तो जमिनीवर पाय ठेवीत असतो; म्हणून ते पाय जेथे पडतात, तेथील जिवांना सुखच होत असते.॥ २५५॥
गूढार्थदीपिका—लागती तेथ होय। जीवां सुख—“जात्यन्तरपरिणाम: प्रकृत्यापूरात्” (यो. सू. २ कैवल्यपाद) तपश्चर्यादिकांनी दुसऱ्या जातीच्या प्रकृतीचा पुरवठा झाल्यामुळे ह्याच जन्मात शरीराची पूर्वप्रकृती दुसऱ्या जातीच्या प्रकृतीत परिणाम पावते-म्हणजे शरीराचे धर्म बदलून जातात-असे योगसूत्र आहे.
अज्ञानी पुरुषाला ‘माझा देह जड आहे’ या दृढ विपरीत समजुतीमुळे त्याचा देह जड व भारी झाला असून त्या देहाखाली सापडलेल्या जीवाला दु:ख होते; पण ज्ञानानंतर देहादी पदार्थ वस्तुत: नाहीत, भासमात्र आहेत, या खऱ्या यथार्थ समजुतीमुळे व जिवाविषयी असलेला अत्यंत कळवळा इत्यादी सात्त्विक वृत्तीमुळे ज्ञान्याच्या पूर्व जड अशा देहाचा जात्यंतरपरिणाम होतो—म्हणजे त्याच्या देहाची जड-तम प्रकृती नाहीशी होऊन तिच्या जागी अत्यंत हलक्या व सुकुमार अशा सात्त्विक प्रकृतीचा पुरवठा होतो; म्हणून त्याच्या पायादी अवयवांखाली सापडलेल्या जीवांना दु:ख न होता अत्यंत सुख वाटते.
ऐसिया लघिमा चालतां। कृमि कीटक पांडुसुता।
देखे तरि माघुता। हळूचि निघे॥ २५६॥
म्हणे पाय धडफडील। तरि स्वामीची निद्रा मोडेल।
रचलेपणा पडेल। झोती हन॥ २५७॥
इया काकुळती। वाहणी घे मागुती।
कोणेही व्यक्ती। न वचे वरी॥ २५८॥
जीवाचेनि नांवें। तृणातेंहि नोलांडवे।
मग न लेखितां जावें। हे कें गोठी॥ २५९॥
मुंगिये मेरु नोलांडवे। मशका सिंधु न तरवे।
तैसें भेटलियां न करवे। अतिक्रम॥ २६०॥
ऐसी जयाची चाली। कृपा फुलीं फळा आली।
वाचिकी देखसी जियाली। दया वाचे॥ २६१॥
अर्थ—अशा रितीने हलक्या पायाने चालत असताना, अर्जुना! कृमी, कीटक दृष्टीस पडले तर तो तितक्याच हळुवारपणाने परत फिरतो.॥ २५६॥ तो म्हणतो, धडपड करीत पाय टाकल्यास त्या आवाजाने माझ्या प्रभूची सुखनिद्रा मोडेल व असलेल्या शरीरस्थितीला कदाचित धक्का लागेल,॥ २५७॥ अशा कोमल वृत्तीनेच पुढे न जाता तो मागे परततो, आणखी कोणत्याही प्राण्यावर पाय पडू देत नाही.॥ २५८॥ सर्वत्र जीव भरला आहे, या ज्ञानामुळे त्याच्याच्याने गवतालादेखील ओलांडून जाववत नाही, मग प्राणी दृष्टीस पडला असता त्याला तुच्छ समजून त्याच्याकडे न पाहता जाण्याची गोष्ट दूरच राहिली.॥ २५९॥ मुंगीला मेरुपर्वत ओलांडून जाववत नाही, किंवा चिलटाला समुद्र तरून जाववत नाही, त्याप्रमाणे भेटलेल्या प्राण्याला अनादराने उल्लंघन करून ज्याला जाववत नाही,॥ २६०॥ चालण्यात ज्याची कृपा याप्रमाणे फुलून फळाला आली आणि वाणीच्या ठिकाणी मूर्तिमंत दया जिवंत आहे, असे पाहशील.॥ २६१॥
स्वयें श्वसणेंचि तें सुकुमार। मुख मोहाचें माहेर।
माधुर्या जाहाले अंकुर। दशन तैसे॥ २६२॥
पुढां स्नेह पाझरे। माघां चालती अक्षरें।
शब्द पाठीं अवतरे। कृपा आधीं॥ २६३॥
तंव बोलणेंचि नाहीं। बोलों म्हणे जरी कांहीं।
तरि बोल कोणाही। खुपेल कां॥ २६४॥
बोलतां अधिकही निघे। तरि कोणाचिया वर्मीं न लगे।
आणि कोणासि न रिघे। शंका मनीं॥ २६५॥
मांडिली गोठी हन मोडेल। वासिपेल कोणी उडेल।
आईकोनि वोवांडिल। कोण्ही जरी॥ २६६॥
तरी दुवाळी कोणा नोहावी। भंवई कवणाची नुचलावी।
ऐसा भाव जीवीं। म्हणोनियां॥ २६७॥
मग प्रार्थिला विपायें। जरि लोभें बोलों जाये।
तरि परिसत्या होये। मायबाप॥ २६८॥
कां नादब्रह्मचि मुसे आलें। कीं गंगापय असळलें।
पतिव्रते आलें। वार्धक्य जैसें॥ २६९॥
तैसे साच आणि मवाळ। मितले आणि रसाळ।
शब्द जैसे कल्लोळ। अमृताचे॥ २७०॥
अर्थ—त्याचे श्वासोच्छ्वास देखील अत्यंत सुकुमार असतात व मुख केवळ प्रेमाचे माहेर असते. त्याचे दात म्हणजे जणू गोडीला आलेले अंकुर होत.॥ २६२॥ प्रथम हृदयात प्रेमाचा पाझर फुटूनच मग त्याच्या मुखातून अक्षरे निघत असतात. अगोदर त्याला कृपा उत्पन्न होऊन मागाहून शब्द निघतात.॥ २६३॥ तो सदा मौन धरूनच असतो, कारण तो विचार करतो की आपण बोलावे, तर आपले बोलणे कोणाला खुपेल काय?॥ २६४॥ बोलता बोलता एखादा शब्द अधिक निघाला, तर तो कोणाच्या वर्मी तर लागणार नाही व कोणाच्या मनात शंका तर येणार नाही?॥ २६५॥ आपल्या बोलण्याने कोणाच्या प्रतिपादनाचे कदाचित खंडन होऊन ते भिऊन जातील किंवा कोणी आवेशाने निघून जातील किंवा कोणी ऐकून ते तुच्छ लेखतील.॥ २६६॥ असे कोणाला कष्ट होऊ नयेत व कोणाची भुवई उचलली जाऊ नये, असा भाव त्याच्या मनात असतो; म्हणून तो उगा राहतो.॥ २६७॥ मग कदाचित कोणी त्याने बोलावे म्हणून प्रार्थना केलीच आणि तो प्रेमाने बोलू लागला असता चित्त देऊन ऐकणाऱ्याला प्रत्यक्ष माझे मायबाप माझ्या हिताचा उपदेश करीत आहेत, असे वाटते.॥ २६८॥ किंवा नादब्रह्मच मुखरूपी मुशीत आले किंवा गंगेचे पाणी अंगावर उसळून आले किंवा पतिव्रतेला वार्धक्य यावे, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाचे शब्द यथार्थ (हितकर) आणि कोमल, मोजके आणि रसाळ, जणू काय अमृताचे कल्लोळच, असे वाटतात.॥ २६९-२७०॥
गूढार्थदीपिका—नादब्रह्मचि मुसे आले-पदस्थध्यानाने बाह्याकाश चिदाकाश करून कोटी अजपाजपाने त्या आकाशात शिवाच्या तांडवाचा किंवा गोपाळकृष्णाच्या वेणूचा जो नाद उठून सर्व नादमय होऊन जाते, तो नाद म्हणजे उघड ब्रह्मदर्शनच असल्यामुळे त्याला नादब्रह्म म्हटले जाते. यालाच अनाहतनादही म्हणतात. हा नाद ईश्वरानुग्रहरूप असल्यामुळे अवीट व अत्यंत सुखकारक असतो. या नादापासूनच वेदाची उत्पत्ती आहे, असे भागवतात म्हटले आहे.
येथे श्रीमाउलींनी असे सुचविले आहे की नादब्रह्म जसे ब्रह्माची अभिव्यक्ती करणारे असते, तसेच ज्ञान्याचे शब्द ऐकणाऱ्याला ब्रह्मप्रकाशक व आनंददायक होतात.
गंगापय असळलें—या गंगाजळाच्या उपमेने असे सूचित केले की, गंगाजळ जसे थंड व पवित्र असल्यामुळे ते पापताप नाहीसे करणारे असते, तसेच ज्ञान्याचे शब्द ऐकणाऱ्याचे पापताप नाहीसे करणारे असतात.
पतिव्रते आलें। वार्धक्य जैसें-ज्याप्रमाणे पतिव्रता स्त्री लोकांच्या आदरास पात्र झालेली असते व तिला वार्धक्य आले असता ती परमादरास पात्र होते, त्याप्रमाणे ज्ञान्याचे शब्दही ऐकणाऱ्याला अत्यंत आदरणीय वाटतात.
विरोधवादबळु। प्राणितापढाळु।
उपहास छळु। वर्मस्पर्श॥ २७१॥
आटु वेगु विंदाण। आशा शंका प्रतारण।
हे संन्यसिले अवगुण। जया वाचा॥ २७२॥
आणि तयाचिपरी किरीटी। थाउ जयाचिया दिठी।
सांडिलिया भृकुटी। मोकळिया॥ २७३॥
कां जे भूतीं वस्तु आहे। तिये रूपों शके विपायें।
म्हणोनि वास न पाहे। बहुतकरूनि॥ २७४॥
ऐसाही कोणे एके वेळे। भितरले कृपेचेनि बळें।
उघडोनि डोळे। दृष्टी घाली॥ २७५॥
तरि चंद्रबिंबौनि धारा। निगतां नव्हती गोचरा।
परि एकसरें चकोरां। निघती दोंदें॥ २७६॥
तैसें प्राणियां होये। जरी तो कंहीं वास पाहे।
तया अवलोकनाची सोये। कूर्मीही नेणे॥ २७७॥
किंबहुना ऐसी। दिठी जयाची भूतांसीं।
करही देखसी। तैसेचि ते॥ २७८॥
अर्थ—कारण त्याच्या वाणीतून निघालेल्या शब्दात विरोध करणे, वाद उत्पन्न करणे, बळ दाखविणे, प्राण्यांना दु:ख देण्याची प्रवृत्ती, उपहास, छळ, वर्मी लागणे, हट्ट, आवेश, कपट, आशा, शंका, फसविणे हे दुर्गुण कधीच नसतात.॥ २७१-२७२॥ आणि त्याचप्रमाणे अर्जुना! भृकुटी मोकळॺा सोडल्यामुळे ज्याची दृष्टी बाहेर न निघता जेथल्या तेथेच स्थिर झाली आहे.॥ २७३॥ असे वाटते की भूतमात्रात आत्मवस्तू भरली असल्यामुळे बाहेर दृष्टी टाकली असता ती कदाचित त्यांना बोचेल म्हणून तो बहुतकरून बाहेर दृष्टी करीत नाही.॥ २७४॥ असे असूनही एखादे वेळी अंत:करणात असलेल्या कृपेमुळे तो डोळे उघडून व बाहेर दृष्टी करून पाहू लागला,॥ २७५॥ तर ज्याप्रमाणे चंद्रबिंबापासून अमृताच्या धारा निघाल्या असता त्या लोकांच्या दृष्टीस पडत नाहीत, पण चकोर पक्ष्यांची मात्र पोटे भरून ते एकसारखे पुष्ट होत राहतात त्याप्रमाणे प्राण्यांना सुख प्राप्त होते. जर एखाद्या वस्तूकडे त्याने दृष्टी टाकली तर त्याच्या दृष्टीतील प्रेम कूर्मीही करू जाणत नाही.॥ २७६-२७७॥ फार काय सांगावे! सर्व प्राणिमात्रांकडे ज्याची अशी प्रेमदृष्टी असते, तसेच त्याचे हातही तुला दिसून येतील.॥ २७८॥
तरि होऊनियां कृतार्थ। राहिले सिद्धांचे मनोरथ।
तैसे जयाचे हात। निर्व्यापार॥ २७९॥
अक्षम आणि संन्यासिलें। कां निरिंधन आणि विझालें।
मुकेनि घेतलें। मौन जैसें॥ २८०॥
तयापरी कांहीं। जयां करां करणें नाहीं।
जे अकर्तयाच्या ठायीं। बैसों येती॥ २८१॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे कृतार्थ झाल्यामुळे सिद्धांना मनोरथ उत्पन्न होत नाहीत, त्याप्रमाणे ज्याचे हात व्यापारच करीत नाहीत.॥ २७९॥ ज्याप्रमाणे कर्म करण्यास मुळी असमर्थ आहे आणि संन्यास घेतला किंवा अग्नीत काष्ठेच नाहीत आणि विझला किंवा आधीच मुका आणि वर त्याने मौन घेतले,॥ २८०॥ त्याप्रमाणे ज्या हातांकडून काहीच व्यापार होत नाहीत, म्हणून जे अकर्ते होऊन बसले आहेत,॥ २८१॥
गूढार्थदीपिका—आत्माकार अवस्था व व्युत्थान अवस्था, अशा ज्ञानाच्या दोन अवस्था आहेत. सर्वत्र घनदाट एक अस्फुट, अद्वैत, सच्चिदानंद परब्रह्मवस्तूच भरली आहे, असा अनुभव आलेल्या ज्ञान्याच्या ठिकाणी जेव्हा त्याची वृत्ती आत्माकार राहते, तेव्हा एका परब्रह्मवस्तूवाचून दुसऱ्या कोणत्याही वस्तूच्या अस्तित्वाची जाणिवच स्फुरत नसल्यामुळे त्याला देह, देहाचे अवयव, त्यांची कर्मे व कर्तृत्व यांच्या अस्तित्वाचे आपणहून कधी ज्ञानच होत नाही व तो आत्माकार अवस्थेत आपल्या आत्मस्वरूपाप्रमाणेच केवळ निर्व्यापार असतो.
आसुडेल वारा। नख लागेल अंबरा।
इया बुद्धि करां। चळों नेदी॥ २८२॥
तेथ आंगावरिलीं उडवावीं। कां डोळां रिगतें झाडावीं।
पशुपक्ष्यां दावावी। त्रासमुद्रा॥ २८३॥
इया केउतिया गोठी। नावडे दंड काठी।
मग शस्त्राचें किरीटी। बोलणें कें॥ २८४॥
लीलाकमलें खेळणें। कां पुष्पमाळा झेलणें।
न करी म्हणे गोफणे। ऐसें होईल॥ २८५॥
हालवतील रोमावळी। यालागीं आंग न कुरवाळी।
नखांचीं गुंडाळीं। बोटांवरी॥ २८६॥
तंव करणेंयाचाचि अभाव। परि ऐसाही पडे डाव।
तरि हातां हाचि सराव। जे जोडिजती॥ २८७॥
अर्थ—जो वाऱ्याला झटका बसेल किंवा आकाशाला आपले नख लागेल अशा बुद्धीने हाताची हालचाल होऊ देत नाही.॥ २८२॥ अशा स्थितीत अंगावर बसलेल्या प्राण्यांना हातांनी उडवावे किंवा डोळॺात जाणाऱ्या प्राण्यांना झाडावे, पशुपक्ष्यांना भीती वाटेल अशी रागीट मुद्रा दाखवावी,॥ २८३॥ ह्या गोष्टी कोठून होणार! जेथे हाती दंड, काठी घेणे आवडत नाही, तेथे मग अर्जुना! शस्त्राचे नावच घेणे नको.॥ २८४॥ सहज कमल घेऊन खेळू लागणे किंवा पुष्पमाळा झेलणे, हे देखील गोफण मारण्यासारखे दु:खदायक होईल, असे म्हणून जो काही करत नाही.॥ २८५॥ रोमावळी हालविली जाऊन रोमात असलेल्या जीवांना दु:ख होईल; म्हणून जो अंगदेखील कुरवाळीत नाही आणि बोटांवर नखांची गुंडाळी होऊ देतो.॥ २८६॥ याप्रमाणे कर्म करण्याचाच अभाव असतो; पण असे असताही प्रारब्धाने होणाऱ्या व्युत्थान अवस्थेत हातांकडून कर्म होण्याचा प्रसंग आला असता त्याच्या हाताला साधकदशेपासून हात जोडण्याचा किंवा नमस्कार करण्याचाच अभ्यास झालेला असतो.॥ २८७॥
गूढार्थदीपिका—प्रारब्धाने वृत्तीची आत्माकारता नाहीशी होऊन, पण अद्वैतब्रह्मस्थितीची जाणीव राहून जेव्हा देहादिकांचा व त्यांच्या व्यापाराचा मिथ्या भास भासू लागतो, तेव्हा त्या स्थितीला व्युत्थान अवस्था म्हटली जाते. या अवस्थेत ज्ञान्याला आपल्या जीवदशेचा व इतर जिवाचा भास होत असल्यामुळे ज्ञानदृष्टीने इतर जिवाशी वागण्याची त्याची प्रवृत्ती येथे दाखविली आहे.
कां नाभिकारा उचलिजे। हात पडिलियां देईजे।
ना तरी आर्तातें स्पर्शिजे। अळुमाळु॥ २८८॥
हेंही उपरोधें करणें। तरी आर्तभय हरणें।
नेणती चंद्रकिरणें। जिव्हाळा तो॥ २८९॥
पावोनि तो स्पर्शु। मलयानिळ खरपुसु।
येणें मानें पशु। कुरवाळणें॥ २९०॥
जे सदांचि ते मोकळे। जैशीं चंदनांगें शीतळें।
न फळतांही निर्फळें। होतीचि ना॥ २९१॥
आतां असो हें वाग्जाळ। जाणें तें करतळ।
सज्जनांचें शीळ। स्वभाव जैसे॥ २९२॥
अर्थ—किंवा तो अभय देण्याकरिता हात उचलतो किंवा पडलेल्याला हात देतो अथवा अत्यंत दु:खी जनाला आपल्या हातांनी हळूच स्पर्श करतो.॥ २८८॥ एवढे करणे देखील, यापेक्षा अधिक काही करता येत नाही, म्हणून नाइलाजाने करतो, तरी त्याच्या अंत:करणात दु:खितांचे दु:ख निवारण करण्याचा जो जिव्हाळा असतो, तो चंद्राच्या किरणालाही माहीत नाही.॥ २८९॥ हाताचा स्पर्श प्राप्त झाला असता मलयपर्वतावरील चंदनाने सुगंधित झालेला वायू देखील खरखरीत वाटेल, इतक्या कोमल हाताने तो पशूला कुरवाळतो.॥ २९०॥ ज्याप्रमाणे चंदनाचे सर्व अंग शीतळ असल्यामुळे फळ येत नाही, तरी ते निरुपयोगी होत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाचे हातही सदा रिकामे व मोकळे असले तरी ते निरुपयोगी होत नाहीत. (त्यांनी कृपेने मस्तकावर हात ठेवला असता त्याच्या कृपेने सर्व मनोरथ पूर्ण होतात).॥ २९१॥ आता हे बहू बोलणे पुरे, जसे सज्जनाचे शील व स्वभाव असतो, त्याप्रमाणेच त्याचे हातही असतात, असे समज.॥ २९२॥
आतां मन तयाचें। सांगों म्हणों साचें।
तरी सांगीतले कोणाचे। विलास हे॥ २९३॥
काई शाखा नव्हे तरु। जळेंवीण असे सागरु।
तेज आणि तेजाकारु। आन काईं॥ २९४॥
अवयव आणि शरीर। हे वेगळाले काय कीर।
कीं रस आणि नीर। सिनानीं आथी॥ २९५॥
म्हणोनि हे जे सर्व। सांगितले बाह्यभाव।
ते मनचि सावयव। ऐसें जाण॥ २९६॥
जें भुईं बीज खोंविलें। तेंचि वरी रुख जाहालें।
तैसें इंद्रियद्वारा फांकलें। तें अंतरचि कीं॥ २९७॥
पैं मानसींचि जरी। अहिंसेची अवसरी।
तरी कैंची बाहेरी। वोसंडेल॥ २९८॥
आवडे ते वृत्ती किरीटी। आधीं मनौनीचि उठी।
मग ते वाचे दिठी। करांसि ये॥ २९९॥
वांचूनि मनींचि नाहीं। तें वाचेसि उमटेल काई।
बीजेंवीण भुईं। अंकुर असे॥ ३००॥
म्हणोनि मनपण जैं मोडे। तैं इंद्रिय आधींचि उबडें।
सूत्रधारेंवीण साईखडें। वावो जैसें॥ ३०१॥
उगमींचि वाळूनि जाये। तें वोघीं कैचें वाहे।
जीवो गेलिया आहे। चेष्टा देहीं॥ ३०२॥
तैसें मन हें पांडवा। मूळ इंद्रियभावां।
हेंचि राहटे आघवां। द्वारीं इहीं॥ ३०३॥
परि जिये वेळीं जैसें। जें होऊनि आंत असे।
बाहेरि ये तैसें। व्यापाररूपें॥ ३०४॥
यालागीं साचोकारें। मनीं अहिंसा थांवे थोरें।
जैसी पिकली द्रुती आदरें। बोभात निघे॥ ३०५॥
म्हणोनि इंद्रियें तेचि संपदा। वेचितां हीं उदावादा।
अहिंसेचा धंदा। करितें आहाती॥ ३०६॥
समुद्रीं दाटे भरितें। तैं समुद्रचि भरी तऱ्यांतें।
तैसें स्वसंपत्ती चित्तें। इंद्रियां केलें॥ ३०७॥
हें बहु असो पंडित। धरूनि बाळाचा हात।
वोळी लिही सुव्यक्त। आपणचि॥ ३०८॥
तैसें दयालुत्व आपुलें। मनें हातापायां आणिलें।
मग तेथ उपजविलें। अहिंसेतें॥ ३०९॥
याकारणें किरीटी। इंद्रियांचिया गोठी।
मनाचियेचि राहाटी। रूप केलें॥ ३१०॥
ऐसा मनें देहें वाचा। सर्व संन्यास दंडाचा।
जाहाला ठायीं जयाचा। देखशील॥ ३११॥
तो जाण वेल्हाळ। ज्ञानाचें वेळाउळ।
हें असो निखिळ। ज्ञानचि तो॥ ३१२॥
अर्थ—आता त्याचे मन कसे असते ते सांगतो, असे जर म्हणू, तर आत्तापर्यंत ज्या सुंदर वागणुकीचे वर्णन केले, ती वागणूक कोणाची?॥ २९३॥ फांद्या वृक्ष नव्हेत काय? पाण्याहून समुद्र निराळा असतो काय? प्रकाश आणि दिवा निराळा म्हणता येतो काय?॥ २९४॥ अवयव आणि शरीर हे खरोखरच वेगवेगळे आहेत काय? किंवा पाणी आणि त्याचा रसगुण हे निराळे आहेत?॥ २९५॥ म्हणूनच आत्तापर्यंत हे जे सर्व ज्ञान्याच्या शरीराचे भाव सांगितले ते सर्व अवयवधारी मनच होय, असे समज.॥ २९६॥ जमिनीत जे बी पेरले तेच वर वृक्षरूपाने वाढले, त्याप्रमाणे आतील मनच बाहेर इंद्रियांच्या द्वारा व्यापाररूपाने विस्तार पावते॥ २९७॥ आणि मनातच जर अहिंसेचा अभाव असेल, तर बाहेर ती कोठून प्रगट होणार?॥ २९८॥ अर्जुना! कोणतीही वृत्ती आधी मनातच उठते व मग ती वाणी, दृष्टी, हात यांच्या ठिकाणी प्रगट होते.॥ २९९॥ मनात असल्यावाचून ती वाणीवर कशी प्रगट होणार? जमिनीत बी नसता अंकुर येतो काय?॥ ३००॥ म्हणून ज्याप्रमाणे नाचविणाऱ्यावाचून बाहुल्या व्यापारहीन असतात, त्याप्रमाणे मनाचे मनपण नाहीसे झाले असता इंद्रिये आधीच व्यापारहीन अशी रिकामी असतात.॥ ३०१॥ उगमाच्या ठिकाणीच नदी कोरडी झाली, तर ती पुढे प्रवाहरूपाने कशी वाहणार? जीव निघून गेल्यानंतर देहाच्या ठिकाणी हालचाल असते काय?॥ ३०२॥ त्याप्रमाणे, हे अर्जुना! मन हे सर्व इंद्रियांच्या राहाटीला मूळ कारण आहे. तेच सर्व इंद्रियांच्या द्वारा व्यापार करीत असते.॥ ३०३॥ पण मन आत ज्यावेळी जसे होऊन असते, तसेच ते बाहेर व्यापाररूपाने प्रगट होते.॥ ३०४॥ म्हणून ज्याप्रमाणे पिकलेल्या फळाचा वास बाहेर प्रगट होतो, त्याप्रमाणे खरोखर चित्तात स्थिर बाणलेली अहिंसाच बाहेर इंद्रियांच्या व्यापाररूपाने व्यक्त होते.॥ ३०५॥ म्हणून इंद्रिये, मनाची तीच अहिंसारूप संपत्ती खर्च करून पूर्णपणे आपल्या अहिंसेचा धंदा करीत असतात.॥ ३०६॥ समुद्रात जोराची भरती आली असता, ज्याप्रमाणे समुद्राच्या तीरावरील खळग्यात समुद्रच भरला जातो, त्याप्रमाणे चित्तच आपल्या गुणसंपत्तीने इंद्रियात भरून राहते.॥ ३०७॥ हा विस्तार पुरे. ज्याप्रमाणे पंतोजी मुलाचा हात धरून आपणच सुस्पष्ट अक्षरांच्या ओळी लिहितो,॥ ३०८॥ त्याप्रमाणे मनाने आपले दयालुत्व आपल्या हातापायाच्या ठिकाणी आणून तेथे अहिंसेला उत्पन्न केलेले असते.॥ ३०९॥ म्हणून, अर्जुना! इंद्रियांचा व्यापार सांगून मानसिक अहिंसेचे स्वरूप स्पष्ट केले.॥ ३१०॥ याप्रमाणे कायावाचामनाने कोणत्याही प्राण्याला कशाही प्रकारचे दु:ख देण्याचे सोडून दिले, असे ज्याच्या ठिकाणी तू पाहशील,॥ ३११॥ तो ज्ञानाचे सुंदर मंदिर होय, असे जाण. एवढेच काय? तो केवळ ज्ञानच होय.॥ ३१२॥
जे अहिंसा कानें ऐकिजे। ग्रंथाधारें निरूपिजे।
ते पाहावी ऐसें जें उपजे। तैं तोचि पाहावा॥ ३१३॥
ऐसें म्हणितलें देवें। तें बोलें एकें सांगावें।
परि फांकलें हें उपसाहावें। तुम्हीं मज॥ ३१४॥
म्हणाल हिरवे चारीं गुरुं। विसरे मागील मोहर धरूं।
कां वारेलगें पांखिरूं। गगनीं भरे॥ ३१५॥
तैसिया प्रेमाचिया स्फूर्ती। फावलिया रसवृत्ती।
वाहविला मती। आकळेना॥ ३१६॥
तरि तैसें नोहे अवधारा। कारण आहे विस्तारा।
येऱ्हवीं पद तरी अक्षरां। तिहींचेंच॥ ३१७॥
अर्थ—जी अहिंसा आपण कानाने ऐकतो किंवा ग्रंथाच्या आधाराने सांगितली जाते, ती प्रत्यक्ष पाहावी, असे जेव्हा मनात येईल, तेव्हा त्यालाच (ज्ञान्यालाच) पाहवे.॥ ३१३॥ असे भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला म्हटले. हे भगवंताचे म्हणणे एका शब्दाने सांगायचे, पण विस्तार झाला, त्याबद्दल तुम्ही मला क्षमा करावी.॥ ३१४॥ कदाचित म्हणाल की, जनावर हिरव्या चाऱ्यावर चरत असताना ते मागे परत जाणे विसरते किंवा वाऱ्याच्या वेगात सापडलेला पक्षी आकाशातच भराऱ्या मारतो.॥ ३१५॥ त्याप्रमाणे प्रेमाच्या वेगाने रसोत्पत्ती होऊन माझी वाहावलेली बुद्धी आवरली गेली नाही.॥ ३१६॥ तर ऐका, तसे नव्हे. विस्तार होण्याला कारण आहे. एरव्ही पाहता अहिंसा हे पद तीन अक्षरांचेच आहे.॥ ३१७॥
अहिंसा म्हणतां थोडी। परि तैंचि हे होय उघडी।
जे लोटिजती कोडी। मतांचिया॥ ३१८॥
येऱ्हवीं प्राप्तें मतांतरें। थातंबूनि आंगभरें।
बोलिजेल तें नसरे। तुम्हांपासीं॥ ३१९॥
रत्नपारखीयाचिया गांवीं। जाईल गंडकी तरि सोडावी।
काश्मीरीं न करावी। मिडगण तेथें॥ ३२०॥
काइसा वास कापुरा। मंद जेथ अवधारा।
पिठाचा विकरा। तियेसात॥ ३२१॥
म्हणोनि इये सभे। बोलकेपणाचेनि क्षोभें।
लागसर न लभे। बोला प्रभू॥ ३२२॥
सामान्या आणि विशेषा। सकळै कीजेल देखा।
तरि कानाचेया मुखा-। कडे न्याल ना तुम्ही॥ ३२३॥
शंकेचेनि गदळें। जैं शुद्ध प्रमेय मैळे।
तैं मागुतिया पाउलीं पळे। अवधान येतें॥ ३२४॥
कां करूनि बाबुळियेची बुंथी। जळें जियें ठाती।
तयांची वास पाहती। हंस काई॥ ३२५॥
कां अभ्रापैलीकडे। जैं येत चांदिणें कोडें।
तैं चकोरें चांचुवडें। उचलीत ना॥ ३२६॥
तैसें तुम्ही वास न पाहाल। ग्रंथ नेघा वरि कोपाल।
जरी अविसंवाद नोहेल। निरूपण॥ ३२७॥
न बुझावितां मतें। न फिटे आक्षेपाचें लागतें।
तें व्याख्यान जी तुमतें। जोडूनि नेदी॥ ३२८॥
आणि माझें तंव आघवें। ग्रथन येणेंचि भावें।
जे तुम्हीं संतीं होआवें। सन्मुख सदा॥ ३२९॥
अर्थ—आणि अहिंसा म्हणताना तीन अक्षरांचा एक छोटासा शब्द दिसतो, पण इतर अनेक मतांच्या चळथींचे परीक्षण करून खंडण केल्यासच तिचा अर्थ किंवा रूप स्पष्ट होणे शक्य आहे.॥ ३१८॥ नाही तर, इतर मते प्राप्त असता, ती तशीच ठेवून अहिंसेचे पुष्कळ वर्णन केले, तर तसे करणे तुमच्याजवळ चालणार नाही.॥ ३१९॥ रत्नाची परीक्षा करणाऱ्यांच्या गावात गंडकी नदीतील शिळा खपेल तर ती विकायला मांडावी; पण तेथे संगमरवरी दगड विकण्याची लुडबुड करू नये.॥ ३२०॥ हे पहा! या कापराला काय वास आहे—म्हणजे काहीच वास नाही-असे म्हणून जेथे कापराची विक्रीच मंद होते, तेथे त्याच्या मिश्रणाने पिठाची, कापूर म्हणून, विक्री होईल काय?॥ ३२१॥ म्हणून या तुमच्या सज्जन श्रोत्यांच्या समोर केवळ बोलकेपणाचाच आदेश दाखविल्यास माझ्या बोलण्याला तुमची जवळीक लाभणार नाही. (म्हणजे माझ्या बोलण्याकडे आपण लक्षच देणार नाही).॥ ३२२॥ बोलण्यात सामान्य आणि विशेष असा भेद न दाखविता दोहोंची भेसळ झाल्यास माझे बोलणे तुम्ही कानाच्या द्वारापाशी देखील येऊ देणार नाही.॥ ३२३॥ जेव्हा शुद्ध सिद्धांत नाना शंकांनी युक्त होऊन गढूळ होतो, तेव्हा श्रोत्यांचे अवधान तेथे राहू शकत नाही, ते मागल्या पायीच परत फिरते.॥ ३२४॥ किंवा ज्या पाण्यात शेवाळाच्या गुंडाळॺा (दाट शेवाळे) झाल्या आहेत, त्या पाण्याकडे हंस कधी दृष्टी देतात काय?॥ ३२५॥ किंवा जेव्हा चंद्राचा प्रकाश अभ्राच्या पलीकडे राहतो, तेव्हा चकोर पक्षी आपली चोच उघडीत नाही.॥ ३२६॥ त्याप्रमाणे निरूपण निर्दोष झाले नाही तर, तुम्ही तिकडे लक्ष देणार नाही, ग्रंथ हाती धरणार नाही, शिवाय रागवाल.॥ ३२७॥ इतर मतांचा विचार केला नाही, तर येणाऱ्या आक्षेपांचे निरसन होणार नाही आणि असे केलेले व्याख्यान तुमची प्राप्ती करून देणार नाही.॥ ३२८॥ आणि तुम्ही सज्जन श्रोत्यांनी सदासर्वदा माझ्या सन्मुख होऊन श्रवण करावे, या एका उद्देशानेच मी ग्रंथाची रचना करीत आहे.॥ ३२९॥
येऱ्हवीं तरी साचोकारें। तुम्ही गीतार्थाचे सोईरे।
जाणोनि गीता जीवसरें। धरिली मियां॥ ३३०॥
जें सर्वस्व आपुलें द्याल। मग इयेतें सोडवूनि न्याल।
म्हणोनि ग्रंथ नव्हे वोल। साचचि हे॥ ३३१॥
कां सर्वस्वाचा लोभ धरा। वोलीचा अव्हेर करा।
तरि गीते मज अवधारा। एकचि गती॥ ३३२॥
किंबहुना मज। तुमचिया कृपा काज।
तियेलागीं व्याज। ग्रंथाचें केलें॥ ३३३॥
तरि तुम्हां रसिकांजोगें। व्याख्यान शोधावें लागे।
म्हणूनि जी मतांगें। बोलों गेलों॥ ३३४॥
तंव कथेसि पसरु जाहाला। श्लोकार्थ दूरि गेला।
कीजो क्षमा यया बोला। अपत्या मज॥ ३३५॥
आणि घांसाआंतिल हरळ। फेडितां लागे वेळ।
तें दूषण नव्हे खडळ। सांडावा कीं॥ ३३६॥
कां संवचोरां चुकवितां। दिवस लागलिया माता।
कोपावें कीं जीविता। जिताणें कीजे॥ ३३७॥
परि यावरील हें नव्हे। तुम्हीं उपसाहिलें तेंचि बरवें।
आतां अवधारिजो देवें। बोलिलें ऐसें॥ ३३८॥
अर्थ—नाही तरी तुम्ही खरोखर गीतार्थाचे जिव्हाळॺाचे सोयरे आहात, हे जाणून मी गीता एकसारखी हृदयाशी धरली आहे॥ ३३०॥ कारण, आपण मला आपले सर्वस्व देऊन गीतेला सोडवून न्याल, असे मला वाटते; म्हणूनच गीता केवळ ग्रंथ नसून तुमच्या कृपेचे खरोखर तारणच आहे.॥ ३३१॥ किंवा इतक्यावरही सर्वस्वाचा लोभ धरून तारण सोडवून न नेता त्याचा अव्हेर कराल, तर गीतेची व माझी एकच गती होणार, हे लक्षात असू द्या—म्हणजे आपल्याकडून माझ्याबरोबर गीतेचाही त्याग होईल.॥ ३३२॥ काय सांगू! माझ्यावर तुमची कृपा व्हावी, हेच माझे साध्यकार्य आहे व त्याकरिताच मी ग्रंथरचनेचे निमित्त केले.॥ ३३३॥ म्हणून तुम्हा रसिकांना मान्य होईल असे निरूपण कसे होईल, याचा शोध करू लागलो व म्हणून इतर मतांचे निरूपण करीत गेलो; तेव्हा साहजिकच निरूपणाचा विस्तार झाला व श्लोकाचा अर्थ बाजूला राहिला. आपण मला लेकराला या शब्दविस्ताराबद्दल क्षमा करावी.॥ ३३४-३३५॥ आणि जेवताना घासात खडा लागला व तो काढताना वेळ लागला, म्हणून दोष देता येत नाही, कारण खडा काढलाच पाहिजे.॥ ३३६॥ किंवा बरोबर प्रवास करीत असलेल्या चोरांना चुकविण्याकरिता दिवस लागले, म्हणून आईंनी रागवावे की (बाळ) जिवंत आला म्हणून त्याच्यावरून निंबलोण उतरावे?॥ ३३७॥ पण माझ्या निरूपणाचा विस्तार वरप्रमाणे नव्हे; म्हणून तुम्ही क्षमा केली तर तेच बरे होईल. आता भगवान जे बोलले, ते ऐका.॥ ३३८॥
म्हणे उन्मेषसुलोचना। सावध होईं अर्जुना।
करूं तुज ज्ञाना। वोळखी आतां॥ ३३९॥
तरि ज्ञान गा तें एथें। वोळख तूं निरुतें।
आक्रोशेंवीण जेथें। क्षमा असे॥ ३४०॥
अगाधसरोवरीं। कमळिणी जियापरी।
कां सदैवांचिया घरीं। संपत्ति जैसी॥ ३४१॥
पार्था तेणेंपाडें। क्षमा जयातें वाढे।
तेही लक्षे तें फुडें। लक्षण सांगों॥ ३४२॥
अर्थ—श्रीकृष्ण म्हणतात, आत्मज्ञानरूप उत्तम डोळे ज्याला आहेत, अशा अर्जुना! सावध हो. तुला आता ज्ञानाची ओळख करून देतो.॥ ३३९॥ बा अर्जुना! ज्याच्या ठिकाणी यत्किंचितही संताप उत्पन्न न होता अपराधाची क्षमा केलेली दिसून येते, तेथे खरोखर ज्ञान आहे, हे तू जाण.॥ ३४०॥ अथांग पाणी असलेल्या तलावात ज्याप्रमाणे कमळाची झाडे राहतात किंवा भाग्यवानाच्या घरी संपत्ती राहते,॥ ३४१॥ अर्जुना! त्याप्रमाणेच ज्याच्या अंगी क्षमा वाढली आहे, असे ज्या लक्षणांवरून स्पष्ट दिसून येते, ती लक्षणे सांगतो, ऐक॥ ३४२॥
तरि पढियंतें लेणें। आंगीं भावें जेणें।
धरिजे तेवीं साहणें। सर्वचि जया॥ ३४३॥
त्रिविध मुख्य आघवे। उपद्रवांचे मेळावे।
वरि पडिलिया नव्हे। वांकडा जो॥ ३४४॥
अपेक्षित पावे। तें जेणें तोषें मानावे।
अनपेक्षिताही करवे। मान तोचि॥ ३४५॥
जो मानापमानातें साये। सुखदु:ख जेथ सामाये।
निंदास्तुती नोहे। दुखंड जो॥ ३४६॥
उन्हाळेनि जो न तापे। हिमवंतीं न कांपे।
कायसेनिही न वासिपे। पातलेया॥ ३४७॥
स्वशिखरांचा भारु। नेणे जैसा मेरु।
कीं धरा यज्ञसूकरु। वोझें न म्हणे॥ ३४८॥
ना ना चराचरीं भूतीं। दाटणी नव्हे क्षिती।
तैसा नाना द्वंद्वप्राप्तीं। घामेजेना॥ ३४९॥
घेऊनि जळाचे लोट। आलिया नदीनदांचे संघाट।
करी वाड पोट। समुद्र जेवीं॥ ३५०॥
तैसें जयाचिया ठायीं। न साहणें कांहींचि नाहीं।
आणि साहतसें ऐसेंही। स्मरण नुरे॥ ३५१॥
शरीरा जें पातलें। तें करूनि घाली आपुलें।
तेथ साहतेनि नवलें। घेपिजेना॥ ३५२॥
हे अनाक्रोश क्षमा। जेथ आथी प्रियोत्तमा।
जाण तेणें महिमा। ज्ञानासी गा॥ ३५३॥
तो पुरुष पांडवा। ज्ञानाचा वोलावा।
आतां परिस आर्जवा। रूप करूं॥ ३५४॥
अर्थ—आवडता अलंकार जितक्या हौसेने आपण अंगावर घालतो, तितक्याच हौसेने जो सर्व दु:ख सहन करतो,॥ ३४३॥ सर्व दु:खांत आधिभौतिक, आधिदैविक व आध्यात्मिक अशी तीन प्रकारची दु:खे मुख्य आहेत. त्या दु:खांचे समुदाय शरीरादिकांच्या ठिकाणी प्राप्त झाले असता ज्याला ते यत्किंचितही मनाच्या विरुद्ध वाटत नाहीत,॥ ३४४॥ इच्छिलेले प्राप्त झाले असता जितका आनंद होतो, तितक्याच आनंदाने इच्छा नसलेल्या वस्तूचा जो स्वीकार करतो,॥ ३४५॥ जो मानाप्रमाणेच अपमानही आनंदाने सहन करतो. ज्याच्या ठिकाणी सुख-दु:ख सारखेच सामावतात आणि ज्याचे चित्त निंदा-स्तुती ऐकून दु:खी व आनंदी असे दोन प्रकारचे होत नाही.॥ ३४६॥ ज्याप्रमाणे मेरुपर्वत अत्यंत उन्हाने तापत नाही किंवा अत्यंत थंडीने कापत नाही व काही प्राप्त झाले तरी तो भीत नाही.॥ ३४७॥ स्वत:च्या शिखराचे त्याला जसे ओझे होत नाही किंवा वराहावतारी भगवंताला पृथ्वीचा भार वाटत नाही,॥ ३४८॥ किंवा नाना प्रकारच्या स्थावर-जंगम प्राण्यांची दाटी झाली तरी पृथ्वीला त्यांचा भार वाटत नाही, त्याप्रमाणे सुख-दु:खादी द्वंद्वे प्राप्त झाली असता ज्याला यत्किंचित घाम सुटत नाही म्हणजे जो घाबरा होत नाही.॥ ३४९॥ ज्याप्रमाणे पाण्याचे लोट घेऊन नदीनदांचे समूह मिळण्यास आले तरी समुद्र आपले पोट विस्तीर्ण करतो,॥ ३५०॥ त्याप्रमाणे जो सर्वच सहन करीत असल्यामुळे ज्याच्या ठिकाणी सहन करीत नाही असे काहीच नसते आणि मी सर्व सहन करतो अशी अहंकाराची जाणीव देखील ज्याच्या चित्तात कधी उठत नाही.॥ ३५१॥ जे जे शरीराच्या ठिकाणी प्राप्त होते, ते ते माझ्या शरीराच्या ठिकाणी स्वाभाविक आहे, अशी बुद्धी धारण केल्यामुळे सर्व साहण्याचे त्याला नवलदेखील वाटत नाही.॥ ३५२॥ अत्यंत प्रिय अर्जुना! संतापावाचून ज्याच्या ठिकाणी इतकी क्षमावृत्ती आहे त्या पुरुषाच्या योगानेच ज्ञानाला महती प्राप्त झाली आहे, असे समज.॥ ३५३॥ अर्जुना! तो पुरुष म्हणजे प्रत्यक्ष ज्ञानाचे जीवनच होय. आता आर्जवाचे स्वरूप सांगतो, ऐक.॥ ३५४॥
गूढार्थदीपिका—अशा लक्षणांच्या पुरुषाच्या ठिकाणीच ज्ञानाची वृद्धी होऊन त्याची पूर्णता होत असते, असा भाव.
तरि आर्जव तें ऐसें। प्राणाचें सौजन्य जैसें।
आवडतयाही दोषें। एकचि पैं गा॥ ३५५॥
कां तोंड पाहुनि प्रकाशु। न करी जेवीं चंडांशु।
जगा एक अवकाशु। आकाश जैसें॥ ३५६॥
तैसें जयाचें मन। माणुसाप्रति आन आन।
नोहे आणि वर्तन। ऐसें पैं तें॥ ३५७॥
जे जगचि सनोळख। जगेंसीं जुनाट सोयरिक।
आप पर हे भाक। जाणणें नाहीं॥ ३५८॥
भलतेणेंसीं मेळ। पाणिया ऐसा ढाळ।
कवणेविखीं आडळ। नेघे चित्त॥ ३५९॥
वारियाची धांव। तैसे सरळ भाव।
शंका आणि हांव। नाहीं जया॥ ३६०॥
मायेपुढें बाळका। रिगतां नाहीं शंका।
तैसें मन देतां लोकां। नालोची जो॥ ३६१॥
फांकलिया इंदीवरा। परिवारुं नाहीं धनुर्धरा।
तैसा कोनकोपरा। नेणेचि जो॥ ३६२॥
चोखाळपण रत्नाचें। रत्नावरी किरणाचें।
तैसें पुढें मन जयाचें। करणें पाठीं॥ ३६३॥
आलोचूं जो नेणे। अनुभवचि जोगावणें।
धरी मोकली अंत:करणें। नोहे जया॥ ३६४॥
दिठी नोहे मिणधी। बोलणें नाहीं संदिग्धीं।
कवणेंसीं हीनबुद्धी। राहाटों नेणे॥ ३६५॥
दाहाही इंद्रियें प्रांजळें। नि:प्रपंचें निर्मळें।
पांचही पालव मोकळे। आठही पाहर॥ ३६६॥
अमृताची धार। तैसें उजू अंतर।
किंबहुना जो माहेर। या चिन्हांचें॥ ३६७॥
तो पुरुष सुभटा। आर्जवाचा आंगवठा।
जाण तेथेंचि घरटा। ज्ञानें केला॥ ३६८॥
अर्थ—आता आर्जव ते असे आहे. प्राणाचे बऱ्यावाईट सर्व प्राण्यांशी एक सौजन्यानेच वागणे असते.॥ ३५५॥ किंवा सूर्य ज्याप्रमाणे तोंड पाहून प्रकाश करीत नाही किंवा जसे आकाश सर्व जगाला अवकाश देते,॥ ३५६॥ त्याप्रमाणे ज्याचे मन प्रत्येक प्राण्याशी निरनिराळे होत नाही व वागणूकही याप्रमाणे असते.॥ ३५७॥ जणू काय सर्व जगच ओळखीचे आहे किंवा सर्व जगाशी फार जुना संबंध आहे, अशी वागणूक असते. आप-पर हे शब्दच तो जाणत नसतो.॥ ३५८॥ कोणाशीही मिळणे, अशी त्याची पाण्यासारखी वागणूक असते. कोणाविषयी त्याचे चित्त विकल्प घेत नाही.॥ ३५९॥ वाऱ्याच्या वाहण्याप्रमाणे ज्याचा मनोभाव सरळ असतो. ज्याच्या मनात शंका किंवा हाव उत्पन्न होत नाही.॥ ३६०॥ ज्याप्रमाणे मुलाला आपल्या आईच्या ओसंगात जाताना काही शंका वाटत नाही, त्याप्रमाणे लोकांपुढे आपले मनोगत प्रगट करताना जो मागील-पुढील विचार करीत नाही.॥ ३६१॥ कमळाचे फूल संपूर्ण उमलले असता, अर्जुना! ज्याप्रमाणे आतील व बाहेरील भाग, असा भेद राहत नाही, त्याप्रमाणे जो मनाला कानाकोपरा ठेवीत नाही-म्हणजे काही विचार गुप्त ठेवायचे व काही विचार प्रगट करायचे, असे करीत नाही,॥ ३६२॥ किंवा ज्याप्रमाणे रत्नाचे चोखाळपण म्हणजे तेज रत्नावरच नाचते म्हणजे रत्नावरच असते, म्हणजे आधी त्याचे तेज दृष्टीस पडते व नंतर रत्नाचे ज्ञान होते, त्याप्रमाणे ज्याचे मन प्रथम कळले जाऊन त्यामागून त्याची क्रिया प्रगट होते.॥ ३६३॥ जो इतर विचार करीत बसत नाही. अंत:करणात आत्मानुभवच दृढ करतो. मन आवरणे किंवा मन मोकळे सोडणे असे ज्याच्याकडून कधी होत नाही.॥ ३६४॥ त्याचे बोलणे कधी साशंक नसते किंवा तो कधीही कोणाशी हीनबुद्धीने वागू इच्छित नाही; म्हणून त्याची दृष्टी कोणापुढेही मिंधी होत नाही.॥ ३६५॥ दुसऱ्याशी त्याच्या दहाही इंद्रियांची वागणूक मोकळी, पंक्तिप्रपंचरहित अशी निर्दोष असते. त्याचे पाचही प्राण आपल्याप्रमाणे दुसऱ्याकरिता देखील सदासर्वदा सादर असतात.॥ ३६६॥ अमृताच्या धारेप्रमाणे त्याचे अंत:करण कपटरहित सरळ असते. एवढेच नाही, तर जो या चिन्हांचे माहेरघर-म्हणजे राहण्याचे ठिकाणच-होऊन राहिला आहे.॥ ३६७॥ हे उत्तम योद्धॺा अर्जुना! तो पुरुष म्हणजे सरळ वागणुकीची मूर्तिच असून ज्ञानाने तेथेच घर केले आहे, असे जाण.॥ ३६८॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानी पुरुष सर्वत्र चराचरात एक आपल्यालाच पाहत असल्यामुळे तो आपल्याशी जसा निष्कपट असतो, तसाच सर्व प्राणिमात्रांशी निष्कपट असतो.
आतां ययावरी। गुरुभक्तीची परी।
सांगों गा अवधारीं। चतुरनाथा॥ ३६९॥
आघवियांचि दैवां। जन्मभूमी हे सेवा।
जे ब्रह्म करी जीवा। शोच्यातेंही॥ ३७०॥
अर्थ—हे सर्व चतुर पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ अशा अर्जुना! आता यानंतर गुरुभक्तीचा प्रकार सांगतो, ऐक.॥ ३६९॥ ही श्रीगुरुसेवा म्हणजे संपूर्ण सद्भाग्याला जन्म देणारी माता आहे. कारण ती त्रिविध दु:खाने पिडलेल्या जिवाला अविनाशी सुखस्वरूप असे ब्रह्म करून सोडते.॥ ३७०॥
गूढार्थदीपिका—आघवियांचि दैवां। जन्मभूमी हे सेवा—सुखाच्या प्राप्तीला भाग्य म्हणतात आणि सर्व प्रकारच्या सुखांचा एका ब्रह्मसुखातच अंतर्भाव होत असल्यामुळे ते ब्रह्मसुख संपूर्ण सद्भाग्यांची साठवण आहे. हे ब्रह्मसुख ज्या सद्गुरुसेवेने प्राप्त होते, त्या सद्गुरुसेवेला सर्व भाग्यांची जन्मभूमी म्हटले आहे. हे ब्रह्मसुख सद्गुरुच्या कृपेवाचून स्वत:च्या बुद्धीच्या साहाय्याने किंवा कोणत्या कर्माने प्राप्त होऊ शकत नाही.
“ब्रह्मैव गुरुरूपेणावतिष्ठते” जिवाचा उद्धार करण्याकरिता परब्रह्मच गुरुरूप धारण करून अवतीर्ण होते, अशी स्मृती आहे; म्हणून परब्रह्म आणि श्रीगुरु यात किंचितही भेद नाही व श्रीगुरुचे रूप म्हणजे जिवाचे शुद्ध लक्ष्यांशस्वरूपच होय. अर्थात श्रीगुरुची सेवा ही साक्षात परब्रह्माचीच सेवा होय. या सेवेनेच परब्रह्मप्राप्तीकरिता लागणारी चित्ताची अत्यंत निरहंकारस्थिती प्राप्त होते व श्रीगुरुपरब्रह्माशी ऐक्य होऊन जीव पूर्ण ब्रह्मस्वरूप होतो.
ब्रह्म करी जीवा। शोच्यातेंही—ज्या श्रीगुरुला शरण जावयाचे तो श्रीगुरु श्रोत्रिय म्हणजे विरोधी वचनांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या शंकांचे समाधान करणारा व ब्रह्मानुभवात पारंगत असला पाहिजे, असे “स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणि: श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्” या श्रुतीत सांगितले आहे. अर्थात ‘गुरु’ ही संज्ञा श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठ पुरुषाशिवाय दुसऱ्याला नाही. “जो शब्दज्ञाने पारंगतु। ब्रह्मांनंदें सदा डुल्लतु” “जेणें स्वयें चाखिली नाहीं चवी। तो दुजियातें गोडी कैसी लावी” (ए. भा. अ. ३) इत्यादी ओव्यांनी नाथांनीही अनुभवी पुरुषासच गुरुसंज्ञा आहे, असे स्पष्ट सांगितले आहे. माउलींनी येथे ज्या श्रीगुरुची अनन्यभावाने केलेली सेवा संपूर्ण भाग्याची जन्मभूमी होय, असे म्हटले आहे, ते सद्गुरु म्हणजे श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठ असेच माउलींना अभिप्रेत आहे, हे “ब्रह्म करी जीवा। शोच्यातेंही” या चरणांवरून स्पष्ट आहे.
ते आचार्योपास्ती। सांगिजेल तुजप्रती।
बैसों दे एक पांती। अवधानाची॥ ३७१॥
अर्थ—ती सद्गुरुची सेवा कशी करायची, हे तुला आता सविस्तर सांगतो. तेथे तुझे संपूर्ण लक्ष एकाग्र होऊन बसू दे.॥ ३७१॥
गूढार्थदीपिका—या आचार्योपास्तीचा विचार माझ्या सद्गुरु आईंनी आपल्या ‘प्रेमनिकुंज’ या ग्रंथात केलेला आहे. त्याचे अवलोकन केले असता माउलींनी केलेल्या आचार्योपास्तीच्या निरूपणाचा चांगला उलगडा होतो.
माझी सद्गुरु आई म्हणते—
“सेवेमाजीं तत्त्व तीन। आधीं तयाचें व्हावें ज्ञान।
तरीच सेवेचें विंदान। पूर्ण सेवक करीं चढे॥ ५॥”
श्रीगुरुसेवा करताना तीन तत्त्वे पाळिली पाहिजेत. ती तत्त्वे पाळण्याकरिता आधी त्यांचे ज्ञान व्हायला पाहिजे. ती तत्त्वे कळली असताच श्रीगुरुच्या सेवेची संपूर्ण रीत हाती येते. ती तत्त्वे अशी—
“प्रथम तत्त्व अद्वैतीं द्वैत। जें जीवन्मुक्ती व्युत्थानीं उचंबळत। द्वितीय तत्त्व विख्यात। वियोगोपलालन संयोगीं॥ ६॥ तृतीय तत्त्व गुणद्वेषरहित। गुणवैतृष्ण्य गुणार्पणयुक्त। एवं तरीच सेवा अखंडित। फोफावत निष्काम॥ ७॥” (प्रे. नि. ४ वल्ली)
पहिले तत्त्व अद्वैतात द्वैत पाहणे हे होय. हे जीवन्मुक्तस्थितीत व्युत्थानकाली भासत असते. दुसरे तत्त्व प्रख्यात असून ते म्हणजे संयोगात वियोग करणे होय. तिसरे तत्त्व म्हणजे श्रीगुरुला संपूर्ण गुण समर्पण करून गुणद्वेषरहित होणे होय.
या तीन तत्त्वांना धरून सेवा केली असता ती निष्काम अखंडित अशी होते.
येथे आचार्योपास्तीला ज्ञानी पुरुषाचे लक्षण करून आचार्योपास्ती जशी ही ज्ञानाच्या पूर्वी करावी लागते, तशीच ती ज्ञानाच्या नंतरही स्वाभाविकपणे प्रेमाने होत राहते, असे सुचविले आहे. वर सांगितलेली आचार्योपास्तीतील तीन तत्त्वे ज्ञानानंतरच्या आचार्योपास्तीतच राहतात, हे उघड आहे.
ज्ञानाच्या पूर्वी केलेल्या आचार्योपास्तीने जीव ब्रह्मस्वरूप होतो म्हणजे जीव व ब्रह्म ह्या दोन वस्तू नसून एक अस्फुट ब्रह्मवस्तूच आहे, असा त्यांच्या ऐक्याचा अंत:करणात अपरोक्ष अनुभव येतो. हा अनुभव ज्यांना आला, त्यांना ज्ञानी म्हणतात आणि हा अनुभव ज्यांच्या ठिकाणी दृढ झाला त्यांना जीवन्मुक्त म्हणतात.
जीवन्मुक्त पुरुष प्रारब्धाने व्युत्थान पावले असता त्यांना अशा ब्रह्मैक्यस्थितीचा विसर न पडता द्वैताचा भास होतो-म्हणजे अज्ञानदशेत जसे द्वैत सत्य वाटते तसे ते सत्य न वाटता-जसे एक पाणीच तरंगरूपाने दोनपणाला येते, त्याप्रमाणे एक सच्चिदानंद परब्रह्मच अधिष्ठान व वृत्ती असे दोनपणाला आले आहे, असे ते जाणत असतात-यालाच अद्वैतातील द्वैत म्हणतात व या दोनपणाला धरूनच सेवा होत असते. अद्वैतात द्वैत पाहणे या दृष्टीचा असा उपयोग होतो की, “म्हणौनि शिष्य आणि गुरुनाथु। या दोहों शब्दांचा अर्थु। श्रीगुरुचि परी होतु। दोहो ठायीं” (अमृ. प्र. २). ज्ञानाने माझा आत्मा व श्रीगुरु यांचे अद्वैत किंवा ऐक्य आहे अशी समजूत दृढ झाली असता व्युत्थानकाली श्रीगुरुवर आत्मवतच परमप्रेम होऊ लागते आणि त्या प्रेमालाच भक्ती म्हटली जाते.
भगवंताच्या भक्तीच्या ठिकाणीही हेच तत्त्व लागू आहे. “पावावया उपासना। ब्रह्मस्थानीं प्रस्थान” (तु. गा.) ज्याप्रमाणे प्रवासास जायचे असता निघण्याचा दिवस बरा नसल्यास अगोदर चांगला दिवस पाहून प्रस्थान ठेवीत असतात, त्याप्रमाणे “उपासना”-म्हणजे अशी परमप्रेमरूपभक्ती-प्राप्त होण्याकरिताच ब्रह्माच्या ठिकाणी प्रस्थान ठेवायचे असते-म्हणजे ब्रह्माचे ज्ञान करून घेऊन जीवपरमात्म्याचे ऐक्य जाणून घ्यायचे असते, असे श्रीतुकाराम महाराजांनीही सांगून ठेवले आहे.
तरि सकळ जळसमृद्धी। घेऊनि गंगा निघाली उदधी।
कीं श्रुती हे महापदीं। पैठी जाहाली॥ ३७२॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे गंगा संपूर्ण पाण्याचे ओघ घेऊन समुद्राला मिळाली, तरी पुन: मिळतच राहते किंवा संपूर्ण श्रुती ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी प्रविष्ट होतच राहतात.॥ ३७२॥
गूढार्थदीपिका—सेवेचे दुसरे तत्त्व म्हणजे “संयोगेऽपि वियोगोपलालन” हे होय. हे तत्त्व या ओवीत माउलींनी सांगितले आहे. अन्नमयादी पंचकोशाच्या आत असलेल्या आत्मस्वरूप श्रीगुरुशी ऐक्य होऊन बाहेरील सगुणस्वरूप हेही पूर्ण ब्रह्मस्वरूपच आहे, असे कळून आल्यावर, त्या सगुणस्वरूपाचा क्षणभरही वियोग नसावा असे वाटणे, याला “संयोगेऽपि वियोगोपलालन” म्हणतात.
हे संयोगातील वियोगोपलालन अनेक प्रकारांनी होत असते. यात भक्त भगवंताच्या वियोगाची इच्छा करीत नसतो. भगवंताचा अखंड संयोग असावा हीच त्याची इच्छा असते आणि भगवंताची ज्या ज्या गुणवृत्तीने क्षणभरदेखील विस्मृती होण्याचा संभव असेल त्या त्या वृत्ती किंवा ते ते गुण उत्पन्न होऊ नयेत व भगवंताचा विसर पडू नये, अशी त्याच्या अंत:करणात अखंड तळमळ राहते. ज्याप्रमाणे संपूर्ण जलप्रवाह घेऊन समुद्राला मिळण्याकडेच गंगेचे लक्ष असते, किंवा श्रुती भगवत्पदी मिळून पुन: लक्षणावृत्तीने जीवाला ब्रह्मैक्यबोध करून त्याच्यासह मिळतच राहते, त्याप्रमाणे भक्ताची प्रेमवृत्ती भगवंताच्या ठिकाणी लागली असली तरी प्रारब्धाने स्फुरणाऱ्या सर्व भावांसह ती पुन: लागतच राहते, असे या ओवीने सूचित केले आहे.
सकळ जळसमृद्धि। घेऊनि गंगा निघाली उदधी—गंगेप्रमाणेच इतरही काही नद्या जलसमृद्धी घेऊन समुद्राला मिळत असताना, येथे संपूर्ण जलसमृद्धी घेऊन ज्याप्रमाणे गंगा समुद्रास मिळते, असे माउलींनी का म्हटले? याचे कारण, माझी सद्गुरु माउली म्हणते, असे आहे की, “कलीमाजीं अवघींतीर्थें। गंगेंत निक्षेपती स्वसामर्थ्यें। या पुराणोक्त जलसमृद्धि पदातें। वदले तात॥ १५१॥” (प्रेम निकुंज४. व.) कलियुगामध्ये पृथ्वीवरील संपूर्ण तीर्थांनी आपआपले सामर्थ्य गंगेच्या ठिकाणी ठेवले आहे, असे पुराणवचन आहे; ही पुराणोक्ती प्रमाण मानूनच माउलींनी “सकळ जळसमृद्धि। घेऊनि गंगा निघाली उदधी” असे म्हटले आहे.
ना ना वेंटाळूनि जीवितें। गुणागुण उखितें।
प्राणनाथासि उचितें। दिधलें प्रिया॥ ३७३॥
अर्थ—किंवा पतिव्रता स्त्री ज्याप्रमाणे आपल्या जीविताला धरून असलेले संपूर्ण गुणावगुण योग्य रीतीने पतीलाच समर्पण करते.॥ ३७३॥
गूढार्थदीपिका—असलेल्या गुणावगुणांचा केवल एका पतीच्या सुखाकरिता उपयोग करणे याला गुणावगुणांचे समर्पण म्हणतात. भगवान परमात्मा त्रिगुणातीत आहे. अशा त्रिगुणातीत परमेश्वराशी जीवाचे समरस ऐक्य होण्याकरिता त्यालाही (जीवालाही) त्रिगुणातीत व्हायला पाहिजे. अज्ञानदशेत जीवाच्या ठिकाणी विषयसुखाच्या आवडीमुळे रजोगुणाची व निद्रा आलस्यादी गुणांमुळे तमोगुणाची आसक्ती असते. पूर्वपुण्याने परमेश्वरप्राप्तीची किंवा परमार्थाची आवड उत्पन्न होऊन वैराग्य, आत्मानात्मविवेक, शमदमादी साधनसंपत्ती इत्यादी भगवत्प्राप्तीच्या साधनांचा पुरुष अभ्यास करू लागला असता द्वेष उत्पन्न होऊन रजस्तमोगुणांची आसक्ती नाहीशी होते व त्याची सत्त्वगुणाच्या प्राप्तीच्या ठिकाणी आसक्ती जडते. अशा रितीने वाढलेल्या सत्त्वगुणाच्या आसक्तिरूप बंधनातून सुटून त्रिगुणातीत होण्याकरिता सर्व गुणावगुण भगवंताला किंवा श्रीगुरुला अर्पण करणे हाच एक मार्ग आहे, दुसरा मार्ग नाही. हे गुणावगुणाचे अर्पण माउलींनी पतिव्रतेचा दृष्टांत देऊन या व पुढील ओवीत सांगितले आहे. हेच सेवेतील तिसरे तत्त्व होय.
तैसें सबाह्य आपुलें। जेणें गुरुकुळीं वोपिलें।
आपणपें केलें। भक्तीचें घर॥ ३७४॥
अर्थ—त्याप्रमाणे ज्याने आपले अंतर्बाह्य गुरुकुलाला समर्पण केले आणि आपण श्रीगुरुच्या प्रेमरूप भक्तीचे घर होऊन राहिला॥ ३७४॥
गुरुगृह जिये देशीं। तो देशचि वसे मानसीं।
विरहिणी कां जैशी। वल्लभातें॥ ३७५॥
तियेकडोनि येतसे वारा। देखोनि धांवे सामोरा।
आड पडे म्हणे घरा। बीजें कीजो॥ ३७६॥
साचा प्रेमाचिया भुली। तया दिशेसीचि आवडे बोली।
जीव थानपती करूनि घाली। गुरुगृहीं जो॥ ३७७॥
परि गुरुआज्ञा धरिलें। देह गांवीं असे एकलें।
वांसरुवा लाविलें। दावें जैसें॥ ३७८॥
म्हणे कैं हें बिरडें फिटेल। कैं तो स्वामी भेटेल।
युगाहूनि वडिल। निमिष मानी॥ ३७९॥
ऐसेया गुरुग्रामींचें आलें। कां स्वयें गुरुंनींचि धाडिलें।
तरि गतायुष्या जोडलें। आयुष्य जैसें॥ ३८०॥
कां सुकतया अंकुरा-। वरि पडलिया पीयूषधारा।
ना ना अल्पोदकींचा सागरा। आला मासा॥ ३८१॥
ना तरी रंकें निधान देखिलें। कां आंधळिया डोळे उघडले।
भणंगाचिया आंगा आलें। इंद्रपद॥ ३८२॥
तैसें गरुकुळींचेनि नांवें। महासुखें अति थोरावे।
जे कोडें हन पोटाळवे। आकाश कां॥ ३८३॥
पैं गुरुकुळीं ऐसी। आवडी जया देखसी।
जाण ज्ञान तयापासीं। पाईकी करी॥ ३८४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे पतिव्रता स्त्री पतीचा विरह असताना मनात अखंड पतीचेच चिंतन करते, त्याप्रमाणे गुरुभक्ताच्या अंत:करणात ज्या देशात श्रीगुरुच्या राहण्याचे घर असेल, त्या देशाचेच सारखे चिंतन असते.॥ ३७५॥ त्या देशाकडून वारा आला असता त्याला पाहून तो सामोरा धावतो व त्या वाऱ्याला लोटांगण घालून “माझ्या घरी आगमन करावे” अशी प्रार्थना करतो.॥ ३७६॥ निर्व्याज प्रेमाने वेडा होऊन त्या दिशेशीच त्याला बोलावेसे वाटते व तो आपला जीव गुरुगृहाच्या ठिकाणी ठाणेदार करून ठेवतो,॥ ३७७॥ पण दाव्याने बांधलेल्या वासराप्रमाणे श्रीगुरुच्या आज्ञारूप दाव्याने तो देहरूपी गांवीं ‘एकले’ म्हणजे कोठेही मन गुंतू न देता एकटा बांधलेला असतो. म्हणजे केवळ श्रीगुरुच्या आज्ञेमुळेच देह चालवितो॥ ३७८॥ आणि केव्हा हे दावे सुटेल व केव्हा ते श्रीगुरुस्वामी भेटतील, असा विरह करीत असतांना एक क्षणदेखील त्याला युगाहून मोठा वाटतो.॥ ३७९॥ अशा स्थितीत श्रीगुरुंच्या राहत्या गावाहून कोणी आल्यास किंवा श्रीगुरुंनीच त्याच्या समाचाराकरिता कोणास पाठविल्यास आयुष्य संपलेल्याला आयुष्य प्राप्त झाल्यासारखे त्याला वाटते.॥ ३८०॥ किंवा सुकत असलेल्या अंकुरावर अमृतवर्षाव व्हावा अथवा थोडॺाच काळात पाणी आटून मरणाची पाळी येईल अशा डबक्यातील माश्यांनी समुद्रात यावे॥ ३८१॥ किंवा दरिद्री मनुष्याने धनाचा हंडा पाहावा किंवा आंधळॺाला डोळे प्राप्त व्हावे किंवा भिकाऱ्याला इंद्रपद प्राप्त व्हावे,॥ ३८२॥ त्याप्रमाणे श्रीगुरुच्या कुळाचे नाव ऐकताच त्याला अत्यंत सुख होऊन तो इतका मोठा होतो की, तो आकाश देखील सहज कौतुकाने पोटाशी धरील.॥ ३८३॥ याप्रमाणे गुरुकुळादिकांचे ठिकाणी ज्याची अशी तळमळ तुला दिसून येईल, त्याच्यापाशी ज्ञान हे त्याची सेवा करीत आहे, असे समज.॥ ३८४॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञान तयापासीं। पाईकी करी- अशा श्रीगुरुभक्ताच्या ठिकाणी, साधनचतुष्टय संपत्तीचा अभ्यास न करताच, आत्मज्ञान दृढ होते, असे माउलींनी “ज्ञान तयापासीं। पाइकी करी” या चरणांनी सुचविले आहे.
अवतरणिका—येथून आता श्रीज्ञानेश्वरमाउली श्रीगुरुच्या अंतरसेवेचे वर्णन करते.
आणि अभ्यंतरिलियेकडे। प्रेमाचेनि पवाडें।
श्रीगुरुचें रूपडें। उपासी ध्यानीं॥ ३८५॥
हृदयशुद्धीचिया आवारीं। आराध्य तो निश्चळ धुर करी।
मग सर्वभावेंसीं परिवारीं। आपण होय॥ ३८६॥
अर्थ—श्रीगुरुविषयी अंत:करणात असलेल्या नितांत प्रेमाच्या योगाने तो श्रीगुरुचे रूप ध्यानात आणून उपासना करतो.॥ ३८५॥ शुद्ध अशा हृदयाचा आवार किंवा तट उभारून आराध्य अशा श्रीगुरुच्या रूपाला तो ध्रुवाप्रमाणे अंत:करणात अचल स्थान करून मग सर्व मनोभाव व सेवासाहित्य यांच्या रूपाने आपणच आहो, अशी बुद्धी धारण करतो.॥ ३८६॥
गूढार्थदीपिका—काम कर्मासक्ती व चंचलता इत्यादी रजोगुणाचे व निद्रा, आलस्य इत्यादी तमोवृत्तीचे दोष नाहीसे होऊन सत्त्वगुणाने तदेकपरायण झालेले हृदय, शुद्ध म्हटले जाते.
किंवा ज्याप्रमाणे ओल्या झालेल्या मातीतून खडे आपोआप बाहेर पडतात, त्याप्रमाणे सगुणाच्या प्रेमाने आर्द्र झालेल्या हृदयातून सर्व दोष निघून जात असल्यामुळे प्रेमळ हृदयालाही ‘शुद्ध हृदय’ म्हणतात.
कां चैतन्याचिये पोंवळी-। माजि आनंदाचिया राउळीं।
श्रीगुरुलिंगा ढाळी। ध्यानामृत॥ ३८७॥
अर्थ—किंवा चैतन्याचे आवार करून त्यामध्ये ब्रह्मानंदाचे देऊळ उभारतो व त्या देवळात श्रीगुरुरूप लिंग स्थापन करून त्यावर ध्यानरूपी अमृताचा अभिषेक करतो.॥ ३८७॥
गूढार्थदीपिका—चित्त रजस्तमोगुणरहित होऊन सात्त्विक झाले असता त्या चित्ताचा जडभाव नाहीसा होऊन ते चेतन होते आणि जडभावाविषयी भासणारा प्रतिकूलपणा नाहीसा होऊन चेतनभावामुळे अनुकूलपणा उत्पन्न होऊन आनंद प्रगट होतो व त्या आनंदात ध्यानाने श्रीगुरुचे स्वरूप स्थापन केले जाते.
अर्थात अनुभवास आलेल्या चिदानंदालाच श्रीगुरुचे स्वरूप देण्यात येत असल्यामुळे या श्रीगुरुच्या स्वरूपाचा केवळ चिदानंदात्मक अनुभव असतो-जडविनाशी नसतो; म्हणून ते त्रिगुणरहित निर्गुण, असे सगुणस्वरूप असते.
उदयिजतां बोधार्का। बुद्धीची ढाल सात्त्विका।
भरोनियां त्र्यंबका। लाखोली वाहे॥ ३८८॥
अर्थ—ध्यानाने ध्याता व ध्येय यांच्या ऐक्यज्ञानरूपी सूर्याचा उदय होतो व तो (गुरुभक्त) आपल्या बुद्धीची परडी अष्टसात्त्विकभावरूपी कमळांच्या फुलांनी भरून श्रीगुरुरूप त्र्यंबकाला त्याची लाखोली वाहतो.॥ ३८८॥
गूढार्थदीपिका—ध्यानाने ज्ञान होऊन अष्टसात्त्विकभाव दाटून येतात, असा अर्थ.
काळशुद्धी त्रिकाळीं। जीवदशा धूप जाळी।
ज्ञानदीपें वोंवाळी। निरंतर॥ ३८९॥
अर्थ—प्रात:काळ, माध्यान्हकाळ व सायंकाळ असे जे शिवपूजेकरिता तीन शुद्ध काळ सांगितले आहेत, त्या तिन्ही काळी तो जीवदशेचा धूप जाळीत असतो आणि ज्ञानदीपाने श्रीगुरुला अखंड ओवाळतो.॥ ३८९॥
गूढार्थदीपिका—ध्यानाने ऐक्यज्ञान उत्पन्न होऊन अष्टसात्त्विकभाव दाटून आले असता जीवदशा नाहीशी होते व ऐक्यज्ञानाचा कधी विसर पडत नाही.
सामरस्याची रससोय। अखंड अर्पित जाय।
आपण भराडा होय। गुरु तो लिंग॥ ३९०॥
अर्थ—श्रीगुरुच्या ऐक्याने प्राप्त झालेल्या समरसस्थितीचा नैवेद्य तो अखंड करीत असतो व याप्रमाणे श्रीगुरुला शिवलिंग करून आपण पुजारी होतो.॥ ३९०॥
ना तरी जिवाचिये सेजे। गुरु कांत करूनि भुंजे।
ऐसी प्रेमाचेनि भोजें। बुद्धी वाहे॥ ३९१॥
अर्थ—एखादे वेळी जिवाच्या शेजेवरच श्रीगुरुला पती करून त्याचा भोग घेतो. अशी नानाप्रकारे प्रेमाच्या उल्हासाने बुद्धी स्फुरत असते.॥ ३९१॥
गूढार्थदीपिका—जिवाचिये सेजे-या चरणाने श्रीगुरुभक्त आपल्या श्रीगुरुला आपल्याहून निराळे न समजता ज्या अधिष्ठानरूप शुद्धब्रह्मचैतन्यावर मी विवर्तरूपाने स्फुरतो, ते अधिष्ठानरूप शुद्धब्रह्मचैतन्यच माझ्या प्रेमाने अनध्यस्तविवर्त असे श्रीगुरुरूप झाले आहे, असे तो समजतो.
गुरु कांत करूनि भुंजे—जिवाचे मुळचे शुद्धस्वरूप जे अधिष्ठानरूप ब्रह्मचैतन्य, तेच शुद्धस्थितीत राहून गुरुरूप सगुणसाकार झाले आहे, असे त्याला ज्ञान असल्यामुळे श्रीगुरुच्या ठिकाणी साहजिकच जे त्याचे प्रेम बसते, ते परम प्रेमच त्याचा श्रीगुरुच्या ठिकाणचा कांतभाव होय.
कोणे एके अवसरीं। अनुराग भरे अंतरीं।
कीं तया नाम करी। क्षीराब्धी॥ ३९२॥
तेथ ध्येयध्यान बहु सुख। तेचि शेषतुळिका निर्दोख।
वरि जळशयन देख। भावी गुरु॥ ३९३॥
मग वोळंगती पाय। ते लक्ष्मी आपण होय।
गरुड होऊनि उभा राहे। आपणचि॥ ३९४॥
नाभीं आपण जन्मे। ऐसें गुरुमूर्तिप्रेमें।
अनुभवी मनोधर्में। ध्यानसुख॥ ३९५॥
एकाधिये वेळे। गुरु माय करी भावबळें।
मग स्तन्यसुखें लोळे। अंकावरी॥ ३९६॥
ना तरी गा किरीटी। चैतन्यतरुतळवटीं।
गुरु धेनु आपण पोटीं। वत्स होय॥ ३९७॥
गुरुकृपास्नेहसलिलीं। आपण होय मासोळी।
कोणे एके वेळीं। हेंचि भावी॥ ३९८॥
गुरुकृपामृताचें वडप। आपण सेवावृत्तीचें होय रोप।
ऐसेसे संकल्प। मनचि विये॥ ३९९॥
अर्थ—एखादे वेळी अंत:करणात प्रेम दाटून आले असता त्या प्रेमाला क्षीराब्धी समजतो.॥ ३९२॥ तेथे ध्येय, ध्यान, अपार सुख ही त्रिपुटीच निर्दोष अशी शेषरूप गादी आहे व त्यावर जलशयन करणारे भगवान विष्णू श्रीगुरु आहेत, अशी भावना करतो.॥ ३९३॥ मग त्या श्रीगुरुरूपी विष्णूची सेवा करणारी लक्ष्मी आपण होतो आणि आपणच गरुडही होऊन हात जोडून सन्मुख उभा राहतो.॥ ३९४॥ नाभीपासून जन्मलेला ब्रह्मदेव मीच होय, अशी भावना करतो. याप्रमाणे श्रीगुरुमूर्तीच्या प्रेमाने आपल्या ठिकाणी नानाप्रकारच्या सेवकाच्या भावना करून ध्यानाचे सुख भोगतो.॥ ३९५॥ एखादे वेळी श्रीगुरुला प्रेमाच्या बळावर आपली जन्मदात्री समजून मी तिचे स्तनपान करीत आनंदाने तिच्या मांडीवर लोळत आहे, अशी भावना करतो॥ ३९६॥ किंवा हे अर्जुना! श्रीगुरुच्या ठिकाणी चैतन्यरूप वृक्षाच्या खाली बसणाऱ्या गायीची भावना करून आपण तिच्या पोटाशी बसत असलेले वासरू होतो.॥ ३९७॥ एखादे वेळी श्रीगुरुच्या कृपाप्रेमरूप पाण्यातील मी मासोळी आहे, अशीच भावना करतो.॥ ३९८॥ माझे श्रीगुरु कृपारूप अमृताची दृष्टी असून त्याखाली मी म्हणजे सेवावृत्तिरूप रोप आहे; याप्रमाणे मन अनेक प्रकारचे संकल्प करीत असते.॥ ३९९॥
गूढार्थदीपिका—श्रीगुरुच्या सेवेचीच अंत:करणात एक अत्यंत आवडी असावी व श्रीगुरुच्या कृपेचा आपल्यावर अखंड वर्षाव होत असावा, अशी इच्छा श्रीगुरुभक्त करीत असतो, असा भाव.
चक्षुपक्षेंवीण। पिलूं होय आपण।
कैसें पैं अपारपण। आवडीचें॥ ४००॥
गुरुतें पक्षिणी करी। चारा घे चांचूवरी।
गुरु तारू धरी। आपण कांस॥ ४०१॥
ऐसें प्रेमाचेनि थावें। ध्यानचि ध्यानातें प्रसवे।
पूर्णसिंधू हेलावे। फुटती जैसे॥ ४०२॥
किंबहुना यापरी। श्रीगुरुमूर्ती अंतरीं।
भोगी आतां अवधारीं। बाह्यसेवा॥ ४०३॥
अर्थ—कसे त्याचे अमर्याद प्रेम आहे, पहा! एखादे वेळी आपण डोळे न उघडलेले व पंख न फुटलेले पिलू होऊन श्रीगुरुला पक्षिणी करतो व तिच्या चोचीतील चारा घेतो. श्रीगुरु भवसमुद्रातून तारणारे आहेत व आपण त्यांची कास धरली आहे, अशी भावना करतो.॥ ४००-४०१॥ नेहमी पूर्ण भरलेल्या समुद्रावर जशा लाटांपाठी लाटा उठत असतात, त्याप्रमाणे श्रीगुरुभक्ताच्या अंत:करणात श्रीगुरुविषयी असलेल्या अथांग प्रेमामुळे नानाप्रकारच्या भावनांनी ध्यानापाठी ध्यान होत जाते.॥ ४०२॥ फार काय सांगावे! याप्रमाणे श्रीगुरुभक्त आपल्या अंत:करणात श्रीगुरुसेवेचे सुख भोगीत असतो. आता श्रीगुरुची बाह्यसेवा ऐक.॥ ४०३॥
तरि जिवीं ऐसे आवांके। म्हणे दास्य करीन निकें।
जैसेनि गुरु कौतुकें। माग म्हणती॥ ४०४॥
अर्थ—अंत:करणात प्रेमाने असे मनोरथ उठतात की, ज्या रितीने श्रीगुरु माझ्या सेवेचे कौतुक करून प्रसन्न होतील व इच्छित वर माग म्हणतील, अशी मी त्यांची सेवा करीन.॥ ४०४॥
गूढार्थदीपिका—गुरुसेवेत कितीही शारीरिक किंवा मानसिक कष्ट पडले, तरी ते आनंदाने सोसण्याचे धैर्य गुरुसेवकाच्या अंगी असायला पाहिजे, असे येथे सुचविले आहे.
तैसिया साचा उपास्ती। गोसावी प्रसन्न होती।
तेथ मी विनंती। ऐसी करीन॥ ४०५॥
म्हणेन तुमचा देवा। परिवार जो आघवा।
येतुले रूपें होआवा। मीचि एक॥ ४०६॥
आणि उपकरतीं आपुलीं। उपकरणें आथि जेतुलीं।
माझीं रूपें तेतुलीं। होआवीं स्वामी॥ ४०७॥
ऐसा मागेन वरु। तेथ हो म्हणती श्रीगुरु।
मग तो परिवारु। मीचि होईन॥ ४०८॥
अर्थ—तशा त्या मनोभावाने केलेल्या निष्कपट सेवेने श्रीगुरुस्वामी प्रसन्न झाले असता मी त्यांची अशी प्रार्थना करीन॥ ४०५॥ व म्हणेन की, हे श्रीगुरुदेवा! तुमच्या सेवेला जेवढा काही सेवकवर्ग लागतो, तो संपूर्ण एक मीच व्हावे॥ ४०६॥ आणि आपल्या सेवेला साहाय्यभूत होणारी जेवढी काही उपकरणरूपसामग्री आहे, ती सर्व माझीच रूपे व्हावीत.॥ ४०७॥ असा वर मी मागेन व श्रीगुरु प्रसन्न होऊन ‘हो’ म्हणतील. मग त्यांचा सर्व परिवार व उपचारसामग्री मीच होईन.॥ ४०८॥
गूढार्थदीपिका—जेव्हा भक्ताच्या ठिकाणी प्रेम कमी असून त्याचे क्रियेकडे विशेष लक्ष असते, तेव्हा त्याच्या त्या सेवेला उपासना म्हणतात आणि जेव्हा सेवेत प्रेमाचेच अत्यंत प्राधान्य असते, तेव्हा त्या सेवेला भक्ती म्हणतात. असा हा उपासना व भक्ती यात भेद आहे.
सेवक जोपर्यंत उपासना करणार आहे, तोपर्यंत “परिवारु मीचि होईन” म्हणजे मीच सर्व परिवार झालो आहे, अशी तो भावनादृष्टी करीत असतो आणि अत्यंत प्रेम वाढून त्याची उपासना भक्तिसंज्ञेस प्राप्त झाली असता श्रीगुरुचा सर्व परिवार तोच होतो.
उपकरणजात सकळिक। तें मीचि होईन एकैक।
तेव्हां उपास्तीचें कौतुक। देखिजेल॥ ४०९॥
गुरु बहुतांची माये। परि एकोलती होऊनि ठाये।
तैसें करूनि आण वायें। कृपे तिये॥ ४१०॥
तया अनुरागा वेध लावीं। एकपत्नीव्रत घेववीं।
क्षेत्रसंन्यास करवीं। लोभाकरवीं॥ ४११॥
चतुर्दिक्षु वारा। न लाहे निघोन बाहिरा।
तैसा गुरुकृपे पांजिरा। मीचि होईन॥ ४१२॥
आपुलिया गुणांचीं लेणीं। करीन गुरुसेवे स्वामिणी।
हें असो होईन गंवसणी। गुरुभक्तीसी॥ ४१३॥
गुरुस्नेहाचिये वृष्टी। मी पृथ्वी होईन तळवटीं।
ऐसिया मनोरथांचिया सृष्टी। अनंता रची॥ ४१४॥
अर्थ—श्रीगुरुच्या सेवेमध्ये जेवढी उपकरणे लागतात, त्यांपैकी प्रत्येक वस्तू जेव्हा मीच होईन, तेव्हाच मला सेवेचे सुख प्राप्त होईल.॥ ४०९॥ श्रीगुरु ही पुष्कळांची माउली असणार, पण ती एकुलती—म्हणजे मलाच आपला एकुलता एक मुलगा समजून राहील, तशी सेवा करून तिच्या कृपेला शपथ घालीन.॥ ४१०॥ श्रीगुरुच्या प्रेमाला वेध लावीन, त्याच्याकडून एकपत्नीव्रत घेववीन व श्रीगुरुच्या लोभाकडून क्षेत्रसंन्यास करवीन.॥ ४११॥ ज्याप्रमाणे चार दिशेच्या आतच वारा वाहतो, तो त्या बाहेर निघू शकत नाही, त्याप्रमाणे श्रीगुरुच्या कृपेला मीच पिंजरा होऊन राहीन.॥ ४१२॥ माझी स्वामिणी जी गुरुसेवा तिला मी आपल्या सद्गुणांचे अलंकार घालीन. हे असो. मी श्रीगुरुच्या भक्तीला गवसणी होईन.॥ ४१३॥ श्रीगुरुच्या प्रेमाच्या वर्षावाखाली राहून तो सर्व वर्षाव घेणारी पृथ्वी मी होईन. अशा अनंत प्रकारच्या मनोरथांच्या सृष्टीची रचना तो करतो.॥ ४१४॥
गूढार्थदीपिका—या ओव्यांतील वर्णन भक्ताच्या भक्त्यहंकाराचे नसून त्याच्या अंत:करणात असलेल्या गुरुसेवेच्या आवडीचे आहे. श्रीगुरुसेवेच्या प्रेमाने सेवकाच्या अंत:करणात अनेक प्रेमभावना कशा उचंबळत असतात, याचे येथे वर्णन केले आहे.
म्हणे श्रीगुरुचें भुवन। आपण मी होईन।
आणि दास होऊनि करीन। दास्य तेथींचें॥ ४१५॥
निर्गमागमीं दातारें। जे वोलांडिजती उंबरे।
ते मी होईन आणि द्वारें। द्वारपाळ॥ ४१६॥
पाउवा मी होईन। तियां मीचि लेववीन।
छत्र मी आणि करीन। बारीपण॥ ४१७॥
मी तळ उपर जाणविता। चवरधर हात देता।
स्वामीपुढें खोलता। होईन मी॥ ४१८॥
मीचि होईन सागळा। करू सुईन गुरुळां।
सांडिती तो नेपाळा। पडिघा मीचि॥ ४१९॥
हडप मी वोळगेन। मीचि उगाळु घेईन।
उळिग मी करीन। आंघोळीचें॥ ४२०॥
होईन गुरुचें आसन। अळंकार परिधान।
चंदनादि होईन। उपचार ते॥ ४२१॥
मीचि होईन सुआरु। वोगरीन उपहारु।
आपणपें श्रीगुरु। वोवाळीन॥ ४२२॥
जे वेळीं देवो आरोगिती। तेव्हां पांतीकर मीचि पांतीं।
मीचि होईन पुढती। देईन विडा॥ ४२३॥
ताट मी काढीन। सेज मी झाडीन।
चरणसंवाहन। मीचि करीन॥ ४२४॥
सिंहासन होईन आपण। वरि गुरु करिती आरोहण।
होईन पुरेपण। वोळगेचें॥ ४२५॥
श्रीगुरुचें मन। जया देईन अवधान।
तो मी पुढां होईन। चमत्कार॥ ४२६॥
तया श्रवणाचे आंगणीं। होईन शब्दांचिया अक्षौहिणी।
स्पर्श होईन घसणी। आंगाचिया॥ ४२७॥
श्रीगुरुचे डोळे। अवलोकनें स्नेहाळें।
पाहती तियें सकळें। होईन रूपें॥ ४२८॥
तिये रसने जो रुचेल। तो तो रस म्यां होईजेल।
गंधरूपें कीजेल। घ्राणसेवा॥ ४२९॥
एवं बाह्यमनोगत। श्रीगुरुसेवा समस्त।
वेंटाळीन वस्तुजात। होऊनियां॥ ४३०॥
अर्थ—तो म्हणतो, श्रीगुरुचे राहण्याचे घर मीच होईन आणि त्यांच्या चरणांचा दास होऊन तेथील दास्य-म्हणजे सेवकांनी करावयाची सर्व कामे-मी करीन.॥ ४१५॥ येता जाता श्रीगुरु ज्या उंबरठॺाला ओलांडतात ते उंबरठे, द्वारे व द्वारपाळ मी होईन.॥ ४१६॥ मी पादुका होऊन मीच त्या श्रीगुरुचरणाच्या ठिकाणी घालीन आणि त्यांच्यावरील छत्र मी होऊन छत्री धरण्याचे कामही मीच करीन.॥ ४१७॥ श्रीगुरु चालत असता उंचवटा व खोलगट यांची जाणीव करून देणारा, चवरी धरणारा, हाताला आश्रय देणारा व त्यांच्यापुढे दिवटी धरून वाट दाखविणाराही मीच होईन.॥ ४१८॥ पाण्याची झारी मी होईन, गुळण्या करण्याकरिता पाणी मी घालीन आणि चूळ ज्यात सांडली जाईल, ती पीकदाणी मीच होईन.॥ ४१९॥ त्यांचा पानपुडा मीच वागवीन व त्यांचा थुंकलेला विडा मीच घेईन व स्नानाचे सर्व कार्य मी करीन.॥ ४२०॥ श्रीगुरुचे आसन, अलंकार, वस्त्र, चंदनादी उपचार मीच होईन.॥ ४२१॥ श्रीगुरुंचा स्वयंपाक करणारा मी होईन, श्रीगुरुंना जेवावयास मी वाढीन व मी स्वत: श्रीगुरुला नीरांजन करीन अथवा आपल्याला श्रीगुरुवरून ओवाळून टाकीन.॥ ४२२॥ ज्यावेळी श्रीगुरु जेवावयास बसतील, त्यावेळी मीच त्यांच्या पंक्तीला बसून मीच पंक्तीकर होईन. मीच त्यांच्या समोर होईन व त्यांना विडा देईन.॥ ४२३॥ जेवल्यानंतर त्यांचे उष्टे ताट मी काढीन, मीच त्यांचे अंथरूण झाडून घालीन व मीच त्यांचे पाय दाबीन.॥ ४२४॥ मीच त्यांचे सिंहासन होईन व त्यावर श्रीगुरु बसतील. याप्रमाणे सेवेची पूर्णताही मीच होईन.॥ ४२५॥ श्रीगुरुचे मन ज्याच्या ठिकाणी एकाग्र होईल, असा तो त्यांच्या दृष्टीपुढील चमत्कार मीच होईन.॥ ४२६॥ श्रीगुरुच्या श्रवणेंद्रियाच्या अंगणातील शब्दाचा फार मोठा समुदाय मीच होईन. श्रीगुरुच्या अंगाला लागणारा स्पर्श मी होईन.॥ ४२७॥ श्रीगुरुचे प्रेमाने अवलोकन करणारे डोळे ज्या रूपाला पाहतील, ती सर्व रूपे मी होईन.॥ ४२८॥ श्रीगुरुच्या जिव्हेला जो जो रस आवडेल, तो तो रस मी होईन आणि त्यांच्या घ्राणेंद्रियाला आवडणारा सुवास मी होऊन त्या रूपाने त्यांच्या घ्राणेंद्रियाची सेवा करीन.॥ ४२९॥ याप्रमाणे बाह्य व मनोगत सेवेला उपयोगी पडणाऱ्या सर्व वस्तू मी होऊन श्रीगुरुच्या संपूर्ण सेवेला मी व्यापून घेईन.॥ ४३०॥
गूढार्थदीपिका—भक्ती म्हणजे भगवंताचे परम प्रेम करणे होय. हे भगवंताचे परम प्रेम कसे करावे, हे माउलींनी येथे सांगितले आहे. जेव्हा जीव विषय भोगतो, तेव्हा तो स्वत: भोक्ता होतो व संपूर्ण विषयाला भोग्य करतो. “आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति” या श्रुतीत सांगितल्याप्रमाणे आपल्या सुखाकरिताच तो भोग्य विषयावर प्रेम करून आपले आपल्यावरील परम प्रेम व्यक्त करतो. अर्थात आत्मा भोक्ता झाला असता जसे त्याचे स्वत:चे परम प्रेम व्यक्त होते, तसेच एका भगवंताला भोक्ता करून भक्त सर्व भावाने त्याचे भोग्य झाला असता त्याचे भगवंतावर परम प्रेम जडते; म्हणून भगवंताला सर्व समर्पण करून सर्वस्वी भगवंताला भोक्ता करणे, हेच बाह्यभक्तीचे लक्षण होय, असे सिद्ध होते.
जंव देह हें असेल। तंव वोळगी ऐसीं कीजेल।
मग देहांतीं नवल। बुद्धि आहे॥ ४३१॥
इये शरीरींची माती। मेळवीन तिये क्षिती।
जेथ श्रीचरण उभे ठाती। श्रीगुरुचे॥ ४३२॥
माझा स्वामी कवतिकें। स्पर्शत जियें उदकें।
तेथ लया नेईन निकें। आपीं आप॥ ४३३॥
श्रीगुरु वोंवाळिजती। कां भुवनीं जे उजळिजती।
तयां दीपांचिया दीप्तीं। ठेवीन तेज॥ ४३४॥
चवरी हन विंजणा। तेथ लय करीन प्राणा।
मग आंगाचा वोळंगणा। होईन मी॥ ४३५॥
जिये जिये अवकाशीं। श्रीगुरु असती परिवारेंसीं।
आकाश लया आकाशीं। नेईन तिये॥ ४३६॥
परि जीत मेला न संडीं। निमेष लोकां न धाडीं।
ऐसेनि गणाविया कोडी। कल्पांचिया॥ ४३७॥
अर्थ—जोपर्यंत देह आहे तोपर्यंत अशी सेवा केली जाते आणि देहपात झाल्यावरही भक्ताची सेवेविषयी बुद्धी कायम असते, हे आश्चर्य आहे.॥ ४३१॥ पृथ्वीच्या ज्या भागावर श्रीगुरुचे चरण उभे राहतील, त्या मातीत मी शरीरातील मातीचा अंश मिळवीन, असे तो म्हणतो.॥ ४३२॥ माझे श्रीगुरुस्वामी ज्या पाण्याला कौतुकाने स्पर्श करतात, त्या पाण्यामध्ये मी आपल्या शरीरातील जलाच्या अंशाचा लय करीन.॥ ४३३॥ ज्या दिव्याने श्रीगुरुला ओवाळले जाईल किंवा जे दिवे श्रीगुरुच्या घरी उजळले जातील, त्या दिव्यांच्या तेजात मी आपल्या शरीरातील तेजाचा अंश मिळवीन.॥ ४३४॥ श्रीगुरुला वारा घालण्याकरिता असलेली जी चवरी किंवा पंखा, त्यात मी आपल्या प्राणवायूचा लय करीन, तरच मी श्रीगुरुच्या अंगाला वारा घालणारा सेवक होईन.॥ ४३५॥ ज्या ज्या पोकळीत आपल्या परिवारासह श्रीगुरु असतील, त्या त्या पोकळीत मी आपल्या शरीरातील पोकळीचा लय करीन,॥ ४३६॥ पण जिवंतपणी व मेल्यावरही श्रीगुरुची सेवा सोडणार नाही. एक क्षणदेखील लोकांकरिता खर्च करणार नाही. अशा प्रकारे सेवा करीतच कल्पाच्या कोटी मोजतो.॥ ४३७॥
गूढार्थदीपिका—वरील ओव्यांतून श्रीगुरुसेवेच्या अपार आवडीचे वर्णन केले आहे.
येतुलेवरी धिंवसा। जयाचिया मानसा।
आणि करूनिही तैसा। अपार जो॥ ४३८॥
रात्र दिवस नेणे। थोडें बहु न म्हणे।
म्हणियाचेनि दाटपणें। साजा होय॥ ४३९॥
तो व्यापार येणें नांवें। गगनाहूनि थोरावे।
एकला करी आघवें। एकेचि काळीं॥ ४४०॥
हृदयवृत्ती पुढां। आंगचि घे दवडा।
काज करी होडा। मानसेंसीं॥ ४४१॥
अर्थ—इतके ज्याच्या मनात अपार धैर्य असते आणि प्रत्यक्ष तशी अपार सेवा करूनही॥ ४३८॥ आता दिवस उगवला, आता रात्र झाली, इकडे ज्याचे लक्ष नसते किंवा ज्याच्या मनात ही सेवा थोडी झाली, ही बहू झाली, असे येत नाही; उलट श्रीगुरुची आज्ञा वारंवार होत असता ज्याला सेवेचा अधिक हुरूप येतो.॥ ४३९॥ श्रीगुरुच्या मुखातून ‘कर’ असे नाव निघाल्याबरोबर तो आनंदाने आकाशापेक्षा मोठा होतो आणि एकटाच संपूर्ण सेवा एकाकाळीच करू लागतो.॥ ४४०॥ त्याचे शरीर अंत:करणवृत्तीच्या पुढे धाव घेते व शरीराचा व्यापार मनाशी पैज मारतो.॥ ४४१॥
गूढार्थदीपिका—४३८ ते ४४१ पर्यंतच्या ओव्यांतून श्रीगुरुसेवकाच्या ठिकाणी, श्रीगुरुसेवेविषयी असलेल्या उल्हासाचे वर्णन केले आहे. किंवा श्रीगुरुसेवेचे प्रेम कमी झाले, हे ज्या लक्षणांवरून दिसून येते ती लक्षणे येथे माउलींनी सांगितली आहेत, असेही म्हणता येते.
एकादिया वेळां। श्रीगुरुचिया खेळा।
लोण करी सकळा। जीविताचें॥ ४४२॥
अर्थ—एखादे वेळी श्रीगुरुच्या खेळावरून आपल्या संपूर्ण जीविताचे निंबलोण करतो॥ ४४२॥
गूढार्थदीपिका—ही श्रीगुरुची लौकिक क्रीडा देखील त्याला परम प्रिय वाटते.
जो गुरुदास्यें कृश। जो गुरुप्रेमें सपोष।
जो गुरुआज्ञे निवास। आपणचि॥ ४४३॥
जो गुरुकुळें सुकुलीन। जो गुरुबंधुसौजन्यें सुजन।
जो गुरुसेवाव्यसनें सव्यसन। निरंतर॥ ४४४॥
गुरुसंप्रदायधर्म। तेचि जयाचे वर्णाश्रम।
गुरुपरिचर्या नित्यकर्म। जयाचें गा॥ ४४५॥
गुरु क्षेत्र गुरु देवता। गुरु माता गुरु पिता।
जो गुरुसेवेपरता। मार्ग नेणे॥ ४४६॥
श्रीगुरुचें द्वार। तें जयाचें सर्वस्व सार।
गुरुसेवकां सहोदर-। प्रेमें भजे॥ ४४७॥
जयाचें वक्त्र। वाहे गुरुनामाचे मंत्र।
गुरुवाक्यावांचूनि शास्त्र। हातीं न शिवे॥ ४४८॥
अर्थ—श्रीगुरुची सेवा करता करता जो कृश होतो; पण श्रीगुरुच्या प्रेमाने पुष्ट असतो. जो आपण स्वत: श्रीगुरुच्या आज्ञेलाच केवळ आश्रयस्थान झाला आहे.॥ ४४३॥ आपल्या कुलाच्या कुलीनपणामुळे आपल्याला कुलीन न समजता केवळ श्रीगुरुच्या कुलीनपणामुळे जो आपल्याला कुलीन समजतो. आपल्या बांधवांच्या सौजन्यामुळे आपण सज्जन आहो, असे न समजता श्रीगुरुबंधूंच्या सौजन्याने आपण सज्जन आहो, असे समजतो व श्रीगुरुसेवेच्या व्यसनानेच जो अखंड व्यसनी झाला आहे.॥ ४४४॥ श्रीगुरुच्या संप्रदायात विहित केलेले धर्म, तेच आपले वर्णाश्रमधर्म आहेत, श्रीगुरुची सेवा हेच ज्याचे नित्यकर्म आहे, श्रीगुरु हेच ज्याचे पुण्यक्षेत्र असून श्रीगुरु हीच ज्याची उपास्य देवता आहे. ज्याचे माता, पिता श्रीगुरुच आहेत. ज्याला श्रीगुरुसेवेवाचून दुसरा परमार्थमार्गच माहीत नाही.॥ ४४५-४४६॥ श्रीगुरुचे द्वार हेच ज्याचे प्राप्तव्य आहे आणि जो श्रीगुरुच्या, आपल्याप्रमाणे असलेल्या, सेवकावर आपल्या साक्षात भावाप्रमाणे प्रेम करतो.॥ ४४७॥ ज्याच्या मुखात गुरुनामाचा मंत्रच सारखा जपला जातो आणि श्रीगुरुच्या वचनावाचून ज्याला दुसरे शास्त्रच माहीत नाही.॥ ४४८॥
गूढार्थदीपिका-जयाचें वक्त्र। वाहे गुरुनामाचे मंत्र—
आत्मनाम गुरोर्नाम नामातिकृपणस्य च।
श्रेयस्कामो न गृह्णीयात् ज्येष्ठपुत्रकलत्रयो:॥
आपले कल्याण व्हावे, अशी इच्छा करणाऱ्या मनुष्याने स्वत:चे नाव, गुरुचे नाव, अतिकृपणाचे नाव, सर्वांत वडील असलेल्या मुलाचे नाव व पत्नीचे नाव वारंवार घेऊ नये. श्रीगुरुंनी आपल्या स्वत:च्या नामाचा जप करण्यास सांगितल्यावाचून आपल्या मनाने श्रीगुरुचे नाव घेता येत नाही, असे शास्त्र सांगते. साक्षात्कारी पुरुष निरहंकारी असल्यामुळे ते आपल्या स्वत:च्या नावाचा मंत्र कधी देत नसतात. एखाद्याला भाग्याने तो दिला गेला, तर त्याने सर्व मंत्रांपेक्षा तो श्रेष्ठ समजून जपावा, असा या चरणाचा अर्थ किंवा श्रीगुरुने सांगितलेल्या भगवंताचा नाममंत्रच जपत राहवे असा अर्थ.
गुरुवाक्यावांचूनि शास्त्र। हातीं न शिवे-
“वेदस्येश्वरप्रोक्तत्वात् यथार्थत्वे न संशय:।
मुक्तस्येश्वररूपत्वात् तद्वागपि च तादृशी॥”
सर्वज्ञ भ्रमरहित अशा परमेश्वरानेच वेद उत्पन्न केले असल्यामुळे जशी वेदाच्या प्रामाण्याविषयी यत्किंचितही शंका नाही, त्याप्रमाणेच ज्ञानभक्तीने परमेश्वरस्वरूप मुक्त पुरुषांचेही वचन वेदाप्रमाणेच प्रमाण असते, असे आचार्य म्हणतात. म्हणजे ज्ञानभक्तिसंपन्न सत्पुरुषांचे वचन केव्हाही वेदविरुद्ध नसल्यामुळे त्या पुरुषाचे वचन प्रमाण मानून वागणारे पुरुष कृतार्थ होतात, असा भाव.
शिवतलें गुरुचरणीं। भलतैसें हो पाणी।
तया तीर्थयात्रे आणी। तीर्थें त्रैलोक्यींचीं॥ ४४९॥
श्रीगुरुचें उशिटें। लाहे जैं अवचटें।
तैं तेणें लाभें विटे। समाधीसी॥ ४५०॥
कैवल्यसुखासाठीं। परमाणु घे किरीटी।
उधळती पायांपाठीं। चालतां जे॥ ४५१॥
हें असो सांगावें किती। नाहीं पार गुरुभक्ती।
परी गा उत्क्रांतमती। कारण हें॥ ४५२॥
अर्थ—पाणी कसेही असो, त्याला श्रीगुरुच्या चरणाचा स्पर्श झाला हे पाहून त्यात ब्रह्मांडाची तीर्थें साठविली आहेत, असे श्रीगुरुभक्त समजतो.॥ ४४९॥ श्रीगुरुंचा उच्छिष्ट प्रसाद अकस्मात प्राप्त झाला असता त्या लाभापुढे त्याला समाधी नकोशी वाटते.॥ ४५०॥ अर्जुना! श्रीगुरु चालत असता त्यांच्या पायांमागून जे धुळीचे रज:कण उडतात ते तो कैवल्यसुखाच्या मोबदल्यात घेतो-म्हणजे श्रीगुरुच्या पायाच्या रज:कणाच्या प्राप्तीत त्याला कैवल्याचे सुख वाटते.॥ ४५१॥ अर्जुना! हे असो. श्रीगुरुसेवेचे किती वर्णन करणार! गुरुभक्तीला मर्यादाच नाही; पण माझी श्रीगुरुसेवेविषयी प्रेमाने युक्त झालेली बुद्धी पराकाष्ठेच्या या विस्ताराला कारण झाली आहे.॥ ४५२॥
जया इये भक्तीची चाड। जया इये विषयींचें कोड।
जो हे सेवेवांचून गोड। न मनी कांहीं॥ ४५३॥
तो तत्त्वज्ञानाचा ठावो। ज्ञाना तेणेंचि आवो।
हें असो तो देवो। ज्ञान भक्त॥ ४५४॥
हें जाण पां साचोकारें। तेथ ज्ञान उघडेनि द्वारें।
नांदत असे गा पुरें। इया रीति॥ ४५५॥
जिये गुरुसेवेविखी। माझा जीव अभिलाखी।
म्हणोनि सोयचुकी। बोली केली॥ ४५६॥
येऱ्हवीं असतां हातीं खुळा। भजनावधानीं आंधळा।
परिचर्येलागीं पांगुळा-। पासूनि मंद॥ ४५७॥
गुरुवर्णनीं मुका। आळशी पोशिजे फुका।
परि मनीं आथी निका। सानुराग॥ ४५८॥
तेणें पैं कारणें। हें स्थूळ पोसणें।
पडलें मज म्हणे। ज्ञानदेवो॥ ४५९॥
परि तो बोल उपसाहावा। आणि वोळगे अवसर देयावा।
आतां म्हणेन जी बरवा। ग्रंथार्थचि॥ ४६०॥
परिसा परिसा श्रीकृष्णु। जो भूतभारसहिष्णु।
तो बोलतसे विष्णु। पार्थ ऐके॥ ४६१॥
अर्थ—ज्याला अशा श्रीगुरुभक्तीची इच्छा आहे, ज्याला या सेवेचेच कौतुक वाटते व त्या सेवेवाचून ज्याला दुसरे काहीच गोड वाटत नाही,॥ ४५३॥ तो म्हणजे तत्त्वज्ञानाचे राहण्याचे ठिकाण होय. त्याच्या योगाने ज्ञानाला शोभा आहे. फार काय सांगायचे! ज्ञान भक्त असून तो देव आहे-म्हणजे ज्याप्रमाणे भक्त देवाला क्षणभर सोडत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानही त्याला क्षणभर सोडून राहत नाही.॥ ४५४॥ अर्जुना! वर सांगितलेल्या रितीनुसार त्याच्या ठिकाणी पूर्णपणे उघड ज्ञान नांदत असते, हे खचित जाण.॥ ४५५॥ या गुरुसेवेविषयी माझे अंत:करण नेहमी आतुर असते; म्हणून मी ग्रंथार्थाला सोडून अवांतर बोलत सुटलो.॥ ४५६॥ वास्तविक पाहता हात असून मी खुळा आहे, डोळे असून गुरुभजनाकडे लक्ष नसल्यामुळे आंधळा आहे आणि पाय असूनही गुरुसेवा होत नाही, म्हणून पांगळॺाहून पांगळा आहे.॥ ४५७॥ तोंड असून गुरुची स्तुती होत नाही, म्हणून मुका आहे. असा मी आळशी व फुकट पोसला जाणारा आहे. परंतु माझ्या मनात मात्र गुरुसेवेविषयी खरोखर प्रेम आहे.॥ ४५८॥ श्री ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, या एका कारणामुळेच मला या स्थूल देहाचे पोषण करणे भाग पडले आहे.॥ ४५९॥ परंतु आता माझ्या बोलण्याची क्षमा करून आपण मला आपली सेवा करण्यास अवसर द्यावा. आता नीट ग्रंथार्थच सांगतो.॥ ४६०॥ संतसज्जनहो! ऐका. ऐका. सर्व भूतांचा भार सहन करणारा प्रत्यक्ष विष्णू असा तो श्रीकृष्ण बोलत असून अर्जुन ऐकत आहे.॥ ४६१॥
म्हणे शुचित्व गा ऐसें। जयापाशीं दिसे।
आंग मन जैसें। कापुराचें॥ ४६२॥
कां रत्नाचें दळवाडें। जैसें सबाह्य चोखडें।
आंत बाहेरि एके पाडें। सूर्य जैसा॥ ४६३॥
बाहेरि कर्में क्षाळला। भीतरीं ज्ञानें उजळला।
इंहीं दोहीं परीं आला। पाखाळा एका॥ ४६४॥
मृत्तिका आणि जळें। बाह्य येणें मेळें।
निर्मळ होय बोलें। वेदाचेनि॥ ४६५॥
भलतेथ बुद्धि बळी। रज आरिसा उजळी।
सौंदणी फेडी थिगळी। वस्त्रांचिया॥ ४६६॥
किंबहुना इयापरी। बाह्य चोख अवधारीं।
आणि ज्ञानदीप अंतरीं। म्हणौनि शुद्ध॥ ४६७॥
येऱ्हवीं तरी पांडुसुता। अंतर शुद्ध नसतां।
बाहेरि कर्म तो सर्वथा। विटंबु गा॥ ४६८॥
मृत जैसा शृंगारिला। गाढव तीर्थीं न्हाणिला।
कडुदुधिया माखिला। गुळें जैसा॥ ४६९॥
वोस गृहीं तोरण बांधिलें। कां उपवासी अन्नें लिंपिलें।
कुंकुमसेंदुर केलें। कांतहीनेनें॥ ४७०॥
कलश ढिमाचे पोकळ। जळो वरील ते झळाळ।
काय करूं चित्रींव फळ। आंत शेण॥ ४७१॥
तैसें कर्मीं वरिचिले कडां। न सरे थोर मोलें कुडा।
नव्हे मदिरेचा घडा। पवित्र गंगे॥ ४७२॥
म्हणोनि अंतरीं ज्ञान व्हावें। मग बाह्य लाभे स्वभावें।
वरि ज्ञान कर्में संभवें। ऐसें कें जोडे॥ ४७३॥
यालागीं बाह्यभाग। कर्में धुतला चांग।
ज्ञानें फिटला वंग। अंतरींचा॥ ४७४॥
तेथ अंतरबाह्य गेलें। निर्मळत्व एक जाहालें।
किंबहुना उरलें। शुचित्वचि॥ ४७५॥
म्हणोनि सद्भाव जीवगत। बाहेरि दिसती फांकत।
स्फटिकगृहींचे डोलत। दीप जैसे॥ ४७६॥
विकल्प जेणें उपजे। नाथिली विकृती निपजे।
अप्रवृत्तीचीं बीजें। अंकुर घेती॥ ४७७॥
तें आईके देखे अथवा भेटे। परि मनीं कांहींचि नुमटे।
मेघरंगें न काटे। व्योम जैसें॥ ४७८॥
येऱ्हवीं इंद्रियाचेनि मेळें। विषयांवरी तरी लोळे।
परि विकाराचेनि विटाळें। लिंपिजे ना॥ ४७९॥
भेटलेया वाटेवरी। चोखी आणि माहारी।
तेथ नातळे तियापरी। राहाटों जाणे॥ ४८०॥
कां पतिपुत्रांतें आलिंगी। एकचि ते तरुणांगी।
तेथ पुत्रभावाच्या आंगीं। न रिगे काम॥ ४८१॥
तैसें हृदय चोख। संकल्पविकल्पीं सनोळख।
कृत्याकृत्य विशेख। फुडें जाणे॥ ४८२॥
पाणियें हिरा न भिजे। आधणीं हरळ न शिजे।
तैसी विकल्पजातें न लिंपिजे। मनोवृत्ती॥ ४८३॥
तया नांव शुचित्वपण। पार्था गा संपूर्ण।
हें देखसी तेथ जाण। ज्ञान असे॥ ४८४॥
अर्थ—भगवान म्हणतात, अर्जुना! ज्याचे बाह्य शरीर व अंतर्मन दोन्ही एकसारखे कापराप्रमाणे निर्मळ असतात, ते शुचित्व होय.॥ ४६२॥ किंवा रत्नाचा संपूर्ण भाग ज्याप्रमाणे आत-बाहेर चकचकीत असतो किंवा ज्याप्रमाणे सूर्य आत-बाहेर एकसारखा प्रकाशरूप असतो,॥ ४६३॥ त्याप्रमाणे शास्त्राप्रमाणे कर्म करून ज्याने बाहेरचे शरीर शुद्ध केले व आत आत्मज्ञानाने मन निर्मळ केले, असा जो अंतर्बाह्य एक निर्मळच झाला.॥ ४६४॥ वेदाने सांगितल्याप्रमाणे पाणी व माती यांच्या योगाने शरीराला शुद्ध म्हणजे मळरहित करणे, हे बाह्य निर्मळ होणे होय.॥ ४६५॥ कोठेही, मन नाहीसे करून शुद्धी करण्यात ज्ञानच सर्वांत बलवान आहे. बाह्यत: धुळीने जसा आरसा स्वच्छ होतो किंवा वस्त्रावरील डाग परीटाचे सतेले नाहीसे करते,॥ ४६६॥ याप्रमाणेच, फार काय सांगायचे, तो बाहेर शुद्ध होतो असे जाण आणि आत अंत:करणात आत्मज्ञानरूप दिवा असतो, म्हणून तो अंत:शुद्ध होतो.॥ ४६७॥ वास्तविक पाहता, अर्जुना! ज्ञानाने अंत:करण शुद्ध करून न घेता केवळ बाहेर शरीराच्या ठिकाणी कर्माने शुद्धी करणे ही शुद्धीची विटंबनाच होय.॥ ४६८॥ ज्याप्रमाणे मेलेल्याला शृंगार करावा, गाढवाला तीर्थात स्नान घालावे, कडू दुध्याला गुळाच्या पाकाचा लेप द्यावा,॥ ४६९॥ ज्याप्रमाणे ओसाड अशा घराला तोरण बांधणे व्यर्थ किंवा उपवासी मनुष्याच्या पोटात अन्न न घालता वरून पोटाला अन्नाचा लेप लावणे जसे व्यर्थ किंवा पती जिवंत नसलेल्या स्त्रियेने कपाळी कुंकू व भांगात शेंदूर घालणे जसे व्यर्थ होय.॥ ४७०॥ जळो ती मुलाम्याच्या पोकळ कळसाची वरील चकाकी! शेणाच्या केलेल्या फळाचे चित्र काय उपयोगाचे?॥ ४७१॥ त्याप्रमाणे वरवर केवळ शरीराच्या ठिकाणीच शुद्धिकर्म केल्याने खरी शुद्धी होत नाही. श्रीमंतीमुळे किंवा अधिकारामुळे ज्याचे मोल किंवा किंमत वाढली आहे, असा क्षुद्रवृत्तीचा मनुष्य थोर होत नाही किंवा मानला जात नाही किंवा आत मद्य भरलेला घडा गंगेत ठेवला तरी पवित्र होत नाही.॥ ४७२॥ म्हणून अंत:करणात ज्ञान प्राप्त झाले असता-म्हणजे आत्मज्ञानाने अंत:करण अविद्यादिदोषरहित असे शुद्ध झाले की, मग स्वभावत:च बाह्य देहाचीही शुद्धी होते. आणखी कर्माने ज्ञान प्राप्त होते, असे कोठे झाले आहे काय?॥ ४७३॥ याकरिताच बाह्य शरीर शुद्धिकर्माने चांगले निर्मळ करून ज्ञानाने ज्यांनी अंत:करणाचे अविद्यादी मळ नाहीसे केले,॥ ४७४॥ त्याच्या ठिकाणी निर्मळपणाच होऊन जातो. फार काय सांगावे! एक शुद्धीच उरते.॥ ४७५॥ म्हणून ज्याप्रमाणे स्फटिकाच्या घरात असलेल्या दिव्याचा प्रकाश बाहेर पडतो, त्याप्रमाणे अंत:करणात प्राप्त झालेली शुद्धी किंवा निर्मलत्व बाहेर प्रगट होते,॥ ४७६॥ ज्याच्या योगाने संशय प्राप्त होतो, नसतेच विकार उठतात व कुकर्माच्या बीजरूपी वासना अंकुरित होतात असे काही ऐकले, पाहिले किंवा भेटले तरी ज्याच्या मनात, मेघाच्या रंगाने आकाश लिप्त होत नाही, त्याप्रमाणे, काहीच कल्पना उठत नाहीत.॥ ४७७-४७८॥ साधारणत: तो सर्व इंद्रियांच्या साहाय्याने निरनिराळॺा विषयांचा भोग घेताना दिसतो; पण त्याच्या मनाला विकारांच्या विटाळाचा स्पर्श होत नाही.॥ ४७९॥ ज्याप्रमाणे ब्राह्मणादी स्पृश्य वर्णाचा पुरुष व महारादी अस्पृश्य वर्णाचा पुरुष हे दोघे रस्त्यावर भेटले तरी ते परस्परांना कधी शिवत नाहीत, त्याप्रमाणे चित्ताला विकाराचा स्पर्श न होऊ देता वागायचे, हेच एक ज्याला माहीत असते॥ ४८०॥ किंवा ज्याप्रमाणे एकच तरुण स्त्री आपल्या पतीला व पुत्राला आलिंगन देते; पण पुत्राला आलिंगन देतेवेळी अंत:करणात पुत्रभाव असल्यामुळे कामवासना उठत नाही,॥ ४८१॥ त्याप्रमाणे निर्मळ अंत:करण चांगल्या—वाईट कल्पनांना ओळखत असते व करण्यास योग्य काय व अयोग्य काय हा विशेष भेदही ते स्पष्ट जाणत असते.॥ ४८२॥ पाण्याने हिरा भिजत नाही किंवा उकळत्या पाण्यात वाळूचा खडा शिजत नाही, त्याप्रमाणे शुद्ध झालेली मनोवृत्ती कोणत्याही विकल्पाने लिंपित होत नाही.॥ ४८३॥ हे अर्जुना! हे संपूर्ण बाह्य व आंतर शुचित्व जेथे तुला दिसेल, तेथे ज्ञान आहे, असे जाण.॥ ४८४॥
गूढार्थदीपिका—जीव मुळात ब्रह्मस्वरूपच असल्यामुळे अत्यंत शुद्ध, निर्मळ आहे; पण विपरीत कल्पनेमुळे तो अशुद्ध अशा जीवदशेला आला आहे. आपली शुद्ध ब्रह्मदशा ओळखून त्याने विपरीत कल्पनारूप जीवदशा नाहीशी केली असता तो आपल्या मुळच्या शुद्धस्वरूपाला प्राप्त होतो; म्हणून जेथे मनाची शुद्धी आहे तेथे ज्ञान आहे, असे माउलींनी म्हटले आहे. “ब्रह्मज्ञानाची गुरुकिल्ली। सांगेन ऐक्याची बोली। ज्यांची कल्पना निमाली। ते जाण गा प्राप्त पुरुष। (एकनाथ) या ओवीत नाथांनीही असे म्हटले आहे.
आणि स्थिरता साचें। घर रिगाली जयाचें।
तो पुरुष ज्ञानाचें। आयुष्य गा॥ ४८५॥
देह तरी वरिचिलीकडे। आपुलिया परी हिंडे।
परि बैसका न मोडे। मानसींची॥ ४८६॥
वत्सावरूनि धेनूचें। स्नेह राना न वचे।
नव्हती भोग सतियेचे। प्रेमभोग॥ ४८७॥
कां लोभिया दूर जाये। परि जीव ठेवा ठाये।
तैसा देह चालितां न होये। चळ चित्ता॥ ४८८॥
जातया अभ्रासवें। जैसें आकाश न धांवे।
भ्रमणचक्रीं न भंवे। ध्रुव जैसा॥ ४८९॥
पांथिकाचिया येरझारां। सवें पंथ न चले धनुर्धरा।
कां नाहीं जेवीं तरुवरां। येणें जाणें॥ ४९०॥
तैसा चळणवळणात्मकीं। असोनि ये पांचभौतिकीं।
भूतोर्मीं एकीं। चळिजेना॥ ४९१॥
वाहुटोळीचेनि बळें। पृथ्वी जैसी न ढळे।
तैसा उपद्रव उमाळें। न लोटे जो॥ ४९२॥
दैन्यदु:खीं न तपे। भयशोकीं न कंपे।
देहमृत्यु न वासिपे। पातलेनि॥ ४९३॥
आर्ति आशा पडिभरें। वय व्याधीं गजरें।
उजू असतां पाठिमोरें। नव्हे चित्त॥ ४९४॥
निंदा निस्तेज दंडी। काम लोभ वरपडी।
परी रोम नव्हे वांकुडी। मानसाची॥ ४९५॥
आकाश हें वोसरो। पृथ्वी वरी विरो।
परि नेणे मोहरों। चित्तवृत्ती॥ ४९६॥
हाती हाला फुलीं। पासावणा जेविं न घाली।
तैसा न लोटे दुर्वाक्यशेलीं। शेलिला सांता॥ ४९७॥
क्षीरार्णवाचिया कल्लोळीं। कंप नाहीं मंदराचळीं।
आकाश न जळे जाळीं। वणवियाच्या॥ ४९८॥
तैशा आल्या गेल्या ऊर्मी। नव्हे गजबज मनोधर्मीं।
किंबहुना धैर्य क्षमी। कल्पांतींही॥ ४९९॥
पैं स्थैर्य ऐसी भाष। बोलिजे जे सविशेष।
ते हे दशा गा देख। देखणेया॥ ५००॥
हें स्थैर्य निधडें। जेथ आंगें जीवें जोडे।
तें ज्ञानाचें उघडें। निधान साचें॥ ५०१॥
अर्थ—आणि चित्ताची स्थिरता ज्याला प्राप्त झाली तो पुरुष ज्ञानाचे आयुष्य होय॥ ४८५॥ त्याचा देह बाहेर इच्छेप्रमाणे फिरत असला तरी त्याच्या मनाची, आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी झालेली बैठक मोडत नाही.॥ ४८६॥ ज्याप्रमाणे गाय चरायला रानात गेली, तरी तिचे प्रेम, घरी असलेल्या वासराच्या ठिकाणीच असते. सती जातेवेळी घातलेले अलंकारादी भोग सुखभोग नव्हेत किंवा कृपण मनुष्य दूर गेला तरी त्याचा सर्व जीव पुरलेल्या धनापाशी असतो, त्याप्रमाणे देहाच्या नाना प्रकारच्या हालचाली होत असल्या, तरी ज्याच्या चित्ताची स्वरूपापासून यत्किंचित हालचाल होत नाही.॥ ४८७-४८८॥ धावणाऱ्या मेघाबरोबर जसे आकाश धावत नाही किंवा फिरणाऱ्या नक्षत्रमंडळाबरोबर जसा ध्रुवाचा तारा फिरत नाही,॥ ४८९॥ येरझारा करणाऱ्या वाटसरूबरोबर जसा मार्ग चालत नाही किंवा वृक्षाला जसे येणे जाणे नसते,॥ ४९०॥ त्याप्रमाणे हालचाल करणाऱ्या या पांचभौतिक देहाच्या ठिकाणी जो असून देखील ज्याचे चित्त एकाही भौतिक अशा विकाराच्या ऊर्मीने चंचल होत नाही.॥ ४९१॥ ज्याप्रमाणे वावटळ सुटली असता पृथ्वी जाग्यावरून ढळत नाही, त्याप्रमाणे दु:खाचे प्रसंगामागून प्रसंग येत राहिले, तरी जो त्याबरोबर वाहवला जात नाही.॥ ४९२॥ हीन परिस्थिती किंवा दु:ख प्राप्त झाले असता तो संतापत नाही. भय किंवा शोक प्राप्त झाला असता तो डगमगत नाही व देहाला मृत्यू आला असता तो भीत नाही.॥ ४९३॥ इच्छा-आशा यांचा चित्तात जोर झाला असता, वय-रोग यांची वाढ झाली असता ज्याचे आत्मसन्मुख झालेले चित्त मागे फिरत नाही.॥ ४९४॥ कोणी निंदा केली असता, कोणी अपमान केला असता, कोणी मारले असता, काम, क्रोध इत्यादी विकारांनी झडप घातली असता, ज्याच्या आत्मस्थित मनाचा केसही वाकडा होत नाही.॥ ४९५॥ आकाश तुटून पडो, आणखी पृथ्वी विरून जावो; पण ज्याची आत्म्याच्या ठिकाणी स्थिर झालेली चित्तवृत्ती मागे फिरत नाही.॥ ४९६॥ ज्याप्रमाणे हत्तीला फुलाने मारले असता तो मुरड घेत नाही, त्याप्रमाणे मर्मभेदक शब्दांनी छळला गेला असताही ज्याचे चित्त आत्मस्वरूपापासून मागे फिरत नाही.॥ ४९७॥ ज्याप्रमाणे क्षीरसमुद्राच्या लाटांनी मंदार पर्वत डळमळत नाही किंवा आकाश वणव्याच्या जाळाने जळत नाही,॥ ४९८॥ त्याप्रमाणे अंत:करणात उठणाऱ्या व नाहीशा होणाऱ्या विकारांनी त्याच्या मनाच्या स्थिररूपी धर्मात गोंधळ होत नाही. एवढेच नाही तर कल्पांतसमयीही त्याचे धैर्य व सहनशीलता कायमच राहते.॥ ४९९॥ हे डोळस अर्जुना! जे स्थैर्य या नावाने विशेषपणे बोलले जाते, ती ही दशा होय. पहा!॥ ५००॥ ज्याचे अंत:करण व शरीर यांच्या ठिकाणी असे कधीही न डगमगणारे स्थैर्य आहे, तो ज्ञानाचे खरोखर उघड कोठार होय.॥ ५०१॥
गूढार्थदीपिका—देहादिक पदार्थ जोपर्यंत सत्य वाटतात, तोपर्यंतच चित्त आत्मस्वरूपापासून ढळण्याचा धोका असतो; पण दृढ आत्मज्ञानाने, मन, देह इत्यादी सर्व मिथ्या आहेत, असा अनुभव आल्यामुळे आत्मस्वरूपाशी ऐक्य पावून साक्षीस्वरूप होऊन राहिलेली ज्ञान्याची बुद्धिवृत्ती, प्रारब्धानुसार राजस, तामस, सात्त्विक या गुणांपैकी कोणत्याही गुणांच्या ऊर्मी उठल्या तरी आत्मस्वरूपापासून ढळून ती त्या उर्मीशी ऐक्य पावत नाही, इतकी ती आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर झालेली असते, असा भाव.
आणि इसाळु जैसा घरा। कां दंडिया हतियेरा।
न विसंबे भांडारा। लुब्धक जैसा॥ ५०२॥
कां एकलौतिया बाळका-। वरि पडौनि ठाके अंबिका।
मधुविषीं मधुमक्षिका। लोभिणी जैसी॥ ५०३॥
अर्जुना जो यापरी। अंत:करण जतन करी।
नेदी उभें ठाकों द्वारीं। इंद्रियांच्या॥ ५०४॥
म्हणे काम बागुल ऐकेल। हे आशा सियारी देखेल।
तरी जीवा टेंकेल। म्हणोनि बिहे॥ ५०५॥
अर्थ—आणि भूत जसे झाडाला सोडत नाही किंवा धनावर असलेला सर्प जसे घर सोडत नाही, योद्धा जसे आपले हत्यार विसरत नाही, कृपण आपला ठेवा जसा विसरत नाही,॥ ५०२॥ किंवा एकुलत्या मुलाच्या आईचे लक्ष ज्याप्रमाणे त्या मुलाकडेच लागलेले असते किंवा मधमाशी जशी मधाच्या ठिकाणी लुब्ध असते,॥ ५०३॥ अर्जुना! त्याप्रमाणे जो अंत:करणाला आवरून ठेवून इंद्रियांच्या द्वारात त्याला उभे राहू देत नाही-म्हणजे कधीही इंद्रियांच्या स्वाधीन होऊ देत नाही.॥ ५०४॥ तो विचार करतो की, माझे अंत:करणरूपी बाळ इंद्रियांच्या द्वारी आल्याचे कामरूपी बागुलाने ऐकले किंवा आशा डाकिणीने पाहिले तर त्याच्या जिवाला त्याची बाधा होईल, अशी त्याला भीती वाटते.॥ ५०५॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे अज्ञान बालकालाच बागुलाची किंवा डाकिणीची भीती असते; म्हणून लहान मुलाचे त्यांच्यापासून संरक्षण करावे लागते, त्याप्रमाणे जीवरूप अज्ञानदशा आहे तोपर्यंत काम, आशा इत्यादी विकारांच्या तडाख्यात मनुष्य सापडला जातो; म्हणून आत्मज्ञान दृढ होत नाही, तोपर्यंत मनाला इंद्रियांच्या स्वाधीन न होऊ देता त्याचा दृढ निग्रहच केला पाहिजे, असा भाव.
“तैसी प्राप्तेंही पुरुषें। इंद्रियें लाळिलीं जरी कौतुकें। तरी आक्रमिला जाण दु:खें। सांसारिकें॥ ३५०॥ (ज्ञा. अ. २)” असे माउलींनी मागे सांगितलेही आहे.
बाहेरी धीट जैसी। दाटुगा पति कळासी।
करी टेहणी तैसी। प्रवृत्तीसीं॥ ५०६॥
सचेतनीं वाणेपणें। देहासकट आटणें।
संयमावरी करणें। बुझूनि घाली॥ ५०७॥
मनाचिया महाद्वारीं। प्रत्याहाराचिया ठाणांतरीं।
यमदम शरीरीं। जागवी उभे॥ ५०८॥
आधारीं नाभीं कंठीं। बंधत्रयाची घरटी।
चंद्रसूर्यसंपुटीं। सुये चित्त॥ ५०९॥
समाधीचे शेजेपासीं। बांधोनि घाली ध्यानासी।
चित्त चैतन्य समरसीं। आंतु रते॥ ५१०॥
अर्थ—दांडगा पुरुष आपल्या बाहेरख्याली स्त्रियेला जसा बांधून ठेवतो, त्याप्रमाणे आपल्या अंत:करणाच्या बाह्य प्रवृत्तीवर जो कडक नजर ठेवतो,॥ ५०६॥ जो चेतन प्राण्यांना जणूं काय आपल्या देहाचे वायन दिल्याप्रमाणे किंवा त्यांच्या सुखाकरिता आपण अर्पण केल्याप्रमाणे आपल्या देहाला झिजवितो व इंद्रियांची द्वारे बंद करून जो त्याला संयम-म्हणजे ध्यान, धारणा, समाधी-यांच्याकडे लावतो,॥ ५०७॥ मनाच्या महाद्वारामध्ये प्रत्याहाररूपी जागेत शरीराच्या ठिकाणी यम-दम असे पहारेकरी उभे करतो-म्हणजे यमयुक्त मनाने इंद्रियांना विषयांपासून आवरून जो दम साधतो,॥ ५०८॥ आधार, नाभी व कंठ यांच्या ठिकाणी अनुक्रमे मूळ, ओढियाणा व जालंधर असे तीन बंधांचे घर करून चंद्रसूर्याच्या संपुटीत असलेल्या सुषुम्ना नाडीत चित्ताचा प्रवेश करतो,॥ ५०९॥ ज्याचे चित्त समाधीच्या शेजेपाशी-म्हणजे समाधिस्थितीच्या जवळ असलेल्या खालच्या ध्यानरूपी भूमीशी-बांधून ठेवले असून-म्हणजे स्थिर केले असून-ते तो चैतन्याशी समरस होण्यास आतुर करून ठेवतो.॥ ५१०॥
गूढार्थदीपिका—शास्त्रीय सत्प्रवृत्तीने वैकारिक स्वैर प्रवृत्तीचा व यमदमाने मन, इंद्रिये यांचा निग्रह करून ध्यानाने आत्मस्वरूपाशी ऐक्य पावण्याकरिता आत्मस्वरूपाच्या प्रत्ययाची एकतानता ठेवणे हेच येथे ‘अंत:करणनिग्रह’ या शब्दाने सांगितले आहे.
अगा अंत:करणनिग्रहो जो। तो हा हें जाणिजो।
हा आथी तेथ विजयो। ज्ञानाचा पैं॥ ५११॥
अर्थ—अंत:करणनिग्रह जो म्हणतात; तो हा होय. हा जेथे आहे तेथेच ज्ञानाचा विजय आहे.॥ ५११॥
गूढार्थदीपिका—हा आथि तेथ विजयो। ज्ञानाचा पैं—
याप्रमाणे ज्याने आपले अंत:करण ज्ञानाने आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी ध्यानस्थ केले, त्याच्या ठिकाणीच ज्ञान विजयी होते-म्हणजे त्याचेच ज्ञान जगद्रूप कार्यासह त्याच्या अज्ञानाची निवृत्ती करण्यास समर्थ असते, असा अर्थ.
जयाची आज्ञा आपण। शिरीं वाहे अंत:करण।
मनुष्याकारें जाण। ज्ञानचि तो॥ ५१२॥
अर्थ—ज्याची आज्ञा, अंत:करण शिरसावंद्य मानते-म्हणजे जो अंत:करणाच्या स्वाधीन नसून ज्याने अंत:करण आपल्या अत्यंत स्वाधीन ठेवले आहे, तो “मनुष्याकारें जाण। ज्ञानचि तो” प्रत्यक्ष ज्ञानच मनुष्याच्या आकाराने आहे, असे जाण.॥ ५१२॥
गूढार्थदीपिका—देहादिक जगताची जड भौतिकता वास्तविक नसून अज्ञानभ्रमजन्य असल्यामुळे ज्ञानाने ज्याच्या अज्ञानाची कार्यासह निवृत्ती झाली आहे, अशा दृढ ज्ञानाच्या भूमिकेवर आलेल्या ज्ञानी पुरुषाच्या वृत्तीला मग देहादिकांची भौतिकता भासू शकत नाही.
आचार्य म्हणतात, “यथा तरंगकल्लोलैर्जलमेव स्फुरत्यलम्। पात्ररूपेण ताम्रं हि ब्रह्माण्डौघैस्तथाऽऽत्मता”॥ ६३॥ (अपरोक्षानुभूति) ज्याप्रमाणे नाना तरंगांच्या रूपाने पाण्याचाच अनुभव येतो किंवा ताम्रपात्रात तांब्याचाच अनुभव येतो, त्याप्रमाणे दृढ ज्ञान्याला अनंत ब्रह्माण्डाचा प्रवाह चिदात्मस्वरूपानेच अनुभवाला येतो.
(श्लोक-८)
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च।
जन्ममृत्युजराव्याधिदु:खदोषानुदर्शनम्॥ ८॥
अर्थ—इंद्रियांच्या विषयरूप अर्थाच्या ठिकाणी वैराग्य, तसेच अहंकाररहितता, जन्म, मृत्यू, जरा, व्याधी या प्रत्येकात असलेल्या दु:खरूप दोषांचे चिंतन करणे.॥ ८॥
आणि विषयांविखीं। वैराग्याची निकी।
पुरवणी मानसीं कीं। जिती आथी॥ ५१३॥
अर्थ—मनामध्ये विषयांविषयी वैराग्याचा चांगला जिवंत पुरवठा असतो.॥ ५१३॥
गूढार्थदीपिका—माउलींनी या ओवीचा अर्थ मागे नवव्या अध्यायातील ओवी १८८ च्या “जया निजल्याते उपासी। वैराग्य गा” या चरणातून सांगितला आहे.
वमिलिया अन्ना। लाळ न घोंटी जेविं रसना।
आंग न सुये आलिंगना। प्रेताचिया॥ ५१४॥
विष खाणें नागवे। जळत घरीं न रिघवे।
व्याघ्रविवरां न वचवे। वस्ती जेवीं॥ ५१५॥
धडाडीत लोहरसीं। उडी न घालवे जैसी।
न करवे उशी। अजगराची॥ ५१६॥
अर्जुना तेणें पाडें। जयासी विषयवार्ता नावडे।
नेदी इंद्रियांचेनि तोंडें। कांहींच जावों॥ ५१७॥
जयाचे मनीं आलस्य। देहीं अतिकार्श्य।
शमदमीं सौरस्य। जयासि गा॥ ५१८॥
तपोव्रतांचा मेळावा। जयाचे ठायीं पांडवा।
युगांत जया गांवा-। आंत येतां॥ ५१९॥
बहु योगाभ्यासीं हांव। विजनाकडे धांव।
न साहे जो नांव। संघाताचें॥ ५२०॥
नाराचांचीं आंथुरणें। पूयपंकीं लोळणें।
तैसें लेखी भोगणें। ऐहिकींचें॥ ५२१॥
आणि स्वर्गातें मानसें। ऐकोनि मानी ऐसें।
कुहिलें पिशित जैसें। श्वानाचें कां॥ ५२२॥
तें हें विषयवैराग्य। आत्मलाभाचें भाग्य।
येणें ब्रह्मानंदा योग्य। होती जीव॥ ५२३॥
अर्थ—ओकलेले अन्न खाण्याकरिता जसे जिभेला पाणी सुटत नाही. किंवा प्रेताला आलिंगन देण्याकरिता कोणी आपले अंग पुढे करीत नाही,॥ ५१४॥ हलाहलासारखे विष पचनी पाडता येत नाही, जळत्या घरात जाववत नाही, वाघाच्या खोप्यात ज्याप्रमाणे वस्ती करवत नाही,॥ ५१५॥ ज्याप्रमाणे सळसळणाऱ्या लोखंडाच्या रसात उडी घालवत नाही किंवा अजगराची उशी करवत नाही,॥ ५१६॥ अर्जुना! त्याप्रमाणे ज्याला विषयाची गोष्ट आवडत नाही आणि जो इंद्रियांच्या तोंडात काहीच जाऊ देत नाही,॥ ५१७॥ ज्याच्या मनात विषयसेवनाविषयी आळस असतो, मनसोक्त विषयसेवन नसल्यामुळे ज्याच्या देहाच्या ठिकाणी कृशता असते आणि मनाच्या व इंद्रियांच्या निग्रहाच्या ठिकाणी ज्याला गोडी वाटते,॥ ५१८॥ अर्जुना! जो सारखी नाना प्रकारची तपव्रते करीत असतो, ज्याला गावात आले असता प्रलयासारखे दु:ख होते,॥ ५१९॥ योगाभ्यासाकडे व अरण्यात जाऊन बसण्याकडेच ज्याच्या मनाची फार प्रवृत्ती असते व जो लोकसमुदायाचे नावही कधी घेत नाही,॥ ५२०॥ इहलोकीचे विषयसुख भोगणे म्हणजे त्याला बाणांच्या शय्येवर निजण्यासारखे दु:खदायक किंवा पुवाच्या चिखलात लोळण्यासारखे किळसवाणे वाटते॥ ५२१॥ आणि स्वर्गसुखाचे वर्णन ऐकून मनात तो ते कुत्र्याच्या कुजलेल्या मांसाप्रमाणे मानतो.॥ ५२२॥ अर्जुना! जे विषयवैराग्य आत्मस्वरूपाचा लाभ करून देणारे सद्भाग्य म्हटले जाते, ते हे होय. याच्या योगाने जीव निर्गुण आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी समाधी साधून ब्रह्मानंद भोगण्याला योग्य होतो.॥ ५२३॥
गूढार्थदीपिका—आत्मलाभाचें भाग्य—विषयासक्तीने अखंड विषयाकार होत असलेले मन आत्माकार होऊ शकत नाही. वैराग्याने विषयाचा कंटाळा येऊन अंत:करणाचे विषयाकार होणे बंद पडले की अंत:करण नामरूपात्मक विशेषभावरहित होते व तेच त्याचे आत्माकार होणे होय. हे मागे दहाव्या अध्यायातील १७९ ओवीवरील गूढार्थदीपिकेत श्रीमद्भागवताचे टीकाकार श्रीधराचार्य यांचे वचन उदाहृत करून सांगितलेच आहे.
परब्रह्माच्या ठिकाणी फलव्याप्ती नाही, पण वृत्तिप्राप्ती आहे, असे जे विद्यारण्यस्वामींनी पंचदशीत म्हटले आहे, त्याचा अर्थ असा—
“वृत्तिप्रतिबिंबित: चिदाभास: फलम्” (पं. द. तृप्तिदीप श्लो. ९० वरील रामकृष्णटीका) वृत्तीत प्रतिबिंबित झालेल्या चिदाभासाला फल म्हणतात. अर्थातच वृत्ती व चिदाभास मिळून फल होते. व्यवहारातील पदार्थ जाणताना वृत्ती व चिदाभास या दोघांची आवश्यकता असते. ते दोन्हीही त्या जाणल्या जाणाऱ्या पदार्थांना व्यापतात. “अर्थाकारी भवेद्वृत्ति: फलेनार्थ: प्रकाशते। अर्थज्ञानं विजानाति स एव अर्थ: प्रकाशते॥ ३०॥” (श्रीशंकराचार्यकृत-सदाचारानुसंधान) वृत्ती पदार्थाकार होते व आपल्याहून भिन्नपणाने पदार्थाचा विशेषपणा व मर्यादितपणा फळाने कळतो. असा आचार्यांच्या वरील श्लोकाचा भावही आहे.
पण ज्याप्रमाणे अंधारात बसलेल्या मनुष्याला सूर्य दिसत नाही; पण अंधाराबाहेर आल्याबरोबर स्वयंप्रकाशरूप सूर्य त्याला आपोआप दिसू लागतो, तो पाहण्याकरिता त्याला पणतीच्या दिव्याची गरज लागत नाही; त्याप्रमाणे सत्त्वगुण हा निर्मळ असून चैतन्याच्या सान्निध्याने प्रकाशक असल्यामुळे, सात्त्विकवृत्ती ही ब्रह्माकार होऊन जीवाच्या ठिकाणी असलेले, “ब्रह्म नाही” “मी ब्रह्म जाणत नाही” असे परब्रह्माविषयीचे अज्ञानावरण नष्ट करते व मग स्वयंप्रकाशरूप ब्रह्म- ऐक्याने अनुभवाला येते.
पुन:, व्यवहारातील आपल्याहून भिन्न व मर्यादित असा जो जो पदार्थ वृत्तिप्रतिबिंबित चिदाभासाच्या योगाने जाणला जातो, तो ‘मी जाणला’ असे वाटून ज्ञात झाला असता त्या पदार्थाच्या ठिकाणी ज्याप्रमाणे ज्ञातताधर्म येतो, त्याप्रमाणे परब्रह्माच्या ठिकाणी ज्ञातताधर्म येत नाही; कारण जाणणारा चिदाभास परब्रह्माहून अलग न राहता परब्रह्माशी ऐक्य पावलेलाच असतो.
सारांश, इतर पदार्थांप्रमाणे “मी ब्रह्म जाणतो” असा आपल्याहून परब्रह्माच्या निराळेपणाचा अनुभव येत नसून “मी परब्रह्म आहे” असा ऐक्यानुभवच येतो.
याप्रमाणे अंत:करण विषयाकारावाचून आत्माकार झाले तरच जीवाला निर्गुण ब्रह्मानंद प्राप्त होतो.
ऐसा उभयभोगीं त्रास। देखसी जेथ बहुवस।
जाण तेथें रहिवास। ज्ञानाचा तूं॥ ५२४॥
आणि सचाडाचिये परी। इष्टापूर्तें करी।
परी केलेपण शरीरीं। वसों नेदी॥ ५२५॥
वर्णाश्रमपोषकें। कर्में नित्यनैमित्तिकें।
यामाजिं कांहीं न ठके। आचरतां॥ ५२६॥
परि हें मियां केलें। कीं हें माझेनि सिद्धी गेलें।
ऐसें नाहीं ठेविलें। वासनेमाजी॥ ५२७॥
जैसें अवचितपणें। वायूसीं सर्वत्र विचरणें।
कीं निरभिमान उदैजणें। सूर्याचें जैसें॥ ५२८॥
कां श्रुति स्वभावतां बोले। गंगा काजेंविण चाले।
तैसें अवष्टंभहीन भलें। वर्तणें ज्याचें॥ ५२९॥
अर्थ—याप्रमाणे इहलोकातील व परलोकातील विषयभोगांविषयी ज्याच्या ठिकाणी अत्यंत कंटाळा तुला दिसून येईल, तेथेच आत्मज्ञान राहते, असे तू जाण.॥ ५२४॥ आणि यज्ञादी इष्टकर्मे व तलावादी आपूर्तकर्मे यांचे सकाम पुरुषाप्रमाणे अत्यंत आस्थापूर्वक जो आचरण करतो, पण बाहेर शरीराच्या ठिकाणी “मी केले” असा कर्तृत्वाभिमान उठू देत नाही॥ ५२५॥ वर्णाश्रमाला पोषक अशी जी नित्यनैमित्तिक कर्मे त्यांपैकी कशाचेही आचरण केल्यावाचून राहत नाही॥ ५२६॥ पण “हे मी केले” किंवा “माझ्या योगाने हे सिद्धीस गेले” असा अभिमान वागविण्याचे तिळमात्र देखील ज्याच्या मनात येत नाही,॥ ५२७॥ ज्याप्रमाणे सहजगत्या वायूच सर्वत्र वाहतो किंवा ज्याप्रमाणे सूर्य, उगविण्याचा अभिमान न धरता सहज उगवतो,॥ ५२८॥ अथवा ज्याप्रमाणे वेद हे परमेश्वराचे स्वाभाविक शब्द आहेत किंवा लोकोद्धाराच्या प्रयोजनावाचून स्वभावत:च गंगा वाहते, त्याप्रमाणेच ज्याचे शास्त्रानुसार निरभिमान वागणे असते.॥ ५२९॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञान्याच्या ठिकाणी विद्याभिमान नसतो व त्याचे कर्माचरण निरभिमानाने चालू असते. किंवा मी ज्ञानी आहे, मला कर्म कशाला करायला पाहिजे, असे समजून कर्मत्याग करण्यात भगवत्प्रेम उणे होत असल्यामुळे तो कर्म सोडू शकत नाही. चित्तशुद्धीचे साधन म्हणून साधनदशेत अभ्यासिलेले भागवतधर्माचे आचरण, भगवदाज्ञा समजून निष्कामचित्ताने ज्ञानीपुरुष ज्ञानदशेतही करीत राहतात.
ज्ञानानंतर वर्णाश्रमधर्माचे आचरण न करणे हे अहंकाराला पोषक होते व आचरण करीत राहणे हे निरहंकाराला पोषक होते.
ऋतुकाळीं तरी फळती। परी फळलों हें नेणती।
तयां वृक्षांचिये ऐसी वृत्ती। कर्मीं सदा॥ ५३०॥
एवं मनीं कर्मीं बोलीं। जेथ अहंकारा उखी जाहाली।
एकावळीची काढिली। दोरी जैसी॥ ५३१॥
संबंधेंवीण जैसीं। अभ्रें असती आकाशीं।
देहीं कर्में तैसीं। जयासि गा॥ ५३२॥
मद्यपाआंगींचें वस्त्र। कां लेपाहतींचें शस्त्र।
बैलावरी शास्त्र। बांधलें आहे॥ ५३३॥
तयापाडें देहीं। जया मी आहें हे सेचि नाहीं।
निरहंकारता पाहीं। तया नांव॥ ५३४॥
अर्थ—ज्या ज्या ऋतूत वृक्षांना फळे यायची, त्या त्या ऋतूत वृक्षांना फळे येतात, पण आम्हांला फळे आली, हे ते वृक्ष जाणत नाहीत. त्या वृक्षांप्रमाणेच सर्व प्रकारच्या कर्मांचे आचरण करतेवेळी ज्ञानी पुरुषांची वृत्ती असते.॥ ५३०॥ ज्याप्रमाणे एकपदरी हाराची दोरी काढावी, त्याप्रमाणे ज्याच्या मनातून, कर्मातून व बोलण्यातून अहंकार नि:शेष नाहीसा झाला,॥ ५३१॥ आकाशाशी संबंध न होता, जशी आकाशात अभ्रे राहतात, त्याप्रमाणे कर्तृत्वअहंकाराच्या द्वारा स्वत:शी संबंध न होताच ज्या ज्ञान्याच्या शरीराच्या ठिकाणी कर्मे राहतात.॥ ५३२॥ मद्य प्यालेल्या मनुष्याच्या अंगावरील वस्त्राप्रमाणे किंवा चित्राच्या हातातील शस्त्राप्रमाणे किंवा बैलाच्या पाठीवर लादलेल्या शास्त्रसंभाराप्रमाणे ज्या ज्ञान्याला मी देह धारण करणारा आहे अशी आठवणच नाही, अशा स्थितीला निरहंकारता म्हणतात. पाहा.॥ ५३३-५३४॥
गूढार्थदीपिका—वृत्त्यारूढ किंवा वृत्तीचा अभिमान धारण करून वृत्तिपुरतीच आपली मर्यादित कल्पना करणाऱ्या चैतन्याला जीव म्हणतात. हा जीव असा अभिमान धारण करीत देहापर्यंत येतो-म्हणजे देहाचा अभिमान धारण करतो; पण दृढ आत्मज्ञानाने वृत्ती आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर झाली असता, त्याचा व अहंकाराचा संबंध नि:शेष सुटतो व तो अहंकाराचा साक्षी होऊन राहतो, प्रारब्धानुसार व्यवहार करताना इतरांना देहाच्या ठिकाणी त्याचे मीपण आहे, असे दिसत असले तरी त्याची त्याला आठवण नसते. अशी स्थिती झाली असता, तिला निरहंकारता म्हणतात.
हें संपूर्ण जेथें दिसे। तेथेंचि ज्ञान असे।
इयेविषीं अनारिसें। बोलों नये॥ ५३५॥
जन्म मृत्यु जरादु:खें। व्याधि वार्धक्य कलुषें।
तियें आंगा न येतां देखे। दुरूनि जो॥ ५३६॥
साधक विवसिया। कां उपसर्ग योगिया।
पावे उणेयापुरेया। वोथंबा जेवीं॥ ५३७॥
वैर जन्मांतरींचें। सर्पा मनौनि न वचे।
तेविं अतीता जन्माचें। उणें जो वाहे॥ ५३८॥
डोळां हरळ न विरे। घाईं कोत न जिरे।
तैसें काळींचें न विसरे। जन्मदु:ख॥ ५३९॥
अर्थ—ही निरहंकारता पूर्णपणे जेथे दिसून येते, तेथेच आत्मज्ञान आहे. हे खोटे आहे, असे म्हणू नये.॥ ५३५॥ आणि जन्म, मृत्यू, जरा यांचे दु:ख, रोग, म्हातारपण आणि पापे शरीराच्या ठिकाणी प्राप्त होण्यापूर्वी ही पुढे प्राप्त होतील अशी कल्पना करून जो सावध होतो,॥ ५३६॥ जमिनीतील पुरलेले धन काढू पाहणारा साधक, जसा त्यावरील पिशाच्चाविषयी सावध असतो, किंवा योगी योगात प्राप्त होणाऱ्या विघ्नांविषयी सावध असतो, अथवा गवंडी भिंंत वाकडी होऊ नये, म्हणून सावधपणे वोळंबा बाळगतो.॥ ५३७॥ सर्पाच्या मनातून ज्याप्रमाणे जन्मांतरीचे वैर जात नाही, त्याप्रमाणे आत्मस्वरूप विसरल्यामुळे मागील अनंत जन्मांमध्ये भोगलेल्या दु:खाची जो सारखी आठवण ठेवतो,॥ ५३८॥ ज्याप्रमाणे डोळॺांत गेलेला खडा विरत नाही किंवा जखमेत शस्त्र जिरत नाही, त्याप्रमाणे मागील अनेक जन्मांमुळे निरनिराळॺा काळी झालेले दु:ख जो विसरत नाही,॥ ५३९॥
गूढार्थदीपिका—संसाराचा विचार केला असता “सुख पाहता जवापाडे। दु:ख पर्वताएवढे” ही संतवाणी अत्यंत सत्य असल्याचेच कोणालाही अनुभवाला येते; पण जीव सुखाकडे लक्ष देऊन झालेले दु:ख विसरत जातो; म्हणूनच त्याची विषयासक्ती कायम राहून तो परमेश्वरपराङ्मुख असतो. अर्थात संसारात येणाऱ्या दु:खाची जितकी आठवण राहील, तितकी ती परमार्थाला साधक होते, असा भाव.
म्हणे पूयगर्ते रिगाला। अहा मूत्ररंध्रें निघाला।
कटा रे मियां चाटिला। कुचस्वेद॥ ५४०॥
ऐसऐसियापरी। जन्माचा कंटाळा धरी।
म्हणे आतां तें मी न करीं। जेणें ऐसें होय॥ ५४१॥
हारी उमजावया। जुंवारी जैसा ये डाया।
कीं वैरा बापाचेया। पुत्र जचे॥ ५४२॥
मारिलियाचेनि रागें। पाठीचा जेवीं सूड मागे।
तेणें आक्षेपें लागे। जन्मापाठीं॥ ५४३॥
परि जन्मती ते लाज। न सांडी जयाचें निज।
संभाविता निस्तेज। न जिरे जेवीं॥ ५४४॥
आणि मृत्यु पुढां आहे। तोचि कल्पांतीं कां पाहे।
परि आजीच होये। सावध जो॥ ५४५॥
माजि अथाव म्हणतां। थडियेचि पांडुसुता।
पोहणार आइता। कांसेसि जेवीं॥ ५४६॥
कां नपवतां रणाचा ठावो। संभाळिजे जैसा आवो।
वोडण सुईजे घावो। न लागतांचि॥ ५४७॥
पाहेचा पेणा वाटवधा। तंव आजीचि होईजे सावधा।
जीव न वचतां औषधा। धांविजे जेवीं॥ ५४८॥
येरवीं ऐसें घडे। जो जळत घरीं सांपडे।
तो मग न पवाडे। कुहा खणों॥ ५४९॥
चोंढिये पाथर गेला। तैसेनि जो बुडाला।
तो बोंबेही सकट निमाला। कोण सांगे॥ ५५०॥
म्हणोनि समर्थेंसीं वैर। जया पडिलें हाडखाईर।
तो जैसा आठही पाहर। परजूनि असे॥ ५५१॥
ना तरी केळवली नोवरी। कां संन्यासी जयापरी।
तैसा न मरतां जो करी। मृत्युसूचना॥ ५५२॥
पैं गा जो ययापरी। जन्मेंची जन्म निवारी।
मरणें मृत्यु मारी। आपण उरे॥ ५५३॥
अर्थ—तो विचार करतो की, अरेरे! मी पुवाच्या खड्डॺात शिरलो व मूत्रद्वाराने बाहेर निघालो. हायरे! देवा! स्तनपान करताना आईच्या स्तनाच्या ठिकाणी असलेला घामही मी चाटला.॥ ५४०॥ असा नाना प्रकारच्या दु:खांचा विचार करून जन्माचा तो कंटाळा करतो आणि म्हणतो, आता मी जेणेकरून जन्मास येईन असे करणार नाही.॥ ५४१॥ जसा जुगार खेळणारा, हरविलेले धन मिळविण्या करिताच पुन: खेळायला येतो किंवा जसा मुलगा, पित्याचे वैर करणाऱ्याचा सूड घेण्याचा उद्योग करतो,॥ ५४२॥ आपल्या वडील भावाला मारले असे पाहून त्याचा पाठचा भाऊ मारणाऱ्याचा राग येऊन त्याचा ज्याप्रमाणे सूड उगवू पाहतो, तितक्याच त्वेषाने जो जन्म नाहीसे करण्याच्या पाठीमागे लागतो.॥ ५४३॥ जसे संभावित पुरुष, झालेला अपमान विसरत नाही, त्याप्रमाणे आपण जन्मरहित सच्चिदानंदरूप असताना, जन्म व जन्माचे दु:ख अनुभवितो, याची लाज वाटून, ती ज्याच्या मनातून जात नाही॥ ५४४॥ आणि पुढे असलेला मृत्यू कल्पांती का होईना, पण जो त्याविषयी आजच सावध होतो.॥ ५४५॥ मध्ये पाणी अथांग आहे, असे कोणी सांगितल्यास, जसा, अर्जुना! थडीवर उभा असलेला पोहणारा बळकट कास बांधतो॥ ५४६॥ किंवा ज्याप्रमाणे युद्धस्थानाच्या ठिकाणी प्राप्त होण्याच्या पूर्वीच आपले अवसान सांभाळले पाहिजे किंवा घाव लागण्यापूर्वीच ढाल पुढे केली पाहिजे.॥ ५४७॥ उद्याच्या मुक्कामावर वाटमारा आहे असे कळल्यावर जसे आजच सावध व्हायला पाहिजे, प्राण जाण्याच्या पूर्वीच औषधाकरिता वैद्याकडे धावून गेले पाहिजे.॥ ५४८॥ नाहीतर, ज्याप्रमाणे जळत्या घरात सापडलेला मनुष्य विहीर खणून पाण्याने आग विझवू शकत नाही, त्याप्रमाणे होईल.॥ ५४९॥ ज्याप्रमाणे अथांग डोहात दगड पडला असता, तो झालेल्या आवाजासह तळाशी जातो, त्याप्रमाणे जो संसारात बुडाला तोही आपल्या ओरडण्यासह नाहीसा होतो. त्याची वार्ता सांगणारेही कोणी राहत नाही.॥ ५५०॥ म्हणून, ज्याचे समर्थ पुरुषाशी हाडवैर पडते तो, ज्याप्रमाणे आठही प्रहर शस्त्र घेऊन सज्ज असतो॥ ५५१॥ किंवा जिचे लग्न ठरले अशी मुलगी लग्न होण्यापूर्वीच माहेरचे प्रेम सोडून पतीच्या घरचे प्रेम लावून घेते किंवा संन्यासी संन्यास घेण्यापूर्वीच संसाराची आशा सोडून राहतो, त्याप्रमाणे मरणापूर्वीच जो आपल्या मनाला मृत्यूची-म्हणजे देहाच्या वियोगाची-सूचना बाळगून असतो.॥ ५५२॥ जो याप्रमाणे या जन्मानेच पुढील जन्माची वारी संपवितो आणि या मरणानेच पुढील मृत्यू नाहीसा करून आपण जन्ममरणरहित अशा सच्चिदानंद आत्मरूपाने उरतो.॥ ५५३॥
गूढार्थदीपिका—मी सर्व देहादिकांहून निराळा केवळ सच्चिदानंदस्वरूप आहे, मला जन्म नाही, मृत्यू नाही, असा जेव्हा मनाचा नि:संदिग्ध निश्चय होतो, तेव्हा त्या निश्चयाला आत्मानुभव किंवा ज्ञान म्हणतात. आचार्यांनीही “तस्मात्सर्वदु:खविनिर्मुक्तैकचैतन्यात्मकोऽहमित्येष आत्मानुभव:” (ब्र. सू. शां. भा. ४-१-३) या पंक्तीने असेच सांगितले आहे.
हे ज्ञान झाले असता मी देह आहे, देह जन्मतो म्हणजे मी जन्मतो, देह पडला म्हणजे मी मरतो इत्यादी कुकल्पना नाहीशा होऊन आपण सर्वदु:खरहित आहो, असा अनुभव येतो.
तया घरीं ज्ञानाचें। सांकडें नाहीं साचें।
जया जन्ममृत्यूचें। निमालें शल्य॥ ५५४॥
आणि तयाचिपरी जरा। न टेकतां शरीरा।
तारुण्याचिया भरा-। माजि देखे॥ ५५५॥
म्हणे आजिच्या अवसरीं। पुष्टि आहे शरीरीं।
ते होईल काचरी। वाळली जैसी॥ ५५६॥
निदैवाचे व्यवसाय। तैसे ठाकती हातपाय।
अमंत्री राजाची परी आहे। बळा यया॥ ५५७॥
फुलांचिया भोगा-। लागीं प्रेम टांगा।
तें करेयाचा गुडघा। तैसें होईल॥ ५५८॥
अर्थ—जन्ममृत्यूचे भीतिरूपी शल्य ज्याच्या मनातून नाहीसे झाले, त्याच्या ठिकाणी आत्मज्ञानाची खरोखर उणीवच नाही॥ ५५४॥ आणि त्याप्रमाणेच जरा प्राप्त होण्यापूर्वी-म्हणजे शरीर गलिपलित होण्यापूर्वी-ऐन तारुण्याच्या भरातच जो तिला (जरेला) पाहत असतो॥ ५५५॥ आणि म्हणतो की आज या क्षणी माझ्या शरीराच्या ठिकाणी जी पुष्टी आहे ती जाऊन, ते (शरीर) वाळलेल्या काचरीप्रमाणे होईल.॥ ५५६॥ माझे हातपाय भाग्यहीनाच्या उद्योगाप्रमाणे क्रियाहीन होऊन राहतील आणि मंत्री नसलेल्या राजाप्रमाणे माझ्या शरीरसामर्थ्याची स्थिती होईल॥ ५५७॥ (फूल-पुष्प-म्हणजे ऋतु.) स्वस्त्रियेला प्राप्त होणाऱ्या ऋतूचा भोग होण्याच्या कामी उपयोगी म्हणून ज्या मांडॺांवर प्रेम केले जाते, त्या उंटाच्या गुडघ्याप्रमाणे ओबडधोबड, बेडौल होतील.॥ ५५८॥
गूढार्थदीपिका—कोकणात डोक्यात फुले खोवतात व डोक्याला ‘टांगे’ हा शब्द लावतात; या रूढीला धरून कित्येक विद्वानांनी “फुलाच्या भोगाकरिता ज्या मस्तकावर प्रेम केले जाते, ते मस्तक उंटाच्या गुडघ्यासारखे होईल” असा या ओवीचा अर्थ केला आहे. पण पुढे “मस्तक आदरी शिरो-। भागी कंप” या ओवीत म्हातारपणाच्या डोक्याचे वर्णन केले गेले आहे व ‘टांगे’ याचे ‘टांगा’ हे रूप कसे होऊ शकते, याची उपपत्ती लावता येत नाही.
पुन:, सर्व लोक फुलांचा उपभोग घेण्याकरिता डोक्याचाच उपयोग करतात, असे नाही, तर निरनिराळॺा अवयवांचाही उपयोग करतात. पण ‘फूल’ म्हणजे ‘ऋतू’ याचा मात्र उपयोग ‘टांगा’ म्हणजे ‘मांडॺा’ याच्याच साहाय्याने घेता येतो, हा सर्वांचा एकच अनुभव आहे. म्हणून या ओवीत माउलींनी म्हातारपणातील मांडीच्या दुर्दशेचे वर्णन केले आहे, असे आम्हांला वाटते.
कोणी फुलांचा संबंध नाकाशी असतो, मस्तकाशी असण्याचे कारण नाही, या कल्पनेने ‘टांगा’ हे क्रियापद घेऊन अनुमानाने “नाक हे उंटाच्या गुडघ्याप्रमाणे ओबडधोबड होईल” असा अर्थ केला आहे. परंतु नाकाचे वर्णन पुढे ५६३ ओवीत आले असल्यामुळे द्विरुक्तिदोष येण्याचा संभव आहे. दुसरे, वृद्धपणी नाकाचा आकार कितीही विद्रूप झाला, तरी त्यास उंटाच्या गुडघ्याची उपमा देता येणार नाही.
पुनरुक्तीचा दोष टाळावयाचा असल्यास ‘टांगा’ या शब्दाचा ‘मांडी’ हाच अर्थ करावा लागतो व वरच्या ओवीत आलेल्या करचरणाच्या उल्लेखावरून पुढे ‘मांडी’ या अवयवाचा उल्लेख येणेही सुसंगतच होते. येथे उंटाच्या गुडघ्याची मांडीला उपमा देऊन म्हातारपणातील ‘मांडी’ या अवयवाचा बेडौलपणा दाखविला आहे.
वोढाळाच्या खुरीं। आषाढवातें बुरी।
ते दशा माया शिरीं। पावेल गा॥ ५५९॥
पद्मदळेंसीं इसाळें। भांडताति हे डोळे।
ते होती पडवळें। पिकलीं जैसीं॥ ५६०॥
भंवईचीं पडळें। वोमथती शिनसाळें।
उर कुहिजेल जळें। आंसुवांचेनि॥ ५६१॥
जैसें बाभुळीचें खोड। गिरबडूनि जाती सरड।
तैसें पिचडी तोंड। सरकटिजेल॥ ५६२॥
रांधवणी चुलीपुढें। पऱ्हवे उम्हताति खातवडें।
तैसींचि यें नाकाडें। बिडबिडती॥ ५६३॥
तांबूलें वोंठ राऊं। हांसतां दांत दाऊं।
सनागर मिरऊं। बोल जेणें॥ ५६४॥
तयाचिया तोंडा। येईल जळंबठाचा लोंढा।
इया उमळती दाढा। दातांसींही॥ ५६५॥
कुळवाडी रिणें दाटली। कीं वांकडिया ढोरें बैसलीं।
तैसी नुठी कांहीं केली। जीभचि हे॥ ५६६॥
कुसळें कोरडीं। वारेनि जाती बरडीं।
तैसी आपदा तोंडीं। दाढियेसीं॥ ५६७॥
आषाढींचेनि जळें। जैसीं झिरपती शैलाचीं मौळें।
तैसें खांडीहूनि लाळे। पडती पुर॥ ५६८॥
वाचेसि अपवाड। कानीं अनुघड।
पिंड गरुवा माकड। होईल हा॥ ५६९॥
तृणाचें बुझवणें। आंदोळे वारेनुगुणें।
तैसें येईल कांपणें। सर्वांगासी॥ ५७०॥
पायां पडती वेंगडी। हात वळती मुरकुंडी।
बरवेपणा बागडी। नाचविजेल॥ ५७१॥
मळमूत्रद्वारें। होऊनि ठाती खोंकरें।
नवसियें होती इतरें। माझिया निधनीं॥ ५७२॥
अर्थ—आषाढ महिन्यातील वाऱ्याच्या योगाने मोकाट फिरणाऱ्या गुराच्या ठिकाणी बुरशी येऊन जसा पायाचा खुरी रोग होतो, तशी दशा माझ्या डोक्याची होईल.॥ ५५९॥ कमळाच्या दळाशी स्पर्धेने भांडणारे हे डोळे पिकलेल्या पडवळाप्रमाणे होतील.॥ ५६०॥ डोळॺांवरील भुवयांचे पटल जुनाट सालीप्रमाणे लोंबू लागतील आणि डोळॺातील येणाऱ्या पाण्याच्या योगाने वक्ष:स्थल कुजू लागेल.॥ ५६१॥ ज्याप्रमाणे सरडे बाभळीच्या खोडाला, चालताना त्याच्याच चिकाने बरबटून टाकतात, त्याप्रमाणे तोंड थुंकेने बरबटले जाईल.॥ ५६२॥ ज्याप्रमाणे स्वयंपाकाच्या चुलीपुढील मोरीत टाकलेल्या घाणेरडॺा पाण्याचे बुडबुडे उठतात, त्याप्रमाणे हे नाक शेंबडाने भरून जाईल.॥ ५६३॥ ज्या तोंडाचे ओठ विडॺाने तांबडे रंगवितो, हसताना दात दाखवितो व ज्याच्या योगाने सुंदर बोल बोलतो,॥ ५६४॥ त्या या तोंडातून लाळेचा लोंढा येईल आणि दातांसहित दाढा पडतील.॥ ५६५॥ शेतीवर अत्यंत कर्ज झाले असता ती जशी उठविता येत नाही किंवा पावसाच्या झडीत कंबर लागलेली गुरे उठत नाहीत, त्याप्रमाणे जिभेतून काही केले तरी शब्द निघत नाहीत, अशी ती जड होईल.॥ ५६६॥ वाळलेल्या गवताची कुसळे ज्याप्रमाणे उडून बरडावर जातात, तशीच आपत्ती तोंड व दाढी यांचे ठिकाणी येईल.॥ ५६७॥ आषाढ महिन्यातील पडलेल्या पावसाने, ज्याप्रमाणे पर्वताची शिखरे झिरपू लागतात, त्याप्रमाणे तोंडाच्या खळगीतून लाळेचे पूर वाहू लागतात.॥ ५६८॥ वाणीला शब्द उच्चारण्याचे सामर्थ्य राहणार नाही, कानाला ऐकू येणार नाही, असा हा शरीराचा पिंड वृद्ध माकडासारखा होईल.॥ ५६९॥ पक्षी उडविण्याकरिता केलेले गवताचे बुजगावणे जसे वाऱ्याने हालते, त्याप्रमाणे सर्वांगाला कंप सुरू होईल.॥ ५७०॥ पाय वाकडेतिकडे पडतील, हाताच्या मुठी वळतील, याप्रमाणे सर्व सौंदर्याऐवजी सोंगच नाचविले जाईल.॥ ५७१॥ मळमूत्रांची द्वारे फुटक्या भांडॺाप्रमाणे होऊन राहतील. इतर लोक मी मरावे, म्हणून नवस करतील.॥ ५७२॥
देखोनि थुंकील जग। मृत्यूचा पडेल पांग।
सोईरियां उबग। येईल माझा॥ ५७३॥
स्त्रिया म्हणती विवसी। बाळें जाती मूर्च्छेसी।
किंबहुना चिळसी। पात्र होईन॥ ५७४॥
उभळीचा उजगरा। सेजारियां सोईलियां घरा।
शिणवील म्हणती म्हातारा। बहुतांतें हा॥ ५७५॥
ऐसी वार्धक्याची सूचणी। आपणियां तरुणपणीं।
देखे मग मनीं। विटे जो गा॥ ५७६॥
म्हणे पाहे हें येईल। आणि आतांचें भोगितां जाईल।
मग काय उरेल। हितालागीं॥ ५७७॥
म्हणोनि नाईकणें पावे। तंव आईकोनि घाली आघवें।
पंगु न होतां जावें। तेथुनियां॥ ५७८॥
दृष्टी जंव आहे। तंव पाहवें तेतुलें पाहे।
मूकत्वा आधीं वाचा वाहे। सुभाषित॥ ५७९॥
हात होती खुळे। हें पुढील मोटकें कळे।
तंव करूनि घाली सकळें। दानादिकें॥ ५८०॥
ऐसी दशा येईल पुढें। तैं मन होईल वेडें।
तंव चिंतूनि ठेवी चोखडें। आत्मज्ञान॥ ५८१॥
जैं चोर पाहे झोंबती। तंव आजीचि रुसिजे संपत्ती।
कां झांकाझांकी वाती। न वचतां कीजे॥ ५८२॥
तैसें वार्धक्य यावें। मग जें वायां जावें।
तें आतांचि आघवें। सवतें करी॥ ५८३॥
आतां मोडूनि ठेलीं दुर्गें। कां वळित धरिलें खगें।
तेथ उपेक्षूनि जो निघे। तो नागवला कीं॥ ५८४॥
तैसें वृद्धाप्य होय। आलेपण वायां जाय।
जे तो शतवृद्ध आहे। नेणों कैंचा॥ ५८५॥
झाडिलींचि कोळें झाडी। तया न फळे जेविं बोंडी।
जाहाला अग्नी तरी राखोंडी। जाळील काई॥ ५८६॥
म्हणोनि वार्धक्याचेनि आठवें। वार्धक्या जो नागवे।
तयाच्या ठायीं जाणावें। ज्ञान आहे॥ ५८७॥
अर्थ—अशा स्थितीत मला पाहून लोक माझा धिक्कार करतील, मृत्यूची दरात पडेल-म्हणजे मृत्यू लवकर येणार नाही व सोयरेसंबंधी माझा कंटाळा करतील.॥ ५७३॥ बायका मला पिशाच्च म्हणतील, मला पाहून मुलांना मूर्च्छा येईल. फार काय सांगायचे! सर्व प्रकारे लोकांच्या किळसेला मी पात्र होईन.॥ ५७४॥ खोकल्याच्या उबळीमुळे शेजारच्या घरातील निजलेल्या माणसांची झोपमोड झाली असता, हा म्हातारा पुष्कळांना त्रास देईल, असे ते म्हणतील.॥ ५७५॥ अशी ही म्हातारपणाची सूचना आपल्या तरुणपणातच जो मनात आणून त्याचा कंटाळा करतो॥ ५७६॥ आणि म्हणतो, भोग भोगता आताचे तारुण्य नाहीसे होऊन पुढे अशी म्हातारपणाची स्थिती येईल; मग आपले आत्महित साधण्याकरिता आपल्या ठिकाणी काय सामर्थ्य राहील?॥ ५७७॥ म्हणून न ऐकण्याची स्थिती येण्यापूर्वीच ऐकण्याजोगे असे भगवंताचे गुणादिक ऐकून घेतो. पाय पंगू होत नाहीत तोच जाण्यायोग्य अशा तीर्थादिकांच्या ठिकाणी जातो.॥ ५७८॥ जोपर्यंत दृष्टी आहे तोपर्यंत पाहण्याजोगी अशी तीर्थक्षेत्रे व संत-भगवंताच्या मूर्ती पाहून घेतो व बोलणे बंद होण्यापूर्वी वाणीने भगवन्नाम स्तुतिस्तोत्रादी मंगल शब्दांचा अखंड उच्चार करीत राहतो.॥ ५७९॥ पुढे हात खुळे होतील, हे थोडेसे कळण्यापूर्वीच संपूर्ण दानादिक करून टाकतो,॥ ५८०॥ पुढे अशी दशा येईल, तेव्हा मनाची विचारशक्ती क्षीण होईल; म्हणून त्यापूर्वीच शुद्ध आत्मज्ञानाचा विचार करून ठेवतो.॥ ५८१॥ ज्याप्रमाणे उद्या आपल्याला चोर झोंबतील, तर आजच संपत्तीचा विनियोग करून टाकावा किंवा दिवा विझण्यापूर्वीच झाकापाकी करावी, त्याप्रमाणे म्हातारपण यावे आणि जे प्राप्त करून घ्यायचे ते घेता येऊ नये, यापेक्षा आताच-म्हणजे म्हातारपण येण्यापूर्वीच-जो आपल्या ठिकाणी ते प्राप्त करून घेतो.॥ ५८२-५८३॥ सोसाटॺाच्या वाऱ्यामुळे जंगलातील रस्ते मोडले गेले किंवा पक्षीही सरळ उडता येत नाही म्हणून परत येत आहेत, हे पाहत असता त्याची उपेक्षा करून जो बाहेर पडतो, तो हिताला नागविणारच!॥ ५८४॥ त्याप्रमाणे म्हातारपण आले असता काही करता येत नाही, म्हणून जन्मास आल्याचे सार्थक होत नाही, हे न जाणणारा शंभर वर्षांचा वयोवृद्ध कसा झाला, हे समजत नाही.॥ ५८५॥ झाडलेल्या तिळाच्या झाडाच्या कोथळॺा झाडल्या असता ज्याप्रमाणे त्यांच्या बोंडातून काहीही तीळ पडत नाहीत किंवा अग्नी जाळणारा झाला तरी तो राखोंडी जाळील काय?॥ ५८६॥ म्हणून म्हातारपण येणार, याची आठवण ठेवून म्हातारपणाने जो नागवला जात नाही किंवा वार्धक्याला जो नागवितो—म्हणजे त्याचा परिणाम होऊ देत नाही-त्याच्या ठिकाणी ज्ञान आहे, असे जाणावे.॥ ५८७॥
तैसेंचि नाना रोग। पडिघाती ना जंव पुढा आंग।
तंव आरोग्याचे उपेग। करूनि घाली॥ ५८८॥
सापाच्या तोंडीं। पडिली जे उंडी।
तें लाऊनि सांडी। प्रबुद्ध जैसा॥ ५८९॥
तैसा वियोग जेणें दु:खें। विपत्ति शोक पोखें।
तें स्नेह सांडूनि सुखें। उदास होय॥ ५९०॥
आणि जेणें जेणें कडें। दोष सूतील तोंडें।
तयां कर्मरंध्रीं गुंडे। नियमाचे दाटी॥ ५९१॥
ऐसऐसिया आइती। जयाची परी असती।
तोचि तो ज्ञानसंपत्ती। गोसावी गा॥ ५९२॥
अर्थ—त्याचप्रमाणे शरीराच्या ठिकाणी पुढे येणारे नाना प्रकारचे रोग उद्भवले नाहीत, तोच आपल्या शरीराच्या ठिकाणी असणाऱ्या आरोग्याचा परमार्थहित साधण्याकरिता उपयोग करून घेतो.॥ ५८८॥ ज्याप्रमाणे शहाणा पुरुष सापाच्या तोंडात पडलेला पिठाचा गोळा त्यालाच खाऊ घालून त्याची आशा सोडतो,॥ ५८९॥ त्याप्रमाणे ज्या प्रेमामुळे वियोग झाला असता दु:ख, विपत्ती, शोक हे वाढतात ते प्रेम टाकून देऊन जो आनंदाने उदास होऊन राहतो॥ ५९०॥ आणि कर्माचरण करताना ज्या ज्या व्यंगतारूपी छिद्रांच्या द्वारात दोष शिरत असतात, त्या त्या कर्मांच्या व्यंगतारूपी छिद्रात नियमाचे दगड जो भरीत असतो,॥ ५९१॥ अर्जुना! अशा युक्तीने ज्याची वागणूक असते, तोच सर्व ज्ञानसंपत्तीचा स्वामी होऊन राहतो.॥ ५९२॥
गूढार्थदीपिका—श्रीगुरुच्या कृपेने प्राप्त झालेले दृढ आत्मज्ञान, मनोनाश व वासनाक्षय या तीन गोष्टी ज्या अवस्थेत समुच्चयाने राहतात, ती जीवन्मुक्तस्थिती प्राप्त होईपर्यंत ज्ञानी पुरुषाने शरीराचा किंवा मनाचा विश्वास बाळगून अभ्यासात शिथिलता येऊ देऊ नये, असा या वरील सर्व ओव्यांचा भाव आहे.
हाच भाव माउलींनी मागे “तैसीं प्राप्तेंही पुरुषें। इंद्रियें लाळिलीं जरी कौतुकें। तरी आक्रमिला जाण दु:खें। सांसारिकें॥” (ज्ञा. अ. २-३५०) या ओवीने व्यक्त केला आहे.
जीवन्मुक्त अवस्था दृढ झाल्यानंतर प्रारब्धानुसार विषयात रमण्यास हरकत नाही, असेही पुन: माउलींनी मागे दुसऱ्या अध्यायातील “पार्था आणिकही एक। जरी नाशले हे रागद्वेष। तरी इंद्रियां विषयीं बाधक। रमतां नाहीं॥ ३३२॥” या ओवीने सांगितले आहे.
आतां आणीकही एक। लक्षण अलौकिक।
सांगेन आईक। धनंजया॥ ५९३॥
अर्थ—त्याचप्रमाणे अर्जुना! ज्ञान्याचे आणखी एक असाधारण लक्षण सांगतो, ऐक.॥ ५९३॥
(श्लोक-९)
असक्तिरनभिष्वंग: पुत्रदारगृहादिषु।
नित्यं च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥ ९॥
अर्थ—ज्याच्या ठिकाणी सामान्यत: विषयाचे प्रेम नाही व पुत्र, स्त्री घर इत्यादिकांविषयी विशेष प्रेम नाही, जो प्रिय वस्तूची प्राप्ती झाली असता हर्ष न वाटू देता किंवा अप्रिय वस्तूची प्राप्ती झाली असता खिन्न न होता, सदासर्वदा हर्षामर्षरहित चित्त ठेवतो.॥ ९॥
तरि जो या देहावरी। उदास ऐसिया परी।
उखिता जैसा बिढारीं। बैसला आहे॥ ५९४॥
कां वृक्षाची साउली। वाटे जातां मिनली।
घरावरी तेतुली। आस्था नाहीं॥ ५९५॥
साउली सरिसीच असे। परी असे हें नेणिजे जैसें।
स्त्रियेचें तैसें। लोलुप्य नाहीं॥ ५९६॥
आणि प्रजा जे जाली। तियें वस्तीकरें आलीं।
कां गोरुवें बैसलीं। रुखातळीं॥ ५९७॥
जो संपत्तिमाजि असतां। ऐसा गमे पांडुसुता।
जैसा कां वाटे जातां। साक्षी ठेविला॥ ५९८॥
किंबहुना पुंसा। पांजरियामाजि जैसा।
वेदाज्ञेसी तैसा। बिहूनि असे॥ ५९९॥
येऱ्हवीं दारागृहपुत्रीं। नाहीं जया मैत्री।
तो जाण पां धात्री। ज्ञानासि गा॥ ६००॥
महासिंधू जैसें। ग्रीष्म वर्ष सरिसें।
इष्टानिष्ट तैसें। जयाच्या ठायीं॥ ६०१॥
कां तीन्ही काळ होतां। त्रिधा नव्हे सविता।
तैसा सुखदु:खीं चित्ता। भेदु नाहीं॥ ६०२॥
जेथ नभाचेनि पाडें। समत्वा न्यून न पडे।
तेथ ज्ञान रोकडें। वोळख तूं॥ ६०३॥
अर्थ—धर्मशाळा इत्यादी वस्तिस्थानात जसा वाटसरू असतो, त्याप्रमाणे जो या देहाच्या ठिकाणी उदासीनाप्रमाणे असतो॥ ५९४॥ किंवा रस्त्याने जाताना अनायासे मिळणाऱ्या झाडाच्या सावलीची जशी कोणी आस्था बाळगीत नाही, त्याप्रमाणे जो घराच्या ठिकाणी आस्था बाळगीत नाही,॥ ५९५॥ मनुष्याची सावली सारखी त्याच्या बरोबर राहते, पण हे त्याच्या लक्षातही नसते, त्याप्रमाणे ज्याच्या मनात स्त्रियेविषयी आसक्ती नसते.॥ ५९६॥ आणि आपल्या झालेल्या संततीला जो धर्मशाळेत थोडावेळ थांबण्याकरिता आलेले वाटसरू किंवा झाडाखाली सावलीत बसणारी गुरे समजतो.॥ ५९७॥ जो संपत्तीमध्ये असताना, हा मार्गाने जाणारा वाटसरू असून त्याला घटकाभर संपत्तीकडे पाहण्याकरिता साक्षी ठेवला आहे, असा वाटतो.॥ ५९८॥ फार काय सांगावे! पिंजऱ्यामध्ये राघू जसा राहतो, त्याप्रमाणे जो वेदाज्ञेला भिऊन वागतो-म्हणजे वेदाज्ञेच्या परतंत्र वागतो.॥ ५९९॥ सारांश, स्त्री, घर, पुत्र यांच्याविषयी ज्याच्या मनात आसक्ती नाही, तो पुरुष ज्ञानाची जन्मदात्री आई होय-म्हणजे ज्ञान त्याच्याच ठिकाणी जन्म घेते-असे समज.॥ ६००॥ महासमुद्र जसे ग्रीष्मऋतूत व वर्षाऋतूत सारखेच असतात, त्याप्रमाणे ज्याच्या मनाच्या ठिकाणी प्रिय व अप्रिय सारखेच वाटतात॥ ६०१॥ किंवा ज्याप्रमाणे सूर्य, सकाळ-दुपार-संध्याकाळ या तिन्ही काळी एकसारखाच असतो, तीन प्रकारचा होत नाही, त्याप्रमाणे सुखदु:खाच्या वेळी ज्याच्या चित्तात हे अनुकूल, हे प्रतिकूल असा विषमभाव उत्पन्न होत नाही.॥ ६०२॥ आकाशाच्या समतेशी तुलना केली असता ज्याच्या चित्ताची समता कधी कमी भासत नाही किंवा आकाशाच्या बरोबरीने ज्याच्या चित्ताची समता अखंड असते, त्याच्या ठिकाणीच निर्भेळ ज्ञान आहे, असे तू समज.॥ ६०३॥
(श्लोक-१०)
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि॥ १०॥
अर्थ—माझ्यावाचून चित्ताला दुसरे काहीच गोड लागणार नाही, अशाप्रमाणे एका माझ्या सगुणस्वरूपाच्या ठिकाणीच निष्काम-म्हणजे स्वाभाविक-प्रेम करणे, पवित्र व निर्मळ अशा एकांत देशात राहणे आणि जनसमुदायाचा कंटाळा करणे॥ १०॥
आणि मीवांचूनि कांहीं। आणीक गोमटें नाहीं।
ऐसा निश्चय तिंहीं। जयाचा केला॥ ६०४॥
शरीर वाचा मानस। पियालीं कृतनिश्चयाचा कोश।
एक मीवांचूनि वास। न पाहती आन॥ ६०५॥
किंबहुना निकट निज। जयाचें जाहालें मज।
तेणें आपणयां आम्हां सेज। एकी केली॥ ६०६॥
रिगतां वल्लभापुढें। नाहीं आंगीं जीवीं सांकडें।
तिये कांतेचेनि पाडें। एकसरला जो॥ ६०७॥
मिळोनि मिळतचि असे। समुद्रीं गंगाजळ जैसें।
मी होऊन मज तैसें। सर्वस्वें भजती॥ ६०८॥
अर्थ—एका माझ्या सगुणस्वरूपावाचून दुसरे कोठेच सुख नाही, असा कायावाचामनाने माझ्या सगुणस्वरूपाविषयी ज्याने निश्चय केला,॥ ६०४॥ माझ्या सगुणरूपावाचून दृष्टीने दुसरी वस्तूच पाहणार नाही, असा दृढ निश्चय करण्याची ज्याच्या शरीर, वाणी, मन ह्यांनी शपथ घेतली.॥ ६०५॥ फार काय सांगायचे! ज्याचे आपलेपण माझ्या अत्यंत जवळ झाले, त्याने माझी व आपली एकच शय्या केली (असा भक्त माझ्यापासून क्षणभरही वेगळा नसतो, असा अर्थ).॥ ६०६॥ पतिसमागमात मिळताना ज्याप्रमाणे स्त्रियेच्या मनात किंवा शरीराच्या ठिकाणी यत्किंचितही संकोच उत्पन्न होत नाही, त्या स्त्रियेच्या तितक्याच प्रेमाने जो माझ्याशी समरस झाला.॥ ६०७॥ ज्याप्रमाणे गंगेचे पाणी समुद्रास मिळाल्यानंतरही अखंड पुन: मिळतच राहते, त्याप्रमाणे जे मद्रूप होऊन सर्व भावाने माझे प्रेम करीतच राहतात.॥ ६०८॥
गूढार्थदीपिका—माउलींनी येथे ज्ञानोत्तर म्हणजे आत्मज्ञानाने जीवब्रह्म ऐक्य झाल्यावरही काही एका निमित्तावाचूनदेखील ज्ञान्याचे सगुण भगवंताच्या ठिकाणी स्वाभाविक प्रेम असते, हे दाखविले आहे.
“शिवो भूत्वा शिवं यजेत्” शिव होऊन शिवाचे भजन करावे. असे श्रुतींनीही ज्ञान्याचे स्वाभाविक भजन सांगितले आहे. “जेविं आपुलें सभाग्यपण। आपणा सन्मुख होये जाण। तरी काय होय भाग्यहीन। कीं दुणावे सुख॥ ५७३॥ एवं नम्य आणि नमन। भज्य आणि भजन। हा भेद काही नसून। प्रवाह न खंडे॥ ५७४॥ उपरोधें प्रवाह खंडिता। भेदुचि दुणावे पुरता। तेथें अनुभवाची वार्ता। बोलोंचि नये॥ ५७५॥” (शिवकल्याणकृत-अमृतानुभव विवरण-प्र. १)
आरशात मुख पाहून आपले सौभाग्य आपल्याला दृग्गोचर झाले असता स्त्रियेला मी भाग्यहीन आहे, असे वाटून दु:ख होते की, तिच्या सौभाग्यसुखात भर पडते? त्याप्रमाणेच अद्वैतज्ञानानंतर होणाऱ्या भक्तीत नम्य व नमन, भज्य व भजन, असा काही भेद न भासता भगवंताच्या ठिकाणी अखंड प्रेमप्रवाह वाहत असतो. हट्टाने हा प्रेमप्रवाह बंद केला असता, नाहीसा झालेला भेद दुप्पट वाढतो; म्हणून जेथे सगुणाची प्रेमभक्ती न करण्याचा हट्ट दिसून येतो, तेथे आत्मानुभव नाही, हे पक्के जाणावे; असे अमृतानुभवावरील प्रथम अध्यायातील “अहो ऐक्याचे मुदल न ढळे” (ओ. ५९) या ओवीवर टीका करताना शिवकल्याणस्वामींनी म्हटले आहे.
निर्गुण स्वरूपाशी ऐक्य पावून सगुणस्वरूपाचे भजन करणे व पुढे सगुणस्वरूपाच्या ध्यानाने चित्त भगवत्स्वरूप झाल्यावरही बाहेर शरीर, मन, वाणीद्वारा सर्वभावाने भगवंताचे प्रेम होत राहणे, असे दोन्ही प्रकार येथे माउलींनी “मी होऊन मज तैसे। सर्वस्वें भजती” या चरणांनी सूचित केले आहे.
सूर्याच्या होण्या होईजे। कां सूर्यासवेंचि जाईजे। हें विकलेपण साजे। प्रभेसि जेवीं॥ ६०९॥
अर्थ—सूर्याच्या उदयाबरोबर सूर्याची प्रभा फाकते व सूर्य अस्तास गेला असता ती नाहीशी होते, असे सर्वस्वी सूर्याच्या स्वाधीन होऊन राहणे जसे प्रभेला शोभते,॥ ६०९॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानीभक्त असे सूर्याच्या प्रभेप्रमाणेच सर्वस्वी भगवद्अधीन होऊन राहतात.
पैं पाणियाचिये भूमिके। पाणी तळपे कौतुकें।
ते लहरी म्हणती लौकिकें। येऱ्हवीं तें पाणी॥ ६१०॥
जो अनन्य यापरी। मी जाहलाही मातें वरी।
तोचि तो मूर्तधारी। ज्ञान पैं गा॥ ६११॥
अर्थ—पाण्यावरच पाणी कौतुकाने खेळू लागले असता त्याला अज्ञानी लोक लहरी म्हणतात, पण ते खरोखर पाणीच असते.॥ ६१०॥ याप्रमाणे अनन्य म्हणजे इतर देवतेंचा आश्रय सोडून व एक माझाच आश्रय करून जो मद्रूप झाला व माझे भजन करतो, अर्जुना! तो म्हणजे केवळ ज्ञानच मूर्तरूपाने प्रगट झाले, असे समज.॥ ६११॥
गूढार्थदीपिका—जो अनन्य यापरी। मी जाहलाही मातें वरी-
भक्तिरहित ज्ञान्याचा देह पांचभौतिक राहतो; पण ज्ञानी भक्त साकार सच्चिदानंद विग्रहधारी असतात. “ब्रह्मभूत काया होतसे कीर्तनीं” भक्तीनेच देह सच्चिदानंदस्वरूप होतो, असे तुकाराम महाराजांनी म्हटले असून “पावावया उपासना। ब्रह्मस्थानीं प्रस्थान” खरी भक्ती किंवा निष्काम प्रेमरूप भक्ती प्राप्त होण्याकरिता ब्रह्मज्ञान करून घ्यावयाचे असते. “भक्तिभाग्य प्रेमा पुरुषार्थ। हाचि ब्रह्मीचा मुख्य अर्थ” ब्रह्मज्ञानप्राप्तीचा मुख्य अर्थ भक्तीच आहे, इत्यादी वचनांनी त्यांनी ब्रह्मज्ञानाचा शेवट भक्तीतच केला आहे.
आणि तीर्थें धौतें तटें। तपोवनें चोखटें।
आवडती कपाटें। वसवूं जया॥ ६१२॥
शैलकक्षांचीं कुहरें। जळाशयपरिसरें।
अधिष्ठी जो आदरें। नगरा न ये॥ ६१३॥
बहु एकांतावरी प्रीती। जया जनपदाची खंती।
जाण मनुष्याकारें मूर्ती। ज्ञानाची तो॥ ६१४॥
आणिकही पुढती। चिन्हें गा सुमती।
ज्ञानाचिये निरुती-। लागीं सांगों॥ ६१५॥
अर्थ—त्याचप्रमाणे पवित्र नद्यांचे काठी किंवा तीर्थात किंवा उत्तम तपोवनात किंवा एकांतात ज्यांना राहणे आवडते,॥ ६१२॥ दोन पर्वतांमधील दऱ्या किंवा जलाशयाच्या आसपासचा प्रदेश यांचा ज्याला आदर वाटतो व जोे तेथे राहतो, जो नगरात येत नाही,॥ ६१३॥ एकांतावर ज्याचे अत्यंत प्रेम असून ज्याला लोकवस्तीची खंती वाटते, त्याचा मनुष्याकार म्हणजे ज्ञानाची मूर्ती होय, असे समज.॥ ६१४॥ हे शुद्धबुद्धी अर्जुना! ज्ञानाचे स्वरूप स्पष्ट होण्याकरिता पुन: आणखी काही लक्षणे सांगतो, ऐक.॥ ६१५॥
(श्लोक-११)
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा॥ ११॥
अर्थ— आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानाचे नित्यत्व म्हणजे अविनाशित्व जाणणे व झालेल्या आत्मज्ञानाने परमात्मसाक्षात्कार होणे, हे सर्व ज्ञान म्हटले जात असून याहून जे विपरीत, ते अज्ञान होय.॥ ११॥
तरी परमात्मा ऐसें। जें एक वस्तु असे।
तें जया दिसे। ज्ञानास्तव॥ ६१६॥
तें एकवांचूनि जियें आनें। भवस्वर्गादि ज्ञानें।
तें अज्ञान ऐसा मनें। निश्चय केला॥ ६१७॥
स्वर्गा जाणें हें सांडी। भवविषयीं कान झाडी।
दे अध्यात्मज्ञानीं बुडी। सद्भावाची॥ ६१८॥
भंगलिये वाटे। शोधूनियां अव्हाटें।
निघिजे जेविं निटें। राजपंथें॥ ६१९॥
तैसें ज्ञानजातां करी। आघवेंचि एकीकडे सारी।
मग मन बुद्धि मोहरी। अध्यात्मज्ञानीं॥ ६२०॥
म्हणे एक हेंचि आथी। येर जाणणें ते भ्रांती।
ऐसी निकरेंसीं मती। मेरु होय॥ ६२१॥
एवं निश्चय जयाचा। द्वारीं अध्यात्मज्ञानाचा।
ध्रुव देवो गगनींचा। तैसा राहिला॥ ६२२॥
तयाचिया ठायीं ज्ञान। या बोला नाहीं आन।
जे ज्ञानीं बैसलें मन। तेव्हांचि तो मी॥ ६२३॥
तरि बैसलेपणें जें होये। तें बैसतांचि बोलें न होये।
तरि ज्ञाना तया आहे। सरिसा पाड॥ ६२४॥
अर्थ—परमात्मा म्हणून जी एक वस्तू शास्त्राने सांगितली आहे, ती वस्तू, ज्या ज्ञानामुळे अनुभवाला येते,॥ ६१६॥ त्या एका ज्ञानावाचून इतर संसार, स्वर्ग इत्यादिविषयक जी अनेक प्रकारची ज्ञाने आहेत, ते सर्व अज्ञान होय, असा ज्याच्या मनाने दृढ निश्चय केला॥ ६१७॥ आणि म्हणून जो स्वर्गप्राप्तीचा काम्यकर्मरूप प्रयत्न सोडून देतो व हे संसारविषयक ज्ञान ऐकणे पुरे झाले, असे म्हणतो, हे अध्यात्मज्ञानच खरे व सर्व दु:खातून पार करणारे ज्ञान होय, अशी अध्यात्मज्ञानाच्या ठिकाणी दृढ श्रद्धा ठेवतो,॥ ६१८॥ निरनिराळे रस्ते फुटलेल्या वाटेवर, आडमार्ग शोधून ज्याप्रमाणे सरळ अशा राजमार्गाने जायचे असते,॥ ६१९॥ त्याप्रमाणे जो ज्ञानाच्या ठिकाणीही करतो. इतर सर्व ज्ञाने बाजूला सारून एका आत्मज्ञानाकडे मन-बुद्धी लावतो,॥ ६२०॥ आत्मज्ञान हेच खरे ज्ञान असून त्यावाचून इतर सर्व ज्ञान भ्रमज्ञान आहे, अशी ज्याची शेवटी मेरूप्रमाणे दृढ अचल बुद्धी होऊन राहते,॥ ६२१॥ याप्रमाणे अध्यात्मज्ञानाच्या सामर्थ्याच्या ठिकाणी आकाशातील ध्रुवदेवाप्रमाणे ज्याचा दृढ निश्चय झाला,॥ ६२२॥ त्याच्या ठिकाणीच ज्ञान आहे, हे म्हणणे अन्यथा नाही; कारण जेव्हा त्याचे मन ज्ञानाच्या ठिकाणी स्थिर झाले, तेव्हाच तो ज्ञानस्वरूप झाला.॥ ६२३॥ ज्ञान होणे, हे ज्ञानलक्षणाच्या ठिकाणी मनाच्या स्थिर होण्यावर अवलंबून आहे; म्हणून ज्ञानलक्षणाच्या ठिकाणी मन स्थिर झाले असताच ज्ञान होते, नुसत्या शब्दाने होत नाही. म्हणूनच ज्ञान आणि ज्ञानी हे दोघेही एका योग्यतेचेच आहेत.॥ ६२४॥
गूढार्थदीपिका—“तत्त्वमसि” इत्यादी महावाक्यांच्या उपदेशाने आत्मज्ञान होऊन पुरुष मुक्त होतो, अशी श्रुती असून “दृश्यते त्वग्ऱ्यया बुद्धॺा सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभि:” अत्यंत शुद्ध झालेल्या चित्ताने आत्मसाक्षात्कार होतो, असेही श्रुतीने सांगितले आहे.
या दोन श्रुतींचा विचार केला असता असे स्पष्ट दिसते की, ब्रह्मज्ञान होण्याकरिता शब्द व शुद्धबुद्धी या दोघांच्याही सहकार्याची आवश्यकता आहे.
शब्दाने ज्ञान होत असले तरी ते परोक्ष राहते. त्याने संसारनिवृत्ती होत नाही. संसारनिवृत्ती अपरोक्ष आत्मसाक्षात्काराने होते आणि अपरोक्ष साक्षात्काराकरिता शुद्ध झालेल्या बुद्धिवृत्तीने आत्मा ग्रहण करण्याची आवश्यकता असते. बुद्धी शुद्ध होणे हे तिच्या ज्ञानलक्षणाच्या ठिकाणी अचल स्थिर होण्यावर अवलंबून आहे. याप्रमाणे ब्रह्मज्ञान संपादन करण्याचे कार्य नुसत्या ‘तत्त्वमसि’ महावाक्यादी शब्दाने होत नसून अद्वैतज्ञानाची जी लक्षणे सांगितली आहेत, ती चित्तात बाणली पाहिजेत किंवा त्या लक्षणाच्या ठिकाणी चित्त दृढ बसले पाहिजे, असे येथे माउलींनी सांगितले आहे.
आणि तत्त्वज्ञान निर्मळ। फळे जें एक फळ।
तें ज्ञेयही वरी सरळ। दिठी जया॥ ६२५॥
अर्थ—आणि असे हे शुद्ध तत्त्वज्ञान, ज्या एका ब्रह्मरूप फळाने, फलद्रूप होते, त्या ज्ञेय परब्रह्मापर्यंत सरळ जाणारी दृष्टी ज्याला प्राप्त झाली आहे,॥ ६२५॥
गूढार्थदीपिका—येथे परब्रह्माच्या ठिकाणी बुद्धिवृत्तीची व्याप्ती सांगितली आहे.
येऱ्हवीं बोधा आलेनि ज्ञानें। जरी ज्ञेय न दिसेचि मनें।
तरी ज्ञानलाभही न मनें। जाहाला सांता॥ ६२६॥
आंधळेया हातीं दिवा। देऊनि काय करावा।
तैसा ज्ञाननिश्चयो आघवा। वायांचि जाय॥ ६२७॥
जरि ज्ञानाचेनि प्रकाशें। परतत्त्वीं दिठी न पैसे।
ते स्फूर्तीचि असे। अंध होउनी॥ ६२८॥
अर्थ—नाहीतर समजलेल्या ज्ञानाने जर ज्ञेय परब्रह्माचा, मनोवृत्तिद्वारा साक्षात्कार होणार नाही, तर तसा झालेला ज्ञानलाभ संतांना संमत नाही किंवा अविद्येची निवृत्ती करण्यास समर्थ होत नाही.॥ ६२६॥ आंधळॺाने हाती दिवा घेतला असता त्याला त्याचा काय उपयोग? त्याप्रमाणे ब्रह्माचा वृत्तीने अनुभव आल्यावाचून ‘मी ब्रह्मरूप आहे’ हा नुसता ज्ञाननिश्चय अज्ञान निवृत्त करण्याला निरुपयोगी असतो.॥ ६२७॥ झालेल्या ज्ञानप्रकाशाने संपन्न होऊन जर वृत्तिरूप दृष्टी प्रकृतीच्या पलीकडे असलेल्या परब्रह्मतत्त्वापर्यंत पोहोचू शकली नाही, तर ती झालेली ज्ञानस्फूर्ती आंधळी आहे, असे म्हटले पाहिजे.॥ ६२८॥
गूढार्थदीपिका—अपरोक्ष साक्षात्कारावाचून केवळ शब्दज्ञान व्यर्थ आहे, हे येथे माउलींनी दाखविले आहे.
म्हणोनि ज्ञान जेतुलें दावी। तेतुली वस्तुचि आघवी।
तें देखे ऐसी व्हावी। बुद्धी चोख॥ ६२९॥
अर्थ—म्हणून आत्मविचाराने जे जे कळते, ते ते ब्रह्मरूपच राहत असल्यामुळे परब्रह्माचाच अनुभव येईल अशी बुद्धिवृत्ती शुद्ध असायला पाहिजे.॥ ६२९॥
गूढार्थदीपिका—बुद्धी रजस्तमोगुणापासून नि:शेष मुक्त होऊन व शुद्ध सात्त्विक होऊन राहिल्यावाचून आत्मसाक्षात्कार होत नाही, हे येथे माउलींनी दाखविले आहे.
यालागीं ज्ञानें निर्दोषें। दाविलें ज्ञेय देखे।
तैसेनि उन्मेषें। आथिला जो॥ ६३०॥
जेवढी ज्ञानाची वृद्धी। तेवढी जयाची बुद्धी।
तो ज्ञान हें शब्दीं। करणें न लगे॥ ६३१॥
पैं ज्ञानाचिये प्रभेसवें। जयाची मती ज्ञेयीं पावे।
तो हातधरणिया शिवे। परतत्त्वातें॥ ६३२॥
अर्थ—म्हणून शुद्ध ज्ञानाने दाखविलेले ज्ञेयरूप परब्रह्म पाहता येईल, अशा ज्ञानदृष्टीने जो संपन्न झाला आहे,॥ ६३०॥ जेवढी ज्ञानाची अमर्याद वाढ झालेली असते, तेवढीच ज्याची बुद्धीही अमर्याद वाढली, तो ज्ञानरूपच झाला, हे शब्दाने सांगणे नको.॥ ६३१॥ ज्ञानाच्या प्रकाशाबरोबरच ज्याची बुद्धी ज्ञेय अशा परब्रह्माच्या ठिकाणी प्राप्त होते, तो हातधरणी मापाऱ्याप्रमाणे परतत्त्वाला स्पर्श करतो.॥ ६३२॥
गूढार्थदीपिका—मापात धान्य भरताना मापारी, मापाच्या वरच्या बाजूला तोंडापाशी डावा हात धरून मापापेक्षा सहजच थोडेसे जास्त धान्य घेत असतो, त्याचप्रमाणे ज्याची बुद्धी ज्ञानाच्या प्रकाशाबरोबर ज्ञेयापर्यंत पोहोचली, तो सहजच त्याबरोबर आपल्या बुद्धीने परतत्त्वाला ग्रहण करतो, असा अर्थ.
तोचि ज्ञान हें बोलतां। विस्मयो कवण पांडुसुता।
काय सवितयातें सविता। म्हणावें असे॥ ६३३॥
तंव श्रोते म्हणती असो। न सांगें तयाचा अतिसो।
ग्रंथोक्ती तेथ आडसो। घालिसी कां हा॥ ६३४॥
तुझा हाचि आम्हां थोर। वक्तृत्वाचा पाहुणेर।
जे ज्ञानविषो फार। निरोपिला॥ ६३५॥
रस होआवा अतिमात्रु। हा घेतासि कविमंत्रु।
तरी अवंतूनि शत्रु। करितोसि कां गा॥ ६३६॥
ठायीं बैसतीये वेळे। जे रससोय घेऊनि पळे।
तियेचा येर वोडव मिळे। कोणा अर्था॥ ६३७॥
आघवाचि विषयीं भादी। परी सांजवणी टेकों नेदी।
ते खुरखोडी नुसधी। पोषी कवण॥ ६३८॥
तैसी ज्ञानीं मती न फांके। येर जल्पती नेणों केतुकें।
परी तें असो निकें। केलें तुवां॥ ६३९॥
जया ज्ञानलेशोद्देशें। किजती योगादि सायासें।
ते धणीचें आणि तुझिया ऐसें। निरूपण॥ ६४०॥
अमृताची सातवांकडी। लागो कां अनुघडी।
सुखाच्या दिवसकोडी। गणिजतु कां॥ ६४१॥
पूर्णचंद्रेंसीं राती। युग एक असोनि पांती।
तरि काय न पांतीं आहाती। चकोर ते॥ ६४२॥
तैसें ज्ञानाचें बोलणें। आणि येणें रसाळपणें।
आतां पुरे कोण म्हणे। आकर्णितां॥ ६४३॥
आणि सभाग्य पाहुणा ये। सुभगाचि वाढती होये।
तैं सरों नेणें रससोये। ऐसें आथी॥ ६४४॥
तैसा जाहाला प्रसंग। जे ज्ञानीं आम्हांसि लाग।
आणि तुजही अनुराग। आथि तेथ॥ ६४५॥
म्हणोनि यया वाखाणा-। प्रेम चढे चौगुणा।
ना म्हणों न ये देखणा। होसी ज्ञानी॥ ६४६॥
तरी आतां ययावरी। प्रज्ञेचा माज धरीं।
पदें साच करीं। निरूपणीं॥ ६४७॥
अर्थ—अशा रितीने ज्ञानाने परब्रह्माचे आकलन करणारा, ज्ञानस्वरूपच होय, असे कोणी म्हटल्यास, हे अर्जुना! त्यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काय आहे? हा केवळ सूर्यच आहे, असे सूर्याला म्हणावे लागते?॥ ६३३॥ तेव्हां श्रोते म्हणाले, हे असू दे. ज्ञानीपुरुषाचेच वर्णन करीत बसू नकोस. ग्रंथातील वचनांचा अर्थ सांगत असताना त्याला खोळंबा का करतोस?॥ ६३४॥ आपण ज्ञानाच्या स्वरूपाचे सविस्तर वर्णन केले, हा आपल्या वक्तृत्वाचा आम्हांला फार मोठा पाहुणचार झाला.॥ ६३५॥ निरूपणात रसाचे खूप पोषण करावे, हा काव्य करणाऱ्यांचा मंत्रोपदेश ग्रहण करून व त्याचे सेवन करण्याकरिता आम्हांला आमंत्रण देऊन आता आमच्याशी शत्रूसारखे (वर्तन) का करतोस?॥ ६३६॥ आणि पात्रावर भोजन करण्यास बसण्याच्या वेळीच जी बाई शिजवलेले अन्न घेऊन पळते, तिचा अवांतर आदरसत्कार काय कामाचा?॥ ६३७॥ इतर सर्व बाबतीत चांगली आहे; पण दोहावयास बसले असता जिला लाथा झाडण्याची खोड आहे, अशी लाथाळ गाय नुसती कोण पोसणार?॥ ६३८॥ त्याप्रमाणे ज्ञानाच्या ठिकाणी बुद्धीचा प्रवेश न होता कित्येक अवांतर इतके बोलतात की, सांगता येत नाही; पण ते असो. तू मात्र फार उत्तम केलेस.॥ ६३९॥ ज्या आत्मज्ञानाचा अंश तरी प्राप्त व्हावा, म्हणून साधक योगादिकांचे कष्ट सहन करतात, त्या ज्ञानाचे निरूपण तृप्त करून सोडणारे व तुलाच करता येईल असे (गोड) झाले आहे.॥ ६४०॥ अमृतवर्षावाची सात दिवस सतत झड लागो किंवा सुखाच्या दिवसांची कोटीवरी गणना होवो, तरी कोणाला कंटाळा येईल?॥ ६४१॥ पहाट न होता पूर्णचंद्रासह असलेली पोर्णिमेची रात्र एक युगपर्यंत सारखी टिकली, तरी ते चकोर कंटाळून तिला पाहणार नाहीत काय?॥ ६४२॥ त्याप्रमाणे हे आत्मज्ञानाचे सविस्तर निरूपण आणि तेही अशा रसाळ भाषेत होत असलेले ऐकत असता “आता पुरे” असे कोण म्हणेल?॥ ६४३॥ आणि घरी भाग्यवंत पाहुणा यावा व त्याला जेवायला वाढणारी स्त्रीही सौंदर्यादी सौभाग्याने युक्त अशी असावी व केलेला स्वयंपाक न संपणारा असा भरपूर असावा, त्याप्रमाणेच हा प्रसंग झाला आहे; कारण ज्ञानाच्या ठिकाणी आमचे मन जडले असून तुझेही तेथेच अत्यंत प्रेम आहे.॥ ६४४-६४५॥ म्हणून या तुझ्या व्याख्यानामुळे आमची ज्ञानस्मृती चौपट दृढ झाली आहे. तुला पूर्ण आत्मज्ञान प्राप्त झाले नाही, असे तुझ्याविषयी कोणालाही म्हणता येणार नाही. तू पूर्ण ज्ञानी आहेस.॥ ६४६॥ आता पुढे, आपल्या शुद्धबुद्धीच्या स्फूर्तीचा आश्रय करून निरूपणाच्या द्वारा भगवंताच्या वचनातील पदांचा खरा अर्थ सांग.॥ ६४७॥
गूढार्थदीपिका—सृष्टीतील सर्व कार्यरूप पदार्थ त्रिगुणात्मक असल्यामुळे मनुष्याची बुद्धीही त्रिगुणात्मकच आहे. त्या बुद्धीच्या द्वाराच मनुष्याला ज्ञान होते व तो दुसऱ्याला ते ज्ञान सांगतो; पण रजोगुणी बुद्धीचा मनुष्य आपल्या बुद्धीचा अभिमान बाळगत असल्यामुळे त्याच्या बुद्धीला यथार्थ काय व अयथार्थ काय याचा विवेक होत नाही आणि तमोगुणी बुद्धी अविवेकयुक्तच असल्यामुळे तिला खोटेच खरे वाटते. रजस्तमोगुणरहित अशा शुद्ध सात्त्विक बुद्धीला मात्र खरे समजते, असे भगवंतांनी पुढे अठराव्या अध्यायात सांगितले आहे.
ज्ञानी भक्त अशा सत्पुरुषाची बुद्धी अखंड शुद्ध सात्त्विकच असते व ती एका परमेश्वरालाच विषय करीत असल्यामुळे ती अत्यंत स्वच्छ व निर्मळ असते. “यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता ह्यर्था: प्रकाशन्ते महात्मन:॥” (श्वे. उ.) ज्याची भगवंताच्या ठिकाणी व श्रीगुरुंच्या ठिकाणी परम प्रेमरूप भक्ती आहे, त्याच्याच बुद्धीत श्रौतपदातील अर्थ प्रकाशित होतात, असा श्रौतसिद्धांत या श्रुतीत सांगितला आहे. या सिद्धांताला धरूनच श्रीगुरुनिवृत्तिनाथादी संत-श्रोत्यांनी माउलीला “आतां ययावरी। प्रज्ञेचा माज धरी। पदें साच करीं। निरूपणीं” असे म्हटले आहे.
या संतवाक्यासरिसें। म्हणितलें निवृत्तिदासें।
माझेंही जी ऐसें। मनोगत॥ ६४८॥
यावरी आतां तुम्ही। आज्ञापिला स्वामी।
तरि वायां वाग्जाळ मी। वाढों नेदीं॥ ६४९॥
एवं इयें अठरा। ज्ञानलक्षणें अवधारा।
श्रीकृष्णें धनुर्धरा। निरूपिलीं॥ ६५०॥
मग म्हणे या नांवें। ज्ञान एथ जाणावें।
हें स्वमत आणि आघवें। ज्ञानियेही म्हणती॥ ६५१॥
करतळावरी वाटोळा। डोलत देखिजे आंवळा।
तैसें ज्ञान आम्हीं डोळां। दाविलें तुज॥ ६५२॥
आतां धनंजया महामती। अज्ञान ऐसी वदंती।
तेही सांगों व्यक्ती। लक्षणेंसीं॥ ६५३॥
येऱ्हवीं ज्ञान फुडें जालिया। अज्ञान जाणवे धनंजया।
जें ज्ञान नव्हे तें अपैसया। अज्ञानचि॥ ६५४॥
पाहें पां दिवस आघवा सरे। मग रात्रीची वारी वावरे।
वांचूनि कांहीं तिसरें। नाहीं जेवीं॥ ६५५॥
तैसें ज्ञान जेथ नाहीं। तें अज्ञानचि पाहीं।
तरि सांगों कांहीं कांहीं। चिन्हें तियें॥ ६५६॥
अर्थ—असे संतश्रोत्यांचे भाषण ऐकून श्रीनिवृत्तिनाथांचे दास श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, महाराज! माझ्याही मनात असेच आहे.॥ ६४८॥ महाराज, तुम्ही आज्ञा केली असल्यामुळे आता यानंतर मी निरूपणात व्यर्थ पाल्हाळ होऊ देणार नाही.॥ ६४९॥ याप्रमाणे ही अठरा ज्ञानाची लक्षणे श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितली आहेत, पहा.॥ ६५०॥ मग भगवान म्हणतात, अर्जुना! येथे सांगितलेल्या या अठरा लक्षणांवरून ज्ञान ओळखता येते, असे माझे मत असून सर्व ज्ञानी असेच म्हणतात.॥ ६५१॥ ज्याप्रमाणे तळहातावरील वाटोळा डोलत असलेला आवळा पाहावा, त्याप्रमाणे अर्जुना, मी तुला ज्ञान हे डोळॺांनी दिसेल असे स्पष्ट दाखविले.॥ ६५२॥ हे थोर बुद्धिमान अर्जुना! आता यापुढे ज्याला लोकात अज्ञान म्हणतात, तेही त्याच्या लक्षणांसह स्पष्ट सांगतो.॥ ६५३॥ नाहीतरी, अर्जुना! ज्ञान स्पष्ट झाल्यावर अज्ञान जाणले जाते; कारण ज्ञान नव्हे ते आपोआपच अज्ञान ठरते.॥ ६५४॥ हे पहा, अर्जुना! संपूर्ण दिवस संपला की त्यानंतर रात्रीचीच पाळी असते. या दोहोंवाचून तिसरे जसे काहीच नसते,॥ ६५५॥ त्याप्रमाणे ज्याला ज्ञान म्हणता येत नाही, तेच अज्ञान होय; तरी या अज्ञानाची काही काही लक्षणे सांगतो.॥ ६५६॥
गूढार्थदीपिका—अज्ञानाचे आवरण व विक्षेप असे दोन प्रकारचे कार्य होते. आवरण म्हणजे आत्मविस्मृती किंवा आत्म्याचे ज्ञान नसणे आणि विक्षेप म्हणजे आत्मस्वरूप सोडून भलतेच भासणे व ते सत्य आहे, असे वाटणे. प्रत्येक अज्ञानलक्षणाच्या मुळाशी आत्मविस्मृती असते किंवा आत्म्याचे ज्ञान नसते. हे “तैसे ज्ञान जेथ नाहीं। तें अज्ञानचि पाहीं” या दोन चरणांनी सांगितले आहे आणि इतर जी अज्ञानाची लक्षणे सांगितली आहेत त्या सर्व चिन्हांनी अज्ञानाच्या विक्षेपाचे वर्णन केले आहे.
तरि संभावने जिये। जो मानाची वाट पाहे।
सत्कारें होये। तोष जया॥ ६५७॥
गर्वें पर्वताचीं शिखरें। तैसा महत्त्वावरूनि नुतरे।
तयाचिया ठायीं पुरें। अज्ञान आहे॥ ६५८॥
अर्थ—जो मोठेपणाकरताच जगतो, जो मान मिळविण्याची वाट पाहत राहतो आणि सत्कार झाला असता ज्याला संतोष होतो,॥ ६५७॥ ज्याप्रमाणे पर्वताची शिखरे खाली येत नाहीत, त्याप्रमाणे जो गर्वाने मोठेपणाच्या पदावरून खाली उतरू इच्छित नाही, त्याचे ठिकाणी पूर्ण अज्ञान आहे, असे समज.॥ ६५८॥
गूढार्थदीपिका—कोणीही स्वत: स्वत:पासून प्रतिष्ठा-मान-सत्कार मिळविण्याची इच्छा करीत नाही. दुसऱ्यापासूनच ते मिळविण्याची इच्छा होते. सर्वव्यापक व अद्वैत आत्मस्वरूपाहून दुसरे काहीच नसल्यामुळे ज्ञान्याला सत्कार, मान, प्रतिष्ठा मिळविण्याची इच्छा होणेच शक्य नाही. आपल्या आत्मस्वरूपाला विसरून स्थूलदेहाचा अभिमान धरणारा व आपल्याहून निराळॺा देहधारी पुरुषाची कल्पना करणारा पुरुषच दुसऱ्यापासून मान, सत्कार, प्रतिष्ठा मिळविण्याची इच्छा करीत असतो; म्हणूनच ज्याच्या ठिकाणी सत्कार, मान, प्रतिष्ठा मिळविण्याची इच्छा असते, त्याच्या ठिकाणी अज्ञान आहे, असे येथे म्हटले आहे.
ज्ञानाने अद्वैत परब्रह्माशी ऐक्य होत जाऊन देहाशी झाले असलेले ऐक्य नाहीसे होते, तर अज्ञानलक्षणाने आत्मविस्मृती दृढ होत जाऊन जड पांचभौतिक देहाशी झाले असलेले ऐक्य दृढ होत जाते व मनुष्याची कृमिकीटकादी योनीपर्यंत अधोगती होते.
पुढील सर्व लक्षणेही अज्ञानाच्या ठिकाणी राहत असतात, हेच माउलींनी दाखविले आहे.
आणि स्वधर्माची मांगळी। बांधे वाचेच्या पिंपळीं।
उभिला जैसा देउळीं। जाणोनि कुंचा॥ ६५९॥
घाली विद्येचा पसारा। सुये सुकृताचा डांगोरा।
करी तेतुलें मोहरा। स्फीतीचिया॥ ६६०॥
आंग वरिवरी चर्ची। जनातें अर्चितां वंची।
तो जाण अज्ञानाची। खाणी एथ॥ ६६१॥
अर्थ—जसा काही देवळात कोणालाही दिसेल अशा रितीने कुंचा उभा करून ठेवतात किंवा पिंपळाची मुंज झाली असता मुंजीचे चिन्ह म्हणून कोणालाही दिसेल, अशा रितीने त्याला मेखला बांधतात, त्याप्रमाणे लोकांना कळावे, म्हणून आपण आचरण केलेल्या धर्माचा, आपल्या वाचेनेच जो डांगोरा पिटतो,॥ ६५९॥ आपण अध्ययन केलेल्या विद्येचा जो पसारा मांडतो, केलेल्या पुण्यकर्माचा जो गाजावाजा करतो, सारांश जेवढे काही तो करतो, त्यात आपल्या कीर्तीचाच उद्देश ठेवतो.॥ ६६०॥ मन विकाराने अत्यंत मलिन असते, पण आपण धर्मपरायण आहो, हे दाखविण्याकरिता बाह्यात्कारी शरीराला भस्म, गंध इत्यादिकांच्या लेपनाने जो अलंकृत करतो, दुसऱ्या पुरुषाचे अर्चन करण्याचा प्रसंग आला असता जो ते करीत नाही व ब्रह्मज्ञानाच्या गोष्टी सांगून त्यांना फसवितो, तो अज्ञानाची खाणीच होय असे समज.॥ ६६१॥
गूढार्थदीपिका—परमेश्वराच्या शास्त्ररूप आज्ञेवर श्रद्धा ठेवून आपल्या कल्याणाकरिता धर्माचे आचरण न करता, ज्या लोकांचा धर्मावर विश्वास आहे, त्यांना आपणही श्रद्धापूर्वक आचरण करतो, असे वाटावे, म्हणूनच केवळ दाखविण्याकरिता जो धर्माचरण करीत असतो, त्याच्या ठिकाणी अज्ञानाशिवाय काही सापडत नाही, असा अर्थ.
आणि वन्ही वनीं विचरे। तेथ जळती जैसीं जंगमस्थावरें।
तैसें जयाचेनि आचारें। जगा दु:ख॥ ६६२॥
कौतुकें जें जें जल्पे। तें सबळाहुनि तीख रूपें।
विषाहूनि संकल्पें। मारक जो॥ ६६३॥
तयातें बहु अज्ञान। तो अज्ञानाचें निधान।
हिंसेसी आयतन। जयाचें जिणें॥ ६६४॥
अर्थ—अरण्यात अग्नी लागला असता, ज्याप्रमाणे त्यात सजीव मृगादी व वृक्षादी प्राणी जळून मरतात, त्याप्रमाणे ज्याच्या आचरणाने जगाला दु:खच होते,॥ ६६२। जे जे तो बडबडतो ते ते देखील भाल्यापेक्षाही तीक्ष्ण असे बोचते आणि त्यातील त्याच्या गर्भित हेतूकडे पाहता, ते विषापेक्षाही मारक वाटते.॥ ६६३॥ अशा रितीने ज्याचे जीवन हिंसेला-म्हणजे दुसऱ्याच्या दु:खाला-अधिष्ठान असते, त्याच्या ठिकाणी प्रबल अज्ञान असून तो अज्ञानाचे भांडारच आहे.॥ ६६४॥
गूढार्थदीपिका—अत्यंत अज्ञानी पुरुष आपल्या देहाच्या सुखाशिवाय दुसरे काही जाणत नसतो आणि देहाचे सुख दुसऱ्यावरच अवलंबून असल्यामुळे तो आपल्या देहसुखाकरिता कायावाचामनाने दुसऱ्यांना अखंड दु:ख देतो, असा भाव.
आणि फुंके भाता फुगे। रेचिलिया सवेंचि उफगे।
तैसा संयोगवियोगें। चढे वोहटे॥ ६६५॥
पडली वारयाचिया वळसां। धुळी चढे आकाशा।
हरिखा वळघे तैसा। स्तुती वेळे॥ ६६६॥
निंदा मोटकी आईके। आणि कपाळ धरूनि ठाके।
थेंबें विरे वारेनि शोके। चिखल जैसा॥ ६६७॥
तैसा मानापमानीं होये। जो कोणाची ऊर्मी न साहे।
तयाच्या ठायीं आहे। अज्ञान पुरें॥ ६६८॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे भाता फुंकला असता फुगतो व सोडला असता लगेच रिकामा होतो, त्याप्रमाणे आवडती वस्तू प्राप्त झाली असता जो हर्षाने फुगून जातो व तिचा वियोग झाला असता जो खिन्न होतो.॥ ६६५॥ ज्याप्रमाणे वावटळीच्या वळशात पडलेली धूळ वर आकाशात उडते, त्याप्रमाणे लोकांनी स्तुती केली असता जो हर्षाने फुगून जातो,॥ ६६६॥ थोडकीशी देखील निंदा ऐकल्याबरोबर जो दु:खाने कपाळ धरून बसतो. ज्याप्रमाणे चिखल थेंबभर पाण्याने ओला होतो व थोडॺाशा वाऱ्याने सुकू लागतो,॥ ६६७॥ त्याप्रमाणे मान-अपमान प्राप्त झाला असता ज्याला होते, याप्रमाणे जो कोणतीच ऊर्मी सहन करू शकत नाही, त्याच्या ठिकाणी पूर्ण अज्ञान आहे, असे समज.॥ ६६८॥
आणि जयाचिया मनीं गांठी। वरिवरि मोकळी वाचा दिठी।
आंगें मिळे जीवें पाठी। भलतया दे॥ ६६९॥
व्याधाचें चारा घालणें। तैसें प्रांजळ जोगावणें।
चांगाचीं अंत:करणें। विरुद्ध करी॥ ६७०॥
गार शेवाळें गुंडाळली। कां निंबोळी जैसी पिकली।
तैसी जयाची भली। बाह्यक्रिया॥ ६७१॥
अज्ञान तयाचिया ठायीं। ठेविलें असे पाहीं।
या बोला आन नाहीं। सत्य मानीं॥ ६७२॥
अर्थ—वर वर पाहिले असता जो बोलण्यात व पाहण्यात मोकळा दिसतो, पण मनात मात्र अढी असते आणि कोणाशीही शरीराने मिसळलेला दिसला तरी अंत:करणाने तो पाठमोराच असतो.॥ ६६९॥ जसे मृगांना पारध्याचे चारा घालणे दिखाऊ असते, त्याप्रमाणे जो दुसऱ्याला प्रांजळपणाने वागल्यासारखे दाखवून सज्जनाचे अंत:करण देखील विरुद्ध करून घेतो,॥ ६७०॥ शेवाळांनी गुंडाळलेली गारगोटी जशी बाहेरून पाचूसारखी दिसते व पिकलेली निंबोळी बाहेरून खिरणीच्या गोड फळासारखी दिसते, त्याप्रमाणे ज्याची क्रिया बाहेरून पाहता लोकांच्या हिताची वाटते,॥ ६७१॥ त्याच्याच ठिकाणी अज्ञान ठेवले आहे, हे म्हणणे अन्यथा नाही, सत्य आहे असे समज.॥ ६७२॥
आणि गुरुकुळीं लाजे। जो गुरुभक्ति उभजे।
विद्या घेऊनि माजे। गुरुसींचि जो॥ ६७३॥
तयाचें नाम घेणें। तें वाचे शूद्रान्न होणें।
परि घडलें लक्षणें। बोलतां इयें॥ ६७४॥
आतां गुरुभक्तांचें नांव घेवों। तेणें वाचे प्रायश्चित्त देवों।
गुरुभक्तांचें नाम पाहों। सूर्य जैसा॥ ६७५॥
येतुलेनि पांगू पापाचा। निस्तरेल हे वाचा।
जो गुरुतल्पगाचा। नामीं जाला॥ ६७६॥
हा ठायवरी। तया नामाचें भय हरी।
मग म्हणे अवधारीं। आणिकें चिन्हें॥ ६७७॥
अर्थ—आणि गुरुकुळाचा संबंध वागविण्याची ज्याला लाज वाटते, गुरुसेवेचा ज्याला कंटाळा वाटतो, गुरुपासून विद्या प्राप्त झाल्यावर जो विद्येच्या अभिमानाने गुरुला तुच्छ लेखू लागतो,॥ ६७३॥ त्याचे नाव तोंडात येणे म्हणजे शूद्रान्न भक्षण केल्याचे पाप करणे होय; पण अज्ञानाची लक्षणे सांगताना त्याचे नाव घेणे भाग पडते.॥ ६७४॥ आता गुरुभक्ताचे नाव उच्चारून त्याच्या योगाने वाणीला प्रायश्चित्त देऊ. जसा सूर्य तसे गुरुभक्ताचे नाव आहे, पहा. म्हणजे सूर्य जसा अंधकाराचा नाश करतो, तसे गुरुभक्ताचे नाव सर्व पापाचे निरसन करते, असे आम्ही समजतो॥ ६७५॥ गुरुमातागमन करणाऱ्या या अभक्ताचे नाव घेतल्याने माझ्या वाणीशी जो पापाचा संबंध झाला, त्या पापसंबंधापासून माझी वाणी केवळ गुरुभक्ताचे नाव घेतल्यानेच मुक्त होईल.॥ ६७६॥ अभक्ताच्या नामोच्चारणाच्या पापाने होणाऱ्या दु:खाचे भय नाहीसे करते, येथवर श्रीगुरुभक्ताच्या नामोच्चारात सामर्थ्य आहे. श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, मग देव म्हणाले, अज्ञानाची आणखी चिन्हे ऐक.॥ ६७७॥
तरी आंगें कर्में ढिला। जो मनें विकल्पें भरला।
अडवींचा अवगळला। कुहा जैसा॥ ६७८॥
तया तोंडीं कांटिवडें। आंत नुसधीं हाडें।
अशुचि तेणें पाडें। सबाह्य जो॥ ६७९॥
जैसें पोटालागीं सुणें। उघडें झांकलें न म्हणे।
तैसें आपलें परावें नेणे। द्रव्यालागीं॥ ६८०॥
इया ग्रामसिंहाचिया ठायीं। जैसा मिळणीं ठावो अठावो नाहीं।
तैसा स्त्रीविषयीं कांहीं। विचारीना॥ ६८१॥
कर्माचा वेळ चुके। कां नित्यनैमित्तिक ठाके।
तें जया न दुखे। जीवामाजी॥ ६८२॥
पापी जो निसुग। पुण्याविषयीं अति निलाग।
जयाचियां मनीं वेग। विकल्पाचा॥ ६८३॥
तो जाण निखिळा। अज्ञानाचा पुतळा।
जो बांधोनि असे डोळां। वित्ताशेतें॥ ६८४॥
अर्थ—आडरानातील अवगळलेली विहीर जशी असते, त्याप्रमाणे जो शरीराने शास्त्रानुसार कर्म करण्यास आळस करून व नाना प्रकारच्या विकल्पाने मन भरलेले ठेवून अखंड अवगळलेला असतो.॥ ६७८॥ ज्याप्रमाणे त्या विहिरीच्या तोंडाशी काटे असून आत नुसती हाडे भरलेली असतात, त्याप्रमाणे जो अंतर्बाह्य अशुद्ध असतो.॥ ६७९॥ ज्याप्रमाणे कुत्रे पोट भरताना अन्न उघडे आहे की झाकले आहे, याचा विचार करीत नाही, त्याप्रमाणे जो धनाविषयी हे आपले की परक्याचे हा विचार करीत नाही,॥ ६८०॥ जसे श्वान समागमाकरिता ठिकाणाचा योग्य, अयोग्य विचार करीत नाही, त्याप्रमाणेच स्त्रीसमागमाविषयी जो काही विचार करीत नाही,॥ ६८१॥ स्नानसंध्यादी कर्माची वेळ चुकली किंवा नित्यनैमित्तिक कर्मे राहिली तर त्याचे ज्याच्या अंत:-करणात काही दु:ख वाटत नाही,॥ ६८२॥ याप्रमाणे पाप करण्यात जो निर्लज्ज असतो आणि पुण्यकर्माचा आपल्याशी कधी संबंध होऊ देत नाही, ज्याच्या मनात नेहमी विकल्प उठत राहतात,॥ ६८३॥ तो केवळ अज्ञानाचा पुतळाच होय. जो अखंड आपल्या दृष्टीसमोर धनाचीच आशा ठेवतो,॥ ६८४॥
आणि स्वार्थें अळुमाळें। जो धैर्यापासोनि चळे।
जैसें तृणबीज ढळे। मुंगियेचेनि॥ ६८५॥
पावो सूदलिया सवें। जैसें थिल्लर कालवे।
तैसा भयाचेनि नांवें। गजबजे जो॥ ६८६॥
मनोरथांचिया धारसा। वाहणें जयाचिया मानसा।
पूरीं पडिला जैसा। दुधिया पाहीं॥ ६८७॥
वायुचेनि सावायें। धूईं दिगंतरा जाये।
दु:खवार्ता होये। तैसें जया॥ ६८८॥
वाउधणाचिया परी। आश्रय कंहींचि न धरी।
क्षेत्रीं तीर्थीं पुरीं। थारों नेणे॥ ६८९॥
कां मातलिया सरडा। पुढती बुड पुढती शेंडा।
हिंडणवारा कोरडा। तैसा जया॥ ६९०॥
जैसा रोंविल्याविणें। रांजण थारों नेणे।
तैसा पडे तैं राहणें। येऱ्हवीं हिंडे॥ ६९१॥
तया ठायीं उदंड। अज्ञान असे वितंड।
जो चांचल्यें भावंड। मर्कटाचें॥ ६९२॥
अर्थ—आणि ज्याप्रमाणे मुंगीने तृणाचे बीज ओढले जाते, त्याप्रमाणे जो थोडॺाशा स्वार्थाकरिता देखील धैर्यापासून ढळतो,॥ ६८५॥ ज्याप्रमाणे पाय ठेवल्याबरोबर डबके कालवले जाऊन गढूळ होते, त्याप्रमाणे नुसते भीतीचे नाव ऐकल्याबरोबर जो घाबरतो,॥ ६८६॥ पुरात पडून वाहात जाणाऱ्या दुध्याप्रमाणे ज्याचे मन अखंड मनोरथांच्या धारेत सापडून वाहात असते,॥ ६८७॥ वायूच्या साहाय्याने ज्याप्रमाणे धूळ एका दिशेहून दुसऱ्या दिशेस जाते, त्याप्रमाणे दु:खाची वार्ता ऐकल्याबरोबर ज्याचे चित्त अस्वस्थ होते,॥ ६८८॥ ज्याप्रमाणे वावटळ कोठेही स्थिर होत नाही, त्याप्रमाणे ज्याला तीर्थात, क्षेत्रात किंवा नगरात कोठेही स्थिर राहणे ठाऊक नाही॥ ६८९॥ किंवा सरडा माजला असता वारंवार बुडावरून शेंडॺाला व शेंडॺावरून बुडाला, अशा व्यर्थच खेपा करीत हिंडतो, त्याप्रमाणे जो निरर्थक रिकामा हिंडतो.॥ ६९०॥ ज्याप्रमाणे रोवल्यावाचून रांजण स्थिर राहू शकत नाही, त्याप्रमाणे जो निजला असताच एका ठिकाणी राहतो, नाहीतर हिंडतच असतो.॥ ६९१॥ अशाप्रमाणे चाचल्यामुळे जो मर्कटाचे भावंड झाला आहे, त्याच्या ठिकाणी भयंकर अज्ञान आहे, असे समज.॥ ६९२॥
आणि पैं गा धनुर्धरा। जयाचिया अंतरा।
नाहीं वोढावारा। संयमाचा॥ ६९३॥
लेंडिये आला लोंढा। न मनी वाळुवेचा वरवंडा।
तैसा निषेधाचिया तोंडा। बिहेना जो॥ ६९४॥
व्रतातें आड मोडी। स्वधर्म पायें वोलांडी।
नियमाची आस तोडी। जयाची क्रिया॥ ६९५॥
नाहीं पापाचा कंटाळा। नेणे पुण्याचा जिव्हाळा।
लाजेचा पेंडवळा। खणोनि घाली॥ ६९६॥
कुळेंसीं जो पाठमोरा। वेदाज्ञेसीं दुऱ्हा।
कृत्याकृत्यव्यापारा। निवाड नेणे॥ ६९७॥
वसू जैसा मोकाट। वारा जैसा अफाट।
फुटला जैसा पाट। निरंजनीं॥ ६९८॥
आंधळें हातिरूं मातलें। कां डोंगरीं जैसें पेटलें।
तैसें विषयीं सुटलें। चित्त जयाचें॥ ६९९॥
पैं उकरडां काय न पडे। मोकाट कोणा नातुडे।
ग्रामद्वारींचें आडें। नोलांडी कोण॥ ७००॥
जैसें सत्रीं अन्न जालें। कीं सामान्या बीक आलें।
वाणसियेचें उभलें। कोण न रिगे॥ ७०१॥
तैसें जयाचें अंत:करण। तयाच्या ठायीं संपूर्ण।
अज्ञानाची जाण। ऋद्धि आहे॥ ७०२॥
अर्थ—आणि याप्रमाणे अर्जुना! ज्याच्या अंत:करणाला संयमाचा म्हणजे निग्रह करण्याचा मुळीच धरबंध नाही,॥ ६९३॥ ओढॺाला पूर आला असता तो जसा वाळूच्या बांधाला जुमानीत नाही, त्याप्रमाणे जो शास्त्राच्या निषेध-आज्ञेला जुमानीत नाही,॥ ६९४॥ ज्याचे आचरण, व्रताला मध्येच खंड पाडणारे, स्वधर्माला पायाने ओलांडणारे म्हणजे तुच्छ लेखणारे व नियमाने वागण्याची आशा तोडणारे असते,॥ ६९५॥ ज्याला पापाचरणाचा कंटाळा वाटत नाही, पुण्याची कळकळ नाही आणि जो मनातून संपूर्ण लाजेचा भेंडोळा खणून काढतो म्हणजे जो पूर्ण निर्लज्ज बनतो,॥ ६९६॥ जो आपल्या कुलाचाराकडे पाहत नाही, वेदाची आज्ञा मानीत नाही, कोणते करणीय, कोणते अकरणीय हा निवाडा जाणत नाही,॥ ६९७॥ देवाला वाहिलेला सांड जसा मोकाट फिरतो, वारा जसा मर्यादारहित वाहतो किंवा बांधलेल्या पाण्याचा फुटलेला पाट अरण्यात अमर्याद वाहतो,॥ ६९८॥ आंधळा हत्ती जसा मस्त व्हावा किंवा डोंगर जसा पेटावा, त्याप्रमाणेच ज्याचे चित्त विषयाच्या ठिकाणी स्वैर सुटले आहे,॥ ६९९॥ उकिरडॺावर काय पडत नाही? मोकाट ढोर कोणाच्या हाती लागत नाही? गावाच्या द्वाराचा उंबरठा कोण ओलांडीत नाही?॥ ७००॥ ज्याप्रमाणे सत्रात शिजविलेले अन्न कोणीही खातो. सामान्य माणसाला अधिकार प्राप्त झाला असता तो काहीही करतो व वाण्याचे दुकान उघडे असता त्यात कोणीही शिरतो किंवा सौंदर्य प्राप्त झाले तर तिचा कोणीही भोग घेतो,॥ ७०१॥ त्याप्रमाणे जो स्वैर वर्तन करतो, त्याच्या ठिकाणी संपूर्ण अज्ञानाची समृद्धी आहे, असे जाण.॥ ७०२॥
आणि विषयांची गोडी। जो जीत मेला न संडी।
स्वर्गींही खावया जोडी। एथुनीचि॥ ७०३॥
जो अखंड भोगां जचे। जया व्यसन काम्य क्रीयेंचें।
मुख देखोनि विरक्ताचें। सचैल करी॥ ७०४॥
विषो शिणोनियां राहे। परि न शिणे सावध नोहे।
कुहिला हातीं खाये। कोढी जैसा॥ ७०५॥
खरी टेंकों नेदी उडे। लातौनि फोडी नाकाडें।
तऱ्ही जेवीं न काढे। माघौता खर॥ ७०६॥
तैसा जो विषयांलागीं। उडी घाली जळते आगीं।
व्यसनांचीं आंगीं। लेणीं मिरवी॥ ७०७॥
फुटोनि पडे तंव। मृग वाढवी हांव।
परि न म्हणे ते माव। रोहिणीची॥ ७०८॥
तैसा जन्मोनि मृत्युवरी। विषयीं त्रासितां बहुतीं परी।
तऱ्ही त्रास नेघे धरी। अधिक प्रेमा॥ ७०९॥
पहिलिये बाळदशे। आई बा हेंचि पिसें।
तें सरे मग स्त्रीमांसें। भुलोनि ठाके॥ ७१०॥
मग स्त्री भोगितां थावो। वृद्धाप्य लागे येवों।
तेव्हां तोचि प्रेमभावो। बाळकासि आणी॥ ७११॥
आंधळें व्यालें जैसें। तैसा बाळें परिवसे।
परि मरे तों न त्रासे। विषयांसि जो॥ ७१२॥
जाण तयाच्या ठायीं। अज्ञानासि पार नाहीं।
आतां आणिक कांहीं। चिन्हें सांगों॥ ७१३॥
अर्थ—जिवंतपणी व मेल्यावरही ज्याच्या अंत:करणातून विषयाची आसक्ती जात नाही आणि मेल्यावर स्वर्गात विषयसुख भोगता यावे, म्हणून जिवंत असता या लोकातच यज्ञादिद्वारा ते प्राप्त करून ठेवतो,॥ ७०३॥ जो अखंड विषयभोगांकरिता श्रमतो, ज्याला काम्यकर्म करण्याचा छंद लागला व वैराग्यशील पुरुषाचे तोंड पाहताच जो अंगावरील कपडॺासहित स्नान करतो-म्हणजे ज्याला विषयवैराग्याचा अत्यंत तिटकारा वाटतो,॥ ७०४॥ विषय भोगता भोगता विषय शिणून नाहीसे होतात; पण जसा कुष्ठरोगी आपल्या कुष्ठभरित हातानेच जेवतो-कंटाळा करीत नाही-तसा विषय भोगणारा शिणत नाही व तो सावधही होत नाही.॥ ७०५॥ ज्याप्रमाणे गाढवी लाथा झाडून, लाथेने नाक फोडून गाढवाला समागम करू देत नाही, पण इतके करूनही तो गाढव जसा माघारा फिरत नाही,॥ ७०६॥ त्याप्रमाणे जो विषयसुख भोगण्याकरिता जळत्या आगीत म्हणजे दु:खाच्या खाईत उडी घालतो आणि अलंकाराप्रमाणे नाना प्रकारचे विषयभोगरूप छंद अंगावर मिरवितो,॥ ७०७॥ पाणी आहे, असे समजून ते पिण्याची हाव धरून हरीण छाती फुटून पडे तोपर्यंत धावतो, पण जळाचा भ्रम आहे, हे तो जाणत नाही,॥ ७०८॥ त्याप्रमाणे जन्मल्यापासून मरेपर्यंत विषयांपासून नाना प्रकारचे दु:ख अनुभविले असताही विषयभोगाचा ज्याला कंटाळा येत नाही, उलट त्याचे अधिक प्रेम करतो.॥ ७०९॥ प्रथम बाळपणात आईबाप याचेच वेड लागून राहते. पुढे ते नाहीसे होऊन तो स्त्रियेच्या शरीराच्या ठिकाणी भुलून राहतो.॥ ७१०॥ मग स्त्री भोगत असता त्यालाही मर्यादा येते व म्हातारपण येऊ लागते, तेव्हा तीच प्रेमासक्ती मुलांच्या ठिकाणी आणून ठेवतो.॥ ७११॥ ज्याप्रमाणे आंधळे मूल जन्मले असता त्याला आई प्रेमाने गोंजारते, त्याप्रमाणे जो म्हातारपणी मुलाबाळांना आपल्या हातांनी गोंजारतो, पण मरेपर्यंत ज्याला विषयांचा कंटाळा येत नाही,॥ ७१२॥ अर्जुना! त्याच्या ठिकाणी असलेल्या अज्ञानाला मर्यादाच नाही, असे जाण. आता आणखी काही अज्ञानाची लक्षणे सांगतो.॥ ७१३॥
तरि देहचि आत्मा। ऐसेया जो मनोधर्मा।
वळंघोनियां कर्मा। आरंभ करी॥ ७१४॥
आणि उणें कां पुरें। जें जें कांहीं आचरे।
तयाचेनि आविष्कारें। कुंथों लागे॥ ७१५॥
डोईये ठेविलेनि भोजें। देवलविसें जेविं फुंजे।
तैसा विद्यावयसा माजे। उताणा चाले॥ ७१६॥
म्हणे मीचि एक अर्थी। माझ्याचि घरीं संपत्ती।
माझी आचरती रीती। कोणा आहे॥ ७१७॥
नाहीं माझेनि पाडें वाड। मी सर्वज्ञ एकचि रूढ।
ऐसा सर्वतुष्टीगंड। घेऊनि ठाके॥ ७१८॥
व्याधि लागलिया माणुसा। न येचि भोग दाऊं जैसा।
निकें न साहे जो तैसा। पुुढिलांचें॥ ७१९॥
पैं गुण तेतुला खाय। स्नेह कीं जाळित जाय।
जेथ ठेविजे तेथ होय। मसीऐसें॥ ७२०॥
जीवनें शिंपिला तिडपिडी। विजिला प्राण सांडी।
लागला तरी काडी। उरों नेदी॥ ७२१॥
अळुमाळ प्रकाश करी। तेतुलेनीच उबारा धरी।
तैसिया दीपाचिया परी। सुविद्य जो॥ ७२२॥
अर्थ—देह हाच मी आत्मा होय, अशी दृढ बुद्धी बाळगून जो कर्मे करीत असतो॥ ७१४॥ आणि उणे किंवा पुरे जे काही कर्म त्याच्याकडून होते, ते प्रगट करून पूर्ण झालेल्या कर्माबद्दल प्रयत्नाची बढाई मारतो व अपूर्ण झालेल्या कर्माबद्दल खेद करतो,॥ ७१५॥ डोक्यावर ठेवलेल्या देवाच्या प्रतिमेमुळे भगत जसा गर्वाने देवतेचा-संचार झाल्यासारखे दाखवितो, त्याप्रमाणे विद्येने व वयाने हा उन्मत्त मत्त होऊन छाती काढून चालतो.॥ ७१६॥ तो म्हणतो मीच एक कोणी आहे, माझ्याच घरी सर्व संपत्ती आहे, माझी जशी वागण्याची रीती आहे, तशी दुसऱ्या कोणाची आहे, सांगा!॥ ७१७॥ माझ्या बरोबरीचा दुसरा कोणी नाही. मीच एक सर्वज्ञ म्हणून प्रसिद्ध आहे. याप्रमाणे सर्व प्रकारच्या मोठेपणाची फुशारकी मारत राहतो.॥ ७१८॥ ज्याप्रमाणे व्याधिग्रस्त पुरुषापुढे आपले विषयभोग मुळीच दाखवू नयेत, कारण त्याला ते बरे वाटत नाहीत, त्याप्रमाणे ज्याच्याने दुसऱ्याचे सुख पाहून बरे वाटत नाही.॥ ७१९॥ ज्याप्रमाणे दिवा जळताना जेवढी वात असते तेवढी संपवितो, तेल असेल तितके नाहीसे करीत जातो, जेथे ठेवावा तेथे काजळ करतो, पाण्याने शिंपडला गेला असता तिडतिड करतो, वारा घालत असता प्राण सोडतो-म्हणजे विझतो, कशास लागला असता काडी देखील उरू देत नाही-म्हणजे भस्म करतो. थोडासा प्रकाश करतो तेवढॺानेच तो उष्णता ठेवतो, अशा दिव्याप्रमाणे जो शहाणपणा मिरविणारा असतो,॥ ७२०-७२२॥
गूढार्थदीपिका—जो गुण म्हणजे सद्गुण मातीत मिळवितो, स्नेह-म्हणजे प्रेम- उरू देत नाही. “जेथ ठेविजे तेथ होय। मसीऐसें”-म्हणजे ज्या कुटुंबात तो असतो, त्या कुटुंबाला आपल्यासारखे अविवेकी बनवितो “जीवनें शिंपिला तिडपिडी”-म्हणजे उत्तम जीवनाचा उपदेश केला असता जो रागावतो, “विजिला प्राण सांडी”-म्हणजे कोणी फार विरोध केल्यास प्राण देतो, “लागला तरी काडी। उरों नेदी”-म्हणजे ज्याच्याशी त्याचा संबंध होतो, त्याचा सर्वनाश करतो “अळुमाळ प्रकाश करी। तेतुलेनीच उबारा धरी”-म्हणजे जे थोडेसे त्याच्यापाशी ज्ञान असते, तेवढॺानेच तो गर्विष्ठ होतो. असा दिव्याप्रमाणे जो शहाणपण मिरविणारा असतो.
औषधाचेनि नांवें अमृतें। जैसा नवज्वर आंबुथे।
कां विषचि होऊनि परते। सर्पा दूध॥ ७२३॥
तैसा सद्गुणीं मत्सर। व्युत्पत्ती अहंकार।
तपोज्ञानें अपार। ताठा चढे॥ ७२४॥
अंत्यज राणिवे बैसविला। आरें धारण गिळिला।
तैसा गर्वें फुगला। देखसी जो॥ ७२५॥
जो लाटणें ऐसा न लवे। पाथर तेवीं न द्र्रवे।
गुणियासि नागवे। फोडसें जैसें॥ ७२६॥
किंबहुना तयापासीं। अज्ञान आहे वाढीसीं।
हें निकरें गा तुजसीं। बोलत असों॥ ७२७॥
अर्थ—गाईचे दूध औषध म्हणूनही दिले तरी त्या योगाने जसा नवज्वराचा प्रकोप होतो किंवा सर्पाला दिलेले दूध विषरूपाने परिणाम पावते,॥ ७२३॥ त्याप्रमाणे ज्याला सद्गुणाचा मत्सर वाटतो, शास्त्रीय व्युत्पत्तीने अहंकार चढतो, संपादन केलेल्या तपाने व ज्ञानाने अमर्याद ताठा चढतो.॥ ७२४॥ अंत्यज राज्यावर बसविला असता जसा तो गर्वाने फुगून जातो किंवा अजगराने खांब गिळला असता तो अजगर वाकत नाही, त्याप्रमाणे जो गर्वाने फुगला आहे, असे दिसेल.॥ ७२५॥ लाटण्याप्रमाणे जो कोणास नमत नाही. पाषाणाप्रमाणे ज्याचे चित्त द्रवत नाही व फोडसे नावाच्या सर्पाची विषबाधा ज्याप्रमाणे मांत्रिकाला काढता येत नाही, त्याप्रमाणे जो कोणाच्या आटोक्यात येत नाही.॥ ७२६॥ फार काय सांगावे, अर्जुना! त्याच्यापाशी पूर्ण वाढ झालेले अज्ञान आहे, हे मी तुला अगदी निक्षून सांगत आहे.॥ ७२७॥
आणीकही धनंजया। जो गृह देह सामग्रिया।
न देखे कालिचेया। जन्मातें गा॥ ७२८॥
कृतघ्ना उपकार केला। कां चोरा व्यवहार दिधला।
निसुग स्तविला। विसरे जैसा॥ ७२९॥
वोढाळतां लाविलें। तें तैसेंचि कान पुंस वोलें।
कीं पुढती वोढाळूं आलें। सुणें जैसें॥ ७३०॥
बेडूक सापाचिया तोंडीं। जातसे सबुडबुडीं।
तो मक्षिकांचिया कोडी। स्मरेना कांहीं॥ ७३१॥
तैसीं नवही द्वारें स्रवती। आंगीं देहाची लुती जिती।
जेणें जाली तें चित्तीं। सलेना जया॥ ७३२॥
मातेच्या उदरकुहरीं। सूनि विष्ठेच्या दाथरीं।
जठरीं नवमासवरी। उकडला जैं॥ ७३३॥
ते गर्भींची जे व्यथा। कां जें जालें उपजतां।
तें कांहींचि सर्वथा। नाठवी जो॥ ७३४॥
मळमूत्रपंकीं। जे लोळतें बाळ अंकीं।
देखोनि जो न थुंकी। त्रास नेघे॥ ७३५॥
कालचि ना जन्म गेलें। पाहेच पुढती आलें।
ऐसें हें कांहीं वाटलें। नाहीं जया॥ ७३६॥
अर्थ—अर्जुना! आणखी जो, घर, देह आणि संसारसामग्री यांच्या मोहामुळे कालच म्हणजे मागील झालेल्या जन्माकडे लक्ष देत नाही,॥ ७२८॥ कृतघ्न, केलेला उपकार, चोर, व्यवहाराकरिता दिलेला पैसा व निर्लज्ज पुरुष, केलेली स्तुती, ज्याप्रमाणे विसरतो,॥ ७२९॥ भटकणाऱ्या कुत्र्याचे कान व शेपूट कापून हाकून लाविले, तरी ते जसे ओल्या अंगानेच पुन: घरात शिरण्याकरिता येते,॥ ७३०॥ बेडूक सापाच्या तोंडात सगळा जात असताही माश्यांचा समुदाय पाहून आपण मरतो, याची त्याला काहीही आठवण होत नाही,॥ ७३१॥ त्याप्रमाणे नवही द्वारे स्रवू लागतात, देहाच्या ठिकाणी होणारा त्वचारोग सर्व अवयवांवर प्रत्यक्ष दिसू लागतो, पण तो ज्यामुळे झाला त्या जन्माचे ज्याला मनात दु:ख वाटत नाही,॥ ७३२॥ विष्ठेचा संचय असलेल्या आईच्या उदररूपी गुहेत घालून घेऊन जो जठराग्नीने नवमासपर्यंत उकडला गेला,॥ ७३३॥ गर्भात असताना किंवा जन्मताना जे दु:ख झाले ते जो मुळीच आठवत नाही,॥ ७३४॥ जे मूल मलमूत्राच्या पंकात लोळते, तेच अंकावर पाहून ज्याला किळस वाटून जो थुंकत नाही व ज्याला त्याचा त्रास वाटत नाही,॥ ७३५॥ कालच एक जन्म गेला, पुन: उद्या जन्म येणार ना, असे काही ज्याला वाटत नाही,॥ ७३६॥
आणि पैं तयाचि परी। जीविताची फरारी।
देखोनि जो न करी। मृत्युचिंता॥ ७३७॥
जिणेयाचेनि विश्वासें। मृत्यु एक एथ असे।
हें जयाचेनि मानसें। मानिजे ना॥ ७३८॥
अल्पोदकींचा मासा। हें नाटे ऐसिया आशा।
न वचेचि कां तैसा। अगाध डोहां॥ ७३९॥
कां गोरीचिया भुली। मृग व्याधा दृष्टी न घाली।
गळ न पाहतां गिळिली। उंडी मीनें॥ ७४०॥
दीपाचिया झगमगा। जाळील हें पतंगा।
नेणवेचि पैं गा। जयापरी॥ ७४१॥
गंवार निद्रासुखें। घर जळत असे तें न देखे।
नेणतां जेवीं विखें। रांधिलें अन्न॥ ७४२॥
तैसा जीविताचेनि मिषें। हा मृत्यूचि आला असे।
हें नेणेचि राजसें। सुखें जो गा॥ ७४३॥
शरीरींची वाढी। अहोरात्रांची जोडी।
विषयसुखप्रौढी। साचचि मानी॥ ७४४॥
परि बापुडा ऐसें नेणे। जें वेश्येचें सर्वस्व देणें।
तेंचि तें नागवणें। रूप एथ॥ ७४५॥
संवचोराचें साजणें। तेंचि तें प्राण घेणें।
लेपा स्नपन करणें। तोचि नाश॥ ७४६॥
पांडुरोगें आंग सुटलें। तें तयाचि नांवें खुंटलें।
तैसें नेणे भुले। आहारनिद्रा॥ ७४७॥
सन्मुख शूला। धांवतया पायें चपळा।
प्रतिपदीं जवळा। मृत्यु जेवीं॥ ७४८॥
तेवीं देहा जंव जंव वाढ। जंव जंव दिवसाचा पवाड।
जंव जंव सुरवाड। भोगाचा यया॥ ७४९॥
तंव तंव अधिकाधिकें। मरण आयुष्यातें जिंके।
मीठ जेवीं उदकें। घांसिजत असे॥ ७५०॥
तैसें जीवित्व जाये। तयास्तव काळातें पाहे।
हें हातोहातींचें न होये। ठाउवें जया॥ ७५१॥
किंबहुना पांडवा। हा आंगींचा मृत्यु नित्य नवा।
न देखे जो मावा। विषयांचिया॥ ७५२॥
तो अज्ञानदेशींचा रावो। या बोला महाबाहो।
न पडे गा ठावो। आणिकांचा॥ ७५३॥
अर्थ—आणि त्याचप्रमाणे जीवन भरभर संपत चाललेले पाहून ज्याला मृत्यूची चिंता वाटत नाही.॥ ७३७॥ आपण जसे जिवंतच राहणार या विश्वासामुळे, जगात एक मृत्यू आहे, असे ज्याच्या मनाला वाटतच नाही,॥ ७३८॥ डबक्यात असलेला मासा, हे आटणार नाही, अशा आशेने जसा अथांग डोहात जात नाही,॥ ७३९॥ व्याधाच्या गाण्याने लुब्ध झालेला हरीण जसा व्याधाकडे दृष्टी देत नाही किंवा मासा, गळ न पाहताच त्याला लावलेला कणिकेचा गोळा गिळतो,॥ ७४०॥ किंवा अर्जुना! ज्याप्रमाणे दिव्याच्या झगमग प्रकाशाला भाळलेला पतंगकिडा, हा मला जाळील, असे जाणत नाही,॥ ७४१॥ मूर्ख मनुष्य, झोपेच्या सुखापुढे ज्या घरात ‘मी निजलो आहे’ ते घर जळत आहे, त्याचा विचार करीत नाही, किंवा ठाऊक नसल्यामुळे विषमिश्रित शिजविलेले अन्न मनुष्य खातो,॥ ७४२॥ त्याप्रमाणे जन्माच्या निमित्ताने हा आपल्याला मृत्यूच आला आहे, असे राजस विषयसुखाला भुलून जो जाणत नाही,॥ ७४३॥ शरीराच्या ठिकाणची वाढ, दिवस आणि रात्र यांची जोडी आणि विषयसुखाची महती, हे सर्व जो खरे मानतो,॥ ७४४॥ पण बापडा, हे जाणत नाही की वेश्येचे, तनमनधनाने पुरुषाच्या स्वाधीन होणे जे आहे, तेच पुरुषाला सर्वस्वी लुबाडला गेल्याचे स्वरूप होय.॥ ७४५॥ बरोबर प्रवासास निघालेल्या चोराची मैत्री म्हणजे ते प्राण घेणेच होय. भिंतीवर काढलेल्या चित्राला स्नान घालणे म्हणजे त्याचा नाशच होय.॥ ७४६॥ पांडुरोगामुळे जे शरीर पुष्ट होते त्याचेच नाव ते खुंटले असे आहे. त्याप्रमाणे आहार व निद्रा यात भुलून आयुष्य संपत आहे, हे जो जाणत नाही,॥ ७४७॥ सुळी जाण्याची शिक्षा झालेला पुरुष जसजसा धावत्या पायाने लवकर जातो, तसतसा त्याला पावलोपावली मृत्यू जवळ येतो,॥ ७४८॥ त्याप्रमाणे जसजसा देह वाढतो, दिवसापाठी दिवस सुखात निघून जातात आणि विषयसुखाचा उत्कर्ष होतो,॥ ७४९॥ तसतसे मनुष्याचे आयुष्य अधिकाधिक मृत्यूच्या स्वाधीन होत जाते. मीठ जसे पाण्याने विरत जाते,॥ ७५०॥ त्याप्रमाणे जसजसे आयुष्य सरत जाते, तसतसा मृत्यू जवळ येतो. असा हा चटकन होणारा प्रकार ज्याच्या लक्षात येत नाही,॥ ७५१॥ फार काय सांगावे, अर्जुना! हा शरीराच्या ठिकाणी क्षणोक्षणी येणारा मृत्यू, विषयाच्या मोहामुळे जो जाणत नाही,॥ ७५२॥ हे महाबाहो अर्जुना! तो संपूर्ण अज्ञानदेशाचा राजा होय; याहून दुसरे बोलणे संभवत नाही.॥ ७५३॥
पैं जीविताचेनि तोखें। जैसा कां मृत्यु न देखे।
तैसाचि तारुण्यें तोखें। जरा न गणी॥ ७५४॥
कडाडीं लोटला गाडा। कां शिखरौनि सुटला धोंडा।
तैसा न देखे जो पुढां। वार्धक्य आहे॥ ७५५॥
कां आडवोहळा पाणी आलें। कां जैसें म्हैसयाचें जुंझ मातलें।
तैसें तारुण्याचें चढलें। भुररें जया॥ ७५६॥
पुष्टि लागे विघरों। कांति पाहे निसरों।
मस्तक आदरी शिरो-। भागीं कंप॥ ७५७॥
दाढी साउळ धरी। मान हालौनि वारी।
तरी जो करी। मायेचा पैसु॥ ७५८॥
पुढील उरीं आदळे। तंव न देखे जेवीं आंधळें।
कां डोळ्ॺावरले निगळें। आळसी तोषे॥ ७५९॥
तैसें तारुण्य आजिचें। भोगितां वृद्धाप्य पाहेचें।
न देखे तोचि साचें। अज्ञान गा॥ ७६०॥
अर्थ—समृद्ध जीविताच्या संतोषात मग्न असल्यामुळे जसा तो पुढील येणाऱ्या मृत्यूकडे पाहत नाही, तसेच तरुणपणाच्या पुष्टीमुळे पुढे येणाऱ्या म्हातारपणाची काळजी करीत नाही.॥ ७५४॥ अत्यंत वेगाने लोटल्या गेलेल्या गाडॺाला किंवा पर्वताच्या शिखरावरून सुटलेल्या पाषाणाला पुढे आपले तुकडे तुकडे होणार हे जसे कळत नाही, त्याप्रमाणे तारुण्याच्या मदाने पुढे म्हातारपण येणार, हे जो जाणत नाही.॥ ७५५॥ आडरानात ओढॺाला भरमसाट पाणी यावे किंवा माजलेल्या रेडॺांची झुंज लागावी, त्याप्रमाणे ज्याच्या अंगी तारुण्याची धुंदी चढलेली असते,॥ ७५६॥ अंगाची पुष्टी कमी होऊ लागते, अंगचे तेज नाहीसे होऊ पाहते आणि शरीराचे वरभागी असलेले मस्तक कंपाचा स्वीकार करते.॥ ७५७॥ दाढी पांढरी होते, मान हालू लागून “नाही नाही” म्हणते; अशी स्थिती प्राप्त झाली असताही जो मायेचा पसारा करीतच असतो.॥ ७५८॥ पुढे असलेला पदार्थ उरावर येऊन आदळेपर्यंत जसा आंधळा मनुष्य जाणत नाही किंवा सर्वत्र गळत असले तरी डोक्यावर गळत नाही, याच्यातच आळशी मनुष्य संतोष मानतो; पण सर्वत्र गळत आहे, ते पुढे डोक्यावरही गळेल हे तो जाणत नाही.॥ ७५९॥ त्याप्रमाणे आजची तरुणदशा भोगता भोगता उद्या म्हातारपण येईल, हे जो जाणत नाही, तोच खरा अज्ञानाची मूर्ती होय.॥ ७६०॥
देखे अक्षमें कुब्जें। कीं विटावूं लागे फुंजें।
परि न म्हणे पाहें माझें। ऐसेंचि होईल॥ ७६१॥
आणि आंगीं वृध्दतेची। संज्ञा ये मरणाची।
परि जया तारुण्याची। भुली न फिटे॥ ७६२॥
तो अज्ञानाचें घर। हें साचचि घे उत्तर।
तेवींचि परियेसीं थोर। चिन्हें आणिक॥ ७६३॥
अर्थ—लुळा, पांगळा अशा सर्वथा असमर्थ किंवा कुबडॺा माणसाला पाहून जो तारुण्याच्या गर्वाने त्यांना वेडावू लागतो, पण माझेही उद्या असेच होईल, असे जो लक्षात घेत नाही॥ ७६१॥ आणि ज्याला मरण हेच नाव आहे, ते म्हातारपण शरीराच्या ठिकाणी आले, तरी ज्याच्या ठिकाणची तारुण्याची भ्रांती नाहीशी होत नाही,॥ ७६२॥ तो अज्ञानाचे घरच होय, असे त्याच्याविषयी माझे खरोखर उत्तर आहे. तसेच आणखीही अज्ञानाची महत्त्वाची लक्षणे ऐक.॥ ७६३॥
तरि वाघाचिये अडवे। एक वेळ आला चरोनि दैवें।
तेणें विश्वासें पुढती धांवे। वसू जैसा॥ ७६४॥
कां सर्पघराआंतु। अवचटें ठेवा आणिला स्वस्थु।
येतुलियासाठीं निश्चितु। नास्तिक होय॥ ७६५॥
तैसेंचि अवचटें हें। एक दोनीचि वेळां लाहे।
एथु उरग एक आहे। हें मानीना जो॥ ७६६॥
वैरिया नीद आली। आतां द्वंद्वें माझीं सरलीं।
हें मानी तो सपिलीं। मुकला जेवीं॥ ७६७॥
तैसी आहारनिद्रेची उजरी। रोग निवांत जोंवरी।
तंव जो न करी। व्याधींची चिंता॥ ७६८॥
आणि स्त्रीपुत्रादिमेळें। संपत्ती जंव जंव फळे।
तेणें रजें डोळे। जाती जयाचे॥ ७६९॥
सवळेंचि वियोग पडेल। विळौनि विपत्ति येईल।
हें दु:ख पुढील। देखेना जो॥ ७७०॥
तो अज्ञान गा पांडवा। आणि तोही तोचि जाणावा।
जो इंद्रियें अव्हासवा। चारी एथ॥ ७७१॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे वाघाच्या रानात एकदा दैवाने सुरक्षितपणे चरून आला म्हणून, प्राणास काही धोका नाही, या विश्वासाने जसा सांड पुन: तेथेच चरायला जातो,॥ ७६४॥ त्याप्रमाणेच एकदोन वेळा अकस्मात शरीर धोक्यात सापडूनही काही झाले नाही; म्हणून या धनावर सर्प आहे, यावर तो विश्वास ठेवीत नाही॥ ७६५॥ किंवा पुरून ठेवलेल्या संपत्तीवर सर्प असलेल्या घरातून काही अपाय न होता धन आणता आले, एवढॺासाठी ज्याचा शास्त्रावरील विश्वास नाहीसा होतो.॥ ७६६॥ माझ्या शत्रूला झोप लागली आहे, तेव्हा आता माझी सर्व संकटे नाहीशी झाली असे समजून जो पक्षी स्वस्थ राहतो, तो ज्याप्रमाणे पिलांसह प्राणाला मुकतो,॥ ७६७॥ त्याप्रमाणे जोपर्यंत आहार व निद्रा उत्तम रीतीने चालू आहेत आणि शरीराच्या ठिकाणी रोग उद्भवला नाही, तोपर्यंत जो पुढे शरीराला रोग होईल याची काळजीच करीत नाही.॥ ७६८॥ स्त्रीपुत्रादिकांच्या मेळाव्याने जसजशी भोगसंपत्ती वाढत जाते, तसतसे वाढत्या रजोगुणाने धुंद होऊन त्याचे डोळे जातात-म्हणजे अविवेक वाढून त्याला पुढील परिणाम कळत नाही.॥ ७६९॥ लगेच याचा वियोग होईल आणि वियोग झाला असता दारिद्रॺ प्राप्त होईल, असे हे पुढील दु:ख ज्याला दिसत नाही,॥ ७७०॥ अर्जुना! तोही मूर्तिमंत अज्ञान आहे, असे समज आणि जो इंद्रियांच्या द्वारा स्वैर विषयसेवन करतो तोही अज्ञानाची मूर्ती समजावी.॥ ७७१॥
वयसेचेनि उवायें। संपत्तीचेनि सावायें।
सेव्यासेव्य जाये। सरकटित॥ ७७२॥
न करावें तें करी। असंभाव्य मनीं धरी।
चिंतूं नये तें विचारी। जयाची मती॥ ७७३॥
रिघे जेथ न रिघावें। मागे जें न घ्यावें।
स्पर्शें जेथ न लगावें। आंग मन॥ ७७४॥
न जावें तेथ जाये। न पाहवें तें जो पाहे।
न खावें तें खाये। तेवींचि तोषे॥ ७७५॥
न धरावा तो संग। न लगावें तेथ लाग।
नाचरावा तो मार्ग। आचरे जो॥ ७७६॥
नायकावें तें आईके। न बोलावें तें बके।
परि दोष होतील हें न देखे। प्रवर्ततां॥ ७७७॥
आंगा मनासि रुचावें। येतुलेनि कृत्याकृत्य नाठवे।
जो करणेयाचेनि नांवें। भलतेंचि करी॥ ७७८॥
परि पाप मज होईल। कां नरकयातना येईल।
हें कांहींचि पुढील। देखेना जो॥ ७७९॥
तयाचेनि आंगलगें। जगीं अज्ञान दाटुगें।
जें सज्ञानाही संगें। झोंबों सके॥ ७८०॥
परि असो हें आईक। अज्ञानचिन्हें आणिक।
जेणें तुज सम्यक। जाणवेल॥ ७८१॥
अर्थ—तारुण्याच्या उत्कर्षाने व संपत्तीच्या साहाय्याने, शास्त्राने विहित व शास्त्रनिषिद्ध असे दोन्ही प्रकारचे विषय, काही विचार न करता सरसकट भोगीत जातो.॥ ७७२॥ शास्त्र व संत यांनी करू नये म्हणून जे सांगितले, ते करतो. शक्य नसलेल्या गोष्टी मनात आणतो, ज्याचा विचार करू नये त्याचाच ज्याची बुद्धी विचार करते.॥ ७७३॥ जेथे शिरू नये तेथे शिरतो, जे घेऊ नये ते मागतो आणि ज्याला शरीर व मन लागू नये, त्यालाच जो स्पर्श करतो.॥ ७७४॥ जाऊ नये तेथे जातो, पाहू नये ते पाहतो, खाऊ नये ते खातो, असे करण्यातच त्याला आनंद वाटतो.॥ ७७५॥ ज्याचा संग नको त्याचाच संग धरतो, जेथे लागू नये तेथेच लागतो आणि ज्याचे आचरण करू नये अशा मार्गाचे आचरण करतो.॥ ७७६॥ ऐकू नये ते ऐकतो, बोलू नये ते बोलतो; पण असे करीत असताना आपल्याला दोष होतील हे तो जाणत नाही.॥ ७७७॥ शरीराला व मनाला आवडते एवढॺानेच, काय करावे, काय करू नये, हा विचारच ज्याला येत नाही आणि जो करायचे म्हणून भलतेच करतो,॥ ७७८॥ पण मला पाप होईल व पुढे नरकयातना प्राप्त होईल, हे पुढील काही तो लक्षात आणीत नाही.॥ ७७९॥ अर्जुना! त्याच्याच आश्रयाने जगामध्ये अज्ञान इतके बलवान झाले आहे की त्याचा संग झाला असता ज्ञानी पुरुषालाही ते झोंबू शकते.॥ ७८०॥ परंतु ते असो. ज्या लक्षणाने अज्ञान बरोबर जाणता येईल अशी आणखी लक्षणे ऐक.॥ ७८१॥
तरि जयाची प्रीति पुरी। गुंतली देखसी घरीं।
नवगंधकेसरीं। भ्रमरी जैसी॥ ७८२॥
साकरेचिया राशी। बैसली नुठे माशी।
तैसेनि स्त्रीचित्त आवेशी। जयाचें मन॥ ७८३॥
ठेला बेडूक कुंडीं। मशक गुंतला शेंबुडीं।
जैसा ढोर सबुडबुडीं। रुतला पंकीं॥ ७८४॥
तैसें घरींहूनि निघणें। नाहीं जीवें मनें प्राणें।
जया साप होऊनि असणें। भाटीं तिये॥ ७८५॥
प्रियोत्तमाचिये कंठीं। प्रमदा घे आठी।
तैसी जीवेंसीं कोंपटी। धरूनि ठाके॥ ७८६॥
मधुरसोद्देशें। मधुकरी जचे जैसें।
गृहसंगोपन तैसें। करी जो गा॥ ७८७॥
म्हातारपणीं जालें। रत्न एक विपायिलें।
तयाचें कां जेतुलें। मातापितरां॥ ७८८॥
तेतुलेनि पाडें पार्था। घरीं जया प्रेमआस्था।
आणि स्त्रीवांचूनि सर्वथा। जाणेना जो॥ ७८९॥
अर्थ—नव्या सुगंधाने युक्त अशा कमळाच्या केसराच्या ठिकाणी जशी भ्रमरी सुवासाने लुब्ध होऊन त्यात गुंतून पडते, त्याप्रमाणे ज्याचे प्रेम घरावर पूर्णपणे गुंतलेले दिसून पडेल,॥ ७८२॥ साखरेच्या राशीवर बसलेली माशी, जशी साखरेवरून उठत नाही, त्याप्रमाणे ज्याचे मन स्त्रीचित्ताच्या ठिकाणी आसक्त होऊन राहते.॥ ७८३॥ ज्याप्रमाणे बेडूक कुंडातच राहतो, बाहेर निघत नाही. शेंबडात मच्छर गुंतले, तर त्यातून ते निघत नाहीत, किंवा बुडबुडे येत असलेल्या अशा फसफसलेल्या (दलदली मध्ये) किंवा डेरे पडलेल्या जमिनीत (टीप-फसफसलेल्या जमिनीला वऱ्हाडात डेरे पडलेली जमीन म्हणतात. या जमिनीत रुतलेला मनुष्य निघण्याचा जितका प्रयत्न करतो, तितका आणखी रुतला जातो) रुतलेले ढोर त्यातून निघू शकत नाही,॥ ७८४॥ त्याप्रमाणे जिवंत आहे तोपर्यंत ज्याचे जीव, मन व प्राण घरातून निघत नाहीत व म्हणूनच मेल्यानंतर जो त्या ओसाड घरात साप होऊन राहतो.॥ ७८५॥ स्त्री आपल्या प्रिय पतीच्या गळॺाला जशी मिठी मारते, त्याप्रमाणे जो आपला जीव खोपटीच्या झोपडीच्या ठिकाणी धरून राहतो.॥ ७८६॥ मधुर रस प्राप्त करून घेण्याकरिता मधमाशा जसे कष्ट करतात, त्याप्रमाणे कष्ट करून जो घराचे संगोपन करतो,॥ ७८७॥ सुदैवाने म्हातारपणी झालेल्या आणि एकुलत्या एक पुत्ररत्नाचे आईबापांना जितके प्रेम वाटते,॥ ७८८॥ त्याच्या तोडीने, अर्जुना! ज्याचे घराच्या ठिकाणी प्रेम व आस्था गुंतलेली असते आणि जो स्त्रियेवाचून दुसरे काहीच जाणत नाही.॥ ७८९॥
तैसा स्त्रीदेहीं जो जीवें। पडोनियां सर्वभावें।
कोण मी काय करावें। कांहीं नेणे॥ ७९०॥
महापुरुषाचें चित्त। जालिया वस्तुगत।
ठाके व्यवहारजात। जयापरी॥ ७९१॥
हानि लज्जा न देखे। परापवाद नाईके।
जयाचीं इंद्रियें एकमुखें। स्त्रिया केलीं॥ ७९२॥
चित्त आराधी स्त्रियेचें। आणि तियेचेचि छंदें नाचे।
माकड गारुडियाचें। जैसें होय॥ ७९३॥
आपणपेंही शिणवी। इष्टमित्र दुखवी।
मग कवडाचि वाढवी। लोभी जैसा॥ ७९४॥
तैसा दानपुण्यें खांची। गोत्रकुटुंबा वंची।
परि बाईणी स्त्रियेची। उणी हों नेदी॥ ७९५॥
पूजितीं दैवतें जोगवी। गुरुतें बोलें झकवी।
मायबापां दावी। निदारपण॥ ७९६॥
स्त्रियेच्या तरी विखीं। भोगसंपत्ति अनेकीं।
आणी वस्तु निकी। जे जे देखे॥ ७९७॥
प्रेमाथिलेनि भक्तें। जैसेनि भजिजे कुळदैवतें।
तैसा एकाग्रचित्तें। स्त्री जो उपासी॥ ७९८॥
साच आणि चोख। तें स्त्रियेसीचि अशेख।
येरींविषयीं जोगावणूक। तेही नाहीं॥ ७९९॥
इयेतें हन कोणी देखेल। इयेसी वेखासें जाईल।
तरि युगचि बुडेल। ऐसें जया॥ ८००॥
नायटया भेण। न मोडिजे नागांची आण।
तैसी पाळी उणखुण। स्त्रियेची जो॥ ८०१॥
किंबहुना धनंजया। स्त्रीचि सर्वस्व जया।
आणि तियेचिया जालियां-। लागीं प्रेम॥ ८०२॥
आणीकही जें समस्त। तियेचें संपत्तिजात।
तें जीवाहूनि आप्त। मानी जो कां॥ ८०३॥
तो अज्ञानासी मूळ। अज्ञाना तेणें बळ।
हें असो केवळ। तो तेंचि रूप॥ ८०४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाचे चित्त आत्माकार झाले असता त्याचा व्यवहार बंद पडतो, त्याचप्रमाणे स्त्रियेच्या देहाच्या ठिकाणी अंत:करणातून जो सर्व भावाने आसक्त राहून मी कोण व मी काय केले पाहिजे, हे काही जाणत नाही,॥ ७९०-७९१॥ ज्याची सर्व इंद्रिये स्त्रियेने आपल्याकडे एकतंत्र केली, तो हानी, लज्जा पाहत नाही व लोक काय म्हणतात इकडे लक्ष देत नाही,॥ ७९२॥ गारुडॺाचे माकड जसे गारुडॺाच्या तंत्राने वागते, त्याप्रमाणे तो स्त्रियेच्या चित्ताची आराधना करतो व तिच्या तंत्राप्रमाणे नाचतो.॥ ७९३॥ ज्याप्रमाणे लोभी मनुष्य स्वत: अन्नवस्त्रादिकांचे दारिद्रॺ सहन करून इष्टमित्रांना दुखवून केवळ धनच वाढवितो,॥ ७९४॥ त्याप्रमाणे दानादी पुण्यकर्माला फाटा देतो, गोत्रजांना व कुटुंबातील माणसांना थापा देतो, पण स्त्रियेचा तगादा मात्र पूर्ण करतो, उणे पडू देत नाही.॥ ७९५॥ पूजावयाच्या दैवताचे कसे तरी पूजन करतो, श्रीगुरुपाशी थापा मारतो, मायाबापांनी पैसा मागितला असता पैसाच नाही म्हणून सांगतो.॥ ७९६॥ स्त्रियेकरिता मात्र अनेक प्रकारचे भोगऐश्वर्य संपादन करून जी जी चांगली वस्तू दिसेल, ती ती विकत आणतो.॥ ७९७॥ ज्याप्रमाणे प्रेमळ भक्ताने आपल्या कुलदेवतेची उपासना करावी, त्याप्रमाणे जो आपल्या स्त्रियेची एकाग्र चित्ताने उपासना करतो,॥ ७९८॥ खरे व उत्तम ते संपूर्ण एका स्त्रियेकरिता असते व इतरांना कसेबसे निर्वाहापुरते अन्नवस्त्र तेही देत नाही.॥ ७९९॥ ह्या स्त्रियेकडे कोणी पाहिल्यास किंवा तिच्या विरुद्ध कोणी गेल्यास ज्याला कल्पांत झाल्याचे दु:ख होते.॥ ८००॥ नायटे होतील या भीतीने ज्याप्रमाणे नागाकरिता केलेला नवस मोडू नये, त्याप्रमाणे जो स्त्रियेच्या मनातील अल्पदेखील इच्छा पुरवितो.॥ ८०१॥ फार काय सांगावे, अर्जुना! ज्याला स्त्रीच एक सर्वस्व वाटते आणि तिचे जे होऊन राहिले त्याचे ज्याला प्रेम वाटते,॥ ८०२॥ आणखीही तिची संपूर्ण भोगसंपत्ती आपल्या जिवापेक्षाही जो प्रिय समजतो,॥ ८०३॥ तो अज्ञानाला जन्म देणारे कारण असून त्याच्याच योगाने अज्ञानाला बळ प्राप्त झाले आहे. हे असो. तो केवळ अज्ञानाचेच रूप होय.॥ ८०४॥
आणि मातलिया सागरीं। मोकलिलिया तरी।
लाटांच्या येरझारीं। आंदोळे जेवीं॥ ८०५॥
तेवीं प्रिय वस्तु पावे। आणि सुखें जो उंचावे।
तैसाचि अप्रियासवें। तळवट ये॥ ८०६॥
ऐसेनि जयाचे चित्तीं। वैषम्याची वोळखती।
वाहे तो महामती। अज्ञान गा॥ ८०७॥
अर्थ—खवळलेल्या समुद्रात नाव मोकळी सोडली असता ती जशी लाटाच्या येण्याजाण्याने हेलकावे खाते,॥ ८०५॥ त्याप्रमाणे आवडती वस्तू प्राप्त झाली असता जो सुखाने आपल्याला थोर भाग्यवान समजतो व त्याचप्रमाणे अप्रिय वस्तू प्राप्त झाली असता जो आपल्याला अत्यंत भाग्यहीन समजून दु:ख करतो.॥ ८०६॥ याप्रमाणे जो आपल्या चित्तात विषमपणाचा खळगा वागवितो, हे महामती अर्जुना! तो अज्ञान होय.॥ ८०७॥
आणि माझ्या ठायीं भक्ती। फळालागीं जया आर्ती।
धनोद्देशें विरक्तीं। नटणें जेवीं॥ ८०८॥
ना तरी कांताच्या मानसीं। रिगोनि स्वैरिणी जैसी।
राहटे जारेंसीं। जावयालागीं॥ ८०९॥
तैसा मातें किरीटी। भजती गा पाउटी।
करूनि जो दिठी। विषो सूये॥ ८१०॥
आणि भजिनलियासवें। तोचि विषय जरी न पावे।
तरी सांडी म्हणे आघवें। टवाळ हें॥ ८११॥
कुणबट कुळवाडी। तैसा आन आन देव मांडी।
आदिलाची परवडी। करी तया॥ ८१२॥
तया गुरुमार्गा टेंके। जयाचा सुगरवा देखे।
तरी तयाचा मंत्र शिके। येर नेघे॥ ८१३॥
प्राणिजातेंसीं निष्ठुर। स्थावरीं बहु भर।
तेवींचि नाहीं एकसर। निर्वाह जया॥ ८१४॥
माझी मूर्ति निफजवी। ते घराचे कोनीं बैसवी।
आपण देवो देवी। यात्रे जाय॥ ८१५॥
नित्य आराधन माझें। काजीं कुळदेवता भजे।
पर्वविशेषें कीजे। पूजा आना॥ ८१६॥
माझें अधिष्ठान घरीं। आणि वोवसे आनाचे करी।
पितृकार्यावसरीं। पितरांचा होय॥ ८१७॥
एकादशीच्या दिवसीं। जेतुला पाड आम्हासी।
तेतुलाचि नागांसी। पंचमीच्या दिवशीं॥ ८१८॥
चौथ मोटकी पाहे। आणि गणेशाचाचि होये।
चावदसीं म्हणे माये। तुझाचि वो दुर्गे॥ ८१९॥
नित्यनैमित्तिकें कर्में सांडी। मग बैसे नवचंडी।
आदित्यवारीं वाढी। बहिरवां पात्रीं॥ ८२०॥
पाठीं सोमवार पावे। आणि बेलेंसीं लिंगा धांवे।
ऐसा एकलाचि आघवे। जोगावी जो॥ ८२१॥
ऐसा अखंड भजन करी। उगा नोहे क्षणभरी।
अवघेन गांवद्वारीं। अहेव जैसी॥ ८२२॥
ऐसेनि जो भक्त। देखसी सैरा धांवत।
जाण अज्ञानाचा मूर्त। अवतार तो॥ ८२३॥
अर्थ—आणि द्रव्य मिळविण्याकरिता ज्याप्रमाणे वैराग्याचे सोंग दाखवावे, त्याप्रमाणे जो माझ्या ठिकाणी भक्ती दाखवितो; पण चित्तात विषयसुखाची उत्कट इच्छा असते.॥ ८०८॥ किंवा ज्याप्रमाणे जाराकडे जाता यावे म्हणून व्यभिचारिणी स्त्री, पतीच्या मनाप्रमाणे वागल्यासारखे दाखविते,॥ ८०९॥ त्याप्रमाणे अर्जुना, जो माझे भजन करतो व माझ्या भजनाची पायरी (निमित्त) करून विषयप्राप्तीकडे दृष्टी ठेवतो॥ ८१०॥ आणि भजन केल्या- बरोबर इच्छित विषय प्राप्त झाला नाही तर, हे खोटे आहे, असे म्हणून तो भजन टाकून देतो.॥ ८११॥ ज्याप्रमाणे कुणबी नवी नवी शेती करतो, त्याप्रमाणे जो निरनिराळे देव मांडून पहिल्याला केलेला पूजादी प्रकार त्या नव्यालाही करतो.॥ ८१२॥ ज्याचा विशेष थाटमाट दिसेल, त्या गुरुच्या मार्गाचा आश्रय करतो व त्याच्यापासूनच मंत्र घेतो. ज्याचा थाटमाट दिसत नाही, अशा गुरुचा मंत्र घेऊ इच्छित नाही.॥ ८१३॥ सचेतन प्राण्याशी जो तिरसटपणाने वागतो, पण अचल मूर्तीच्या ठिकाणी मात्र मोठा आदर ठेवतो. त्याप्रमाणे ज्याच्याने कोठेही एकनिष्ठ राहणे होत नाही.॥ ८१४॥ माझी मूर्ती तयार करवून त्याची घराच्या कोपऱ्यात प्रतिष्ठा करतो व आपण देव-देवी यांच्या यात्रेला जातो.॥ ८१५॥ नित्य माझी उपासना करतो, पण लग्न इत्यादी प्रसंगविशेषी माझे पूजन सोडून तशाच भावाने कुलदेवतेचेच पूजन करतो; तसेच एखादा पर्वकाळ आल्यास त्या पर्वकाळी ज्या देवतेचे विशेष माहात्म्य सांगितले असेल, तिचीच पूजा करतो.॥ ८१६॥ किंवा मी प्रत्यक्ष घरात असताना मला सोडून दुसऱ्याचे नवस करतो. पितरांचे श्राद्धादी कार्य करणे प्राप्त झाले असता सर्वस्वी पितरांचा भक्त बनतो.॥ ८१७॥ एकादशीच्या दिवशी आमच्या ठिकाणी जितका आदर दाखवितो, तितकाच आदर नागपंचमीच्या दिवशी सर्पदंशाच्या भीतीने नागाच्या ठिकाणी दाखवितो.॥ ८१८॥ चतुर्थी आली रे आली की, तो गणेशाचा भक्त होतो आणि महामारीच्या भीतीने “माते दुर्गे! मी सर्वस्वी तुझे लेकरू आहे” असे म्हणून चतुर्दशीच्या दिवशी देवीला शरण जातो.॥ ८१९॥ दररोज करायचे ते नित्य व श्राद्धादी निमित्ताने करायचे ते नैमित्तिक, अशी ही दोन्ही कर्मे सोडून देऊन शत्रूचा घात करण्याकरिता नवचंडीचे अनुष्ठान करायला बसतो. रविवार आला असता पात्रात खिचडी वाढून कालभैरवाला नैवेद्य दाखवितो.॥ ८२०॥ नंतर सोमवार आला की बेल घेऊन शिवलिंगाच्या पूजेला धावतो. याप्रमाणे एकटा सर्व देवांचा भक्त आहे, असे दाखवितो.॥ ८२१॥ ज्याप्रमाणे बहुतेक गावातील सर्व द्वारात फिरणाऱ्या वेश्येचे गावातील पुरुष पती असल्यामुळे ती अखंड सौभाग्यवती असते, त्याप्रमाणे जो क्षणभर उगा न राहता सर्व देवांचे अखंड भजन करणारा असतो.॥ ८२२॥ अशा रितीने जो भक्त तुला चोहोकडे धावत असलेला दिसेल, तो अज्ञानाचा मूर्त अवतार आहे, असे समज.॥ ८२३॥
आणि एकांतें चोखटें। तपोवनें तीर्थें तटें।
देखोनि जो गा विटे। तोही तोची॥ ८२४॥
जया जनपदीं सुख। गजबजेचें कवतिक।
वानूं आवडे लौकिक। तोही तोची॥ ८२५॥
आणि आत्मा गोचर होये। ऐसी जे विद्या आहे।
ते आईकोनि डौर वाहे। विद्वांसू जो॥ ८२६॥
उपनिषदांकडे न वचे। योगशास्त्र न रुचे।
अध्यात्मज्ञानीं जयाचें। मनचि नाहीं॥ ८२७॥
आत्मचर्चा एकी आथी। ऐसिये बुद्धीची भिंती।
पाडूनि जयाची मती। वोढाळ जाहाली॥ ८२८॥
कर्मकांड तरी जाणे। मुखोद्गत पुराणें।
ज्योतिषीं तो म्हणे। तैसेंचि होय॥ ८२९॥
शिल्पीं अति निपुण। सूपकर्मींही प्रवीण।
विधि आथर्वण। हातीं आथी॥ ८३०॥
कोकीं नाहीं ठेलें। भारत कीर म्हणितलें।
आगम आपाविले। मूर्त होती॥ ८३१॥
नीतिजात सुझे। वैद्यकही बुझे।
काव्यनाटकीं दुजें। चतुर नाहीं॥ ८३२॥
स्मृतींची चर्चा। दंश जाणे गारुडीचा।
निघंट प्रज्ञेचा। पाईकी करी॥ ८३३॥
पैं व्याकरणीं चोखडा। तर्कीं अतिगाढा।
परि एक आत्मज्ञानीं फुडा। जात्यंध जो॥ ८३४॥
तें एकवांचूनि आघवां शास्त्रीं। सिद्धांत निर्माणधात्री।
परि जळो तें मूळनक्षत्री। न पाहें गा॥ ८३५॥
अर्थ—आणखी तपोवन, तीर्थ, नद्यांचे तीर इत्यादी एकांतातील उत्तम स्थाने पाहून ज्याला वीट येतो, तोही अज्ञानत्वाचा मूर्त अवतार आहे.॥ ८२४॥ ज्याला लोकात राहण्यानेच सुख होते, गोंगाट-गर्दी याचे कौतुक वाटते आणि लौकिक गोष्टींचीच स्तुती करावीशी वाटते, तोही अज्ञानाचा मूर्त अवतार होय.॥ ८२५॥ आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार करून देणारी अशी जी ब्रह्मविद्या ती ऐकल्याबरोबर जो शहाणा पुरुष हातात डमरू वाजवून तिचा उपहास करतो,॥ ८२६॥ जो उपनिषदांकडे कधी वळत नाही, योगशास्त्र ज्याला आवडत नाही व अध्यात्मज्ञानाच्या ठिकाणी ज्याचे मन घेत नाही,॥ ८२७॥ आत्मचर्चा म्हणून एक अशी आवश्यक बाब आहे की शहाणे पुरुष आपल्या परम कल्याणाकरिता ती करीत असतात, अशा बुद्धीची भिंत पाडून ज्याची बुद्धी वाटेल तेथे भटकणारी झाली आहे,॥ ८२८॥ संपूर्ण कर्मकांड जाणतो, पुराणे मुखोद्गत आहेत, जसे म्हणतो तसेच होते, असा फलज्योतिषात जो पारंगत आहे,॥ ८२९॥ शिल्पशास्त्रात निपुण असून पाककर्मातही प्रवीण आहे, अथर्व वेदातील अभिचारिक विधी सर्व अवगत आहेत,॥ ८३०॥ कामशास्त्रात काही जाणावयाचे राहिले नाही, संपूर्ण भारत म्हटले गेले, शास्त्रे इतकी स्वाधीन केली की, ती मूर्त होऊन समोर उभी राहतात,॥ ८३१॥ सर्व प्रकारच्या नीती चांगल्या समजतात, वैद्यशास्त्रही जाणतो, काव्य-नाटक इत्यादी साहित्यात त्याच्यासारखा दुसरा चतुर नाही,॥ ८३२॥ स्मृतींची चर्चा करतो, तसेच गारुडीविद्येचे मर्म तो जाणतो, वैदिकशब्दाचा कोश तर त्याच्या बुद्धीच्या आकलनशक्तीची चाकरीच करतो,॥ ८३३॥ व्याकरणशास्त्रात त्याचा उत्तम हातखंडा असून तर्कशास्त्रात अत्यंत गाढा विद्वान आहे; पण अध्यात्मशास्त्रातील आत्मज्ञानाविषयी मात्र जो खरोखर जन्मांध आहे,॥ ८३४॥ एका अध्यात्म ज्ञानावाचून इतर सर्व शास्त्रांमध्ये सिद्धांताला प्रसवणारी ती जननीच आहे; पण आग लागो अशा ज्ञानाला! मूळनक्षत्रावर जन्मलेले मूल जसे पाहू नये, त्याप्रमाणे त्याच्याकडे ढुंकून देखील पाहू नकोस.॥ ८३५॥
मोराआंगीं अशेषें। पिसें असती डोळसें।
परि एकली दृष्टी नसे। तैसें तें गा॥ ८३६॥
जरी परमाणूएवढें। संजीवनीमूळ जोडे।
तरि बहु काय गाडे। भरणें येरें॥ ८३७॥
आयुष्यावीण लक्षणें। सिसेंवीण अळंकरणें।
वोहरेंवीण वाधावणें। तो विटंबु गा॥ ८३८॥
तैसें शास्त्रजात जाण। आघवेंचि अप्रमाण।
पार्था अध्यात्मज्ञानेंविण। एकलेनी॥ ८३९॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे मोराच्या अंगावर डोळे असलेली सर्वच पिसे असतात; पण त्या पिसाच्या डोळॺांमध्ये एक दृष्टी मात्र नसते; म्हणून त्या डोळॺांचा काही उपयोग नाही; त्याप्रमाणे अध्यात्मज्ञानावाचून इतर शास्त्रांचे पुष्कळही ज्ञान असले, तरी ते व्यर्थ होय.॥ ८३६॥ मेलेल्या मनुष्यासही जिवंत करणारी संजीवनी मुळी परमाणूएवढी जरी जवळ असेल, तर बाकीच्या गाडाभर इतर पुष्कळ औषधी कशाला बाळगायच्या?॥ ८३७॥ आयुष्य सरलेल्याची सामुद्रिक लक्षणे सांगणे, शिर नाही त्याला अलंकार घालणे, वधूवरांशिवाय वर्धावा धाडणे, ही विटंबनाच होय,॥ ८३८॥ त्याप्रमाणे अर्जुना! एका अध्यात्मज्ञानावाचून इतर नाना-प्रकारच्या शास्त्रांचे ज्ञान अविद्याविषयक म्हणून अप्रमाण आहे, असे जाण.॥ ८३९॥
गूढार्थदीपिका-आघवेंचि अप्रमाण—
“द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च॥ ४॥ तत्रापरा, ऋग्वेदो यजुर्वेद: सामवेदोऽथर्ववेद: शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छंदो ज्योतिषमिति। अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते॥ ५॥” (मुं. उ. १-१-४-५)
विद्या, परा व अपरा, अशी दोन प्रकारची आहे. ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छंद, ज्योतिष इत्यादी सर्व अपरा विद्या असून ज्या विद्येने परमात्म्याला जाणता येते, तिला परा विद्या म्हणतात, असे मुंडकोपनिषदातील श्रुतीत सांगितले आहे. “अपरा हि विद्या अविद्या सा” संपूर्ण अपरा विद्या अविद्याजन्य किंवा भ्रांतिजन्य म्हणजे संसारविषयक आहे, असे आचार्यांनी त्यावरील भाष्यात म्हटले असल्यामुळे अर्थातच ती प्रमाणभूत होऊ शकत नाही. माउलींनी हेच येथे “आघवेंचि अप्रमाण” या चरणाने सांगून परा विद्या ही जीवाला त्याच्या अविनाशी सुखरूप अशा आत्मस्थितीची प्राप्ती करून देणारी आहे, असे सूचित केले आहे.
सारांश, अपराविद्या संसारदायक असल्यामुळे जीवाची दु:खातून कायमची सुटका करून देऊन अविनाशी सुखस्थिती प्राप्त करून देणारी नाही; म्हणून प्रमाण नाही.
यालागीं अर्जुना पाहीं। अध्यात्मज्ञानाच्या ठायीं।
जया नित्यबोध नाहीं। शास्त्रमूढा॥ ८४०॥
तया शरीर जें जालें। तें अज्ञानाचें बीं विरूढलें।
तयाचें व्युत्पन्नत्व गेलें। अज्ञानवेलीं॥ ८४१॥
तो जें जें बोले। तें अज्ञानचि फुललें।
तयाचें पुण्य जें फळलें। तें अज्ञान गा॥ ८४२॥
आणि अध्यात्मज्ञान कांहीं। जेणें मानिलेंचि नाहीं।
तो ज्ञानार्थ न देखे काई। हें बोलावें असे॥ ८४३॥
अर्थ—म्हणून अर्जुना! हे लक्षात ठेव की, शास्त्र पढूनही ज्या मूर्खाला अध्यात्मशास्त्राचे महत्त्व न कळल्यामुळे अध्यात्म ज्ञान हेच एक नित्य ज्ञान असून बाकीची ज्ञाने व्यर्थ आहेत, असा बोध झाला नाही,॥ ८४०॥ त्याच्या ठिकाणी जे शरीर प्राप्त झाले, ते अज्ञानाचे बीज उगवले होय. त्याचे शास्त्रनैपुण्य म्हणजे वाढत गेलेली अज्ञानवेली होय.॥ ८४१॥ तो जे जे बोलतो ते ते अज्ञानच फुलले, असे समज आणि त्याचे जे पुण्य फलद्रूप झाले तेही अज्ञानच होय.॥ ८४२॥ आणि अध्यात्मज्ञान म्हणून काही आहे, हे जो मानीतच नाही, त्याला ‘ज्ञान’ या शब्दाचा अर्थ समजत नाही, हे सांगितले पाहिजे काय?॥ ८४३॥
गूढार्थदीपिका—तो ज्ञानार्थ न देखे काई। हें बोलावें असे-
सत्य व मिथ्या दोन वस्तू आहेत. सत्य म्हणजे अविनाशी, सदासर्वदा असणारी. मिथ्या म्हणजे अस्तित्वात नसताना ‘आहे’ अशी वाटणारी. परब्रह्म जी अध्यात्मवस्तू, ती सदासर्वदा अविनाशी असल्यामुळे तिच्या ज्ञानाला खरोखर ज्ञान शब्द लावता येईल. अस्तित्वात नसलेल्या, पण आहे अशी कल्पना झालेल्या वस्तूचे ज्ञान, हे काल्पनिकच असल्यामुळे ते प्रमाणभूत म्हणता येत नाही. म्हणून मिथ्या अशा सांसारिक वस्तूच्या काल्पनिक ज्ञानाला खरे समजणाऱ्या पुरुषाला, ज्ञान कशाला म्हणतात किंवा ज्ञानाचा खरा अर्थ काय, हे समजत नसते, हे उघड आहे.
ऐलीचि थडी न पावतां। पळे जो माघौता।
तया पैलद्वीपींची वार्ता। काय होय॥ ८४४॥
कां दारवंठांचि जयाचें। शीर रोंविलें खांचे।
तो केवीं परिवरींचें। ठेविलें देखे॥ ८४५॥
तेवीं अध्यात्मज्ञानीं जया। अनोळख धनंजया।
तया ज्ञानार्थ देखावया। विषो काई॥ ८४६॥
म्हणोनि आतां विशेषें। तो ज्ञानाचें तत्त्व न देखे।
हें सांगावें आंखेंलेखें। न लगे तुज॥ ८४७॥
जेव्हां सगर्भे वाढिलें। तेव्हांचि पोटींचें धालें।
तैसें मागिले पदें बोलिलें। तेंचि होय॥ ८४८॥
वांचूनियां वेगळें। रूप करणें हें न मिळे।
जेवीं आवंतिलें आंधळें। तें दुजेनसीं ये॥ ८४९॥
एवं इये उपरती। ज्ञानचिन्हें मागुती।
अमानित्वादि प्रभृती। वाखाणिलीं॥ ८५०॥
जे ज्ञानपदें अठरा। केलियां येरी मोहरां।
अज्ञान या आकारा। सहजें येती॥ ८५१॥
मागां श्लोकाचेनि अर्धार्धें। ऐसें सांगितलें श्रीमुकुंदें।
ना उफराटीं इयें ज्ञानपदें। तेंचि अज्ञान॥ ८५२॥
म्हणोनि इया वाहणीं। केली म्यां उपलवणी।
वांचूनि दुधा मेळऊनि पाणी। फार कीजे काई॥ ८५३॥
तैसें जी न बडबडीं। पदाची कोर न सांडीं।
मूळध्वनीचिये वाढी। निमित्त जाहलों॥ ८५४॥
अर्थ—अलीकडील तीरावर न पोहोचताच जो परत माघारा पळतो, त्याला पलीकडच्या तीरावरील वार्ता कशी कळणार?॥ ८४४॥ किंवा दारवटॺांत खळगा खणून ज्याने त्यात आपले शिर रोवून घेतले म्हणजे शरीरासह जो खळग्यात सामावला गेला, तो घरात ठेवलेले कसे पाहणार?॥ ८४५॥ त्याप्रमाणे हे अर्जुना! अध्यात्मज्ञानाची ज्याला यत्किंचित ओळख नाही, त्याला खऱ्या ज्ञानाचा अर्थ जे ब्रह्म ते जाणण्याकरिता विषय राहतो काय? किंवा त्याला ज्ञानाचा अर्थ जाणण्याकरिता ज्ञानाचा विषयच कोठे राहतो?॥ ८४६॥ म्हणून असा पुरुष, खऱ्या ज्ञानाने कळणारी तात्त्विक परब्रह्मवस्तू जाणत नाही, हे तुला आणखी विशेष रीतीने स्पष्ट करून सांगण्याची आवश्यकता नाही.॥ ८४७॥ जेव्हा गर्भवती स्त्रियेला पान वाढून जेवायला बसवावे, तेव्हा तिच्याबरोबर तिच्या पोटातील गर्भही तृप्त होतो किंवा आंधळॺाला आमंत्रण द्यावे म्हणजे तो दुसऱ्याला घेऊन येतो, त्याप्रमाणे ज्ञानाच्या जे विरुद्ध ते अज्ञानच होत असल्यामुळे मागील ज्ञानाच्या लक्षणाचा बोध करणाऱ्या पदांनी अज्ञानही बोलले गेले आहे. त्यावाचून अज्ञानाचे वेगळे लक्षण करणे संभवत नाही.॥ ८४८-८४९॥ याप्रमाणे ज्ञानलक्षणाच्या उलट अज्ञान चिन्हे सांगून अमानित्वादिप्रभृती ज्ञानलक्षणाचीच पुन: स्तुती केली आहे॥ ८५०॥ कारण, ज्ञानाची ही अठरा लक्षणे सांगणारी पदे दुसऱ्या बाजूने केली असता, म्हणजे उलट केली असता सहजच ती अज्ञान या आकाराला येतात.॥ ८५१॥ मागील अर्ध्या श्लोकाने ही ज्ञानपदे उफराटी केली असता तेच अज्ञान होय, असे भगवंतांनीच सांगितले आहे.॥ ८५२॥ म्हणून (भगवंतांच्या म्हणण्यानुसार) अशा प्रकारे मी अज्ञानलक्षणाचे विस्ताराने वर्णन केले. तसे न करता दुधात पाणी मिळवून ते वाढवावे, त्याप्रमाणे, महाराज! मी बडबड न करता व शब्दार्थाला यत्किंचित न सोडता भगवंतांच्या शब्दात जो ध्वनी असेल, तो स्पष्ट करण्यास निमित्त झालो आहे.॥ ८५३-८५४॥
तंव श्रोते म्हणती राहें। कें परिहारा ठाव आहे।
बिहिसी कां वायें। कविपोषका॥ ८५५॥
तूतें श्रीमुरारीं। म्हणितलें प्रगट करीं।
जे अभिप्राय गव्हरीं। झांकिले आम्हीं॥ ८५६॥
तें देवाचें मनोगत। दावित आहासी तूं मूर्त।
हेंही म्हणतां चित्त। दाटेल तुझें॥ ८५७॥
म्हणोनि असो हें न बोलों। परि साविया गा तोषलों।
जे ज्ञानतरिये मेळविलों। श्रवणसुखाचे॥ ८५८॥
आतां इयावरी। जें तो श्रीहरी।
बोलिला तें करीं। कथन वेगां॥ ८५९॥
इया संतवाक्यासरिसें। म्हणितलें निवृत्तिदासें।
जी अवधारा तरी ऐसें। बोलिलें देवें॥ ८६०॥
म्हणती तुवां पांडवा। हा चिन्हसमुच्चय आघवा।
आयिकिला तो जाणावा। अज्ञानभाग॥ ८६१॥
इया अज्ञानभागा। पाठी देऊनि पैं गा।
ज्ञानविखीं चांगा। दृढा होईजे॥ ८६२॥
मग निर्वाळिलेनि ज्ञानें। ज्ञेय भेटेल मनें।
तें जाणावया अर्जुनें। आस केली॥ ८६३॥
अर्थ—तेव्हा श्रोते म्हणतात, हे कवींना रसपुष्टी देणाऱ्या ज्ञानदेवा! थांब! तुझ्या निरूपणात खुलासा करण्याचे कारणच नाही. व्यर्थ का भितोस?॥ ८५५॥ “आम्ही जे अभिप्राय गीतेतील शब्दरूपी गुहेत गुप्त झाकून ठेवले आहेत, ते तू प्रगट कर” असे तुला भगवंतांनीच सांगितले आहे,॥ ८५६॥ ते तू भगवंताचे हृद्गतच स्पष्ट व्यक्त करून दाखवीत आहेस, असे म्हणतानाही तुझे चित्त प्रेमाने गहिवरून येईल.॥ ८५७॥ म्हणून असो. असेही आम्ही म्हणत नाही. पण केवळ श्रवणानेच सुख होईल अशा ज्ञाननौकेवर आम्हांला बसविलेस; म्हणून खरोखर आम्हांला फार संतोष झाला आहे.॥ ८५८॥ आता यानंतर तो श्रीहरी जे काही बोलला, ते आम्हांला लवकर कथन कर.॥ ८५९॥ असे संतांचे वाक्य ऐकल्याबरोबर श्रीनिवृत्तिनाथ महाराजांचे दास श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, अहो जी महाराज! देव असे बोलले, ते ऐका.॥ ८६०॥ देव म्हणतात, अर्जुना! तू हा जो संपूर्ण लक्षणसमुदाय ऐकलास, तो अज्ञानाचा भाग आहे, असे समज.॥ ८६१॥ या अज्ञान भागाला पाठमोरा होऊन ज्ञानलक्षणाच्या ठिकाणी चांगले दृढ होआवे-म्हणजे ज्ञानलक्षणे अंगी चांगली ठसू द्यावी.॥ ८६२॥ मग मनात ठसलेल्या त्या शुद्ध ज्ञानाने मनोवृत्ती ज्या ज्ञेयाला भेटेल, ते ज्ञेय जाणण्याची अर्जुनाने इच्छा केली.॥ ८६३॥
गूढार्थदीपिका—येथे भेटेल या शब्दाने चित्तवृत्तीचे व ज्ञेय परब्रह्माचे ऐक्य होते, असे माउलींनी सुचविले आहे.
वृत्तीला जो परब्रह्माचा साक्षात्कार होतो तो ऐक्याने होतो-म्हणजे वृत्ती ब्रह्माकार होऊन जाते. ब्रह्म हे इतर ज्ञेय पदार्थांप्रमाणे ब्रह्माकार वृत्तीहून निराळे राहत नाही.
तंव सर्वज्ञांचा रावो। म्हणे जाणोनि तयाचा भावो।
परिसें ज्ञेयाचा अभिप्रावो। सांगों आतां॥ ८६४॥
अर्थ—तेव्हा सर्वज्ञांचा राजा जो भगवान, तो अर्जुनाच्या अंत:करणातील भाव जाणून म्हणतो, अर्जुना! आता ज्ञेयाचे स्वरूप सांगतो, ऐक.॥ ८६४॥
(श्लोक-१२)
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥ १२॥
अर्थ—ज्याला ज्ञेय म्हणतात, ते मी सांगतो. जे जाणले असता जीव अविनाशी होतो, ते उत्पत्तिरहित असलेले परब्रह्म होय. त्याला सत् म्हणता येत नाही व असत् ही म्हणता येत नाही.॥ १२॥
तरि ज्ञेय ऐसें म्हणणें। वस्तु तें येणेंचि कारणें।
जें ज्ञानेंवांचूनि कवणे। उपाया न ये॥ ८६५॥
अर्थ—ज्ञानेंवांचूनि-म्हणजे एका त्याच्या जाणिवेवाचून-दुसऱ्या कोणत्याही उपायाने ते प्राप्त होत नाही, या कारणामुळेच परब्रह्मवस्तूला ज्ञेय असे म्हणतात.॥ ८६५॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानेंवांचूनि कवणे। उपाया न ये-
येथे “ज्ञान” या शब्दाने रजस्तमगुणरहित अशा सात्त्विकबुद्धीत ‘मी ब्रह्म आहे’ या जाणीवरूपाने प्रगट झालेला आत्मप्रकाश घेतला आहे. त्यालाच सूक्ष्मबुद्धी, अग्रबुद्धी, चरमबुद्धी, विद्यावृत्ती इत्यादी नावे आहेत.
या ज्ञानवृत्तीनेच परब्रह्म जाणले जाते, म्हणून परब्रह्माला ज्ञेय म्हटले आहे. परब्रह्माचा सविकल्प व निर्विकल्प असा दोन प्रकारचा जीवाला अनुभव येतो. परब्रह्माचा, सच्चिदानंद धर्माने जेव्हा अनुभव घेतला जातो, तेव्हा ते परब्रह्म सविकल्प म्हटले जाते. असा अनुभव ज्ञानवृत्तीने येतो; अर्थात येथे सात्त्विक ज्ञानाने कळणारे म्हणून जे ज्ञेयपरब्रह्म म्हटले आहे, ते सच्चिदानंदधर्माने अनुभवास येणारे सविकल्प परब्रह्म होय. त्याला जाणणे हीच त्याची प्राप्ती होय. ही ऐक्याची जाणीव किंवा ज्ञानाची जाणीव व त्या जाणिवेने जाणणारा, असे दोन्ही जेथे उरत नाहीत, ते परब्रह्म निर्विकल्प म्हटले जाते.
आणि जाणितलेयावरौतें। कांहीं करणें नाहीं जेथें।
जाणणेंचि तन्मयातें। आणी जयाचें॥ ८६६॥
अर्थ—आणि ज्याचे केवळ जाणणेच जीवाला तद्रूप करून सोडते, म्हणून जाणल्यानंतर जेथे दुसरे काहीच करायचे नसते,॥ ८६६॥
गूढार्थदीपिका—जाणितलेयावरौतें। कांहीं करणें नाहीं जेथें-
उत्पन्न होऊन अस्तित्वात येणाऱ्या पदार्थाच्या प्राप्तीकरिता क्रिया उपयोगी असते; पण परब्रह्म उत्पत्तिरहित स्वत:सिद्ध असल्यामुळे त्याच्या प्राप्तीकरिता क्रिया इत्यादी उपाय उपयोगाचे नसतात. त्याला जाणणे हाच एक त्याच्या प्राप्तीचा उपाय होऊ शकतो आणि केवळ जाणण्यानेच जीव त्याच्याशी तद्रूप होऊ शकतो-म्हणजे परब्रह्माचे म्हणून सांगितलेल्या सच्चिदानंदधर्माचा, जीव आपल्याच ठिकाणी अनुभव घेतो. हीच त्याची तन्मयता किंवा तद्रूपता होय.
जें जाणितलेयासाठीं। संसारा काढूनियां कांठीं।
जिरोनि जाईजे पोटीं। नित्यानंदाच्या॥ ८६७॥
अर्थ—हे परब्रह्म जाणले असता व संसाराला त्याच्या नि:शेष बाहेर काढले असता, जीवाने नित्यानंदाच्या पोटात जिरून जावे.॥ ८६७॥
गूढार्थदीपिका—संसार काढूनियां कांठीं—
ज्याप्रमाणे नदीत बुडी मारणारा सर्व अंगावरील कपडे काठावर काढून ठेवतो व त्यापासून वेगळा होतो, त्याप्रमाणे व्यतिरेकाने स्थूल, सूक्ष्म, कारण या तिन्ही देहाहून माझे मुळचे परब्रह्मस्वरूप निराळे आहे, असे जाणून व संपूर्ण संसाराहून वेगळे होऊन त्याला (संसाराला) विसरला असता जीव नित्यानंदरूप आपल्या मुळच्या स्वरूपाशी ऐक्यरूप समाधी साधतो व आनंदरूप होतो.
तें ज्ञेय गा ऐसें। आदि जया नसे।
परब्रह्म आपैसें। नाम जया॥ ८६८॥
अर्थ—अर्जुना! ते ज्ञेय परब्रह्म उत्पत्तिरहित आहे. त्याला परब्रह्म हे नाव सहज प्राप्त झालेले आहे-म्हणजे त्याचे नाव सर्वनिरपेक्ष आहे.॥ ८६८॥
गूढार्थदीपिका—जिवाचे मुळचे स्वरूप निर्विकल्प आहे. अशा निर्विकल्प स्वरूपाचे, शब्दादिकांच्या द्वारा ज्ञान होणेच शक्य नसल्यामुळे व ज्ञान झाल्याखेरीज जीव अज्ञानादी उपाधीतून मुक्त होणे शक्य नसल्यामुळे जिवाला, स्वरूपाचे ज्ञान व्हावे म्हणून श्रुतीने स्वरूपाच्या ठिकाणी शब्दप्रवृत्ती केली आहे. ती शब्दप्रवृत्ती साक्षात वाचकरूपाने होत नसून स्वरूपाच्या विरुद्धधर्माची व्यावृत्ती करणारी, अशी विशेषरूपाने होत असली, तरी काही शब्दाची प्रवृत्ती विशेषणरूप असून लक्षणरूपही असते. “समानजातीयेभ्य एव निवर्तकानि विशेषणानि विशेष्यस्य। लक्षणं तु सर्वत एव यथावकाशप्रदात्राकाशमिति” (तै. उ. २-१ शां. भा.) “विशेषण हे वस्तूच्या सजातीय पदार्थापासून वस्तूला निराळे करणारे असते आणि लक्षण हे सर्व पदार्थांपासून वस्तूला निराळे करणारे असते. जसे, आकाश अवकाशाला देणारे आहे” असा आचार्यांनी विशेषण व लक्षण यांत भेद दाखविला आहे. म्हणून विशेषणार्थक शब्द, हे विरुद्धधर्माची व्यावृत्ती करतात व लक्षणार्थक शब्द हे विरुद्धधर्माची व्यावृत्ती करून वस्तूच्या स्वरूपधर्माचाही बोध करून देतात. ‘परब्रह्म’ हा शब्द असाच लक्षणार्थक असल्यामुळे सविकल्पदशेत तो स्वरूपाचा सहज वाचकासारखा झाला आहे, असे माउलींचे येथे म्हणणे आहे.
लक्षणार्थक शब्दाच्या साहाय्याने परब्रह्म ज्ञेय करून जाणताना वृत्ती अर्थाकार झाली की, लक्षणार्थक शब्दही मागे राहतो.
जें नाहीं म्हणों जाईजे। तंव विश्वाकारें देखिजे।
आणि विश्वचि ऐसें म्हणिजे। तरि हे माया॥ ८६९॥
अर्थ—बुद्धिवृत्ती शुद्ध होईपर्यंत हे ज्ञेय परब्रह्म जाणले जात नाही, तरी तेच नामरूपात्मक जगद्रूपाने प्रत्ययाला येत असते आणि प्रत्ययाला येणारे जड-विनाशी व पृथक्-पृथक् वस्तुरूप असे जगत म्हणजेच परब्रह्म असे म्हणावे, तर तसेही नाही. तसा जगाचा प्रत्यय ही माया होय.॥ ८६९॥
गूढार्थदीपिका—
दंतिनि दारुविकारे दारु तिरोभवति सोऽपि तत्रैव।
जगति तथा परमात्मा परात्मन्यपि जगत्तिरोधत्ते॥ ९४॥
(शंकराचार्यकृत-स्वात्मनिरूपण)
ज्याप्रमाणे लाकडाच्या ठिकाणी हत्ती वगैरेंचे नामरूप प्रगट करून त्या नामरूपाकडेच लक्ष देणाऱ्याला तेथेच असलेले लाकूड दिसेनासे होऊन हत्ती अशी लाकडाहून निराळी वस्तूच प्रत्ययाला येते, त्याप्रमाणे परब्रह्मसत्तेवर प्रगट झालेल्या नामरूपाकडेच लक्ष देणाऱ्या जीवाला, आधारभूत परब्रह्माची सत्ता दिसेनाशी होऊन तिचा पूर्ण विसर पडतो व परब्रह्माहून निराळे नामरूपात्मक जड-विनाशी व पृथक्-पृथक् वस्तुरूप असे जगत प्रत्ययाला आले आहे; म्हणून असा विश्वाकार प्रत्यय ही माया किंवा भ्रम होय. परब्रह्म न विसरता विश्वाकाराचा परब्रह्माप्रमाणे सच्चिदानंदात्मक प्रत्यय आला असता तर तो प्रत्यय मायिक किंवा भ्रमजन्य, खोटा असा म्हणता आला नसता; म्हणून येथे जड-विनाशी व पृथक् पृथक् वस्तुरूपाने प्रत्ययाला येणाऱ्या विश्वालाच खोटे किंवा मायिक म्हटले आहे.
रूप वर्ण व्यक्ती। नाहीं दृश्य द्रष्टा स्थिती।
तरि कोण कैसें आथी। म्हणावें पां॥ ८७०॥
अर्थ—या परब्रह्माच्या ठिकाणी रूप, वर्ण, व्यक्ती, मर्यादा किंवा दृश्य, द्रष्टा ही स्थिती नाही, त्या परब्रह्माला कशाप्रकारचे आहे म्हणून कोणाला म्हणता येईल?॥ ८७०॥
गूढार्थदीपिका—वस्तूहून निराळॺा असलेल्या रूप, वर्ण, व्यक्ती, दृश्य, द्रष्टा इत्यादिकांच्या द्वारा वस्तू अशा प्रकारची आहे, असे त्या वस्तूचे वर्णन करता येते; पण परब्रह्माहून निराळे काहीच नसल्यामुळे किंवा आहे ते सर्व शुद्ध परब्रह्मच असल्यामुळे परब्रह्म अशा प्रकारचे आहे, असे कोणाच्या द्वारा व कोणाला वर्णन करता येईल? सारांश परब्रह्म निर्विकल्प आहे.
आणि साचचि जरी नाहीं। तरी महदादि कोणे ठायीं।
स्फुरत कैंचें काई। तेणेंवीण असे॥ ८७१॥
अर्थ—आणि ज्ञेय परब्रह्मवस्तू खरोखरच नाही, असे म्हणावे तर त्या सत्यवस्तूवाचून ही भ्रमजन्य संपूर्ण महदादी सूक्ष्म व स्थूळ सृष्टी कोणत्या आधारावर व कशी भासते?॥ ८७१॥
गूढार्थदीपिका—सत्य वस्तूच्या आधारावाचून भ्रम होऊ शकत नाही किंवा भ्रमजन्य वस्तूला सत्य वस्तूचा आधार असावा लागतो. सत् परब्रह्मवस्तू मुळात नसती व तिचा आधार नसता तर महदादी प्रपंचाचा भ्रम होणेच शक्य नव्हते.
म्हणोनि आथी नाथी हे बोली। जें देखोनि मुकी जाहली।
विचाराची मोडली। वाट जेथें॥ ८७२॥
अर्थ—म्हणून परब्रह्माच्या ठिकाणी “आहे नाही” हे शब्दच परब्रह्माला पाहून मुके झाले—म्हणजे ते प्रवृत्त होत नाहीत. तेथे विचाराचीदेखील वाट खुंटली.॥ ८७२॥
गूढार्थदीपिका—म्हणोनि आथी नाथी हे बोली। जें देखोनि मुकी जाहली—
एका ठिकाणी व एका काळी राहून दुसऱ्या ठिकाणी व दुसऱ्या काळी राहत नसणाऱ्या, तसेच उत्पन्न होऊन अस्तित्वात येणाऱ्या व ते अस्तित्व नाहीसे होणाऱ्या पदार्थांना ‘आहे-नाही’ म्हणता येते; पण आत्मस्वरूप अणुरेणूतून देखील सदासर्वदा व्यापक असल्यामुळे व तसेच ते उत्पत्तिनाशरहित अनादी स्वत:सिद्ध असल्यामुळे, तेथे ‘आहे-नाही’ हे शब्द लावता येत नाहीत.
परब्रह्माला ‘आहे’ म्हणता येत नाही व ‘नाही’ म्हणता येत नाही असे येथे जे म्हटले आहे, त्याचा परब्रह्म सदसत्-विलक्षण अनिर्वचनीय-म्हणजे काल्पनिक किंवा खोटे आहे, असा अर्थ, ते अस्तित्वात असल्यामुळे करता येत नाही. त्याचे हे अस्तित्व “आपणा भागु तैसे। असणेचि जे असे। आहे नाहीं हे ऐसे। सांडौनियां” (अमृ. प्र. ४-४०) या अमृतानुभवातील ओवीत सांगितल्याप्रमाणे ‘आहे-नाही’ यावाचून आहे.
विचाराची मोडली। वाट जेथें-
परब्रह्म, विचाराला जाणणारे म्हणून विचाराच्या पलीकडे, विचारावाचून केवल अद्वैतरूप आहे व त्याच्या ठिकाणी विचाराची प्रवृत्तीही होत नाही, असे येथे “विचाराची मोडली वाट” या पदाने सांगितले वाहे.
जैसी भांडघटशरावीं। तदाकार असे पृथ्वी।
तैसें सर्व होऊनियां सर्वीं। असे जें वस्तु॥ ८७३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे भांडे, घट, वेळणी इत्यादि मातीच्या पदार्थात मातीच तदाकार होऊन असते, दुसरे काही नसते, त्याप्रमाणे जी परब्रह्म वस्तू सर्व होऊनच सर्वांत भरून आहे.॥ ८७३॥
गूढार्थदीपिका—जगद्वस्तू परब्रह्माहून निराळी अशी खरी वाटते, तोपर्यंत त्याला आधारभूत असलेले परब्रह्म झाकले जाते; म्हणून परब्रह्म जाणण्याकरिता प्रथम व्यतिरेक सांगितला जातो-म्हणजे जगताला परब्रह्माहून निराळे पाहायला सांगितले जाते. जगताचा व्यतिरेक करून परब्रह्माला पाहिले असता जगताचे भिन्न वस्तुत्वच नाहीसे होऊन सर्व नामरूपाने व सर्व नामरूपात एक परब्रह्मवस्तूच नंतर अनुभवाला येते, असे या ओवीत सांगितले आहे.
(श्लोक-१३)
सर्वत: पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्।
सर्वत:श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥ १३॥
अर्थ—हे परब्रह्म, सर्वत्र हात, पाय, डोळे, शिरे, मुखे, श्रवण इत्यादी असलेले व विश्वामध्ये जेवढे काही आहे ते सर्व व्यापून राहते.॥ १३॥
आघवांचि देशीं काळीं। नव्हतां देशकाळांवेगळी।
जे क्रिया स्थूळास्थूळीं। तेचि हात जयाचे॥ ८७४॥
तयातें याकारणें। विश्वबाहु ऐसें म्हणणें।
जें सर्वचि सर्वपणें। सर्वदा करी॥ ८७५॥
अर्थ—स्थूळ व सूक्ष्म पदार्थरूप संपूर्ण देशाच्या ठिकाणी व संपूर्ण काली त्या त्या देशकालाहून वेगळे न होता जी क्रिया होते, तेच ज्याचे हात आहेत,॥ ८७४॥ सर्व पदार्थांच्या ठिकाणी सर्वदा व सर्व होणाऱ्या क्रिया आत्मसत्तेनेच होत असल्यामुळे त्याला संपूर्ण जिकडे तिकडे हात आहेत असे म्हटले जाते,॥ ८७५॥
गूढार्थदीपिका—सत्तामात्र निर्गुण स्वरूपाच्या ठिकाणी भासणाऱ्या ब्रह्मांडात जेवढॺा काही पदार्थमात्राच्या सर्व काळी क्रिया होतात, त्या सर्व विश्वाच्या अंतर्यामी असणाऱ्या परमेश्वराच्या सत्तेनेच होतात; असे दाखवून माउलींनी नामरूपरहित बुद्धिगम्य अशा सत्तामात्र निर्गुणस्वरूपाच्या ठिकाणी जीवाच्या बुद्धीचा प्रवेश करूनदिला आहे.
आणि समस्तांही ठायां। एके काळीं धनंजया।
आलें असे म्हणोनि जया। विश्वांघ्रि नाम॥ ८७६॥
अर्थ—आणि अर्जुना! आत्मस्वरूप संपूर्ण ठिकाणी एकाच वेळी व्यापून असल्यामुळे त्याला “विश्वांघ्रि” म्हणजे जिकडे तिकडे सर्वत्र पाय आहेत, असे नाव प्राप्त झाले आहे.॥ ८७६॥
गूढार्थदीपिका—एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाण्याचे काम पाय करीत असतात व आत्मा व्यापक आहे म्हणजे एकाच काळी सर्वत्र गेल्यासारखा आहे; म्हणून त्याच्या या व्यापक धर्माच्या ठिकाणी पायाची कल्पना केली आहे.
पैं सवितया आंग डोळे। नाहींत वेगळे वेगळे।
तैसें सर्वद्रष्टें सकळें। स्वरूपें जें॥ ८७७॥
म्हणोनि विश्वतश्चक्षु। हा अचक्षूच्या ठायीं पक्षु।
बोलावया दक्षु। जाहला वेद॥ ८७८॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे प्रकाशरूप सूर्याचे अंग व डोळे वेगळे वेगळे नाहीत, त्याप्रमाणे जे आत्मस्वरूप सर्वरूपाने सर्वदृष्ट आहे.॥ ८७७॥ म्हणूनच जाणत्या वेदाने चक्षुरिंद्रियरहित अशा आत्मस्वरूपाला जिकडे तिकडे चक्षुरिंद्रिये आहेत, असे म्हटले आहे.॥ ८७८॥
गूढार्थदीपिका—यच्चयावत जीवाच्या जाणणाऱ्या वृत्तीच्या ठिकाणी चैतन्यरूप आत्माच अधिष्ठानभूत असल्यामुळे यच्चयावत प्राणी जे जे जाणतात, ते ते सर्वच अंतर्यामी परमात्मा अनायासे जाणतो.
जें सर्वांचे शिरावरी। जें नित्य नांदे सर्वांपरी।
ऐसिये स्थितीकरी। विश्वमूर्धा म्हणिपे॥ ८७९॥
अर्थ—जी आत्मवस्तू सर्व प्रकारे सर्वाच्या शिरावर-म्हणजे सर्वाच्या पलीकडे-अखंड आहे. अशी स्थिती असल्यामुळे तिला विश्वमूर्धा असे वेद म्हणतो.॥ ८७९॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे मनुष्याचे शिर सर्व अवयवांच्या वर आहे, त्याप्रमाणे आत्मवस्तूही सर्व कार्यकारणरूप पदार्थांच्या वर आहे व अशीच ती सदासर्वदा राहते; म्हणूनच त्याच्या, सर्व धर्मांच्या वर असणे, या धर्माच्या ठिकाणी शिराची कल्पना करून त्याला (आत्मस्वरूपाला) विश्वमूर्धा—म्हणजे ज्याला जिकडे तिकडे शिरे आहेत, असे म्हटले आहे.
पैं गा मूर्ति तेंचि मुख। हुताशना जैसें देख।
तैसें सर्वपणें अशेख। भोक्तें जें॥ ८८०॥
यालागीं तया पार्था। विश्वतोमुख हे व्यवस्था।
आली वाक्पथा। श्रुतीचिया॥ ८८१॥
अर्थ—तसेच अर्जुना! ज्याप्रमाणे जेवढी अग्नीची मूर्ती तेवढेही त्याचे मुखच असते-म्हणजे त्याच्या कोणत्याही भागावर टाकलेली आहुती अग्नीतच पडते, त्याप्रमाणे आत्मस्वरूप सर्व आपणच झाले असल्यामुळे सर्व भोगणारेही तेच आहे.॥ ८८०॥ म्हणूनच अर्जुना! त्याला जिकडे तिकडे मुखे आहेत, असे श्रुतीला म्हणावे लागले.॥ ८८१॥
गूढार्थदीपिका—जीव भ्रांतीनेच आपल्याला निराळा व भोक्ता समजतो. वस्तुत: एक परमात्माच अद्वैतस्वरूप. सर्व त्यालाच समर्पण होते; म्हणून तोच एक भोक्ता आहे, असे श्रुतीने सांगितले आहे.
आणि वस्तुमात्रीं गगन। जैसें असे संलग्न।
तैसे शब्दजातीं कान। सर्वत्र जया॥ ८८२॥
म्हणोनि आम्ही तयातें। म्हणों सर्वत्र आईकतें।
एवं जें सर्वांतें। आवरूनि असे॥ ८८३॥
प्राय: येऱ्हवीं तरी महामती। विश्वतश्चक्षु इया श्रुती।
तयाचिये व्याप्ती। रूप केलें॥ ८८४॥
वांचूनि हस्त नेत्र पाये। हे भाष तेथ कें आहे।
सर्व शून्यत्वाचा साहे। निष्कर्ष जें॥ ८८५॥
अर्थ—आणि ज्याप्रमाणे आकाश, यच्चयावत वस्तूंशी संलग्न आहे, त्याप्रमाणे जे सर्वत्र ओतप्रोत भरले असल्यामुळे संपूर्ण शब्दजात हेच ज्याचे सर्वत्र कान आहेत.॥ ८८२॥ म्हणून ‘सर्वत्र ऐकणारे’ असे आम्ही त्याला म्हणतो. याप्रमाणे जे सर्व पदार्थमात्राला व्यापून आहे.॥ ८८३॥ हे थोर बुद्धिमान अर्जुना! नाहीतरी “विश्वतश्चक्षु” म्हणजे ज्याला सर्वत्र डोळे आहेत, या श्रुतीने परब्रह्माचे जे वर्णन केले आहे, ते त्याची व्याप्ती दाखविण्याकरिता-म्हणजे ते अद्वैतरूप असल्यामुळे तेच सर्वत्र व्यापक आहे, त्यावाचून दुसरी वस्तूच नाही, हे सांगण्याकरिता केले आहे.॥ ८८४॥ नाहीतर जे परब्रह्म केवळ सर्व शून्याची-म्हणजे सर्व सत्तेची-कसोटीच सहन करते. अशा परब्रह्माच्या ठिकाणी हात, पाय, डोळे इत्यादी शरीराच्या अवयवाची भाषा कोठून असणार?॥ ८८५॥
गूढार्थदीपिका—सर्व शून्यत्वाचा साहे। निष्कर्ष जें-
“सर्व शून्यत्वाचा निष्कर्ष” या चरणाचा अर्थ करताना माझी सद्गुरु आई म्हणते “सर्व शून्य म्हणजे सर्व सत्ता। अभाव नोहे सर्वथा। हे गणितशास्त्र पाहतां। येईल कळोनि॥ ६८॥ शून्य दाखवावें जरी झालें। तरी करणें लागे बिंदुलें। अभाव दाखवावया वहिलें। कांहींच न लगे॥ ६९॥ शून्य अंकाच्या माथां चढे। तेव्हां दशगुण मूळ वाढे। अंकाभाव अंक माथां चढे। तरी मूळ वाढे हें दिसेना॥ ७०॥” (भगवद्भक्ति सौरभ-पराग १-श्रीगुलाबराव महाराजकृत) येथे ‘शून्य’ हा शब्द अभाव किंवा काहीच नसणे, या अर्थाने योजिला नसून शून्य म्हणजे ‘सत्ता’ या अर्थी योजिला आहे. सर्व शून्य म्हणजे सर्वसत्तारूप परब्रह्म, असा अर्थ होतो. ‘शून्य’ शब्दाचा सत्ता हा अर्थ आहे, हे गणितशास्त्राचा विचार केला असता कळून येते.
गणितशास्त्रात शून्य दाखविण्याकरिता बिंदू उपयोगात असतात.‘शून्य’ शब्दाचा ‘अभाव’ किंवा ‘काहीच नाही’ असा अर्थ घेतला तर काहीच नाही, हे दाखविण्याकरिता बिंदू देखील करायला नको.
तसेच ‘शून्य’ म्हणजे ‘अभाव’ असा अर्थ घेतल्यास ज्याप्रमाणे एका आकडॺावर दुसऱ्या आकडॺाचा अभाव असताना त्याचे मूल्य वाढलेले दिसून येत नाही, त्याप्रमाणेच आकडॺावर अभावरूप शून्य दिले असतानाही त्या आकडॺाचे मोल वाढू नये; पण उलट ज्याप्रमाणे एका आकडॺावर दुसरा आकडा ठेवला असता त्याचे मोल वाढताना दिसून येते, त्याप्रमाणे कोणत्याही आकडॺावर शून्य दिले असता त्याची दसपट किंमत वाढते, हे आपण पाहतो. म्हणून ‘शून्य’ हा शब्द अभाववाचक नसून भावरूप सत्तावाचक आहे असे म्हणावे लागते.
अमृतानुभव प्र. ४ ओ. २४-३१ या ओव्यांतून माउलीने ‘शून्य’ शब्दाचा ‘सत्ता’ हा अर्थ आहे, हेच सिद्ध केले. याप्रमाणे ‘शून्य’ शब्दाचा ‘सत्ता’ हा अर्थ असून “सर्व शून्यत्वाचा साहे। निष्कर्ष जें” म्हणजे परब्रह्म केवळ सत्तारूप किंवा सन्मात्र आहे. असा या चरणाचा अर्थ होतो.
वांचूनि हस्त नेत्र पाये। हे भाष तेथ कें आहे-
चार चरणपंक्तीत माउलींनी सन्मात्र आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी हात, पाय, डोळे इत्यादी भौतिक अवयव असणे शक्य नाही, हे दाखविले आहे.
पैं कल्लोळातें कल्लोळें। ग्रसिजत असे ऐसें कळे।
परि ग्रसितें ग्रासावेगळें। असे काई॥ ८८६॥
अर्थ—समुद्रावर अनेक लाटा उसळल्या असता एका लाटेने दुसऱ्या लाटेला नाहीसे केले असे दिसते, पण तेथे नाहीशी करणारी लाट व नाहीशी होणारी लाट, पाणी या स्वरूपाने पाहता परस्पराहून वेगळॺा असतात काय?॥ ८८६॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे ‘पाणी’ या वस्तुरूपाने पाहता सर्व लाटा पाणीरूपच असतात, त्याप्रमाणे अमर्याद, व्यापक अशा आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी त्याच्याहून भिन्न वस्तू व तिचे उत्पत्ति-नाश मुळीच संभवत नाहीत; म्हणून अशा आत्मवस्तूच्या ठिकाणी जेवढे काही भासेल, ती सर्व वस्तूची लीलाच होय.
आत्मा सच्चिदानंदस्वरूप असल्यामुळे जेव्हा त्याची लीला एक अद्वैत सच्चिदानंदस्वरूपानेच अनुभवाला येते, तेव्हा ती स्वरूपलीला होते व याच्या उलट, ती लीला जड-विनाशी अशा अनेक भिन्न भिन्न वस्तुरूपाने अनुभवास येते, तेव्हा ती अविद्याभ्रांतिजन्य लीला समजली जाते.
या स्वरूपलीलेचा अनुभव ज्ञानी भक्त घेतात व अज्ञानी लोक अज्ञानामुळे भ्रांतिजन्य लीलेचा अनुभव घेतात.
तैसें साचचि जें एक। तेथ कें व्याप्यव्यापक।
परि बोलावया नावेक। करावें लागे॥ ८८७॥
पैं शून्य जैं दावावें जाहालें। तैं बिंदुलें एक केलें।
तैसें अद्वैत सांगावें बोलें। तैं द्वैत कीजे॥ ८८८॥
अर्थ—त्याप्रमाणे खरोखरच जी परब्रह्मवस्तू अस्फुट अद्वैतस्वरूप आहे, तेथे व्यापणारा व व्यापिला जाणारा असे दोन पदार्थ कोठून राहणार? पण अद्वैत परब्रह्माविषयी क्षणभर बोलण्यापुरते द्वैत स्वीकारावे लागते.॥ ८८७॥ दुसऱ्याला शून्य दाखवावयाचे असले म्हणजे एक बिंदू करून दाखवितात, त्याप्रमाणे अद्वैतवस्तू शब्दाने सांगावयाची असली म्हणजे द्वैत करून-म्हणजे तिला आपल्या शब्दाचा विषय करूनच सांगावी लागते.॥ ८८८॥
येऱ्हवीं तरी पार्था। गुरुशिष्यसत्पथा।
आडळ पडे सर्वथा। बोल खुंटे॥ ८८९॥
म्हणोनि गा श्रुती। द्वैतभावें अद्वैतीं।
निरूपणाची वाहती। वाट केली॥ ८९०॥
अर्थ—खरोखर पाहता, अर्जुना! सच्चिन्मात्र परब्रह्माच्या ठिकाणी शब्दप्रवृत्ती होत नाही आणि गुरुशिष्यपरंपरेलाही आडखीळ पडते.॥ ८८९॥ म्हणूनच श्रुतीने अज्ञानी लोकांना परब्रह्माचे सत्यत्व व जगताचे मिथ्यात्व समजावून देण्याकरिता अद्वैत परब्रह्माचे द्वैतभावाने निरूपण करण्याची वाट वाहती केली-म्हणजे रूढ केली॥ ८९०॥
गूढार्थदीपिका—सच्चिन्मात्र आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी, सांगणारी व सांगितली जाणारी वस्तू एकरूप होऊन जात असल्यामुळे तिथे बोलण्याला मौन पडते व गुरुशिष्य मार्गालाही अवकाश नसतो. पण अज्ञान्याची द्वैतभावना नाहीशी करून आत्म्याची अद्वैतस्थिती त्याला पटवून देण्याकरिता अद्वैतस्वरूपाचे शब्दाने वर्णन करणे अवश्य असते. ते शब्दाने वर्णन होत असताना सच्चिन्मात्रस्वरूपाच्या ठिकाणी शब्दमात्र द्वैत उत्पन्न करावे लागते.
तेंचि आतां अवधारीं। इये नेत्रगोचरें आकारीं।
तें ज्ञेय गा जयापरी। व्यापक असे॥ ८९१॥
अर्थ—या संपूर्ण डोळॺाने दिसणाऱ्या नामरूपात ते ज्ञेय ज्या रितीने व्यापक आहे, तेच आता सांगतो, ऐक.॥ ८९१॥
(श्लोक-१४)
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥ १४॥
अर्थ—जे ज्ञेय, मनबुद्धीसह संपूर्ण इंद्रिये व सत्त्वादिगुण या रूपाने प्रत्ययाला येते; पण जे सर्व मन, इंद्रिये व गुण यांपासून निराळे आहे, जे कशाशीही लिंपित नसून सर्वांना धारण करणारे आहे व जे सत्त्वादिगुणरहित असून गुण भोगणारे आहे,॥ १४॥
तरि तें गा किरीटी ऐसें। अवकाशीं आकाश जैसें।
पटीं पट होऊनि असे। तंतु जेवीं॥ ८९२॥
उदक होऊनि उदकीं। रस जैसा अवलोकीं।
दीपपणें दीपकीं। तेज जैसें॥ ८९३॥
कर्पूरत्वें कापुरीं। सौरभ्य असे जयापरी।
शरीर होऊनि शरीरीं। कर्म जेवीं॥ ८९४॥
किंबहुना जैसें पांडवा। सोनेंचि सोनयाचा रवा।
तैसें जें या सर्वा। सर्वांगीं असे॥ ८९५॥
अर्थ—अर्जुना! ज्याप्रमाणे अवकाश किंवा पोकळी या गुणाच्या ठिकाणी आकाश आहे किंवा वस्त्राच्या ठिकाणी सूतच वस्त्ररूप होऊन राहिले आहे; त्याप्रमाणे ते ज्ञेय सर्वरूपाने आहे.॥ ८९२॥ किंवा ज्याप्रमाणे रस हा गुण पाण्याच्या ठिकाणी पाणी होऊनच राहतो, पाहा. तेज, दिव्याच्या ठिकाणी दिव्याच्या रूपाने राहते.॥ ८९३॥ अथवा कापराच्या ठिकाणी सुगंध हा कापराच्या रूपानेच असतो, शरीराचे व्यापाररूप कर्म शरीराच्या ठिकाणी शरीररूप होऊन राहते॥ ८९४॥ अर्जुना! फार काय सांगावे! ज्याप्रमाणे सोनेच सोन्याचा रवा होऊन राहते, त्याप्रमाणे जे ज्ञेय संपूर्ण पदार्थामात्राच्या ठिकाणी पदार्थमात्र होऊन राहते.॥ ८९५॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे दोरीवर भीतीने भासलेल्या कल्पित सर्पाच्या ठिकाणी, दोरीच सर्परूपाने भासते, त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपाहून भिन्नत्वाने कल्पिलेल्या सर्व कार्यरूप पदार्थरूपाने एक अद्वैत आत्माच भासत असतो, असे या ८९२ ते ८९५ ओव्यांतून माउलींनी सांगितले आहे.
परि असे रवेपणामाजिवडें। तंव रवा ऐसें आवडे।
वांचूनि सोनें सांगडें। सोनया जेवीं॥ ८९६॥
पैं गा वोघचि वांकडा। परि पाणी उजू सुहाडा।
वन्हि आला लोखंडा। लोह नव्हे कीं॥ ८९७॥
घटाकारें वेंटाळे। तेथ नभ गमे वाटोळें।
मठीं तरी चौफळें। आयें दिसे॥ ८९८॥
परि ते अवकाश जैसे। नोहिजतीचि आकाशें।
जें विकार होऊनि तैसें। विकारी नोहे॥ ८९९॥
अर्थ—पण जोपर्यंत सोने रवेपणात असते, तोपर्यंत रवा असे म्हटले जाते. रवेपणावाचून नुसत्या सोन्याला सोनेच म्हणतात.॥ ८९६॥ हे सुहृदा अर्जुना! तसेच पाण्याचा प्रवाह वाकडा असतो, पण पाणी सरळच असते. अग्नी लोखंडात आला, तरी तो लोखंड होत नाही.॥ ८९७॥ आकाश, घटाच्या आकाराने वेटाळले गेले असता ते वाटोळे दिसते, तेच मठामध्ये सापडले असता चौकोनी आकाराचे दिसते,॥ ८९८॥ पण ते आकाश अवकाशरूपानेच असते, घटाकार किंवा मठाकार होत नाही. त्याप्रमाणेच जे ज्ञेय विकाररूप झाले असले, तरी विकाररूपाने परिणाम पावत नाही.॥ ८९९॥
गूढार्थदीपिका—सच्चिदानंद परब्रह्माहून जड-विनाशी इत्यादी भिन्न धर्माने व भिन्न वस्तुत्वाने भासणारे सर्व पदार्थ परब्रह्माच्या ठिकाणी भ्रमाने भासत असल्यामुळे त्याचे निराकरण करून ज्ञेय परब्रह्म घेतले पाहिजे, असे येथे सांगितले आहे. यालाच व्यतिरेक म्हणतात हे मागे सांगितलेच आहे.
मन मुख्य इंद्रियां। सत्त्वादि गुणां ययां-।
सारिखें ऐसें धनंजया। आवडे कीर॥ ९००॥
पैं गुळाची गोडी। नोहे बांधेयासांगडी।
तैसीं गुण इंद्रियें फुडीं। नाहीं तेथ॥ ९०१॥
अगा क्षीराचिये दशे। घृत क्षीराकारें असे।
परि क्षीरचि नोहे जैसें। कपिध्वजा॥ ९०२॥
तैसें जें इये विकारीं। विकार नोहे अवधारीं।
पैं आकारा नाम भोंवरी। येर सोनें तें सोनें॥ ९०३॥
इया उघड मऱ्हाटिया। तें वेगळेपण धनंजया।
जाण गुणइंद्रियां-। पासोनियां॥ ९०४॥
नामरूपसंबंध। जातिक्रियाभेद।
हा आकारांसी प्रवाद। वस्तूसि नाहीं॥ ९०५॥
अर्थ—अर्जुना! इंद्रिये, सत्त्वादिगुण ज्यात मन मुख्य आहे, त्यांच्या रूपाने ते ज्ञेय भ्रमाने वाटू लागते.॥ ९००॥ ज्याप्रमाणे गुळाची गोडी ढेपेच्या बांध्यासारखी होत नाही, त्याप्रमाणे ज्या ज्ञेयाच्या ठिकाणी गुण, इंद्रिये ही वास्तविक नाहीत.॥ ९०१॥ हे अर्जुना, ज्याप्रमाणे दुधाच्या अवस्थेत तूप हे दुधाकार असते, पण ते दूधच नव्हे,॥ ९०२॥ त्याप्रमाणे जे ज्ञेय, या सर्व कार्यरूप पदार्थांच्या ठिकाणी असून कार्यरूप होत नाही, हे लक्षात ठेव. बुगडी हे नाव आकारालाच आहे. बाकी सोने ते सोनेच असते.॥ ९०३॥ अर्जुना! स्पष्ट मराठी भाषेत बोलायचे तर सत्त्वादी गुण व इंद्रिये यांच्यापासून ते ज्ञेय वेगळेपणानेच असते, असे जाण.॥ ९०४॥ नाम, रूप, संबंध, जाती, क्रिया हे सर्व आकाराविषयी बोलले जाते, ज्ञेयवस्तूविषयी नाही.॥ ९०५॥
तें गुण नव्हे कंहीं। गुणा तया संबंध नाहीं।
परि तयाच्याचि ठायीं। आभासती॥ ९०६॥
येतुलेयासाठीं। संभ्रांताच्या पोटीं।
ऐसें जाय किरीटी। जे हेंचि धरी॥ ९०७॥
तरि तें गा धरणें ऐसें। अभ्रातें जेवीं आकाशें।
कां प्रतिवदन जैसें। आरसेनी॥ ९०८॥
ना तरी सूर्य प्रतिमंडल। जैसेनि धरी सलिल।
कां रश्मिकरीं मृगजळ। धरिजे जेवीं॥ ९०९॥
तैसें गा संबंधेंविण। यया सर्वांतें धरी निर्गुण।
परि तें वायां जाण। मिथ्यादृष्टी॥ ९१०॥
अर्थ—ज्ञेय परब्रह्माचा व सत्त्वादिगुणाचा मुळी संबंधच होत नसल्यामुळे ते गुणरूप कधी होत नाही, पण गुण हे त्याच्याच ठिकाणी भ्रांतीने भासतात.॥ ९०६॥ म्हणूनच अज्ञानाने भ्रांत झालेल्या जीवांना, ज्ञेय परब्रह्मवस्तूच या सर्वांना धारण करते, असे वाटते.॥ ९०७॥ ते त्याचे धारण करणे असे आहे, ज्याप्रमाणे आकाश अभ्रांना किंवा आरसा मुखाच्या प्रतिबिंबाला किंवा पाणी सूर्याच्या प्रतिबिंबाला किंवा सूर्य किरणरूप हाताच्या ठिकाणी मृगजळाला धारण करतो, त्याप्रमाणे, अर्जुना! ज्ञेय जे निर्गुण परब्रह्म, ते सर्व कार्यरूप प्रपंचाला, त्यांचा यत्किंचितही संबंध न होऊ देता, धारण करते; पण ते धारण करणे खोटे असल्यामुळे व्यर्थ आहे.॥ ९०८-१०॥
गूढार्थदीपिका— ज्ञेय परब्रह्माच्या ठिकाणी जीवाने जड-विनाशी अशा स्थूल जगताची भ्रांतीने कल्पना केली असल्यामुळे व ते जगत खरोखरच अस्तित्वात नसल्यामुळे त्याचा ज्ञेय परब्रह्माशी काही एक संबंध नसतो; असे येथे वरील ९०६ ते ९१० ओव्यांतून माउलींनी सांगितले आहे.
आचार्यांचेही असेच मत आहे, त्यांची “तत्रैवं सति यदध्यासस्तत्कृतेन दोषेण गुणेन वाणुमात्रेणापि स न संबध्यते” ही ब्रह्मसूत्रावरील पंक्ती उदाहृत करून आम्ही मागे सांगितलेच आहे.
आणि यापरी निर्गुणें। गुणातें भोगणें।
रंका राज्य करणें। स्वप्नीं जैसें॥ ९११॥
म्हणोनि गुणाचा संग। अथवा गुणभोग।
हा निर्गुणीं लाग। बोलों न ये॥ ९१२॥
अर्थ—आणि ज्याप्रमाणे जागृतीत भिकारी असून स्वप्नात राज्य भोगावे, त्याप्रमाणे ज्ञेय असे निर्गुण परब्रह्म सत्त्वादी गुणाचा भोग घेत असते.॥ ९११॥ म्हणून निर्गुणस्वरूपाच्या ठिकाणी गुणाचा संग किंवा गुणाचा भोग होतो, असा संबंध लावून निर्गुणस्वरूपाविषयी बोलता येत नाही.॥ ९१२॥
गूढार्थदीपिका—निर्गुण-म्हणजे सत्त्व, रज, तम या तीन गुणांविरहित असलेला, असा आचार्यांनी गीताभाष्यात ‘निर्गुण’ या शब्दाचा अर्थ केला आहे.
जीव हा खरोखर त्रिगुणरहितच आहे; पण तो व्यर्थच मी त्रिगुणाने बद्ध आहे, अशी खोटीच कल्पना करतो व त्या गुणांचा भोग घेतो, असा भाव.
(श्लोक-१५)
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥ १५॥
अर्थ—जे ज्ञेय, प्राणिमात्रांच्या आत-बाहेर व्यापलेले असून जे चराचररूपही झाले आहे. जे दूर असून जवळही आहे, पण अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे ते अज्ञान्याला कळत नाही.॥ १५॥
जें चराचरभूतां-। माजि असे पांडुसुता।
ना ना वन्हीं उष्णता। अभेदें जैसी॥ ९१३॥
तैसेनि अविनाशभावें। जें सूक्ष्मदशे आघवें।
व्यापूनि असे तें जाणावें। ज्ञेय एथ॥ ९१४॥
अर्थ—हे अर्जुना! ज्याप्रमाणे अग्नीची उष्णता, त्या अग्नीशी एकरूप होऊन राहते, त्याप्रमाणे सर्व सजीव-निर्जीव प्राण्यांमध्ये जे अविनाशभावाने-म्हणजे कधीही नाश पावत नाही अशा भावाने स्थित आहे, जे सूक्ष्मरूपाने सर्व पदार्थांना व्यापून आहे, ते येथे सांगितलेले ज्ञेय होय, असे जाण.॥ ९१३-९१४॥
गूढार्थदीपिका—पूर्वसिद्ध अविनाशी भावाचा आश्रय करूनच विनाशी भावाची कल्पना होत असते. येथे माउलींनी विनाशी प्रपंचाला जो अविनाशभाव आधार आहे, ते ज्ञेय होय, अशी ज्ञेयरूप आत्म्याची अविनाशभावाने ओळख करून दिली आहे.
जें एक आंत बाहेरी। जें एक जवळ दूरी।
जें एकवांचूनि परी। दुजी नाहीं॥ ९१५॥
अर्थ—जे एक सर्वाच्या आंत-बाहेर असून आत्मविचार करणाऱ्यांना जवळ व आत्मविचार न करणाऱ्यांना दूर आहे, ज्या एकावाचून दुसरी वस्तूच नाही किंवा जे केव्हाही काही एक बदल न होता अखंड एकसारखेच राहणारे आहे.॥ ९१५॥
गूढार्थदीपिका—या ओवीत ज्ञेय आत्म्याची सर्वत्र व्याप्ती दाखवून व ते अद्वैत आहे असे सुचवून अद्वैतलक्षणाने त्याची ओळख करून दिली आहे.
क्षीरसागरींची गोडी। माजि बहू थडिये थोडी।
हें नाहीं तया परवडी। पूर्ण जें गा॥ ९१६॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे दुग्धसमुद्राच्या दुधाची गोडी काठाशी थोडी व मध्ये फार अशी नसते, त्याप्रमाणे जे अखंड सर्वत्र परिपूर्ण आहे.॥ ९१६॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञेय परब्रह्म अपूर्ण कधी होतच नाही. ते कोणत्याही दशेत अखंड पूर्णच राहते. अशा लक्षणाने त्याची या ओवीत ओळख करून दिली आहे.
“पूर्णमद: पूर्णमिदम्” या बृहदारण्यक श्रुतीवर भाष्य करताना भगवान श्रीशंकराचार्यांनीही हेच सांगितले आहे.
स्वेदजप्रभृती। वेगळाल्या भूतीं।
जयाचिये अनुस्यूती। खोमणें नाहीं॥ ९१७॥
अर्थ—स्वेदज इत्यादी चारी वेगवेगळॺा प्राण्यांच्या ठिकाणी ज्याची व्याप्ती कमी जास्त नाही,॥ ९१७॥
गूढार्थदीपिका—या ओवीतून ज्ञेय परब्रह्म अस्फुट आहे असे सांगून ते अवयवरहित असल्यामुळे कमी- जास्त होऊ शकत नाही, असे दाखविले आहे व त्या लक्षणाने त्याची ओळख करून दिली आहे.
(श्लोक-१६)
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥ १६॥
अर्थ—जे ज्ञेय अस्फुट एकरूप आहे, तेच शरीराच्या भिन्नत्वामुळे सर्व भूतांच्या ठिकाणी विभागले गेल्यासारखे असून उत्पत्तिकाली सर्व सृष्टी निर्माण करणारे, स्थितिकाळी सृष्टीचे पोषण करणारे व प्रलयकाली सर्व सृष्टीला ग्रासणारे आहे.॥ १६॥
पैं श्रोतेमुख्यटिळका। घटसहस्रां अनेकां-।
माजि बिंबोनि चंद्रिका। न भेदे जेवीं॥ ९१८॥
अर्थ—हे थोर थोर श्रोत्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या अर्जुना! ज्याप्रमाणे हजारो घटातील पाण्यात चंद्रबिंब पडले तरी तो चंद्र निरनिराळा होत नाही.॥ ९१८॥
गूढार्थदीपिका—या ओवीत ज्ञेय परब्रह्माचे एकवस्तुत्व दाखविले आहे. त्याचे एकवस्तुत्व कधीही भंग पावत नाही, असा भाव.
नाना लवणकणाचिये राशी। क्षारता एक जैसी।
कां कोडी एकीं उसीं। एकचि गोडी॥ ९१९॥
तैसें अनेकीं भूतजातीं। जें आहे एकी व्याप्ती।
विश्वकार्या सुमती। कारण जें गा॥ ९२०॥
म्हणोनि हा भूताकार। जेथूनि तेंचि तया आधार।
कल्लोळा सागर। जियापरी॥ ९२१॥
अर्थ—किंवा मिठाच्या खडॺांचा ढीग केला तरी सर्व खडॺांत ज्याप्रमाणे खारटपणा सारखाच असतो किंवा उसाची एक मोळी केली तरी सर्व उसात गोडी एकसारखीच असते,॥ ९१९॥ हे शुद्धबुद्धी अर्जुना! त्याप्रमाणे जे अनेक भूतमात्रांच्या ठिकाणी एक अद्वैतरूपानेच व्यापून असून तेच जगद्रूप कार्याचे कारणही आहे.॥ ९२०॥ म्हणून ज्याप्रमाणे समुद्रापासून उत्पन्न झालेल्या तरंगाला समुद्र आधार असतो, त्याप्रमाणे ज्या ज्ञेयापासून हा भूताकार उत्पन्न झाला, ते ज्ञेयच त्याला आधार आहे.॥ ९२१॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञेय परमात्मा जगताचे कारण आहे, असे जे म्हटले आहे, त्याचे येथे स्पष्टीकरण केले आहे. परमात्मा जगताचे परिणामी कारण नाही-म्हणजे तो जगद्रूपाने परिणाम पावला नाही. तो जगत्कार्याला आधार आहे-म्हणजे जगत हे परमात्म्यावर पाण्यावरील तरंगाप्रमाणे विवर्तकार्यरूपाने भासते. वेदांतातही परब्रह्माला जगाचे विवर्तोपादान कारणच ठरविले आहे.
बाल्यादि तीन्हीं वयसीं। काया एकचि जैसी।
तैसें आदिस्थितिग्रासीं। अखंड जें॥ ९२२॥
सायंप्रातर्मध्यान्ह। होतां जातां दिनमान।
जैसें कां गगन। पालटे ना॥ ९२३॥
अर्थ—बाल्य, तारुण्य, वृद्धाप्य ह्या वयाच्या अशा बदलत्या तीन अवस्था असल्या, तरी त्या तिन्ही अवस्थांत, ज्याप्रमाणे शरीर एकच असते, त्याप्रमाणे उत्पत्ती, स्थिती, लय या तिन्ही काळी जे ज्ञेय अखंड अविकारी एकरूप असते.॥ ९२२॥ दिनमान होत जात असताना प्रात:, माध्यान्ह व सायं असे तीन काळ होतात तरी ज्याप्रमाणे या तिन्ही काळी आकाश न पालटता ते तसेच राहते.॥ ९२३॥
गूढार्थदीपिका—या ओव्यांनी ज्ञेय परब्रह्माचे अविकारित्व व अपरिणामित्व दाखविले आहे.
अगा सृष्टीवेळे प्रियोत्तमा। जया नाम म्हणती ब्रह्मा।
स्थितीं जें विष्णुनामा। पात्र जाहालें॥ ९२४॥
मग आकार हा हारपे। तेव्हां रुद्र जें म्हणिपे।
तेंही गुणत्रय जेव्हां लोपे। तैं जें शून्य॥ ९२५॥
नभाचें शून्यत्व गिळून। गुणत्रयातें नुरऊन।
तें शून्य तें महाशून्य। श्रुतिवचनसंमत॥ ९२६॥
अर्थ—हे प्रियोत्तमा अर्जुना! सृष्टिउत्पत्तिकाळी ज्याला ब्रह्मा व स्थितिकाळी ज्याला विष्णू म्हणतात, तसेच प्रलय होऊन जेव्हा सर्व आकार मायेत नाहीसा होतो, तेव्हा ज्याला रुद्र म्हणतात आणि नंतर त्रिगुणही नाहीसे झाल्यावर जे शून्यरूप आकाश म्हटले जाते॥ ९२४-९२५॥ अशा रितीने आकाशाचे शून्यत्व नाहीसे करून व तिन्ही गुणांना नाहीसे करून उरलेल्या शून्याला म्हणजे सत्तेला श्रुतीने महाशून्य म्हणजे महासत्ता म्हटले आहे.॥ ९२६॥
गूढार्थदीपिका—तें शून्य तें महाशून्य। श्रुतिवचनसंमत-
ब्रह्मांडात जेवढे स्थूलसूक्ष्म पदार्थ आहेत, त्यांचे अस्तित्व ज्ञेय परब्रह्माच्या अमर्याद अखंड सत्तेवरच जिवाने कल्पिले असल्यामुळे ज्ञेय परब्रह्माच्या सत्तेला महाशून्य-म्हणजे महासत्ता-असे “स भूमा” या श्रुतीत म्हटले आहे.
(श्लोक-१७)
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमस: परमुच्यते।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥ १७॥
अर्थ—ते ज्ञेय सर्व सूर्यादी प्रकाश देणाऱ्या पदार्थांनाही प्रकाश देणारे आहे. ते अविद्या अंधकाराच्या पलीकडे म्हणजे अंधकाररहित म्हटले जाते. तेच ज्ञान असून ज्ञेय तेच आहे. ज्ञानाने प्राप्त होणारे, असेही त्याला म्हणतात आणि ते सर्वांच्या हृदयात वसत असते.॥ १७॥
जें अग्नीचें दीपन। जें चंद्राचें जीवन।
सूर्याचे नयन। देखिती जेणें॥ ९२७॥
जयाचे उजियेडें। तारांगण उघडे।
महातेज सुरवाडें। राहाटे जेणें॥ ९२८॥
आदीची जें आदी। वृद्धीची जे वृद्धी।
बुद्धीची जें बुद्धी। जीवाचा जीव॥ ९२९॥
जें मनाचें मन। जें नेत्राचे नयन।
कानाचे कान। वाचेची वाचा॥ ९३०॥
जें प्राणाचे प्राण। जें गतीचे चरण।
क्रियेचें कर्तेपण। जयाचेनि॥ ९३१॥
आकार जेणें आकारे। विस्तार जेणें विस्तारे।
संहार जेणें संहारे। पांडुकुमरा॥ ९३२॥
जें मेदिनीची मेदिनी। जें पाणी पिऊनि असे पाणी।
तेजा दिवेलावणी। जेणें तेजें॥ ९३३॥
जें वायूचा श्वासोच्छ्वास। जें गगनाचा अवकाश।
हें असो आघवाचि भास। आभासे जेणें॥ ९३४॥
अर्थ—जे ज्ञेय अग्नीला प्रकाशमान करणारे आहे, जे चंद्राचा प्राण आहे, सूर्याचे डोळेदेखील ज्याच्या योगाने पाहू शकतात,॥ ९२७॥ ज्याच्या प्रकाशाने संपूर्ण नक्षत्रसमुदाय प्रकाशित झाला आहे, ज्याच्या तेजाने प्रलयातील महातेजदेखील सुखाने वावरते,॥ ९२८॥ जे सर्व कारणाचे कारण, जे वाढीची वाढ व बुद्धीतील ज्ञानप्रकाशाचाही प्रकाश असून जे सर्वस्वी जीवाचा आधार आहे,॥ ९२९॥ जे मनाचे मन, नेत्राचे नेत्र, कानाचे कान व वाचेची वाचा आहे,॥ ९३०॥ जे प्राणाचाही प्राण आहे व जे गतीचे पाय असून क्रियेचे कर्तेपण ज्याच्या योगाने आहे,॥ ९३१॥ हे अर्जुना! ज्या योगाने आकार आकाराला येतो, विस्तार विस्ताराला जातो, ज्याच्या योगाने संहार देखील संहार करतो,॥ ९३२॥ जी ज्ञेयवस्तू सर्व पदार्थमात्राला आधार देणाऱ्या पृथ्वीचीही पृथ्वी आहे-म्हणजे पृथ्वीलाही आधार आहे. जे पाणी पिऊन-म्हणजे पाण्याचे स्थूल भौतिक रूप नाहीसे करून-पाण्याच्या शक्तिरूपाने आहे आणि ज्याच्या तेजाने सर्व तेजरूप दिव्यांची लावणी होते,॥ ९३३॥ जे वायूचा श्वासोच्छ्वास असून आकाशाचे अवकाश आहे. अर्जुना! हा विस्तार असो. ज्याच्या योगानेच संपूर्ण आभास भासतो.॥ ९३४॥
गूढार्थदीपिका—वर ज्ञेय परब्रह्म सत्तास्वरूप आहे, असे सांगून तेच आता चैतन्यरूप आहे, असे सांगतात.
श्रीमद्भागवतातील दशमस्कंधांतर्गत वेदस्तुतीतील “अगजगदोकसामखिलशक्त्यवबोधक ते” (भाग. स्कं. १०-८७). या श्लोकात वेदांनी भगवंताची स्तुती करताना चराचर भूतांच्या ठिकाणी असलेल्या नाना प्रकारच्या दिसून येणाऱ्या सर्व शक्तींचा उद्बोधक तूच आहेस असे जे म्हटले आहे, तेच येथे भगवंतांनी वरील श्लोकातून व माउलींनी त्यावरील ओव्यांतून सांगितले आहे.
गिरणीतील सर्व चाकांना काम करण्याची शक्ती आणणारे एक तेथे मुख्य चाक असते. त्या मुख्य चाकाची शक्तीच ज्याप्रमाणे गिरणीतील इतर सर्व चाकांना अंशाने प्राप्त होत असते; त्याप्रमाणे सर्व चराचराच्या ठिकाणी जो चैतन्यशक्तीचा आविर्भाव दिसून येतो, त्यांना प्रगट करणारा, अनंत ब्रह्मांडाला आधार असणाऱ्या एका परमात्म्यावाचून दुसरा कोण असणार?
किंबहुना पांडवा। जें आघवेंचि असे आघवा।
जेथ नाहीं रिगावा। द्वैतभावासी॥ ९३५॥
जें देखिलियाचिसवें। दृश्य द्रष्टा हें आघवें।
एकवट कालवे। सामरस्यें॥ ९३६॥
मग तेंचि होय ज्ञान। ज्ञाता ज्ञेय हन।
जेणें गमिजे स्थान। तेंही तेंचि॥ ९३७॥
जैसें सरलिया लेख। आंख होती एक।
तैसें साध्यसाधनादिक। ऐक्यासि ये॥ ९३८॥
अर्जुना जिये ठायीं। न सरे द्वैताची वही।
हें असो जें हृदयीं। सर्वांच्या असे॥ ९३९॥
अर्थ—अर्जुना! फार काय सांगू! संपूर्ण पदार्थांमध्ये जे एकच संपूर्णपणे आहे, जेथे त्यावाचून दुसऱ्या भावाचा प्रवेशच नाही.॥ ९३५॥ ज्याचे दर्शन झाल्याबरोबर पाहणारा व पाहिले जाणारे संपूर्ण द्वैत एकवस्तुरूप अस्फुट अद्वैतात समरस मिळून जाते.॥ ९३६॥ मग ज्ञान, ज्ञाता, ज्ञेय व ज्ञानाने प्राप्त होणारे स्थान इत्यादी सर्वरूपाने तेच एक आहे, असा अनुभव येतो.॥ ९३७॥ ज्याप्रमाणे लिहिलेले भिन्न आकडे पुसून टाकले असता, त्यांचा भिन्नपणा नाहीसा होऊन त्या सर्वांचे ऐक्य होते, त्याप्रमाणे ज्याच्या दर्शनाने साध्य-साधनादिकांचे ऐक्य अनुभवाला येते.॥ ९३८॥ अर्जुना! ज्या ज्ञेयस्वरूपाच्या ठिकाणी द्वैतभाव वाहणे मुळीच खपत नाही. हे असो, जे सर्व प्राणिमात्रांच्या हृदयात आहे.॥ ९३९॥
गूढार्थदीपिका—ही अखंड अविकारी परब्रह्मअवस्था जिवाचे मूळ स्वरूप असल्यामुळे देहादिकांचा अहंभाव सोडून तिचा हृदयाच्या ठिकाणी अनुभव घेता येतो.
(श्लोक-१८)
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासत:।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥ १८॥
अर्थ—याप्रमाणे क्षेत्र, ज्ञान व ज्ञेय यांचे संक्षेपत: वर्णन केले. माझा भक्त हे सर्व जाणून माझ्याशी ऐक्य पावतो.॥ १८॥
एवं हे तुजपुढां। आदीं क्षेत्र सुहाडा।
दाविलें फाडोवाडां। विवंचुनी॥ ९४०॥
तैसेंचि क्षेत्रापाठीं। जैसेनि देखसी दिठी।
तैसें ज्ञानही किरीटी। सांगीतलें॥ ९४१॥
अज्ञानाही कौतुकें। रूप केलें निकें।
जंव आयणी तुझी टेंके। पुरे म्हणे॥ ९४२॥
आणि आतां हें रोकडें। उपपत्तीचेनि पवाडें।
निरूपिलें उघडें। ज्ञेय पैं गा॥ ९४३॥
हे आघवीच विवंचना। बुद्धी भरोनि अर्जुना।
मत्सिद्धि भावना। माझिया येती॥ ९४४॥
देहादिपरिग्रहीं। संन्यास करूनियां जिहीं।
जीव माझ्या ठाईं। वृत्तिक केला॥ ९४५॥
अर्थ—याप्रमाणे, सुहृदा अर्जुना! तुझ्यासमोर प्रथम आम्ही विचाराने फोड करून क्षेत्राचे स्वरूप दाखविले॥ ९४०॥ त्याचप्रमाणे क्षेत्रानंतर तू ज्या दृष्टीने ते ज्ञेयस्वरूप पाहू शकशील ती ज्ञानदृष्टी प्राप्त होण्याकरिता आवश्यक असलेले ज्ञानही, अर्जुना! तुला सांगितले.॥ ९४१॥ त्याचप्रमाणे तृप्ती होऊन तू पुरे म्हणशील, इतके अज्ञानदृष्टीचेही रूप, चांगल्या रितीने कौतुक म्हणून, स्पष्ट केले.॥ ९४२॥ आता विस्तृत उपपत्तीच्या द्वारा केवळ ज्ञेयाच्या स्वरूपाचेही स्पष्टपणे निरूपण केले आहे.॥ ९४३॥ हे संपूर्ण विचार बुद्धीमध्ये दृढ ठसवून व माझ्या प्राप्तीचा ध्यास ठेवून, अर्जुना! माझे भक्त माझ्या स्वरूपाला प्राप्त होतात.॥ ९४४॥ ज्यांनी आपल्याशी संबंध जोडलेल्या देहादिक सर्व पदार्थमात्र परिवारांचा मनातून संबंध सोडून (आपला) जीव माझ्या ठिकाणीच स्थिर केला,॥ ९४५॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञानाच्या पूर्वी केलेल्या भक्तीने आत्मज्ञान किंवा क्षेत्रक्षेत्रज्ञविचार दृढ झाल्यावरही परमानंदप्राप्तीकरिता सगुणस्वरूपाचे प्रेम तसेच चालू ठेवणे, हा उपाय येथे सांगितला आहे.
ते मातें किरीटी। हेंचि जाणोनियां शेवटीं।
आपणपयां साटोवाटीं। मीचि होती॥ ९४६॥
मीचि होती परी। हे मुख्य गा अवधारीं।
सोहोपी सर्वांपरी। रचिली आम्हीं॥ ९४७॥
कडां पायरी कीजे। निराळीं माच बांधिजे।
अथावीं सुईजे। तरी जैसी॥ ९४८॥
येऱ्हवीं अवघेंचि आत्मा। हें सांगोनि वीरोत्तमा।
परी तुझिया मनोधर्मा। मिळेल ना॥ ९४९॥
म्हणोनि एकचि संचलें। चतुर्धा आम्हीं केलें।
जें अदटपण देखिलें। तुझिये प्रज्ञे॥ ९५०॥
पैं बाळ जैं जेवविजे। तैं घांस एक विसां ठायीं कीजे।
तैसें एकचि हें चतुर्व्याजें। कथिलें आम्हीं॥ ९५१॥
एक क्षेत्र एक ज्ञान। एक ज्ञेय एक अज्ञान।
भाग केले अवधान। जाणोनि तुझें॥ ९५२॥
अर्थ—हे अर्जुना! ते मला अशाप्रमाणे जाणून शेवटी आपल्याला मला समर्पण करून त्या मोबदल्यात मीच होऊन राहतात.॥ ९४६॥ मद्रूप होण्याचा हाच प्रकार मुख्य आहे, असे जाण. कडॺावर चढण्याकरिता जशा पायऱ्या कराव्या, आकाशात वर जाण्याकरिता जसा माच बांधावा, अथांग पाण्यामध्ये जशी नाव सोडावी, त्याप्रमाणे आम्ही तो मद्रूप होण्याचा प्रकार सर्व रितीने सोपा करून तुजपुढे मांडला आहे.॥ ९४७-९४८॥ नाहीतर सर्व आत्माच आहे असे जर सांगितले असते तर, हे सर्वश्रेष्ठा अशा अर्जुना! ते तुझ्या मनाला पटले नसते.॥ ९४९॥ तुझी बुद्धी ते ग्रहण करण्यास असमर्थ आहे, हे मी पाहिले, म्हणूनच जे एक अद्वैतस्वरूपाने भरले आहे, तेच आम्ही तुला चार प्रकारचे करून सांगितले.॥ ९५०॥ ज्याप्रमाणे लहान मुलाला जेवू घालायचे असते, तेव्हा पुरुषाच्या एका मोठॺा घासाचेच वीस घास करावे लागतात, त्याप्रमाणे एकच अद्वैत असलेले परब्रह्म चार प्रकारचे करून तुला सांगितले.॥ ९५१॥ तुझी ग्रहणशक्ती पाहून एक क्षेत्र, एक ज्ञान, एक ज्ञेय, एक अज्ञान असे भाग केले.॥ ९५२॥
गूढार्थदीपिका—दर्शनकारांनी अधिकारानुसार कोणी एक तत्त्व, कोणी दोन, कोणी तीन, कोणी पाच अशी तत्त्वांची निरनिराळी संख्या मानली असली तरी सर्व दर्शनकारांनी मोक्ष नित्य मानला असल्यामुळे व नित्य मोक्षाचे स्वरूप अद्वैत परब्रह्मस्थिती हेच होऊ शकत असल्यामुळे त्याच्या दर्शनाच्या प्रतिपादनाचे तात्पर्य अद्वैत परब्रह्माच्या ठिकाणी आहे, हे जे आम्ही मागे सांगितले तोच, ९४७ ते ९५२ पर्यंतच्या ओव्यांचा भावार्थ आहे.
आणि ऐसेनिही पार्था। जरी हा अभिप्रावो तुज हाता।
न ये तरी हे व्यवस्था। एक वेळ सांगों॥ ९५३॥
आतां चौं ठायीं न करूं। एकही म्हणोनि न सरूं।
आत्मानात्मया धरूं। सरिसाचि पाड॥ ९५४॥
परि तुवां येतुलें करावें। मागों तें आम्हां देयावें।
जे कानाचें नांव ठेवावें। आपणपयातें॥ ९५५॥
अर्थ—आणि इतके करूनही, अर्जुना! आम्ही सांगितलेल्याचा अभिप्राय तुला कळला नसेल, तर पुन: एकवेळ माझ्या निरूपणाची संगती सांगतो, ऐक.॥ ९५३॥ आता ज्ञेयतत्त्वाचे चार भाग न करता किंवा एकच म्हणून न स्वीकारता आत्मा, अनात्मा असे सारखे दोन भाग करून दोघांचाही बरोबरीने विचार करू.॥ ९५४॥ पण तू एवढे करावे की आम्ही मागतो, ते द्यावे. तू आपल्याला कानाचे नाव ठेवून घे-म्हणजे तू सर्वस्वी एक श्रवणेंद्रियच होऊन राहा.॥ ९५५॥
या श्रीकृष्णाचिया बोला। पार्थ रोमांचित जाहाला।
तेथ देव म्हणती भला। उचंबळे ना॥ ९५६॥
ऐसेनि तो येतां वेग। धरूनि म्हणे श्रीरंग।
प्रकृतिपुरुषविभाग। परिसें सांगों॥ ९५७॥
जया मार्गातें जगीं। सांख्य म्हणती योगी।
जयाचिये भाटिवेलागीं। मी कपिल जाहालों॥ ९५८॥
तो आईक निर्दोख। प्रकृतिपुरुषविवेक।
म्हणे आदिपुरुख। अर्जुनातें॥ ९५९॥
अर्थ—असे श्रीकृष्णाचे बोल ऐकून अर्जुनाच्या शरीरावर आनंदाने रोमांच उभे राहिले. ते पाहून भगवान म्हणतात, अर्जुना! असा अत्यंत हर्षाने उचंबळून येऊ नकोस.॥ ९५६॥ अर्जुनाला आलेला हर्षवेग अशा बोलण्याने आवरून धरून देव म्हणाले, आता प्रकृती व पुरुष असा विभाग करून सांगतो, ऐक.॥ ९५७॥ ज्या मार्गाला योगीलोक सांख्य म्हणतात व ज्या मार्गाची भाटाप्रमाणे स्तुती करण्याकरिता मी कपिल रूपाने अवतीर्ण झालो,॥ ९५८॥ ज्यात कोणतेही दोष नाहीत असा तो प्रकृती व पुरुष यांचा विवेक ऐक, असे अर्जुनाला आदिपुरुष भगवान श्रीकृष्ण म्हणू लागले.॥ ९५९॥
गूढार्थदीपिका—प्रकृतिपुरुषविवेक-म्हणजे प्रकृती व प्रकृतीचे संपूर्ण कार्य, यापासून पुरुषाला निराळे करणे, यालाच व्यतिरेकही म्हणतात.
(श्लोक-१९)
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्धॺनादी उभावपि।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान्॥ १९॥
अर्थ—प्रकृती व पुरुष असे दोन पदार्थ असून दोन्ही अनादी आहेत. सर्व कार्यरूप पदार्थ व गुण प्रकृतीपासून झाले आहेत, असे जाण.॥ १९॥
तरी पुरुष अनादि आथी। आणि तैंचिलागोनि प्रकृती।
सवें सरिसी दिवोराती। जयापरी॥ ९६०॥
कां रूप नोहे वायां। परी रूपा लागली छाया।
निकण वाढे धनंजया। कणेंसीं कोंडा॥ ९६१॥
तैसीं जाण जवटें। दोन्ही इयें एकवटें।
प्रकृतिपुरुषें प्रकटें। अनादिसिद्धें॥ ९६२॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे दिवस व रात्र हे दोन्ही बरोबर असतात, त्याप्रमाणे पुरुष हा अनादी असून प्रकृती त्याच्या बरोबरच असते.॥ ९६०॥ किंवा रूप खोटे नसते तरी रूपाबरोबरच खोटी छाया असते अथवा धान्याच्या कणाबरोबरच धान्याचा कण नसलेला कोंडा वाढत असतो,॥ ९६१॥ त्याप्रमाणे जुळॺासारखे हे दोन्ही एकवटून असलेले व अनादिसिद्ध प्रकृति-पुरुष विभक्तरूपाने प्रगट होतात.॥ ९६२॥
गूढार्थदीपिका—जीव व त्याची कल्पनारूप प्रकृती हे दोन्ही अनादी आहेत. जीव पूर्वी शुद्ध परब्रह्म होता व नंतर कल्पनाबद्ध किंवा प्रकृतिबद्ध झाला असे मानता येत नाही; कारण तसे मानले, तर मोक्ष नित्य ठरत नाही.
नित्यज्ञानी परमात्मा व अविद्येची निवृत्ती होऊन ज्ञानी झालेला पुरुष, या दोघांनाही बद्धतेचा प्रत्यय राहत नाही. म्हणून जीव केव्हापासून बद्ध झाला हे तो (परमात्मा) सांगू शकत नाही व बद्ध असलेला जीवही मी केव्हापासून बद्ध झालो हे सांगू शकत नाही, म्हणून जीव व त्याचा कल्पनेशी असलेला संबंध हे दोन्ही अनादीच मानावे लागतात.
पैं क्षेत्र येणें नांवें। जें सांगीतलें आघवें।
तेंचि एथ जाणावें। प्रकृति हे गा॥ ९६३॥
आणि क्षेत्रज्ञ ऐसें। जयातें म्हणितलें असे।
तो पुरुष हें अनारिसें। न बोलों घेईं॥ ९६४॥
इयें आनानें नांवें। परि निरूप्य आन नोहे।
हें लक्षण न चुकावें। पुढतपुढती॥ ९६५॥
तरी केवळ जे सत्ता। तो पुरुष गा पांडुसुता।
प्रकृती तें समस्तां। क्रियां नाम॥ ९६६॥
अर्थ—आत्तापर्यंत क्षेत्र म्हणून जेवढे काही सांगितले, अर्जुना! त्यालाच प्रकृती म्हटले आहे, असे जाण॥ ९६३॥ आणि ज्याला मागे क्षेत्रज्ञ म्हटले आहे, तोच पुरुष होय, हे मी अन्यथा सांगत नाही, असे समज.॥ ९६४॥ क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ, प्रकृति-पुरुष ही निराळी नावे असली, तरी त्या नावांनी सांगितले जाणारे अर्थ मात्र निराळे नाहीत; ही खूण तू विसरू नये, हे माझे वारंवार सांगणे आहे.॥ ९६५॥ हे अर्जुना! नुसती जी सत्ता तो पुरुष होय. प्रकृती हे नाव संपूर्ण क्रियेला आहे.॥ ९६६॥
गूढार्थदीपिका—प्रकृति ते समस्ता। क्रियां नाम-
क्रिया म्हणजे उत्पत्त्यादी क्रिया.
पुरुष हा केवळ सत्तास्वरूप असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी उत्पत्त्यादी क्रिया नाहीत; म्हणून तो प्रकृतीत मोडला जात नाही आणि उत्पत्त्यादी क्रिया ज्या बुद्धींद्रियादी कार्याच्या ठिकाणी भासतात, तो सर्व प्रकृतिविभाग होय.
“असंगो ह्ययं पुरुष:” या श्रुतीच्या आधारे सांख्यशास्त्रात ‘पुरुष असंग आहे’ असे मानले आहे. त्याचे असंगत्व दाखविण्याकरिता पुरुष हा संपूर्ण बुद्धॺादी प्रकृतिकार्याहून वेगळा, केवळ सत्तास्वरूप आहे, असे त्या पुरुषाचे वर्णन केले आहे.
वेदांतशास्त्रातही “सत्पद ते ब्रह्म” “सत्पदनिर्गुण” या नाथवचनांनुसार निर्गुण परब्रह्म केवळ सत्तास्वरूप मानले जाते; म्हणून प्रकृतिपुरुषाचा विवेक सांगणारे सांख्यशास्त्र म्हणजे वेदांतातील आत्मानात्मविवेकरूप पहिली पायरीच होय, असे समजले जाते.
बुद्धि इंद्रियें अंत:करण। इत्यादि विकारभरण।
आणि ते तीन्ही गुण। सत्त्वादिक॥ ९६७॥
हा आघवाची मेळावा। प्रकृती जाहला जाणावा।
हेचि हेतू संभवा। कर्माचिया॥ ९६८॥
अर्थ— बुद्धी, दहा इंद्रिये, अंत:करण, इत्यादी सर्व कार्यांचा समुदाय आणि सत्त्व, रज, तम हे तीन गुण हा संपूर्ण मेळावा प्रकृतीच झाली आहे, असे समज आणि हेच कर्माच्या उत्पत्तीला कारण आहे.॥ ९६७-९६८॥
(श्लोक-२०)
कार्यकरणकर्तृत्वे हेतु: प्रकृतिरुच्यते।
पुरुष: सुखदु:खानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥ २०॥
अर्थ—कार्य, करण व कर्तृत्व या सर्वांचे कारण प्रकृती आहे, असे म्हटले जाते आणि पुरुष हा सर्व सुखदु:खाच्या भोगाला कारण आहे, असे म्हटले जाते.॥ २०॥
तेथ इच्छा आणि बुद्धी। घडवी अहंकारेंसीं आधीं।
मग तिया लाविती वेधीं। कारणाच्या॥ ९६९॥
अर्थ—तेथे प्रथम प्रकृती ही इच्छा व बुद्धी यांना अहंकारासहित उत्पन्न करते. मग त्यांना कारणाच्या वेधात पाडते.॥ ९६९॥
गूढार्थदीपिका—तेथ इच्छा आणि बुद्धी। घडवी अहंकारेंसीं आधीं—
“प्रकृते: महत् महतोऽहंकार:” प्रथम प्रकृतीपासून बुद्धी व बुद्धीपासून अहंकार उत्पन्न होतो, असे सांख्यशास्त्रात सांगितले आहे.
बुद्धी इच्छेसहितच असल्यामुळे “बुद्धी” शब्दाने इच्छा घेतली जाते. जीवाची बुद्धी प्रथम सांख्यशास्त्रोक्त प्रकृतिपुरुषाचा विवेक उत्पन्न होईपर्यंत विषयवासनासहितच राहत असल्यामुळे “बुद्धी” शब्दात इच्छेचाही अंतर्भाव होतो; म्हणूनच सांख्यशास्त्रात जो नुसत्या बुद्धीचा उल्लेख आहे, त्याचेच स्पष्टीकरण, माउलींनी “इच्छा” आणि “बुद्धी” यांना वेगळे दाखवून, केले आहे.
मग तिया लाविती वेधीं। कारणाच्या-
बुद्धी व अहंकार यांच्यापासून पुढे कार्य उत्पन्न होते; म्हणून प्रकृती यांना कारणपणाचा ध्यास लावते-म्हणजे पुढील कार्याचे कारण करते, असे म्हटले आहे.
तेंचि कारण ठाकावया। जें सूत्र धरणें उपाया।
तया नांव धनंजया। कार्य पैं गा॥ ९७०॥
अर्थ—त्या कारणाला प्राप्त होण्याकरिता ज्या उपायरूप सूत्राला धरावे लागते, त्यालाच अर्जुना! कार्य म्हणतात.॥ ९७०॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे तारेच्या किंवा दोराच्या साहाय्याने मनुष्य प्राप्तव्य ठिकाणी जातो, त्याप्रमाणे कार्याच्याद्वाराच त्याचे कारण ठरविता येते किंवा कार्यावरूनच त्याचे कारण ठरविता येते; म्हणून येथे ज्याच्यावरून कारण ठरविता येते, त्याला कार्य म्हटले आहे.
आणि इच्छामदाच्या थावीं। लागली मनातें उठवी।
तें इंद्रियें राहाटवी। हें कर्तृत्व पैं गा॥ ९७१॥
म्हणोनि तीन्ही या जाणा। कार्यकर्तृत्वकारणा।
प्रकृती मूळ हें राणा। सिद्धांचा म्हणे॥ ९७२॥
एवं तिहींचेनि समवायें। प्रकृति कर्मरूप होये।
परि जया गुणा वाढे त्राये। त्याचि सारिखी॥ ९७३॥
जें सत्त्वगुणें अधिष्ठिजे। तें सत्कर्म म्हणिजे।
रजोगुणें निपजे। मध्यम तें॥ ९७४॥
जे कां केवळ तमें। होती जियें कर्में।
निषिद्धें अधमें। जाण तियें॥ ९७५॥
ऐसेनि संतासंतें। कर्म प्रकृतीस्तव होतें।
तयापासोनि निर्वाळतें। सुख दु:ख गा॥ ९७६॥
असंतीं दु:ख उपजे। सत्कर्मीं सुख निपजे।
तया दोहींचा बोलिजे। भोग पुरुषा॥ ९७७॥
अर्थ—आणि ती इच्छा प्रबळ होऊ लागली की मनाला चेतविते आणि ते चेतविलेले मन इंद्रियांकडून व्यापार करविते. मनाच्या त्या इंद्रियांकडून व्यापार करविण्याला कर्तृत्व म्हणतात.॥ ९७१॥ म्हणून कार्य-म्हणजे जे उत्पन्न होते, पण ज्याच्यापासून पुढे काही उत्पन्न होत नाही, असे शरीरादी पदार्थ; कर्तृत्व म्हणजे व्यापार करविणे आणि कारण-म्हणजे कार्यरूप शरीरादिकांना निर्माण करणारे, बुद्धी अहंकारादी या सर्वांना प्रकृती मूळ-म्हणजे उपादानकारण-आहे, असे सर्व सिद्धींचे राजे भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले.॥ ९७२॥ याप्रमाणे कार्य, कर्तृत्व, कारण या तिघांच्या मेळाव्याने प्रकृती कर्मरूप होते, पण ज्या गुणाची प्रतिष्ठा वाढेल-म्हणजे उत्कर्ष होईल-त्या गुणासारखेच कर्म होणार!॥ ९७३॥ सत्त्वगुणाच्या आधिक्याने केलेल्या कर्माला सत्कर्म म्हणतात. रजोगुणाने होणारे कर्म पुण्यरूप नाही तर पापरूपहि नाही, असे मध्यम म्हटले जाते.॥ ९७४॥ जी कर्मे केवळ तमोगुणाने होतात, ती निषिद्ध व अधर्मरूप कर्मे म्हटली जातात.॥ ९७५॥ याप्रमाणे प्रकृतीपासून पुण्यरूप व पापरूप कर्मे निर्माण होतात व त्या पुण्यरूप व पापरूप कर्मापासून अनुक्रमे सुखदु:खरूप फळ प्राप्त होते.॥ ९७६॥ पापकर्मापासून दु:ख प्राप्त होते व पुण्यकर्माने सुख प्राप्त होते. या दोन्ही सुखदु:खांचा भोग पुरुषाला होतो.॥ ९७७॥
गूढार्थदीपिका—सुख व दु:ख असून ते मला झाले असे ज्ञान होणे, याला भोग म्हणतात.
पुरुष चेतन असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी जाणीव आहे; म्हणून सांख्ययोगी प्रकृतीच्या संगामुळे त्याला भोक्ता म्हणतात; पण प्रकृतीचा संग असला तरी कार्य, कर्तृत्व, कारण हे सर्व प्रकृतीचे कार्य आहे असे ठरत असल्यामुळे सांख्ययोगी, पुरुषाला कर्ता मानीत नाहीत.
सुखदु:खें जंववरी। निफजती साचोकारीं।
तंव प्रकृति उद्यम करी। पुरुष भोगी॥ ९७८॥
प्रकृतिपुरुषांची कुळवाडी। सांगतां असंगडी।
जे आंबुली जोडी। आंबुला खाय॥ ९७९॥
अर्थ—जोपर्यंत सुखदु:खे खरोखर उत्पन्न होतात-म्हणजे खरी वाटतात, तोपर्यंत प्रकृती कर्म करते व पुरुष सुखदु:खाचा भोग घेतो. स्त्री श्रम करून मिळविते व पती बसल्याठिकाणी खातो, असा हा प्रकृतिपुरुषाच्या शेतीचा धंदा सांगताना व्यवहारविरुद्ध आहे.॥ ९७८-९७९॥
गूढार्थदीपिका—जो कर्ता असतो, तोच त्याच्या कर्तृत्वाने मिळणाऱ्या फळाचा भोक्ता होतो असा सामान्य नियम आहे; पण सांख्यशास्त्रात कार्य-कारण-कर्तृत्वाला हेतू प्रकृती मानली आहे. भेाक्तृत्वाला हेतू मात्र पुरुष मानला आहे. येथे ‘पुरुष भोक्तृत्वाचा हेतू आहे’ या मताचा माउलींनी “सांगता असंगडी” असे म्हणून उपहास केला असून जसा पुरुष कार्य-कारण-कर्तृत्वाला हेतू नाही, तसाच तो भोक्तृत्वाला हेतू नाही, तो सर्वांचा केवळ साक्षी आहे, असे जे वेदांताचे मत, तेच योग्य आहे, असे ध्वनित केले आहे.
आंबुलिया आंबुलिये। संगती ना सोये।
कीं आंबुली जग विये। चोज ऐका॥ ९८०॥
अर्थ—या पुरुषप्रकृतिरूप पतिपत्नीची संगती नाही व संगती होण्याची सोय नाही; परंतु प्रकृतिरूप पत्नी जग प्रसवते, हे आश्चर्य ऐक.॥ ९८०॥
गूढार्थदीपिका—स्त्री-पुरुषाची संगती झाली असता स्त्री मुलांना जन्म देऊ शकते; पण सांख्यशास्त्राच्या मते पुरुष असंग असल्यामुळे पुरुषप्रकृतीचा संबंध होण्याची सोय नसूनही प्रकृती जगद्रूप कार्य प्रसवते. या सांख्यशास्त्राचा माउलींनी “चोज ऐका”, या पदाने उपहास करून पुरुषाचा कधीही संबंध होत नसलेल्या व स्वत: जड असलेल्या प्रकृतीपासून जगद्रूप कार्य उत्पन्न होणे शक्य नाही; म्हणून ते जगत खरोखर उत्पन्न झाले नसून अज्ञान-भ्रमजन्य आहे, हे वेदांतमतच ध्वनित केले आहे.
(श्लोक-२१)
पुरुष: प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्।
कारणं गुणसंगोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु॥ २१॥
अर्थ—कार्यकारणादिरूपाने परिणाम पावलेल्या प्रकृतीच्या ठिकाणी राहून-म्हणजे, हे सर्व मी आहे, असे अविवेकाने त्याच्याशी ऐक्य करून-पुरुष प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या गुणांचा भोग घेतो. याच्या बऱ्यावाईट योनीमध्ये जन्म होण्याला हा गुणांचा संगच कारण आहे.॥ २१॥
जे अनंग तो पेंधा। निकवढा नुसधा।
जीर्ण अतिवृद्धा-। पासूनि वृद्ध॥ ९८१॥
तया आडनांव पुरुष। येऱ्हवीं स्त्री ना नपुंसक।
किंबहुना एक। निश्चयो नाहीं॥ ९८२॥
अर्थ—तो अंगरहित असा निराकार असून पांगळा-म्हणजे क्रियारहित आहे. तो ऐश्वर्यहीन, नुसधा-म्हणजे एकटा व असंग आहे. तो संपूर्ण वृद्धाहून अतिवृद्ध म्हणजे अनादी आहे.॥ ९८१॥ त्या तत्त्वाला पुरुष हे आडनाव आहे. पुरुष नाही, तर तो स्त्री आहे किंवा नपुंसक आहे, असेही त्याला म्हणता येत नाही; एवढेच नाही, तर त्याच्याविषयी कोणताच निश्चय करता येत नाही.॥ ९८२॥
गूढार्थदीपिका—तया आडनांव पुरुष-
प्रकृतिरूप स्त्रियेच्या ठिकाणी तो संगत होत नाही व सृष्टिरूप अपत्य उत्पन्न करीत नाही; म्हणून त्याचे (पुरुषाचे) ‘पुरुष’ हे आडनाव आहे, असे म्हटले आहे.
तो अचक्षु अश्रवण। अहस्त अचरण।
रूप ना वर्ण। नाम आथी॥ ९८३॥
अर्जुना कांहींचि जेथ नाहीं। तो प्रकृतीचा भर्तार पाहीं।
कीं भोगणें ऐसयाही। सुखदु:खाचें॥ ९८४॥
अर्थ—त्याच्या ठिकाणी चक्षू, श्रवण इत्यादी ज्ञानेंद्रिये नाहीत, तसेच हात पाय इत्यादी कर्मेंद्रिये नाहीत. त्याच्या ठिकाणी रूप, वर्ण, नाम हेही नाहीत.॥ ९८३॥ अर्जुना! ज्या पुरुषाच्या ठिकाणी काहीच नाही, असा हा पुरुष, प्रकृतीचा भर्तार होय, पाहा आणि अशा पुरुषाला सुखदु:खाचा भोग होतो.॥ ९८४॥
गूढार्थदीपिका—“कांहींचि जेथ नाहीं”-म्हणजे जो केवळ सत्तास्वरूप आहे. “प्रकृतीचा भर्ता”-म्हणजे तो केवळ आपल्या सत्तेनेच प्रकृतीला सत्तावान करून कार्यप्रवण होतो.
तो तरी अकर्ता। उदास अभोक्ता।
परि इया पतिव्रता। भोगविजे॥ ९८५॥
अर्थ—वास्तविक तो कर्ता नाही, भोक्ता नाही, उदास आहे; पण अशा या पुरुषाला त्याची पतिव्रता स्त्री-प्रकृती-भोग भोगायला लावते.॥ ९८५॥
गूढार्थदीपिका—पुरुषाच्या ठिकाणी भोक्तृत्व हे प्रकृतिपुरुषाच्या अविवेकरूप अज्ञानामुळेच आहे, असा अर्थ.
जियेतें अळुमाळ। रूपागुणाचा चाळढाळ।
ते भलतैसाही खेळ। लेखा आणी॥ ९८६॥
इये प्रकृती तंव। गुणमयी हेंचि नांव।
किंबहुना सावेव। गुण तेचि हे॥ ९८७॥
हे प्रतिक्षणीं नित्य नवी। रूपा गुणाचीच आघवी।
जडातेंही माजवी। इयेचा माज॥ ९८८॥
नामें इयें प्रसिद्धें। स्नेह इया स्निग्धें।
इंद्रियें प्रबुद्धें। इयेचेनी॥ ९८९॥
कायि मन हें नपुंसक। कीं तें हिंडवी तिन्ही लोक।
ऐसें ऐसें अलौकिक। करणें इयेचें॥ ९९०॥
हे भ्रमाचें महाद्वीप। हे व्याप्तीचें रूप।
विकार उमप। इया केले॥ ९९१॥
अर्थ—या प्रकृतीच्या ठिकाणी आकार व गुण यांची थोडीशी हालचाल सुरू झाली की ती वाटेल तसा खेळ पुरुषापुढे मांडते.॥ ९८६॥ त्या प्रकृतीचे गुणमयी हेच नाव आहे. एवढेच नाही, तर खरोखर गुण हीच प्रकृती होय.॥ ९८७॥ ही क्षणोक्षणी बदलणारी आहे. ही संपूर्ण आकार व गुण यांचीच बनलेली आहे. रजोगुणाच्या उत्कर्षाने माजली असता ती जडालाही माजविते.॥ ९८८॥ हिच्या योगानेच नावे प्रगट होतात. हिच्या स्निग्धपणानेच जगात प्रेम व्यक्त झाले आहे आणि हिच्या योगानेच इंद्रिये जाणती झाली आहेत.॥ ९८९॥ हिच्यापासून झालेले मन हे नपुंसक आहे; पण तीच मनाकडून तिन्ही लोकांचा भोग घेवविते, असे हिचे करणे अलौकिक आहे.॥ ९९०॥ ही प्रकृतिच जगद्रूप अनादिभ्रमाचे फार विस्तीर्ण बेट आहे. व्याप्तीचे रूप हीच होय. हिनेच असंख्य विकार केले आहेत.॥ ९९१॥
गूढार्थदीपिका—पुरुषाच्या ठिकाणी व्यापकत्व इत्यादी धर्म हिच्या अपेक्षेनेच आले आहेत. प्रकृती असंख्य विकाररूपाने परिणाम पावली नसती, तर पुरुषाला व्यापक म्हणण्याचे कारणच नव्हते, असा अर्थ.
हे कामाची मांडवी। हे मोहवनींची माधवी।
इये प्रसिद्धचि दैवी। माया हें नाम॥ ९९२॥
अर्थ—ही कामाची मंडपी आहे. ही प्रकृती म्हणजे अविवेकरूपी वनाला टवटवीत ठेवणारा वसंत ऋतू आहे. हिचे “दैवी माया” हे नाव वेदांतात प्रसिद्ध आहे.॥ ९९२॥
गूढार्थदीपिका—कामाची मांडवी-
ज्याप्रमाणे मांडवावर वेल वाढतो, त्याप्रमाणे अविवेकरूपी प्रकृतिमुळेच विषयसुखाची वासना वाढते, असा अर्थ.
हे वाङ्मयाची वाढी। हे साकारपणाची जोडी।
प्रपंचाची धाडी। अभंग हे॥ ९९३॥
कळा येथूनि जालिया। विद्या इयेच्या केलिया।
इच्छा ज्ञान क्रिया। वियाली हे॥ ९९४॥
हे नादाची टांकसाळ। हे चमत्काराचें वेळाउळ।
किंबहुना सकळ। खेळ इयेचा॥ ९९५॥
जे उत्पत्ति प्रलय होत। ते इयेचे सायंप्रात।
हें असो अद्भुत। मोहन हे॥ ९९६॥
हे अद्वयाचें दुसरें। हे नि:संगाचें सोयरें।
हे निराळेंसीं घरें। नांदत असे॥ ९९७॥
इयेतें येतुलावरी। सौभाग्यव्याप्ती थोरी।
म्हणोनि तया आवरी। अनावरातें॥ ९९८॥
तयाच्या तंव ठायीं। निपटूनि कांहींचि नाहीं।
कीं तया आघवेंही। आपणचि होय॥ ९९९॥
अर्थ—संपूर्ण लौकिक व अलौकिक वाङ्मयाचा विस्तार हिच्यापासूनच आहे. हीच केवळ सत्तारूप निर्गुण परब्रह्माला झालेली साकारपणाची जोड आहे आणि पुरुषावर पडलेला प्रपंचाचा अखंड घाला घालणारी हीच आहे.॥ ९९३॥ चौसष्ट कळा येथूनच निर्माण झाल्या, चौदा विद्याही हिनेच निर्माण केल्या. इच्छा, ज्ञानरूप जाणीव व क्रिया ह्यांना हिनेच जन्म दिला.॥ ९९४॥ योगातील दशनादांची टाकसाळ हीच आहे आणि सर्व चमत्काराचे घरही हीच आहे, फार काय सांगू, अर्जुना! एका सत्तामात्र पुरुषावाचून जेवढे काही विशेषरूप द्वैत दिसते, तो सर्व हिचा खेळ आहे.॥ ९९५॥ जगदुत्पत्ती आणि जगत्प्रलय हे जे आदी अंती होतात, ते हिचेच प्रात:काळ व सायंकाळ आहेत. हे असो, ही प्रकृती म्हणजे पुरुषावर घातलेली फार मोठी भुरळ होय.॥ ९९६॥ ही प्रकृतीच, अद्वैत परब्रह्माच्या ठिकाणी द्वैतरूपाने, नि:संगाच्या ठिकाणी संबंधीपणाने व निराकार परब्रह्माच्या ठिकाणी संसाररूपाने नांदत आहे.॥ ९९७॥ या प्रकृतीच्या ठिकाणी येथपर्यंत थोर सौभाग्यव्याप्ती असल्यामुळे ती अनावर पुरुषालाही आटोक्यात आणते.॥ ९९८॥ खरोखर त्या पुरुषाच्या ठिकाणी सर्वस्वी काही नाही, असे असताना ही प्रकृती त्याच्या ठिकाणी आपणच सर्वरूपाने नटते.॥ ९९९॥
तया स्वयंभाची संभूती। तया अमूर्ताची मूर्ती।
आपण होय स्थिती। ठावो तया॥ १०००॥
तया अनार्ताची आर्ती। तया पूर्णाची तृप्ती।
तया अकुळाची जाती। गोत होय॥ १००१॥
तया अचर्चाचें चिन्ह। तया अपाराचें मान।
तया अमनस्काचें मन। बुद्धी ही होय॥ १००२॥
तया निराकाराचा आकार। तया निर्व्यापाराचा व्यापार।
निरहंकाराचा अहंकार। होऊनि ठाके॥ १००३॥
तया अनामाचें नाम। तया अजाचें जन्म।
आपण होय कर्म। क्रिया तया॥ १००४॥
तया निर्गुणाचे गुण। तया अचरणाचे चरण।
तया अश्रवणाचे श्रवण। अचक्षूचे चक्षु॥ १००५॥
तया भावातीताचे भाव। तया निरवयवाचे अवयव।
किंबहुना होय सर्व। पुरुषाचें हे॥ १००६॥
अर्थ—त्या स्वत:सिद्ध पुरुषाची आपण उत्पत्ती होते. त्या निराकाराची मूर्ती होते. ही प्रकृती आपण स्थिती होऊन त्याला राहण्याचे ठिकाण करते.॥ १०००॥ त्या निरिच्छाची इच्छा, त्या पूर्णाची तृप्ती, त्या कुलरहिताची जाती व गोत्र आपणच होते.॥ १००१॥ त्या अवर्णनीय पुरुषाचे लक्षण, अमर्यादाची मर्यादा, मनबुद्धी नसलेल्याची मनबुद्धी आपणच होते.॥ १००२॥ त्या निराकाराचा आकार, व्यापाररहिताचा व्यापार व अहंकाररहिताचा अहंकार आपणच होऊन राहते.॥ १००३॥ त्या नामरहिताचे नाव, त्या जन्मरहिताचा जन्म व कर्मरहिताचे कर्म आपणच होते.॥ १००४॥ त्या निर्गुणाचे गुण, अचरणाचे चरण, ज्याला कान नाहीत अशाचे कान व चक्षुरहिताचे चक्षू ती आपणच होते.॥ १००५॥ त्या भावरहिताचे भाव, निरवयवाचे अवयव, फार काय सांगावे, सत्तामात्र पुरुषाची सत्ता सोडून बाकी सर्व तीच होते.॥ १००६॥
ऐसेनि इया प्रकृती। आपुलिया सर्व व्याप्ती।
तया अविकारातें विकृती-। माजी कीजे॥ १००७॥
तेथ पुरुषत्व जें असे। तें ये प्रकृतिदशे।
चंद्रमा अंवसे। हरपला जेवीं ॥ १००८॥
विदळ बहु चोखा। मीनलिया वाला एका।
कस होय पांचका। जयापरी॥ १००९॥
कां साधूतें गोंधळीं। संचरोनि सुये मैळीं।
ना ना सुदिनाच्या आभाळीं। दुर्दिन कीजे॥ १०१०॥
जेवीं पय पशूच्या पोटीं। कां वन्हि जैसा काष्ठीं।
गुंडूनि घेतला पटीं। रत्नदीप॥ १०११॥
राजा पराधीन जाहाला। कीं सिंह रोगें रुंधला।
तैसा पुरुष प्रकृति आला। स्वतेजा मुके॥ १०१२॥
जागता नर सहसा। निद्रा पाडूनि जैसा।
स्वप्नींचिया सोसा। वश्य कीजे॥ १०१३॥
तैेसें प्रकृति जालेपणें। पुरुषा गुण भोगणें।
उदास अंतुरीगुणें। आतुडे जेवीं॥ १०१४॥
तैसें अजा नित्या होये। आंगीं जन्ममृत्यूचे घाये।
वाजती जंव लाहे। गुणसंगातें॥ १०१५॥
परि तें ऐसें पांडुसुता। तातलें लोह पिटितां।
जेवीं वन्हीसीचि घाता। बोलती तया॥ १०१६॥
कां आंदोळलिया उदक। प्रतिमा होय अनेक।
तें नानात्व म्हणती लोक। चंद्रीं जेवीं॥ १०१७॥
दर्पणाचिया जवळिका। दुजेपण जैसें ये मुखा।
कां कुंकुमें स्फटिका। लोहितत्व ये॥ १०१८॥
तैसा गुणसंगमें। अजन्मा हा जन्में।
पावत ऐसा गमे। येऱ्हवीं नाहीं॥ १०१९॥
अधमोत्तम योनी। यासि ऐसिया मानीं।
जैसा संन्यासी होय स्वप्नीं। अंत्यजादि जाती॥ १०२०॥
म्हणोनि केवळा पुरुषा। नाहीं होणें भोगणें देखा।
येथ गुणसंगचि अशेखा-। लागीं मूळ॥ १०२१॥
अर्थ—याप्रमाणे ही प्रकृती आपल्या सर्व रूपाने व्यापून त्या कार्यरहित पुरुषाला कार्यामध्ये घालते.॥ १००७॥ ज्याप्रमाणे प्रकाशरूप चंद्र अमावस्येला आला असता प्रकाशरूप न दिसता अमावस्येसारखा दिसतो, त्याप्रमाणे पुरुषाचे असंगत्वादी पुरुषत्वही प्रकृतिदशेत प्रकृतिदशेसारखे दिसते.॥ १००८॥ वालभर शुद्ध सोन्यात हीणकस मिळविले असता त्याचा कस पाच रुपये किंमतीचा होतो॥ १००९॥ किंवा ज्याप्रमाणे पिशाच, चांगल्या माणसाच्याही अंगात शिरून त्याला कुकर्मात प्रवृत्त करते किंवा अभ्रे सुदिनाला दुर्दिन करतात.॥ १०१०॥ तसेच, ज्याप्रमाणे दूध पशूच्या पोटात असावे किंवा अग्नी लाकडात असावा, रत्नदीप वस्त्रात गुंडाळून घ्यावा,॥ १०११॥ राजा पराधीन व्हावा, किंवा सिंह रोगाने व्यापावा, त्याप्रमाणे असंग पुरुषही प्रकृतिदशेत आला असता (प्रकृतीच्या अधीन झाला असता) आपल्या असंगत्वादी स्वरूपधर्माला मुकतो.॥ १०१२॥ ज्याप्रमाणे जागत असलेला पुरुष अकस्मात त्याला झोप येऊन स्वप्नातील सुखदु:खभोगाच्या तो स्वाधीन होतो.॥ १०१३॥ त्याप्रमाणे अविवेकाने प्रकृतीशी ऐक्य पावल्यामुळे पुरुषाला गुणाचा भोग होतो. ज्याप्रमाणे स्त्री सद्गुणाने उदास पतीलाही स्वाधीन करून घेते,॥ १०१४॥ त्याप्रमाणे जन्मरहित व नित्य अशा पुरुषाच्या अंगी गुणांचा संबंध झाला असता जन्ममृत्युरूपी दु:खाचे घाव पडू लागतात,॥ १०१५॥ पण ज्याप्रमाणे, अर्जुना! तापलेले लोखंड पिटले असता लोखंडावर होणारे घाव वन्हीचे ठिकाणीच होतात, असे लोक बोलतात,॥ १०१६॥ किंवा पाण्याला हेलकावे दिले असता त्यात पडलेले चंद्राचे प्रतिबिंब अनेकरूप होते. अज्ञानी लोक ते प्रतिबिंबाचे नानात्व चंद्राचेच समजतात.॥ १०१७॥ आरशाजवळ असण्याने त्यात मुखाचे प्रतिबिंब पडून जसा मुखाला दोनपणा येतो किंवा केशरामुळे स्फटिकाला लालपणा येतो,॥ १०१८॥ त्याप्रमाणे गुणांचा संबंध होऊन जन्मरहित पुरुष जन्मला, असे वाटते. एऱ्हवी तो जन्मत नाही.॥ १०१९॥ स्वप्नात संन्यासी जसा आपल्याला अंत्यजादी जातीत जन्मलेला पाहतो, त्याप्रमाणे पुरुषाला बऱ्या-वाईट योनी प्राप्त होतात, असे जाण.॥ १०२०॥ केवळ सत्तामात्रपुरुषाला जन्म नाही व भोगणेही नाही. या सर्वांना गुणांचा संबंधच कारण आहे, हे लक्षात घे.॥ १०२१॥
गूढार्थदीपिका—मुळात पूर्ण अद्वैत सच्चिदानंद परब्रह्मस्वरूप असलेल्या जीवाला प्राप्त झालेली जीवदशा व येत असलेला सर्व पांचभौतिक अनुभव, त्याने अविवेकाने प्रकृतीशी केलेल्या केवळ ऐक्यामुळे आहे, वास्तविक नाही. हेच या वरील संपूर्ण ओव्यांतून सांगितले आहे.
त्वं सर्वभूतहृदयेषु कृतालयोऽपि त्वन्मंत्रजाप्यविमुखेषु तनोषि मायाम्।
त्वन्मंत्रसाधनपरेष्वपयाति माया सेवानुरूपफलदोऽसि यथा महीप:॥
(अध्यात्मरामायण)
सच्चिदानंद परमात्मा सर्वांच्या हृदयात घर करून बसला असला व त्याची शक्ती सच्चिदानंदस्वरूप म्हणून त्याच्याशी अभिन्न असली तरी भगवन्विमुख झालेल्यांना ही त्याची शक्ती भ्रमरूप त्रिगुणात्मक मायारूपाने प्रत्ययाला येऊन त्याला सर्व पांचभौतिक आहे, असे भासविते व भगवद्भक्तीने भगवंताशी सन्मुख होणाऱ्यांना ती स्वत: एक सच्चिदानंदस्वरूपाने प्रत्ययाला येऊन सर्व सच्चिदानंदरूप आहे असा प्रत्यय आणून देते. असे अहिल्येने भगवान रामचंद्रांची स्तुती करताना म्हटले आहे.
(श्लोक-२२)
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वर:।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुष: पर:॥ २२॥
अर्थ—वास्तविक पाहता हा प्रकृतीच्या कार्यात न गुंतता प्रकृतीच्या जवळ राहून केवळ साक्षी होऊन राहणारा, प्रकृतीच्या कार्याला अनुमोदन देणारा, सर्वांचे पोषण करणारा, सर्वांचा भोग घेणारा व सर्वांचे नियंत्रण करणारा सर्वेश्वर आहे. असा हा देहामध्ये परम प्रकृतीच्या पलीकडे असून त्याला परमात्माही म्हणतात.॥ २२॥
हा प्रकृतिमाजी उभा। परि जुई जैसा वोथंबा।
एया प्रकृति पृथ्वीनभा। तेतुला पाड॥ १०२२॥
अर्थ—हा प्रकृतीच्या कार्यात उभा असला तरी जुईच्या झाडाला टेका दिलेल्या खांबाप्रमाणे केवळ आधाररूप असून पृथ्वी व आकाश यांच्यात जेवढे अंतर आहे, तेवढेच याच्यात (पुरुषात) व प्रकृतीत आहे.॥ १०२२॥
गूढार्थदीपिका—प्रकृतिमाजी उभा। परि जुई जैसा वोथंबा—
केवल अद्वैतसत्तारूप पुरुषाहून भिन्न भासणारे, प्रकृती व प्रकृतीचे कार्यपदार्थ त्याच्या (पुरुषाच्या) सत्तेवरच कल्पिले असल्यामुळे त्याचीच एक सत्ता त्यांच्यात अनुगत झालेली आहे. हेच त्याचे प्रकृतीमध्ये उभे राहणे होय. एया प्रकृति पृथ्वीनभा। तेतुला पाड—
अद्वैत, अविनाशी, सत्तास्वरूप पुरुषाच्या ठिकाणी कल्पिलेले प्रकृत्यादी पदार्थ सत्यस्वरूप नसल्यामुळे त्यांचा पुरुषाशी मुळीच संबंध होत नाही; म्हणून त्याचे असंगत्व सदासर्वदा अखंड कायमच राहते आणि प्रकृतीच्या गुणादिकांचा संबंध भ्रांतिजन्यच असतो, हेच या दोन चरणांनी सांगितले आहे.
प्रकृतिसरितेच्या तटीं। मेरु होय हा किरीटी।
माजि बिंबे परी लोटीं। लोटों नेणें॥ १०२३॥
अर्थ—अर्जुना! ज्याप्रमाणे नदीच्या काठावर असलेला पर्वत नदीत प्रतिबिंबित झाला तरी नदीच्या प्रवाहाने तो लोटला जात नाही, त्याप्रमाणे हा पुरुषही प्रकृतिरूप नदीच्या काठी असलेला अढळ असा मेरु पर्वत होय.॥ १०२३॥
गूढार्थदीपिका—माजि बिंबे परि लोटीं। लोटों नेणें—
पाण्यातील प्रतिबिंब व त्यावर होणाऱ्या पाण्याच्या हालचालीचा परिणाम हे जसे खोटे असते, त्याप्रमाणे पुरुषाचे प्रकृतीत असणे, त्याच्यावर प्रकृतीच्या गुणांचा परिणाम होणे, हे सर्वच खोटे असते-म्हणजे जीवदशा प्राप्त झाली तरी ती खोटी असल्यामुळे जिवाची मुळची शुद्ध ब्रह्मदशा यत्किंचितही न्यून किंवा मलिन होत नाही.
प्रकृति होय जाये। हा तों असतचि आहे।
म्हणोनि आब्रह्माचें होये। शासन हा॥ १०२४॥
अर्थ—प्रकृतीचा ‘आहे-नाही’, असा अनुभव येतो, याचा मात्र ‘आहे’ असाच अनुभव येतो, ‘नाही’ असा अनुभव येत नाही, म्हणूनच पुरुष हा आपल्या शुद्ध स्वरूपाने ब्रह्मदेवापर्यंत सर्व जीवांचे शासन करणारा आहे.॥ १०२४॥
गूढार्थदीपिका—आब्रह्माचें होये। शासन हा—
एका व्यापक वस्तूच्या आधारावरच भिन्न भिन्न वस्तू राहू शकतात. त्या स्वतंत्र राहू शकत नाहीत; म्हणून ती व्यापक वस्तू त्या भिन्न वस्तूचे नियमन-म्हणजे उत्पत्ती, स्थिती, लय-करणारी होते.
पुरुष तसाच मुळात व्यापक सत्तारूप असल्यामुळे त्या रूपाने तो सर्व प्रकृती व प्रकृतीच्या कार्याला नियामक आहे, असे येथे दाखविले आहे.
प्रकृति येणें जिये। याचिया सत्ता जग विये।
इयालागीं इये। वरयितु हा॥ १०२५॥
अनंतें काळें किरीटी। जिया मिळती इया सृष्टी।
तिया रिगती ययाच्या पोटीं। कल्पांतसमयीं॥ १०२६॥
अर्थ—पुरुषाच्या योगानेच प्रकृतीला अस्तित्व प्राप्त होते. त्याच्या सत्तेमुळेच तिच्यापासून जगद्रूप कार्य उत्पन्न होते; म्हणून हा प्रकृतीचा भर्तार झाला आहे.॥ १०२५॥ प्रलयापर्यंत जो असंख्य काळ असतो, त्या काळात ज्या ह्या सृष्टीमागून सृष्टी उत्पन्न होतात, त्या सर्व प्रलयाच्या वेळी पुरुषाच्या ठिकाणी लीन होतात-म्हणजे अव्यक्त होऊन राहतात.॥ १०२६॥
गूढार्थदीपिका—सृष्टीच्या व्यक्तदशा व अव्यक्तदशा या दोन्ही सत्तारूप पुरुषाच्या ठिकाणी कल्पितच आहेत, असा अर्थ.
हा महद्ब्रह्मगोसावी। ब्रह्मगोलकलाघवी।
अपारपणें मवी। प्रपंचातें॥ १०२७॥
अर्थ—हा पुरुष प्रकृतीचे शासन करणारा असून ब्रह्मांडाचा पसारा दाखविणारा जादुगार आहे. आपल्या अमर्यादपणाने तो प्रपंचालाही मर्यादा घालणारा आहे.॥ १०२७॥
गूढार्थदीपिका-अपारपणें मवी। प्रपंचातें—
ज्याप्रमाणे दोरीच्या पृष्ठभागावरच सर्पाचा भास होतो, तरी भ्रमाने सर्व दोरीच सर्परूपाने प्रत्ययाला येते, त्याप्रमाणे अमर्याद परब्रह्मसत्तेवर भासणारा प्रपंचही परब्रह्मासारखा अमर्यादच वाटतो; पण वेदादिकांतून प्रपंचाचे उत्पत्ती, नाश सांगितले असल्यामुळे व ते परब्रह्मसत्तेवरच होत असल्यामुळे सत्तारूप परब्रह्म, प्रपंचापेक्षाही अमर्याद असून त्याच्या मानाने प्रपंच मर्यादितच आहे, असे जे “अत्यतिष्ठत् दशांगुलम्” या श्रुतीने सिद्ध केले आहे, तेच माउलींनी येथे सांगितले आहे.
पैं या देहामाझारीं। परमात्मा ऐसी जे परी।
बोलिजेतें अवधारीं। ययातेंचि॥ १०२८॥
अगा प्रकृतिपरौता। एक आथी पंडुसुता।
ऐसा प्रवाद तो तत्त्वतां। पुरुष हा पैं॥ १०२९॥
अर्थ—या देहामध्ये परमात्मा आहे, असे जे म्हटले जाते, ते यालाच म्हटले जाते, हे लक्षात घे.॥ १०२८॥ अर्जुना! प्रकृतिपलीकडेही एक पुरुष आहे, असा ज्याचा शास्त्रांतून उल्लेख आहे, तो पुरुष हाच होय.॥ १०२९॥
गूढार्थदीपिका—कधी न बदलणारे व अखंड अविनाशी सच्चिदानंदस्वरूप राहणारे असे जे जिवाचे मुळचे शुद्ध स्वरूप आहे, त्याला धरून जीवालाच परमात्मा म्हटले जाते व ते विसरल्यामुळे ब्रह्मस्वरूपाविषयी होणारी जी विपरीत कल्पना तिला धरून ब्रह्मालाच जीव म्हटले जाते.
(श्लोक-२३)
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणै: सह।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते॥ २३॥
अर्थ—वर सांगितल्याप्रमाणे जो, पुरुष व गुणांसह प्रकृती यांचे स्वरूप जाणतो, तो प्रारब्धानुसार वर्तन करीत असला, तरी पुन: जन्माला येत नाही—म्हणजे त्याला भौतिक शरीराची प्राप्ती होत नाही.॥ २३॥
जो निखळपणें येणें। पुरुषा यया जाणे।
आणि गुणाचें करणें। प्रकृतीचें तें॥ १०३०॥
हें रूप हे छाया। पैल जळ हे माया।
ऐसा निवाड धनंजया। जेविं कीजे॥ १०३१॥
तेणें पाडें अर्जुना। प्रकृतिपुरुषविवंचना।
जयाचिया मना। गोचर जाहाली॥ १०३२॥
तो शरीराचेनि मेळें। करू कां कर्में सकळें।
परि आकाश धुईं न मैळे। तैसा असे॥ १०३३॥
आथिलेनि देहें। जो न घेपे देहमोहें।
देह गेलिया नोहे। पुनरपि तो॥ १०३४॥
ऐसा तया एक। प्रकृतिपुरुषविवेक।
उपकार अलौकिक। करी पैं गा॥ १०३५॥
परि हाचि अंतरीं। विवेक भानूचियापरी।
उदैजे ते अवधारीं। उपाय बहुत॥ १०३६॥
अर्थ—जो या पुरुषाला अशा शुद्धपणाने जाणतो व गुणांचे सर्व कर्म ते प्रकृतीचेच आहे असे समजतो,॥ १०३०॥ हे रूप आहे, ही छाया आहे, पलीकडे पाणी आहे, दिसते ती भ्रांती होय, असा ज्याप्रमाणे धनंजया! विवेक करावा त्याप्रमाणेच हा प्रकृतिपुरुषाचा विवेक अर्जुना! ज्याच्या चित्ताला दिसू लागला,॥ १०३१-१०३२॥ तो शरीराचा संबंध असताना विहित-निषिद्ध अशी सर्व कर्मे करो; पण ज्याप्रमाणे आकाश धुळीने मळत नाही, त्याप्रमाणे तोही त्या कर्माने लिंपित होत नाही.॥ १०३३॥ देह असूनही ज्याला देहाची आसक्ती नाही, तो देहपात झाल्यावर पुन: जन्माला येत नाही.॥ १०३४॥ याप्रमाणे हा एक प्रकृति-पुरुषविवेकच त्याच्यावर अलौकिक उपकार करणारा आहे.॥ १०३५॥ पण हा प्रकृति-पुरुष विवेक अंत:करणात सूर्याप्रमाणे अखंड प्रकाशरूप राहील असा उत्पन्न झाला पाहिजे. तो ज्या उपायाने उत्पन्न होतो ते उपाय पुष्कळ आहेत, सांगतो ऐक.॥ १०३६॥
(श्लोक-२४-२५)
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना।
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चाऽपरे॥ २४॥
अन्ये त्वेवमजानन्त: श्रुत्वान्येभ्य उपासते।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणा:॥ २५॥
अर्थ—कोणी ध्यानाच्या योगाने अंत:करणवृत्तिद्वारा बुद्धीच्या ठिकाणी बुद्धिगत आत्मस्वरूपाला पाहतात. इतर कोणी सांख्ययोगाच्या द्वारा व कोणी कर्मयोगाच्या द्वारा आत्मस्वरूपाला पाहतात.॥ २४॥ हे तिन्ही प्रकार न जाणणारे दुसरे कित्येक केवळ दुसऱ्यापासून श्रवण करण्याचीच उपासना करतात. ते श्रवणपरायण झालेलेही मृत्यू तरून जातात.॥ २५॥
कोणी एक सुभटा। विचाराचा आगिटां।
आत्मानात्मकिटा। पुटें देउनी॥ १०३७॥
छत्तीसही वानी भेद। तोडोनि निर्विवाद।
निवडिती शुद्ध। आपणपें॥ १०३८॥
तया आपणपयाच्या पोटीं। आत्मध्यानाचिया दिठी।
देखती गा किरीटी। आपणपेंचि॥ १०३९॥
अर्थ—हे थोर योद्धॺा अर्जुना! कोणी आपल्या शुद्धचेतन आत्मस्वरूपाचे व देहादिक दृश्य जड पदार्थांचे ऐक्य करून, झालेल्या हीणकस जीवस्वरूपाला विचाररूप अग्नीत पुटे देऊन व छत्तीस प्रकारच्या पदार्थांचा कार्यभेद नि:शेष नाहीसा करून बुद्धीने आपल्याला शुद्ध करून घेतात.॥ १०३७-१०३८॥ आणि नंतर, अर्जुना! शुद्ध झालेल्या आपल्या ठिकाणी आत्मध्यानरूपदृष्टीने केवळ आपल्या शुद्ध स्वरूपाला पाहतात.॥ १०३९॥
गूढार्थदीपिका—तया आपणपयाच्या पोटीं-
मी वृत्तीपुरता मर्यादित आहे, अशा भ्रांतिसहित बुद्धिवृत्तिगत चैतन्याला जीव म्हणतात. तो “आपणपयाच्या पोटीं”-म्हणजे वृत्तिरूप आपल्याला केवळ सत्तारूपाने आधार असलेल्या आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी.
आत्मध्यानाचिया दिठी—
देह, इंद्रिये, मन यांच्याद्वारा शब्दादी विषयांकडे धावणारी अंत:करणवृत्ती विचाराने दृढ आवरून ती अंतर्यामी असणाऱ्या प्रत्यक्स्वरूपाकडे सारखी लावीत जाऊन तेथे स्थिर करणे, याला आत्मध्यानदृष्टी म्हणतात.
देखती गा किरीटी। आपणपेंचि—
त्या दृष्टीच्या योगाने प्रत्यक् आत्मस्वरूपाशी ऐक्य करून “अहंब्रह्मास्मि” म्हणजे “मीच ब्रह्म आहे” असे जाणतो.
मी आत्मस्वरूप आहे, अशा ध्यानाने आत्मस्वरूप होणाऱ्याचे हे वर्णन आहे.
कोणाची पूर्वजन्मातील साधनाने परमार्थाची काही तयारी झाली असल्यामुळे वर्तमान जन्मात आत्मानात्मविवेकपूर्वक आत्मध्यानापासून सुरुवात झालेली दिसून येते.
आणि पैं दैवबगें। चित्त देती सांख्ययोगें।
एक ते अंगलगें। कर्माचेनि॥ १०४०॥
अर्थ—आणि दुसरे कित्येक दैववशात सांख्ययोगाच्या द्वारा, तर कित्येक कर्मयोगरूप भक्तीच्या आश्रयाने आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी चित्तवृत्ती लावतात.॥ १०४०॥
गूढार्थदीपिका—दैवबगें-म्हणजे दैववशात.
अनेक पूर्व जन्मातील निष्काम विहितकर्मानुष्ठानाने चित्त शुद्ध झाल्यामुळे जन्मत:च वैराग्यसंपन्न होऊन कोणी पुरुष दैवयोगाने सांख्यशास्त्राकडे वळतात, हे “दैवबगें” या शब्दाने सूचित केले आहे.
सांख्ययोग—म्हणजे प्रकृतिपुरुषाचा विवेक करून मी असंग साक्षिभूत आहे अशी बुद्धिवृत्ती दृढ करणे.
एक ते अंगलगें। कर्माचेनि—
कोणाला पूर्व जन्मातील पुण्यसंचयाने वर्तमान जन्मात परमेश्वरप्राप्तीकरिता निष्कामकर्माचरणाची इच्छा होते.
यया चतुर्विध प्रकारें। जे मज मिनले पुरे।
तयांसि कांहीं नुरे। भोक्तव्य गा॥ १०४१॥
येणें येणें प्रकारें। निस्तरती साचोकारें।
हें भवकाउरें। आघवेंचि॥ १०४२॥
परि ते करिती ऐसें। अभिमान दवडूनि देशें।
एकाचिया विश्वासें। टेंकती बोला॥ १०४३॥
जे हिताहित देखती। हानिकणवा घेपती।
पुसोनि शीण हरिती। देती सुख॥ १०४४॥
तयाचेनि मुखें जें निघे। तेतुलें आदरें चांगें।
ऐकोनियां आंगें। मनें होती॥ १०४५॥
तया ऐकणें याचेनि नांवें। ठेवती गा आघवें।
तया अक्षरांसी जीवें। लोण करिती॥ १०४६॥
तेही अंतीं कपिध्वजा। इया मरणार्णवसमाजा-।
पासूनि निघती वोजा। गोमटेया॥ १०४७॥
अर्थ—याप्रमाणे चार प्रकारांनी जे माझ्या ठिकाणी पूर्णपणे ऐक्य पावले, त्यांच्या ठिकाणी भोगण्याकरिता प्रारब्धच उरत नाही.॥ १०४१॥ या निरनिराळॺा प्रकारांनी हे संपूर्ण संसाररूप दु:खापत्तीतून नि:संशय पार पडतात.॥ १०४२॥ कित्येक दुसरे असे करतात की, आपण अत्यंत मूढ आहो, हे जाणून व शहाणपणाचा अभिमान सोडून देऊन जिवाचे हित कोणते, अहित कोणते हे जे योग्य रितीने जाणतात, जिवांच्या झालेल्या हानीची ज्यांना करुणा येते व त्यांची विचारपूस करून व समाधान करून जे त्यांचे दु:ख नाहीसे करतात व सुख देतात, अशा एखाद्या आत्मप्राप्ती करून घेतलेल्या ज्ञान्याच्या शब्दांवर पूर्ण विश्वास ठेवतात.॥ १०४३-१०४४॥ अशा साधुपुरुषांच्या मुखांतून जे जे निघेल, ते ते आदराने श्रवण करून शरीराने व मनाने त्यांच्यासारखेच जे आचरण करणारे होतात,॥ १०४५॥ अशा सत्पुरुषांच्या मुखाने श्रवण होणार आहे, हे कानावर आल्याबरोबर बाकीची सर्व कामे बाजूला सारून जे ऐकतात व त्यांच्या मुखांतून निघणाऱ्या अक्षरांवर आपला जीवभाव ओवाळून टाकतात,॥ १०४६॥ तेही, अर्जुना! शेवटी याप्रमाणे मरणरूपी समुद्रात बुडालेल्या समाजापासून-म्हणजे या संसारापासून-उत्तम रितीने बाहेर पडतात.॥ १०४७॥
गूढार्थदीपिका—मरणार्णवसमाज-म्हणजे मृत्यूने किंवा नाशाने ग्रासिलेला यच्चयावत पदार्थसमुदाय.
अविनाशी परब्रह्माव्यतिरिक्त जेवढे काही नाशिवंत पदार्थ आहेत, त्या सर्वांना उद्देशून येथे ‘समाज’ शब्द वापरला आहे. मरण किंवा नाश याला समुद्राची उपमा देऊन तो संपूर्ण ब्रह्मांडात पसरला आहे, हे सूचित केले आहे.
“श्रद्धा सत्सु विधीयताम्” या वचनाप्रमाणे ज्यांनी पूर्णपणे परमार्थ स्वाधीन करून घेतला आहे व संसारसुखरूप स्वार्थ ज्यांचा नि:शेष नाहीसा झाला असून दुसऱ्याच्या परमार्थसुखाविषयी ज्यांच्या पोटात अत्यंत कळवळा असतो, अशा सत्पुरुषांच्या वचनांवर दृढ विश्वास ठेवून चालणारेदेखील कृतार्थ होतात, असा भाव.
ऐसैसे हे उपाये। बहुवस एथें पाहें।
जाणावया होये। एकी वस्तु॥ १०४८॥
आतां पुरे हें बहुत। पैं सर्वार्थाचें मथित।
सिद्धांतनवनीत। देऊं तुज॥ १०४९॥
येतुलेनि पंडुसुता। अनुभव लाहाणा आयिता।
येर तंव तुज होतां। सायास नाहीं॥ १०५०॥
म्हणोनि ते बुद्धि रचूं। मतवाद खांचूं।
सोलींव निर्वचूं। फलितार्थचि॥ १०५१॥
अर्थ—याप्रमाणे अद्वैतब्रह्मवस्तू जाणण्याकरिता असे हे पुष्कळ उपाय येथे आहेत.॥ १०४८॥ आता हे बहू बोलणे पुरे करू व सांगितलेल्या सर्व उपायरूप अर्थांचे मंथन करून काढलेले सिद्धांतभूत नवनीत तुला देतो.॥ १०४९॥ (अन्वय-पंडुसुता येतुलेनि तुज आयिता अनुभव लाहाणा होतां तंव येर सायास नाहीं.) अर्जुना! येवढॺानेच तुला अनुभवाचा सहज लाभ झाला असता मग इतर श्रम करावे लागणार नाहीत.॥ १०५०॥ म्हणून या सिद्धांतभूत नवनीताची बुद्धीने मांडणी करून व विरोधी मताचे खंडन करून निर्भेळ व सर्व निरूपणाचा निष्कर्षभूत अर्थच तुला सांगतो.॥ १०५१॥
(श्लोक-२६)
यावत्संजायते किंचिंत्सत्त्वं स्थावरजंगमम्।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ॥ २६॥
अर्थ—भरतश्रेष्ठा अर्जुना! जेवढी काही सजीव निर्जीव जीवसृष्टी उत्पन्न होते, ती सर्व, क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांच्या संयोगानेच होते, असे जाण.॥ २६॥
तरी क्षेत्रज्ञ येणें बोलें। तुज आपणपें जें दाविलें।
आणि क्षेत्रही सांगीतलें। आघवेंचि॥ १०५२॥
तया येरयेरांच्या मेळीं। होईजे भूतीं सकळीं।
अनिलसंगें सलिलीं। कल्लोळ जैसे॥ १०५३॥
कां तेजा आणि उखरा। भेटी जालिया वीरा।
मृगजळाचिया पूरा। रूप होय॥ १०५४॥
ना ना धाराधरधारीं। झळंबलिया वसुंधरी।
उठिजे जेविं अंकुरीं। नानाविधीं॥ १०५५॥
तैसें चराचर आघवें। जें कांहीं जीव येणें नांवें।
तें तों उभययोगें संभवे। ऐसें जाण॥ १०५६॥
इयालागीं अर्जुना। क्षेत्रज्ञा प्रधाना-।
पासूनि न होती भिन्ना। भूतव्यक्ति॥ १०५७॥
अर्थ—क्षेत्रज्ञ या शब्दाने स्वत: तूच आहे, असे जे दाखवून दिले आणि जे संपूर्ण क्षेत्र तेही तुला सांगितले.॥ १०५२॥ ज्याप्रमाणे पाण्याशी वायूचा संबंध झाला असता पाण्यावर लाटा उत्पन्न होतात, त्याप्रमाणेच क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचा परस्पर संबंध झाला असताच सर्व प्राणिसृष्टी उत्पन्न होऊ शकते.॥ १०५३॥ किंवा वीरा! सूर्य व बरड जमीन यांचा संबंध झाला असता मृगजळाचा पूर व्यक्त होतो.॥ १०५४॥ किंवा ज्याप्रमाणे पावसाच्या धारांनी पृथ्वी भिजली असताच नाना प्रकारचे अंकुर उत्पन्न होतात,॥ १०५५॥ त्याप्रमाणे जीव या नावाने जेवढे काही सजीव-निर्जीव आहेत, ते क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ या दोघांच्या संगाने उत्पन्न होतात, असे जाण.॥ १०५६॥ म्हणून अर्जुना! क्षेत्रज्ञ व प्रधान यांपासून सर्व भूते भिन्न मानता येत नाहीत.॥ १०५७॥
(श्लोक-२७)
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं य: पश्यति स पश्यति॥ २७॥
अर्थ—सर्व नाशिवंत भूतांच्या ठिकाणी परमेश्वर हा नाश न पावणारा असा एक समस्वरूप आहे, असे जो पाहतो, तोच खरोखर पाहतो.॥ २७॥
पैं पटत्व तंतू नव्हे। तरि तंतूचि तें आहे।
ऐसें खोलीं डोळां पाहें। ऐक्य हें गा॥ १०५८॥
भूतें आघवींचि होती। एकाचीं एक आहाती।
परी पैं भूतप्रतीती। वेगळाली असे॥ १०५९॥
यांचीं नामेंही आनानें। अनारिसीं वर्तनें।
वेषही सिनाने। आघवेयांचे॥ १०६०॥
ऐसें देखोनि किरीटी। भेद सुसी हन पोटीं।
तरी जन्माचिया कोटी। न लाहसी निघों॥ १०६१॥
पैं नानाप्रयोजनशीळें। दीर्घें वक्रें वर्तुळें।
होती एकीचींच फळें। तुंबिणीयेचीं॥ १०६२॥
होतु कां उजू वांकुडे। परि बोरीचे हें न मोडे।
तैसीं भूतें अवघडें। परि वस्तु उजू॥ १०६३॥
अंगारकणीं बहुवसीं। उष्णता समान जैसी।
तैसा नाना जीवराशीं। परेश असे॥ १०६४॥
गगनभरी धारा। परी पाणि एकचि वीरा।
तैसा या भूताकारा। सर्वांगीं तो॥ १०६५॥
हे भूतग्राम विषम। परि वस्तु ते एथ सम।
घटमठीं व्योम। जियापरी॥ १०६६॥
हा नासतां भूताभास। एथ आत्मा तो अविनाश।
जैसा केयूरादिकीं कस। सुवर्णाचा॥ १०६७॥
एवं जीवधर्महीन। जो जीवेंसीं अभिन्न।
देखे तो सुनयन। ज्ञानियांमाजीं॥ १०६८॥
ज्ञानाचा डोळा डोळसां-। माजि डोळस तो वीरेशा।
हे स्तुति नोहे बहुवसा। भाग्याचा तो॥ १०६९॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे पटत्व तंतूहून निराळे दिसत असले, तरी सूत काढून टाकले असता पटत्व नि:शेष नाहीसे होते. म्हणून पटत्व तंतूच आहे, त्याप्रमाणे क्षेत्र-क्षेत्रज्ञाचे ऐक्य आहे असा खोल विचार करून पाहा.॥ १०५८॥ सर्व सृष्टी जीवमात्रच आहे व एकापासून झाली आहे; पण ती भूते वेग-वेगळी आहेत, अशी प्रतीती येते.॥ १०५९॥ या सर्वांची नावे निराळी, वागणूक निराळी व वेषही निराळे.॥ १०६०॥ असे पाहून, अर्जुना! हे सर्व भिन्न आहेत, असा जर भेद मनात वागविशील, तर अनंत जन्माच्या फेऱ्यातून तू बाहेर निघू शकणार नाहीस.॥ १०६१॥ निरनिराळॺा उपयोगाला पडणारी व लांब, वाकडी, तिकडी, गोल अशी फळे असली तरी ज्याप्रमाणे ती एका दुध्या भोपळॺाचीच असतात,॥ १०६२॥ किंवा बोरीचे लाकूड सरळ असो की वाकडे असो ते बोरीचे नव्हे, असे होत नाही, त्याप्रमाणे भूते नाना प्रकारची घडली असली तरी त्यातील वस्तू मात्र सरळ समस्वरूपच आहे.॥ १०६३॥ पुष्कळशा अग्नीच्या ठिणग्यांत उष्णता एकसारखीच असते, त्याप्रमाणे नाना प्रकारच्या जीवसमुदायात परमात्मा एकसारखा समच आहे.॥ १०६४॥ सर्वत्र आकाशातून पावसाच्या धारा सुरु झाल्या तरी, हे वीरा! पाणी एकच असते, त्याप्रमाणे या भूताकारात एक परमात्माच वस्तुरूपाने त्यांच्या सर्वांगी वसत आहे.॥ १०६५॥ ज्याप्रमाणे विषम आकार हे घटामठाचे असले तरी त्यातील आकाश सम असते, विषम होत नाही, त्याप्रमाणे जीवसृष्टी विषम असली तरी, त्यातील परब्रह्मवस्तू समच असते, विषम नसते.॥ १०६६॥ ज्याप्रमाणे सोन्याचे बाहुभूषण वगैरे अलंकार निराळॺा आकाराचे असले तरी, त्यांच्या सोन्याचा कस एकच असतो, त्याप्रमाणे जीवरूपी भूतांचा भास नाश पावत असला, तरी सत्तारूप आत्मा तो अविनाशीच असतो.॥ १०६७॥ याप्रमाणे सर्वांच्या अंतर्यामी राहाणारा परमात्मा कोणत्याही ठिकाणी जिवाहून भिन्न नाही; पण त्या जिवाचे गुणधर्म नाहीत, असे जो पाहतो, तोच ‘ज्ञानियांमाजीं’ म्हणजे चर्मचक्षूने जाणणाऱ्या मनुष्यांमध्ये ‘सुनयन’ म्हणजे खरा डोळस होय.॥ १०६८॥ हे वीरश्रेष्ठा! हा ज्ञानाचा डोळा ज्याला प्राप्त झाला, तो पुरुष सर्व डोळस पुरुषांमध्ये डोळस होय. ही त्याची स्तुती नसून खरोखर तो थोर भाग्याचा होय.॥ १०६९॥
(श्लोक-२८)
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥ २८॥
अर्थ—सर्वत्र समस्वरूपाने स्थित असलेल्या परमेश्वराला समस्वरूपाने जाणले असता तोच आपण आपला घात करून घेत नाही; म्हणून तो परागतीला प्राप्त होतो.॥ २८॥
हे गुणेंद्रिय धोकटी। देह धातूंची त्रिकुटी।
पांचमेळावा वोखटी। दारुण हे॥ १०७०॥
हे उघड पांचवेउली। पंचधा आंगीं लागली।
जीवपंचानना सांपडली। हरिणकुटी॥ १०७१॥
अर्थ—हा देह म्हणजे पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश या पाच भूतांच्या मेळाव्याने व कफ,वात, पित्त या धातूंच्या त्रिकूटाने बनलेली व ज्यात गुण, इंद्रिये ठेवली आहेत अशी फार वाईट खोळ होय.॥ १०७०॥ ही पाच इंद्रियांच्या द्वारा पंचविषयरूप पाच प्रकारच्या अंगी लागून अती तप्त होत असते; म्हणून ही पाच नांगी असलेली उघड इंगळीच आहे. देह हा जीवरूप सिंहाला सापडलेली हरिणकुटीच होय.॥ १०७१॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे सिंहाला हरिणकुटी सापडून तिचा नाश होतो, पण सिंहाचा नाश होत नाही, त्याप्रमाणे ज्यात गुण, इंद्रिये, धातू व पंचमहाभूते आहेत असा प्राप्त झालेला देह नाश पावत असला, तरी तो जीव नाश पावत नाही.
ऐसा असोनि इये शरीरीं। कोण नित्यबुद्धीची सुरी।
अनित्यभावाच्या उदरीं। दाटीचिना॥ १०७२॥
अर्थ—जीव या शरीरात अशा प्रकारचा असल्यामुळे अनित्यभावाच्या उरात नित्यबुद्धीची सुरी कोण खुपसू शकत नाही, हे समजत नाही.॥ १०७२॥
गूढार्थदीपिका—जीव हा आपल्या अविनाशी स्वरूपाचा विचार करीत नाही व देहाशी ऐक्य पावून जन्ममरणाचा अनुभव घेतो.
परि इये देहीं असतां। जो न येचि आपणया घाता।
आणि शेखीं पंडुसुता। तेथेंचि मिळे॥ १०७३॥
अर्थ—पण या देहात असतानाच जो आपल्या अविनाशित्वाचा अनुभव घेतो, तो आपला (जन्ममरणरूप) घात करून घेत नाही आणि शेवटी, अर्जुना! तेथेच (आपल्या) मूळस्वरूपात मिळतो॥ १०७३॥
गूढार्थदीपिका—जीव हा अविनाशीच असल्यामुळे विचाराने हे जाणून “मी सम आहे” अशी बुद्धी धारण केली व देहबुद्धी सोडली की तो आपल्या मुळच्या स्वरूपाला प्राप्त होतो.
जेथ योगज्ञानाचिया प्रौढी। वोलांडूनियां जन्मकोडी।
न निगों इया भाषा बुडी। देती योगी॥ १०७४॥
जें आकाराचें पैल तीर। जें नादाची पैल मेर।
तुर्येचें माजघर। परब्रह्म जें॥ १०७५॥
अर्थ—योगी योगज्ञानाच्या संपत्तीने थोर होऊन, हजारो जन्म ओलांडून व त्यातून आता निघायचे नाही असे म्हणून ज्या आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी बुडी मारतात॥ १०७४॥ जे आकाराच्या पलीकडील तीर होय-म्हणजे जेथे आकारच नाही, जे नादाची पलीकडील मर्यादा आहे, जे तूर्या अवस्थेचे माजघर असून ज्याला परब्रह्म म्हणतात.॥ १०७५॥
गूढार्थदीपिका—तूर्यावस्था ही जीवब्रह्मैक्याची जाणीवरूप अवस्था असल्यामुळे व परब्रह्म जाणीवरहित असल्यामुळे किंवा तूर्यावस्था परब्रह्मस्वरूपावरच भासत असल्यामुळे येथे परब्रह्माला तूर्येचे माजघर म्हटले आहे.
मोक्षासकट गती। जेथें येती विश्रांती।
गंगादि अपांपती। सरिता जेवीं॥ १०७६॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे समुद्राच्या ठिकाणी गंगादी सर्व नद्यांची गती थांबते, त्याप्रमाणे ज्याच्या ठिकाणी मोक्षासकट संपूर्ण गती थांबतात.॥ १०७६॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्मात मिळाल्यानंतर ‘मी कधी बद्ध नव्हतो’ असा अनुभव येत असल्यामुळे मोक्षगतीही खोटीच ठरते, असा अर्थ.
तें सुख येणेंचि देहें। पायपाखाळणिया लाहे।
जो भूतवैषम्यें नोहे। विषमबुद्धी॥ १०७७॥
दीपांचिया कोडीं जैसें। एकचि तेज सरिसें।
तैसा जो असतचि असे। सर्वत्र ईश॥ १०७८॥
ऐसें समत्वें पंडुसुता। जिये जो देखतसाता।
तो मरणा आणि जीविता। नागवे फुडा॥ १०७९॥
म्हणोनि तो दैवागळा। वानीत असों वेळोवेळां।
जे साम्यसेजे डोळा। लागला तया॥ १०८०॥
अर्थ—भूतांची विषमता दिसत असली तरी ज्याची बुद्धी विषम होत नाही, त्या पुरुषाला ते परब्रह्मसुख याच देहात पादप्रक्षालनाकरिता प्राप्त होते-म्हणजे अत्यंत सुलभ होते.॥ १०७७॥ ज्याप्रमाणे हजारो दिव्यांचे तेज एकसारखेच असते, त्याप्रमाणे जो सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी मुळचा सत्तारूपाने असलेला ईश्वर होऊन असतो.॥ १०७८॥ अर्जुना! अशा साक्षित्वाने आपल्याला पाहत जो जगतो, तो कधीच जन्ममरणाच्या फेऱ्यात सापडत नाही.॥ १०७९॥ म्हणून साम्यरूपी शय्येवर त्याला झोप लागलेली असते. या कारणानेच आम्ही त्याची विशेष भाग्यवान म्हणून वारंवार स्तुती करीत असतो.॥ १०८०॥
गूढार्थदीपिका—ज्याला संसारात सर्व सुखांची प्राप्ती झालेली असते, त्याला भाग्यवान म्हणतात. पण त्यालाही सुखाच्या प्राप्तीचा प्रयत्न करीतच राहवे लागते आणि त्याच्या ठिकाणी कमतरताच दिसून येते. पण ब्रह्मसुखाची प्राप्ती झाली असता सुखप्राप्तीची इच्छाच राहत नाही व प्रयत्नही खुंटतो. म्हणून या ब्रह्मसुखाची ज्याला प्राप्ती झाली, तो खरा आगळा भाग्यवान होय.
(श्लोक-२९)
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वश:।
य: पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥ २९॥
अर्थ—संपूर्ण कर्मे प्रकृतीकडून केली जाणारी आहेत, हे जाणून आपल्याला “मी अकर्ता आहे” असे जो जाणतो, तोच खरोखर पाहतो.॥ २९॥
आणि मनोबुद्धीप्रमुखें। कर्मेंद्रियें अशेखें।
करी प्रकृतीचि हें देखे। साचें जो गा॥ १०८१॥
घरींचीं राहटती घरीं। घर कांहीं न करी।
अभ्र धांवे अंबरीं। अंबर तें उगें॥ १०८२॥
तैसी प्रकृति आत्मप्रभा। खेळे गुणीं विविधारंभा।
येथ आत्मा तो वोथंबा। नेणे कोण॥ १०८३॥
ऐसेनि येणें निवाडें। जयाच्या जीवीं उजिवडे।
अकर्तयातें फुडें। देखिलें तेणें॥ १०८४॥
अर्थ—मन आणि बुद्धी ज्या कर्मेंद्रियात मुख्य आहेत, त्या संपूर्ण कर्मेंद्रियांकडून प्रकृतीच कर्म करविते, हे ज्याला खरोखर कळले आहे,॥ १०८१॥ घरात राहणारी माणसेच घरात वावरतात. घर काही करत नाही. आकाशात आलेले मेघच इकडे तिकडे धावतात; पण आकाश स्थिर असते,॥ १०८२॥ त्याप्रमाणे आत्मचैतन्याच्या प्रकाशाने त्रिगुणात्मक प्रकृती नाना कर्मप्रवृत्तिरूप खेळ करते. तेथे त्या कर्माच्या ठिकाणी आत्मा खांबासारखा अचल असतो. तो कोणते कर्म झाले, हे काही जाणत नाही.॥ १०८३॥ अशा या आत्मानात्मविवेकाने ज्याच्या अंत:करणात ज्ञानप्रकाश झाला, त्यानेच ‘मी अकर्ता आहे’ असे आपल्याला स्पष्ट जाणले.॥ १०८४॥
(श्लोक-३०)
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥ ३०॥
अर्थ—जेव्हा निरनिराळी दिसणारी भूते एका ब्रह्मवस्तूच्या ठिकाणी आहेत व त्यापासूनच संपूर्ण भूतविस्तार झाला आहे असे कळते, तेव्हाच तो (जीव) ब्रह्मस्वरूप होतो.॥ ३०॥
येऱ्हवीं तैंचि अर्जुना। होईजे ब्रह्मसंपन्ना।
जैं या भूताकृती भिन्ना। दिसती एकी॥ १०८५॥
लहरी जैसिया जळीं। परमाणुकणिका स्थळीं।
रश्मीकर मंडळीं। सूर्याच्या जेवीं॥ १०८६॥
ना तरी देहीं अवेव। मनीं आघवेचि भाव।
विस्फुलिंग सर्व। वन्हीं एकीं॥ १०८७॥
तैसे भूताकार एकाचे। हें दिठीं रिगे जैं साचें।
तैंचि ब्रह्मसंपत्तीचें। तारूं लागे॥ १०८८॥
अर्थ—नाहीतरी, अर्जुना! या जिवाला जेव्हा भिन्न भिन्न भूते एका अद्वैतपरब्रह्माच्या ठिकाणी दिसू लागतात, तेव्हाच हा जीव ब्रह्मस्वरूप होऊ शकतो.॥ १०८५॥ ज्याप्रमाणे पाण्यावर त्याच्याच लहरी, पृथ्वीवर तिचेच परमाणुरूप कण, सूर्यमंडळाच्या ठिकाणी किरणे॥ १०८६॥ किंवा देहाच्या ठिकाणी अवयव, मनाच्या ठिकाणी सर्व विकारभाव, अग्नीच्या ठिणग्या असतात,॥ १०८७॥ त्याप्रमाणे संपूर्ण भूतांचे आकार एका अद्वैत परब्रह्माचेच होत, हे खरे तत्त्व जेव्हा बुद्धीत ठसते, तेव्हाच संसारसमुद्रावर असलेले ब्रह्मस्वरूपतेचे जहाज हाती लागते.॥ १०८८॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्माहून दुसरे जेवढे काही सत्य वाटते, ते बाजूला सारल्यावर परब्रह्म हे त्या सर्वांविरहित केवळ सत्तास्वरूप, अद्वैत, निर्गुण आहे, असे ज्ञान होते; पण या ज्ञानाची येथेच समाप्ती नाही. परब्रह्म अद्वैत असल्यामुळे त्याहून दुसरी वस्तूच राहू शकत नाही; म्हणून परब्रह्माहून जेवढे काही निराळे केले होते, त्यातही परब्रह्मच भरून राहत असल्यामुळे ते सर्व परब्रह्मरूपच आहे, असा व्यापक अनुभव आला असता सगुण निर्गुण एकरूप होऊन जातात, असेच श्रीएकनाथ महाराजांनी “सगुण निर्गुण हरिपायी” या अभंगात सांगितले असून आचार्यांनीही असाच आपला अनुभव “तरंगफेनभ्रमबुद्बुदादि सर्वं स्वरूपेण जलं यथातथा। चिदेव देहाद्यहमन्तमेतत् सर्वं चिदेवैकरसं विशुद्धम्॥” (विवेक. ३९२) या श्लोकाने सांगितला आहे. अशा या प्रत्ययालाच अन्वयाचा प्रत्यय म्हणतात. येथे ज्ञानाची पूर्णता होते.
मग जया तयाकडे। ब्रह्मचि दिठी उघडे।
किंबहुना जोडे। अपार सुख॥ १०८९॥
अर्थ—मग दृष्टीने जिकडे पाहवे तिकडे स्पष्ट ब्रह्मच दिसू लागते. एवढेच नाही तर अमर्याद सुख प्राप्त होते.॥ १०८९॥
गूढार्थदीपिका—हा परब्रह्माचा व्यापक अनुभव आला असता या अनुभवात मिथ्या म्हणून उपेक्षणीय काहीच उरत नसल्यामुळे सर्वत्र ब्रह्मविषयक प्रेमदृष्टीच होऊ लागते. या प्रेमदृष्टीलाच व्यापक भक्ती म्हणतात व तिच्या योगाने अपार सुखाचा लाभही होतो, असे येथे सुचविले आहे.
येतुलेनि तुज पार्था। प्रकृतिपुरुषव्यवस्था।
ठायें ठावो प्रतीतिपथा-। माजि जाहाली॥ १०९०॥
अमृत जैसें ये चुळां। कां निधान देखिजे डोळां।
तेतुला जिव्हाळा। मानावा हा॥ १०९१॥
जी जाहालिये प्रतीती। घर बांधणें जें चित्तीं।
तें आतां ना सुभद्रापती। इयावरी॥ १०९२॥
तरि एक दोनी ते बोल। बोलिजती सखोल।
देईं मनातें वोल। मग ते घेईं॥ १०९३॥
ऐसें देवें म्हणितलें। मग बोलों आदरिलें।
तेथें अवधानाचेंचि केलें। सर्वांग येरें॥ १०९४॥
अर्थ—अर्जुना! इतक्या निरूपणाने प्रकृति-पुरुष निवाडा यथास्थितपणे तुझ्या अनुभवाला आला.॥ १०९०॥ गुळणा करण्याकरिता अमृत मिळाले असता अत्यानंद होऊन ते थुंकून देऊन त्याची उपेक्षा करवत नाही किंवा द्रव्याचा मोठा ठेवा डोळॺाला दिसला असता त्याची उपेक्षा करवत नाही, त्याप्रमाणे या अन्वयरूप व्यापक प्रत्ययाच्या ठिकाणी तसाच प्रेमजिव्हाळा असू दे.॥ १०९१॥ प्रकृतिपुरुषाच्या आलेल्या प्रत्ययाला जे चित्तात घर बांधायचे असते-(म्हणजे जो अनुभव चित्तात दृढ करावयाचा असतो) तो, हे अर्जुना! आता यानंतरच नाही का?॥ १०९२॥ त्याविषयी गूढ अर्थाने भरलेले असे एक-दोन शब्द सांगतो. तू आपल्या मनाला माझ्याकडे गहाण ठेवून मग ते बोल ग्रहण कर.॥ १०९३॥ असे देवाने म्हणून बोलायला सुरुवात केली. तेथे अर्जुनाने आपले सर्वांगच केवळ अवधानरूप केले.॥ १०९४॥
(श्लोक-३१)
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्यय:।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥ ३१॥
अर्थ—हा परमात्मा अनादी व निर्गुण असल्यामुळे अविनाशी आहे. म्हणून, हे अर्जुना! तो शरीरात आहे, तरी काही कर्म करीत नाही व कर्मात लिप्त होत नाही.॥ ३१॥
तरि परमात्मा म्हणिपे। तो ऐसा जाण स्वरूपें।
जळीं जळें न लिंपे। सूर्य जैसा॥ १०९५॥
कां जे जळा आदीं पाठीं। तो असतचि असे किरीटी।
माजि बिंबे तें दृष्टी। आणिकांचिये॥ १०९६॥
तैसा आत्मा देहीं। आथि म्हणिपे हें कांहीं।
साचें तरी नाहीं। तो जेथिंचा तेथें॥ १०९७॥
आरिसां मुख जैसें। बिंबलिया नांव असे।
देहीं वसणें तैसें। आत्मतत्त्वा॥ १०९८॥
तया देहा म्हणती भेटी। हे सपायी निर्जीव गोठी।
वारिया वाळुवे गांठी। केंही आहे॥ १०९९॥
अर्थ—ज्याला परमात्मा म्हणतात, तो स्वरूपाने, ज्याप्रमाणे जलातील सूर्य जलाने लिंपित होत नाही, त्याप्रमाणे आहे, असे जाण.॥ १०९५॥ कारण, अर्जुना! तो सूर्य पाण्याच्या पूर्वी व नंतरही असलेलाच असतो; पण त्याचे पाण्यात प्रतिबिंबित होणे, हे इतरांच्या दृष्टीने असते.॥ १०९६॥ त्याप्रमाणे आत्मा देहाच्या ठिकाणी आहे, हे जे काही म्हटले जाते, ते खरे नाही. तो जेथल्या तेथेच असतो.॥ १०९७॥ ज्याप्रमाणे आरशाच्या बाहेर असलेले मुख आरशात दिसले असता आपण त्याला आरशातील मुख म्हणतो, त्याप्रमाणे आत्मतत्त्वाचे, देहाच्या ठिकाणी असणे आहे.॥ १०९८॥ या आत्मतत्त्वाचा व देहाचा संबंध आहे, या म्हणण्यात काहीच अर्थ नाही. वारा आणि वाळू यांची गाठ कोणी बांधली आहे काय?॥ १०९९॥
गूढार्थदीपिका—दोन सत्य पदार्थांचा संबंध होतो. पण क्षेत्रज्ञ व क्षेत्र या दोन पदार्थांचा संबंध आहे, असे जे साधकाला वाटते, त्याचा आत्मानात्मविवेकाने विचार केला असता क्षेत्रज्ञ आत्मा खरोखर अमर्याद, नित्य व अविनाशीस्वरूप असून क्षेत्र हे अज्ञानभ्रांतिकल्पनाजन्य आहे-म्हणजे त्याचे खरोखर अस्तित्वच नाही-असे सिद्ध होत असल्यामुळे या दोन सत्यमिथ्या अशा पदार्थांचा संबंध होणेच शक्य नाही, असे माउलींचे येथे वेदांतानुसार म्हणणे आहे.
आगी आणि कापुसा। दोरा सुवावा कैसा।
केउता सांदा आकाशा। पृथ्वीयेसी॥ ११००॥
एक निघे पूर्वेकडे। एक तें पश्चिमेकडे।
तिये भेटीचेनि पाडें। संबंध हा॥ ११०१॥
उजियेडा आणि आंधारेया। जो पाड मृता उभया।
तोचि गा आत्मया। देहा जाण॥ ११०२॥
रात्री आणि दिवसा। कनका आणि कापुसा।
अपाड कां जैसा। तैसाचि यासी॥ ११०३॥
देह तंव पांचांचें जालें। हें कर्माचे गुणीं गुंथलें।
भंवतसे चाकीं सूदलें। जन्ममृत्यूंच्या॥ ११०४॥
हें काळानळाच्या कुंडीं। घातली लोणियाची उंडी।
माशी पांख पाखडी। तंव हें सरे॥ ११०५॥
हें विपायें आगींत पडे। तरि भस्म होऊनि उडे।
जाहालें श्वाना वरपडें। तरि ते विष्ठा॥ ११०६॥
या चुके दोहीं काजा। तरि होय कृमींचा पुंजा।
हा परिणाम कपिध्वजा। कश्मल गा॥ ११०७॥
या देहाची हे दशा। आणि आत्मा तो ऐसा।
पैं शुद्ध नित्य आपैसा। अनादिपणें॥ ११०८॥
सकळ ना निष्कळ। अक्रिय ना क्रियाशीळ।
कृश ना स्थूळ। निर्गुणपणें॥ ११०९॥
अर्थ—अग्नी आणि कापूस यात दोरा कसा ओवता येईल? आकाश व पृथ्वी यांचा सांधा कसा जोडला जाणार?॥ ११००॥ एक पूर्वेकडे व एक पश्चिमेकडे जाण्याला निघाले असता त्यांची भेट होण्यासारखाच देह व आत्मा यांचा संबंध आहे.॥ ११०१॥ उजेड व अंधार किंवा मेलेला व जिवंत यांची ज्या मानाने बरोबरी आहे, तशीच बरोबरी देह व आत्मा यांची आहे, असे जाण.॥ ११०२॥ रात्र आणि दिवस, सोने आणि कापूस हे जितके अजोड आहेत, तितकीच देह आणि आत्मा यांची बरोबरी आहे.॥ ११०३॥ देह हा पंचभूतांचा बनला असून कर्माच्या गुणांनी बांधला जाऊन जन्ममृत्यूच्या चाकावर घातल्यामुळे फिरत आहे.॥ ११०४॥ हे शरीर काळरूपी अग्नीच्या तोंडात घातलेला लोण्याचा गोळा होय. माशीला पंख फडफडवण्याला जितका वेळ लागतो, तितक्या वेळात ते नाहीसे होते.॥ ११०५॥ जर हे शरीर अग्नीत पडले तर त्याचे भस्म होऊन ते नाहीसे होते. कुत्र्याच्या हाती लागून ते त्याने खाल्ले, तर त्याची विष्ठा होते.॥ ११०६॥ या दोन्ही प्रकारातून वाचले, तर ते कृमीचा ढीग होते. हे अर्जुना! याप्रमाणे या देहाचा परिणाम वाईट होतो.॥ ११०७॥ या देहाची अशी दशा होते आणि आत्मा याच्या उलट असा आहे. तो अनादी असल्यामुळे सहज नित्य, शुद्ध आहे.॥ ११०८॥ निर्गुण असल्यामुळे तो कळासहित नाही व कळारहित नाही. तो क्रियारहित नाही व सक्रिय नाही. तो कृश नाही व स्थूळ नाही.॥ ११०९॥
गूढार्थदीपिका—परमात्मा निर्गुण आहे—म्हणजे त्याच्या ठिकाणी त्रिगुणात्मक मायेपासून झालेल्या जगताचे ठिकाणी दिसून येणारे कोणतेही पांचभौतिक धर्म व गुण नाहीत असे जे आम्ही विधान केले आहे, ते माउलींच्या या व पुढील ओव्यांच्या आधारेच होय.
साभास ना निराभास। प्रकाश ना अप्रकाश।
अल्प ना बहुवस। अरूपपणें॥ १११०॥
रिता ना भरित। रहित ना सहित।
मूर्त ना अमूर्त। शून्यपणें॥ ११११॥
आनंद ना निरानंद। एक ना विविध।
मुक्त ना बद्ध। आत्मपणें॥ १११२॥
येतुला ना तेतुला। आईता ना रचिला।
बोलता ना उगला। अलक्षणपणें॥ १११३॥
सृष्टीचा होणा न रचे। सर्वसंहारें न वेंचे।
आथी नाथी या दोहींचें। पंचत्व हा॥ १११४॥
मवे ना चर्चे। वाढे ना खांचे।
विटे ना वेंचे। अव्ययपणें॥ १११५॥
एवंरूप पैं आत्मा। देहीं जें म्हणती प्रियोत्तमा।
तें मठाकारें व्योमा। नाम जैसें॥ १११६॥
तैसें तयाचिये अनुस्यूती। होती जाती देहाकृती।
तो घे ना सांडी सुमती। जैसा तैसा॥ १११७॥
अहोरात्रें जैसीं। येती जाती आकाशीं।
आत्मसत्तें तैसीं। देहें जाण॥ १११८॥
म्हणोनि इये शरीरीं। कांहीं करावी ना करी।
आयताही व्यापारीं। सज्ज न होय॥ १११९॥
यालागीं स्वरूपें। उणा पुरा न घेपे।
हें असो तो न लिंपे। देहीं देहा॥ ११२०॥
अर्थ—भौतिक रूप नसल्यामुळे तो दिसणारा नाही किंवा न दिसणारा नाही, तो प्रकाशरूप नाही, तो अंधाररूप नाही, तो थोडा नाही किंवा बहू नाही.॥ १११०॥ केवळ सत्तारूप असल्यामुळे तो कोठे रिकामा आहे किंवा कोठे भरला आहे असे नाही. तो कशावाचून आहे असे नाही किंवा कशासहित आहे असे नाही. तो मूर्त नाही किंवा अमूर्त नाही.॥ ११११॥ प्रत्यक् आत्मस्वरूप असल्यामुळे तो आनंदसहित नाही व आनंदरहित नाही. तो एक नाही किंवा अनेक नाही. तो मुक्त नाही किंवा बद्ध नाही.॥ १११२॥ ज्ञानाचा विषय होत नसल्यामुळे तो एवढा नाही किंवा तेवढा नाही. तो आयता नाही किंवा निर्माण केलेला नाही. तो बोलणारा नाही किंवा उगा राहणारा नाही.॥ १११३॥ सृष्टीच्या उत्पत्तीने तो उत्पन्न होत नाही किंवा तिचा संहार झाला असता तो नाहीसा होत नाही. “आहे-नाही” या दोहोलाही तो नाहीसा करणारा आहे.॥ १११४॥ अविनाशी असल्यामुळे तो मोजला जात नाही किंवा बोलला जात नाही. तो वाढत नाही व कमी होत नाही. तो विटला जात नाही किंवा खर्च होत नाही.॥ १११५॥ हे प्रियोत्तमा अर्जुना! अशा प्रकारचा आत्मा देहाच्या ठिकाणी आहे, असे जे लोक म्हणतात, ते आकाशाला मठाकार झाले असता मठाकाश म्हणण्यासारखे आहे.॥ १११६॥ हे शुद्धबुद्धी अर्जुना! त्याप्रमाणे त्याच्या सर्वत्र व्यापक सत्तेवरच सर्व देहाकार उत्पन्न होतात व नाश पावतात. तो देहाकार घेत नाही व सोडतही नाही. तो जशाचा तसाच असतो.॥ १११७॥ ज्याप्रमाणे दिवस-रात्र आकाशात येतात व जातात, त्याप्रमाणे आत्मसत्तेवर देह होतात व जातात हे जाण.॥ १११८॥ म्हणून या शरीराच्या ठिकाणी तो काही करवीत नाही व करत नाही. आयत्या प्रकृतीकडून होत असलेल्या व्यापारातही तो भाग घेण्यास तयार होत नाही.॥ १११९॥ म्हणूनच पूर्ण स्वरूप असल्यामुळे तो उणेपणा-पुरेपणा घेत नाही. हे असो. तो देहात असून देहाशी लिप्त होत नाही.॥ ११२०॥
(श्लोक-३२)
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते॥ ३२॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे आकाश सूक्ष्म असल्यामुळे सर्व वस्तूंच्या ठिकाणी व्यापून असूनही कशाने लिप्त होत नाही, त्याप्रमाणे आत्मा आकाशाहूनही सूक्ष्म असल्यामुळे सर्वत्र देहात राहूनही देहाने लिप्त होत नाही.॥ ३२॥
अगा आकाश कें नाहीं। हें न रिघेचि कवणे ठायीं।
परि कायिसेनि कंहीं। गादिजेना जैसें॥ ११२१॥
तैसा सर्वत्र सर्व देहीं। आत्मा असतचि असे पाहीं।
परि संगदोषें एकेंही। लिप्त नोहे॥ ११२२॥
पुढतपुढतीं एथें। हेंचि लक्षण निरुतें।
जें जाणावें क्षेत्रज्ञातें। क्षेत्रविहीना॥ ११२३॥
अर्थ—अर्जुना! आकाश कोठे नाही व कोणत्या ठिकाणी शिरले नाही? पण ते कशाने कधीही ज्याप्रमाणे मळत नाही,॥ ११२१॥ त्याप्रमाणे सर्वत्र देहात आत्मा मुळचाच आहे, पाहा! पण एकाही देहाच्या संगतिदोषाने तो लिप्त होत नाही.॥ ११२२॥ वारंवार येथे हेच एक क्षेत्रज्ञाचे शुद्ध लक्षण सांगायचे की, क्षेत्रज्ञाला क्षेत्रावाचून जाणावे.॥ ११२३॥
गूढार्थदीपिका—क्षेत्र तेवढे जड-विनाशी असून क्षेत्रज्ञ जीव चेतन व अविनाशी आहे; म्हणून तो संपूर्ण क्षेत्राहून निराळा, असंग आहे, असे दृढ जाणल्यानेच “मी ब्रह्म आहे” हा प्रथम अनुभव येतो.
संसर्गें चेष्टिजे लोहें। परि लोह भ्रामक नोहे।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञां आहे। तेतुला पाड॥ ११२४॥
दीपकाची अर्चीं। राहाटी वाहे घरींची।
परि वेगळीक कोडीची। दीपा आणि घरा॥ ११२५॥
पैं काष्ठाच्या पोटीं। वन्हि असे परि किरीटी।
परी काष्ठ नोहे या दृष्टी। पाहिजे हा॥ ११२६॥
अपाड नभा आभाळा। रवि आणि मृगजळा।
तैसाचि हाही डोळां। देखावा पैं॥ ११२७॥
अर्थ—लोहचुंबकाच्या संसर्गाने लोखंड चळते, पण लोखंड लोहचुंबक होत नाही. क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ या दोहोंतही तितकेच अंतर आहे.॥ ११२४॥ दिव्याची ज्योत घरातील माणसाचा व्यवहार चालविते, पण दिवा व घर यांच्यात कितीतरी वेगळेपणा आहे.॥ ११२५॥ अर्जुना! लाकडाच्या पोटात अग्नी असला, तरी लाकूड अग्नी नव्हे, अशी जशी आपली दृष्टी असते, तशा दृष्टीनेच देहामध्ये आत्म्याला पाहिले पाहिजे.॥ ११२६॥ आकाश व अभ्र, सूर्य व मृगजळ यांच्यात जितकी भिन्नता असते, तितकीच देह व आत्मा यांच्यात भिन्नता आहे, हे जाणले पाहिजे.॥ ११२७॥
गूढार्थदीपिका—भ्रांतीने भासलेला पदार्थ खरोखर अस्तित्वातच नसतो; म्हणून ज्या सत्य वस्तूवर तो भ्रांतीने भासतो, त्या सत्य वस्तूशी त्याचा यत्किंचितही संबंध राहू शकत नाही. सत्य, अविनाशी, निर्गुण अशा परब्रह्मावर भासणारे जगतही भ्रांतिजन्य आहे; म्हणूनच सत्य परब्रह्माशी जगताचा यत्किंचितही संबंध नाही; हाच सिद्धांत माउलींनी मागे पुष्कळदा सांगून पुन: येथेही श्रोत्यांच्या मनात तो दृढ ठसावा, म्हणून वरील ओव्यांतून मांडला आहे.
(श्लोक-३३)
यथा प्रकाशयत्येक: कृत्स्नं लोकमिमं रवि:।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥ ३३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे एकच सूर्य संपूर्ण जगताला प्रकाशित करतो, त्याप्रमाणे अर्जुना! क्षेत्रज्ञ हा संपूर्ण क्षेत्राला प्रकाशित करतो.॥ ३३॥
हें अवघेंचि असो एक। गगनौनि जैसा अर्क।
प्रकटवी लोक। नांवें नांवें॥ ११२८॥
एथ क्षेत्रज्ञ तो ऐसा। प्रकाशक क्षेत्राभासा।
यावरुतें हें न पुसा। शंका नेघा॥ ११२९॥
अर्थ—हे सर्व असू दे. ज्याप्रमाणे एकच सूर्य आकाशात राहून दररोज लोकसृष्टी प्रकट करतो,॥ ११२८॥ या देहातही तो क्षेत्रज्ञ असाच सर्व भासरूप क्षेत्राला प्रकाशित करणारा आहे. यापुढे याविषयी पुन: शंका घेऊ नकोस व विचारू नकोस.॥ ११२९॥
(श्लोक-३४)
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥ ३४॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेक्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगो नाम त्रयोदशोऽध्याय:॥ १३॥
अर्थ—क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचे परस्पर अत्यंत वैलक्षण्य आहे व भूतसृष्टीचे कारण जी प्रकृती तिचे खरोखर अस्तित्वच नाही, असे ज्ञानदृष्टीने ज्यांनी जाणले, ते परमपदाला जातात.॥ ३४॥
शब्दतत्त्वसारज्ञा। पैं देखणी तेचि प्रज्ञा।
जे क्षेत्रक्षेत्रज्ञा। अपाड देखे॥ ११३०॥
इया दोहींचें अंतर। देखावया चतुर।
ज्ञानियांचें द्वार। आराधिती॥ ११३१॥
अर्थ—हे शब्दतत्त्वाचे सार जाणणाऱ्या अर्जुना! जी क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचे वैलक्षण्य पाहते, तीच बुद्धी होय व तेच पाहणे होय.॥ ११३०॥ क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ या दोघांचे अंतर जाणून घेण्याकरिता शहाणे पुरुष, ज्ञानीपुरुषाच्या घराच्या द्वाराची आराधना करतात-म्हणजे ज्ञानीपुरुषाच्या दारात नम्र सेवक होऊन राहतात.॥ ११३१॥
गूढार्थदीपिका—क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचा योग्य विवेक अनुभवी ज्ञानी पुरुषांच्या साहाय्याशिवाय मनुष्याला केवळ आपल्या बुद्धीने करता येत नाही, असा भाव.
याचिलागीं सुमती। जोडिती शांतिसंपत्ती।
शास्त्रांचीं दुभतीं। पोषिती घरीं॥ ११३२॥
अर्थ—हे शुद्धबुद्धी अर्जुना! याच्याचकरिता (मुमुक्षु लोक) शमदमादी साधनसंपत्ती प्राप्त करून घेतात व अनेक शास्त्ररूपी दुभत्या गायी घरी पोसतात.॥ ११३२॥
गूढार्थदीपिका—शमदमादी साधनसंपत्तीने क्षेत्रापासून नि:शेष अलग झालेले मनच, शास्त्रानुसार व गुरुपदेशानुसार क्षेत्रविरहित परब्रह्माचे आकलन करू शकते.
योगाचिया आकाशा। वळंघिजे येवढा धिंवसा।
याचियाचि आशा। पुरुषासि गा॥ ११३३॥
शरीरादि समस्त। मानिताति तृणवत।
जीवें संतांचे होत। वाहणधर॥ ११३४॥
ऐसैसिया परी। ज्ञानाचिया भरोवरी।
करूनियां अंतरीं। निरुतें होती॥ ११३५॥
मग क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचें। जे अंतर देखती साचें।
ज्ञानें उन्मेख तयांचें। वोवाळूं आम्ही॥ ११३६॥
आणि महाभूतादिकीं। प्रभेदली अनेकीं।
पसरलीसे लटिकी। प्रकृति जे हे॥ ११३७॥
जे शुकनळिकान्यायें। न लगती लागली आहे।
जें जैसें तैसें होये। ठाउवें जयां॥ ११३८॥
अर्थ—हे अर्जुना! योगरूपी आकाशाला मिठी मारावी असे धाडस, पुरुषाला याच्याच प्राप्तीच्या आशेने येते.॥ ११३३॥ शरीरादी सर्व पदार्थ तुच्छ मानून जिवाभावाने संतांच्या वाहाणा डोक्यावर धारण करतात.॥ ११३४॥ अशा प्रकारे अंत:करणात ज्ञानाची भर करीत जाऊन ते शुद्ध विवेकसंपन्न होतात.॥ ११३५॥ मग जे क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचे वैलक्षण्य बरोबर जाणतात, त्यांच्या त्या ज्ञानाला आम्ही आपल्या ज्ञानाने ओवाळू॥ ११३६॥ आणि जी ही खोटी प्रकृती महाभूतादी कार्यपदार्थाने विभक्त होऊन पसरली आहे,॥ ११३७॥ जी शुकनळिकान्यायाने पुरुषाला न लागताच लागली आहे. हे जसे आहे, तसेच ज्याला कळून आले,॥ ११३८॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे राघूला पकडण्याकरिता केलेली नळी व राघू हे दोन अत्यंत निराळे असतात. राघू नळीवर बसतो व नळी फिरली असता, ‘मी पडेन’ या भीतीने राघूच नळी पायाने पक्की धरून ठेवतो आणि ‘मी नळीहून निराळा आहे’, हे विसरतो. त्याचप्रमाणे क्षेत्रज्ञ जीव क्षेत्राहून अत्यंत निराळा आहे, पण हे विसरून तो भ्रांतीने क्षेत्रच ‘मी आहे’ असे म्हणतो.
जैसी माळा ते माळा। ऐसीचि देखिजे डोळां।
सर्पबुद्धि टवाळा। उखी होउनि॥ ११३९॥
कां शुक्ती ते शुक्ती। हे साच होय प्रतीती।
रुपयाची भ्रांती। जाऊनियां॥ ११४०॥
तैसी वेगळी वेगळेपणें। प्रकृति जे अंत:करणें।
देखती ते मी म्हणें। ब्रह्म होती॥ ११४१॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे सर्परूपाने दिसलेली माळा, खोटी सर्पबुद्धी नाहीशी होऊन माळारूपानेच डोळॺांनी पाहावी॥ ११३९॥ किंवा ज्याप्रमाणे शिंपेवर झालेली चांदीची भ्रांती नाहीशी होऊन मूळच्या शिंपेची, शिंपरूपाने खरी प्रतीती येते,॥ ११४०॥ त्याप्रमाणे पुरुषाहून वेगळी असलेली जी प्रकृती, तिला जे वेगळेपणानेच अंत:करणाने पाहतात, ते पुरुष, मी म्हणतो, ब्रह्म होतात.॥ ११४१॥
गूढार्थदीपिका—अखंड, असंगच राहत असलेल्या क्षेत्रज्ञ जिवाने आपले हे स्वरूप जाणले की, प्रकृती व प्रकृतीचे संपूर्ण जगत् कार्य यांना स्वतंत्र अस्तित्वच उरत नाही व तो सर्व अज्ञानभ्रांतीचा पसारा होता, असा अनुभव येऊन व प्रकृत्यादिकांचा अत्यंत निरास होऊन तो ठायीच ब्रह्मरूप होऊन राहतो.
जें आकाशाहूनि वाड। जें अव्यक्ताची पैल कड।
जें भेटलिया अपाड पाड। पडों नेदी॥ ११४२॥
आकार जेथ सरे। जीवत्व जेथ विरे।
द्वैत जेथ नुरे। अद्वय जें॥ ११४३॥
तें परमतत्त्व पार्था। होती ते सर्वथा।
जे आत्मानात्मव्यवस्था-। राजहंस॥ ११४४॥
अर्थ—जे आकाशाहून मोठे व जे अव्यक्तप्रकृतीच्या पलीकडील तीर आहे, जे प्राप्त झाले असता ब्रह्माहून विलक्षण असलेल्या पदार्थाला ब्रह्माच्या बरोबरीचे होऊ देत नाही.॥ ११४२॥ आकार जेथे संपतो, जीवत्व जेथे विरून जाते, द्वैत जेथे उरत नाही, असे जे अद्वय आहे,॥ ११४३॥ अर्जुना! दूध पाणी निवडण्यात प्रवीण असलेल्या राजहंसाप्रमाणे जे आत्मा व अनात्मा यांचा विवेक करण्यात प्रवीण आहेत, तेच परमतत्त्वरूप होऊन राहतात.॥ ११४४॥
ऐसा हा जी आघवा। श्रीकृष्णें तया पांडवा।
उगाणा दिधला जीवा। जीवाचिया॥ ११४५॥
येर कलशींचें येरीं। रिचविजे जयापरी।
आपणपें तया श्रीहरी। दिधलें तैसें॥ ११४६॥
आणि कोणा देता कोण। तो नर तैसा नारायण।
वरि अर्जुनातें श्रीकृष्ण। हा मी म्हणे॥ ११४७॥
परि असो तें नाथिलें। न पुसतां कां मी बोलें।
किंबहुना दिधलें। सर्वस्व देवें॥ ११४८॥
कीं तो पार्थ जी मनीं। अझुनी तृप्ति न मनी।
अधिकाधिक उतान्ही। वाढवीत असे॥ ११४९॥
स्नेहाचिया भरोवरीं। आंबुथिला दीप घे थोरी।
चाड अर्जुना अंतरीं। परिसतां तैसी॥ ११५०॥
अर्थ—याप्रमाणे श्रीज्ञानेश्वरमाउली श्रोत्यांना म्हणतात, महाराज! असा हा संपूर्ण क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचा उलगडा श्रीकृष्णाने आपल्या जीवनापेक्षाही प्रिय असलेल्या अर्जुनाला करून दिला.॥ ११४५॥ ज्याप्रमाणे एका कलशातील पाणी दुसऱ्या कलशात ओतावे, त्याप्रमाणे श्रीहरीने अर्जुनाला आपण आपल्याला दिले—म्हणजे भगवंतांनी आपली शुद्ध स्वरूपस्थिती अर्जुनाच्या अंत:करणात प्रगट केली॥ ११४६॥ आणि अर्जुन तो नर होय तसेच श्रीकृष्ण नारायण होत, यावरही अर्जुनाला श्रीकृष्ण म्हणतात, ‘हा मीच होय’. याप्रमाणे ते दोघे एकच असल्यामुळे तेथे देणारा कोण असणार व दुसऱ्या कोणाला दिले जाणार?॥ ११४७॥ पण ते असो. न विचारता मी व्यर्थ का बोलावे? फार काय सांगायचे! भगवंतांनी अर्जुनाला आपले सर्वस्व दिले.॥ ११४८॥ पण महाराज! तो अर्जुन मनामध्ये अजूनही ऐकण्याची तृप्ती मानत नव्हता. उलट त्याची ऐकण्याची उत्कंठा अधिक अधिक वाढतच होती.॥ ११४९॥ उजळलेला दिवा जसजशी तेलाची भर घालावी, तसतसा तो मोठा होत जातो, त्याचप्रमाणे भगवंताच्या मुखाने श्रवण करीत असता अर्जुनाचे अंत:करणातही ऐकण्याची इच्छा वाढत होती.॥ ११५०॥
गूढार्थदीपिका—भगवंताच्या मुखातून निघणाऱ्या शब्दांचे अर्जुनाला जे इतके प्रेम वाटत होते, ते त्याचे भगवंतावरील प्रेमच त्याद्वारा व्यक्त होत होते.
तेथ सुगरणी आणि उदारे। रसज्ञ आणि जेवणारे।
मिळती मग अवतरे। हात जैसा॥ ११५१॥
तैसें जी होतसे देवा। तया अवधानाचिया लवलवा।
पाहतां व्याख्यान चढलें थावा। चौगुणें वरी॥ ११५२॥
सुवायें मेघ सांवरे। जैसा चंद्रें सिंधू भरे।
तैसा मातला रस आदरें। श्रोतयांचेनि॥ ११५३॥
आतां आनंदमय आघवें। विश्व कीजेल देवें।
तें रायें परिसावें। संजयो म्हणे॥ ११५४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे उत्तम स्वयंपाक करणारी असून तशीच सढळ हाताने वाढणारी आहे आणि उत्तम स्वयंपाकाची चव जाणणारे असून तेच जेवणारे आहेत, अशी जोड मिळाली असता ज्याप्रमाणे वाढणाऱ्या स्त्रियेला वाढण्याची हौस वाटते,॥ ११५१॥ त्याप्रमाणेच, महाराज! देवालाही होत होते. अर्जुनाच्या अवधानाची नित्यनूतनता पाहून श्रीकृष्णाला व्याख्यान करण्यास चौपटीपेक्षा अधिक बळ चढले.॥ ११५२॥ ज्याप्रमाणे अनुकूल वाऱ्याने, वर्षाव होण्यासारखे मेघ सावरले जातात किंवा चंद्राच्या योगाने समुद्राला भरती येते, त्याप्रमाणे श्रोत्यांच्या आदरपूर्वक ऐकण्याने वक्त्याच्या बोलण्यात रसाची पुष्टी झाली.॥ ११५३॥ संजय राजा धृतराष्ट्राला म्हणतो, आता पुढे भगवान श्रीकृष्ण जे आपल्या बोलण्याने सर्व जगत आनंदमय करतील, ते बोलणे महाराजांनी ऐकावे.॥ ११५४॥
एवं जे महाभारतीं। श्रीव्यासें अप्रांतमती।
भीष्मपर्वसंगतीं। म्हणितली कथा॥ ११५५॥
जो श्रीकृष्णार्जुनसंवाद। नागरीं बोलीं विशद।
सांगोनि दाऊं प्रबंध। वोवियेचा॥ ११५६॥
नुसधीचि शांतिकथा। आणिजेल कीर वाक्पथा।
जे शृंगाराच्या माथां। पाय ठेवी॥ ११५७॥
दाऊं वेल्हाळ देशी नवी। जे साहित्यातें वोजावी।
अमृतातें चुकी ठेवी। गोडसपणें॥ ११५८॥
बोल वोल्हावितेनि गुणें। चंद्रासि घे उमाणें।
रसरंगा भुलवणें। नाद लोपी॥ ११५९॥
खेचरांचियाही मना। आणि सात्त्विकाचा पान्हा।
श्रवणासवें सुमना। समाधी जोडे॥ ११६०॥
तैसा वाग्विलासविस्तारू। गीतार्थेंसीं विश्व भरूं।
आनंदाचा आवारू। मांडूं जगा॥ ११६१॥
फिटो विवेकाची वाणी। हो काना मना जिणी।
देखो आवडे तो खाणी। ब्रह्मविद्येची॥ ११६२॥
दिसो परतत्त्व डोळां। पाहो सुखाचा सोहळा।
रिघो महाबोधसुकाळा-। माजी विश्व॥ ११६३॥
हें निफजेल आतां आघवें। ऐसें बोलिजेल बरवें।
जे अधिष्ठिला असें परमदेवें। श्रीनिवृत्ती मी॥ ११६४॥
म्हणोनि अक्षरीं सुभेदीं। उपमा श्लोक कोंदाकोंदी।
झाडा देईन प्रतिपदीं। ग्रंथार्थासी॥ ११६५॥
हा ठावोवरी मातें। पुरतया सारस्वतें।
केलें असे श्रीमंतें। श्रीगुरुरायें॥ ११६६॥
तेणें जी कृपासावायें। मी बोलें तेतुलें सामाये।
आणि तुमचिये सभे लाहें। गीता म्हणों॥ ११६७॥
वरि तुम्हां संतांचे पाये। आजि मी लाधलों आहें।
म्हणोनि जी नोहे। अटक कांहीं॥ ११६८॥
प्रभु काश्मीरीं मुकें। नुपजेही कौतुकें।
नाहीं उणीं सामुद्रिकें। लक्ष्मीयेसी॥ ११६९॥
तैसी तुम्हां संतांपासीं। अज्ञानाची गोठी कायसी।
यालागीं नवरसीं। वरुषेन मी॥ ११७०॥
अर्थ—याप्रमाणे अमर्याद अशा बुद्धिमान व्यासमुनींनी भीष्मपर्वाच्या संगतीने महाभारतामध्ये जी कथा सांगितली आहे,॥ ११५५॥ तो श्रीकृष्ण व अर्जुन यांचा संवाद ओवीप्रबंधात ग्रथित करून सुंदर मराठी भाषेतून स्पष्ट करून दाखविणार आहे.॥ ११५६॥ ही कथा शांतरसाला धरून असली तरी, ती शृंगाररसाच्याही डोक्यावर पाय ठेवील-म्हणजे शृंगाररसापेक्षाही चित्ताकर्षक होईल-अशा रितीने मी आपल्या मराठी वाणीने ती सांगेन.॥ ११५७॥ साहित्याला शोभा आणील व गोडपणाने अमृतालाही नावे ठेवील अशी सुंदर नवी मराठी भाषा निरूपणातून दाखवीन.॥ ११५८॥ चित्त प्रसन्न करण्याच्या गुणामुळे माझे शब्द चंद्रप्रकाशाचे माप घेतील-म्हणजे चंद्रप्रकाशही माझ्या शब्दांपेक्षा मर्यादित चित्त प्रसन्न करणारा ठरेल-आणि शब्दाने व्यक्त केलेल्या रसात रंगून मोहित झालेल्या मनाला दशनादही ऐकू येणार नाहीत.॥ ११५९॥ माझे बोल ऐकल्याबरोबर अत्यंत रजोगुणी-तमोगुणी व आकाशात भटकणाऱ्या अशा पिशाचादी प्राण्यांच्या मनाला देखील सत्त्वगुणाचा पाझर फुटेल व शुद्ध मनाच्या पुरुषांना समाधी प्राप्त होईल.॥ ११६०॥ अशा प्रकारच्या शब्दविलासाचा विस्तार करून संपूर्ण विश्वात भगवद्गीतेचा अर्थ प्रकट करू आणि संपूर्ण जगाभोवती ब्रह्मानंदाचा कोट उभारू.॥ ११६१॥ लोकात दिसून येणारी आत्मानात्मविवेकाची उणीव नाहीशी होवो. कान व मन असण्याचे सार्थक होवो व वाटेल त्याच्या दृष्टीला ब्रह्मज्ञानाची खाणी दिसो.॥ ११६२॥ सर्वांच्या डोळॺाला एक सर्वत्र परब्रह्मच दिसो. सर्वजण ब्रह्मसुखाचा सोहळाच पाहोत आणि संपूर्ण विश्वाला ब्रह्मबोधाचा सुकाळ होवो.॥ ११६३॥ सर्व देवांचा देव व श्रीसद्गुरु निवृत्तिनाथ यांचेच माझ्या चित्तात अधिष्ठान असल्यामुळे इच्छिल्याप्रमाणे सर्व घडून येईल, असेच मी आता सुंदर निरूपण करणार आहे.॥ ११६४॥ म्हणून ग्रंथाचा अर्थ सांगताना उपमा व श्लोक यांच्या झालेल्या दाटीत शब्द स्पष्ट निराळे करून प्रत्येक शब्दाचा अर्थ व त्यातील भाव सांगेन.॥ ११६५॥ षड्गुणैश्वर्यसंपन्न श्रीमंत श्रीगुरु निवृत्तिनाथांनी इतके करता येण्यापुरते मला साहित्यसंपन्न केले आहे.॥ ११६६॥ महाराज! श्रीगुरुकृपेच्या साहाय्यामुळेच मी बोलतो. तितके माझ्या ठिकाणी साठविले आहे आणि तुम्हा श्रोत्यांच्या सभेत गीतार्थ सांगण्यास मी समर्थ झालो आहे.॥ ११६७॥ आणखी शिवाय तुम्हा संतांचे चरण आज मला प्राप्त झाले असल्यामुळे मला काही एक अवघड वाटत नाही.॥ ११६८॥ हे प्रभो! सरस्वतीच्या पोटी मुके मूल कौतुक म्हणूनही जन्मू शकत नाही. लक्ष्मीच्या हातावर सामुद्रिक लक्षणे कधी कमी नसतात,॥ ११६९॥ त्याप्रमाणे तुम्हा संतांजवळ अज्ञानाची गोष्ट कोठून राहणार! म्हणून तुमच्या कृपेने मी नवरसाने परिप्लुत असे निरूपण करणार आहे.॥ ११७०॥
गूढार्थदीपिका—माउलींचे सर्व उद्गार स्वाहंकाराचे नसून ज्ञानभक्तीने पूर्णब्रह्म झालेल्या श्रीसद्गुरुच्या व संतांच्या अगाध कृपासामर्थ्यावर विकल्परहित दृढ विश्वास ठेवणाऱ्या शिष्याचे सर्व मनोरथ पूर्ण होतात, हे व्यक्त करणारे व त्यांचा गौरव करणारे आहेत.
किंबहुना आतां देवा। अवसरु मज देयावा।
ज्ञानदेव म्हणे बरवा। सांगेन ग्रंथ॥ ११७१॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां त्रयोदशोऽध्याय:॥ १३॥
अर्थ—श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, हे प्रभो! फार काय सांगावे! आता मी सुंदर ग्रंथ सांगणार आहे, मला अवकाश द्या.॥ ११७१॥
श्रीसद्गुरुमाउलीच्या कृपेने श्रीज्ञानेश्वरीच्या तेराव्या अध्यायाचा अनुवाद गूढार्थदीपिकेसहपूर्ण झाला, तो श्रीसद्गुरुचरणी समर्पण असो.
समारोप
मागील बाराव्या अध्यायात माउलींनी ब्रह्मज्ञानानंतरही सगुण साकार भगवंताच्या भक्तीची आवश्यकता व थोरवी गायिली.
भगवंताची सगुण व निर्गुण अशी दोन रूपे आहेत. निर्गुणस्वरूप अपरिणामी, अस्फुट, अद्वैत सच्चिदानंदस्वरूप आहे, तसेच सगुणस्वरूपही शुद्ध परब्रह्मस्वरूपच आहे. ज्याप्रमाणे सोन्याची पारख झाल्यावाचून हा अलंकार सोन्याचा आहे, अशी खात्री होत नाही व त्याचे प्रेम वाटत नाही, त्याप्रमाणे भगवंताच्या निर्गुणस्वरूपाचेही नि:संदिग्ध ज्ञान झाल्याखेरीज भगवंताच्या सगुणस्वरूपाचेही पूर्णब्रह्मत्व कळून येत नाही; म्हणून या तेराव्या अध्यायात निर्गुण म्हणजे गुणरहित अशा शुद्ध स्वरूपाचे पुन: विवेचन केले आहे.
भगवान म्हणतात, अर्जुना! या शरीराला क्षेत्र असे म्हणतात व या क्षेत्राला जो जाणतो, त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात. सर्व क्षेत्राच्या ठिकाणी मीच एक क्षेत्रज्ञ आहे, असे जाण. तेथे क्षेत्र कोणते, कोणत्या प्रकारचे आहे व कोणकोणत्या विकारांनी युक्त आहे, हे मजपासून संक्षेपत: ऐक.
वेदांतदर्शन सोडून इतर दर्शनकारांनी क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचा विचार केला असला तरी त्यांना त्यांचा योग्य निवाडा करता आला नाही, कारण वेदांतदर्शनात क्षेत्रज्ञ हा अविनाशी मानला असून तद्व्यतिरिक्त सर्व भ्रांतिजन्य नाशिवंत मानले आहे. पण इतर दर्शनकारांनी क्षेत्रज्ञासह सर्वच सत्य मानले असल्यामुळे क्षेत्रज्ञासह ते सर्व मर्यादित व नाशिवंत होतात व शून्यवाद गळी येतो.
पंचमहाभूते, अहंकार, बुद्धी, अव्यक्त, दहा इंद्रिये, त्यांचे विषय, मन, इच्छा, द्वेष, सुख, दु:ख, या सर्वांचा संघात, चेतना व धृती या छत्तीस तत्त्वांचा क्षेत्रात समावेश होतो. तसेच अमानित्व, अदंभित्व, अहिंसा, क्षांती, आर्जव, श्रीगुरुसेवा, शौच, स्थैर्य, आत्मविनिग्रह, विषयांच्या ठिकाणी वैराग्य, गर्वरहितता, जन्म-मृत्यू-जरा-व्याधी इत्यादी दु:खांच्या ठिकाणी दोष पाहणे, देह-स्त्री-गृह-पुत्र इत्यादिकांविषयी यत्किंचित आसक्ती नसणे, इष्ट व अनिष्ट यांचे ठिकाणी समता, परमेश्वराच्या ठिकाणी अनन्यपूर्वक अव्यभिचारी भक्ती, एकांतसेवन, आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानाचे नित्यत्व जाणणे व झालेल्या ज्ञानाने परमात्मसाक्षात्कार होणे, अशी, ज्ञान प्राप्त झाले असता, लक्षणे होतात. या लक्षणाच्या उलट लक्षणाचे अज्ञान असते.
जे ज्ञान जाणले असता मनुष्य अविनाशी होतो, ते परब्रह्म होय. त्याला सत् व असत् या शब्दांनी संबोधिता येत नाही, त्या ज्ञेयाला विश्वबाहू, विश्वांघ्री, विश्वतश्चक्षू, विश्वमूर्धा अशीही नावे आहेत. तेच ज्ञेय, मनबुद्धीसह संपूर्ण इंद्रिये व सत्त्वादिगुण या रूपाने प्रत्ययाला येते. पण ते सर्वांपासून निराळे आहे. तसेच ते सत्त्वादिगुणांचा संबंध नसताही गुण भोगणारे आहे. ते ज्ञेय प्राणिमात्रांच्या आतबाहेर व्यापून असून चराचररूपही झाले आहे. ते एक अस्फुट असून सर्व सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती व संहार करणारे आहे व ते सर्व भूतमात्रांच्या हृदयामध्ये स्थित आहे.
अशा प्रकारे क्षेत्र, ज्ञान, अज्ञान व ज्ञेय जे परब्रह्म यांचे संक्षेपत: वर्णन करून अर्जुनाला भगवंतांनी सांगितले; पण अर्जुन ते ग्रहण करू शकला नाही, अशी शंका येऊन भगवंतांनी त्या चार तत्त्वांची सांख्यमतानुसार पुरुष व प्रकृती अशा दोनच तत्त्वांत विभागणी करून अर्जुनाला समजावून दिले.
भगवान म्हणतात, अर्जुना! प्रकृती व पुरुष हे दोन्ही पदार्थ अनादी असून गुण व सर्व कार्यरूप पदार्थ प्रकृतीपासून झाले आहेत, असे जाण. पुरुष कार्यकारणादिरूपाने परिणाम पावलेल्या प्रकृतीच्या ठिकाणी राहून प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या गुणांचा भोग घेतो व बऱ्या-वाईट योनींमध्ये जन्म होण्याला हा गुणांचा संगच कारण आहे. वास्तविक पाहता हा प्रकृतीच्या कार्यात न गुंतता प्रकृतीच्या जवळ राहून या देहातच केवळ साक्षी होऊन राहणारा असून तो सर्वांचा पोषण करणारा व सर्वांचे नियमन करणारा सर्वेश्वर आहे. यालाच परमात्माही म्हणतात. अशा प्रकारे जो त्याला जाणतो, तो जन्ममरणापासून मुक्त होतो.
याला जाणण्याचे पुष्कळ प्रकार आहेत. कोणी ध्यानाच्या योगाने अंत:करणवृत्तिद्वारा त्याला आपल्याच ठिकाणी पाहतात, कोणी सांख्ययोगाच्या द्वारा व कोणी कर्मयोगाच्या द्वारा त्याला पाहतात.
कोणी परमेश्वराशी ऐक्य पावलेले जे सत्पुरुष आहेत, त्यांच्या ठिकाणी अचल श्रद्धा ठेवून त्यांच्याकडून एकचित्ताने परमात्म्याच्या स्वरूपाचे श्रवण करतात व तेही जन्ममृत्यूपासून मुक्त होतात.
सारांश, क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांच्या संयोगामुळे सर्व जडचैतन्यरूप अशा जगाची उत्पत्ती झाली आहे; पण क्षेत्राहून क्षेत्रज्ञ निराळा असून तो सर्व भूतांच्या ठिकाणी समस्थितीने वास करतो असे जो पाहतो, तोच परमगतीला प्राप्त होतो. अर्जुना! हा क्षेत्रज्ञ परमात्मा अनादी असल्यामुळे अविनाशी आहे, म्हणून या शरीरात तो आहे, तरी तो कर्म करीत नाही व कर्माने लिप्त होत नाही. अशा प्रकारे क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचे अत्यंत वैलक्षण्य आहे.
शेवटी भगवान म्हणतात, अर्जुना! भूतसृष्टी व सृष्टीचे कारण जी प्रकृती हे काही- एक अस्तित्वात नसून एक आत्माच आहे, असे ज्ञानदृष्टीने ज्याने दृढ जाणले, तो माझ्या परमपदाला प्राप्त होतो.
॥ श्रीमत्सद्गुरु श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु॥
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय चौदावा
जयजय आचार्या। समस्तसुरवर्या।
प्रज्ञाप्रभातसूर्या। सुखोदया॥ १॥
अर्थ—परब्रह्माचा उपदेश करणाऱ्या हे सद्गुरो! जे आपण ब्रह्मदेवादी सर्व देवांना पूज्य, प्रज्ञारूप प्रभात करणारे सूर्य व चित्तात ब्रह्मसुखाचा उदय करणारे आहात, त्या तुमचा जयजयकार असो.॥ १॥
गूढार्थदीपिका—आचार्या-“आचार्यवान् पुरुषो वेद” इत्यादी श्रुतींतून ‘आचार्य’ हा शब्द ब्रह्मोपदेशक गुरुलाच लावला आहे.
प्रज्ञाप्रभातसूर्या—ज्याप्रमाणे रात्रीचा अंधकार संपल्यानंतर पहाट करणारा सूर्य असतो; त्याप्रमाणे श्रीगुरु हे जीवाच्या ठिकाणी असलेला अनादी अविद्या अंधकार नाहीसा करून ब्रह्मोपदेशाने परब्रह्माला व्यापणाऱ्या विद्यावृत्ती अशा शुद्धबुद्धिरूप प्रज्ञेची पहाट करणारे सूर्य आहेत.
सुखोदया—श्रीगुरुच्या कृपेनेच ब्रह्मसुखाचा उदय होतो.
जयजय सर्वविसांवया। सोहंभावसुहावया।
नाना लोक हेलावया। समुद्रा तूं॥ २॥
अर्थ—हे श्रीगुरो! आपण संसारात शिणलेल्या सर्वांचे विश्रांतिस्थान, सोहंभावाने शोभणारे अनेक लोकरूप लाटांना आधारभूत समुद्र आहात. त्या तुमचा जयजयकार असो.॥ २॥
गूढार्थदीपिका—सर्वविसांवया। सोहंभावसुहावया-
श्रीगुरुच्या सहवासात सर्व संसारदु:खांचा विसर पडतो-म्हणजे सर्व दु:खे नाहीशी होतात व सोहंभावाची प्रतीती येते.
नाना लोक हेलावया। समुद्रा तूं-
सर्व ब्रह्मांड श्रीगुरुच्या सत्तेवरच भासते. येथे परमेश्वराच्या ऐक्याने श्रीगुरुचे स्तवन केले आहे. श्रीगुरु म्हणजे परमेश्वराचेच स्वरूप होय, हे दाखविले आहे.
आईकें गा आर्तबंधू। निरंतरकारुण्यसिंधू।
विशदविद्यावधू-। वल्लभा जी॥ ३॥
अर्थ—हे श्रीगुरो! माझी विनंती ऐका. आपण दीनदु:खितांचे बंधू (कैवारी), अखंड करुणेचे समुद्र व स्पष्ट प्रगट झालेली जी ब्रह्मविद्या, हीच कोणी वधू, तिचे पती आहात.॥ ३॥
गूढार्थदीपिका—निरंतरकारुण्यसिंधू- श्रीगुरु केवळ करुणेचीच मूर्ती असते.
आर्तबंधू—पण ते दीनदु:खितांशी मात्र बंधूप्रमाणे वागतात.
विशदविद्यावधू-। वल्लभा-
पत्नी जशी पतीच्या स्वाधीन होऊन राहते, त्याप्रमाणे ब्रह्मविद्या ही श्रीगुरुच्या सर्वस्वी स्वाधीन होऊन राहते, असा अर्थ.
माउलींनी “मोक्षाची सोडी बांधी करी” (ज्ञा. अ. १२-२२०) “तेथ जाये पाईक जैसा” (ज्ञा. अ. ११-९९) इत्यादी ओव्यांनी हेच सांगितले आहे.
तूं जयांप्रति लपसी। तयां विश्व हें दाविसी।
प्रकट तैं करिसी। आघवेंचि तूं॥ ४॥
अर्थ—तू ज्यांना आपल्याला दाखवीत नाहीस किंवा तू ज्यांच्यापासून लपून राहतोस, त्यांना हे विश्व दाखवितोस व ज्यांना प्रगट होतोस त्यांना, हे संपूर्ण तूच आहेस, असा प्रत्यय आणून देतोस.॥ ४॥
गूढार्थदीपिका-प्रकट तैं करिसी। आघवेंचि तूं-
त्रिगुणात्मक प्रतीती अज्ञानजन्य असून आत्मज्ञानाने अज्ञान नष्ट झाले की, जिवाने कल्पिलेले जगद्वस्तुत्व नष्ट होऊन नामरूपे परब्रह्माशी ऐक्य पावतात व नामरूपासह एक सगुण सच्चिदानंद परब्रह्मच अनुभवाला येते, हेच माउलींनी येथे दाखविले आहे.
कीं पुढिलाची दृष्टी चोरिजे। हा दृष्टिबंध निफजे।
परि नवल लाघव तुझें। जें आपणपें चोरे॥ ५॥
अर्थ—पाहाणाऱ्यांची दृष्टी चोरणे-म्हणजे त्या दृष्टीला भ्रम उत्पन्न करणे-असा हा दृष्टिबंदीचा किंवा नजरबंदीचा प्रकार गारुडी दाखवीत असतो; पण हे श्रीगुरो भगवंता! तुमचे नाटक असे आश्चर्यकारक आहे, की तुम्ही आपल्यालाही चोरून ठेवता.॥ ५॥
गूढार्थदीपिका—गारुडी पाहाणाऱ्यांची नजरबंदी करून आपल्याहून भिन्न अशा वस्तूच्या ठिकाणी लोकांना भ्रम उत्पन्न करतो व आपण सर्वांना दिसतो; पण भगवान अद्वैतस्वरूप असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी अज्ञानी जनांना जे भ्रमाने जगत भासते, त्याच्या योगाने तो (परमात्मा) दिसेनासा होतो.
नामरूपे ही परमेश्वराची शक्ती आहे, म्हणूनच त्या नामरूपामुळे होणाऱ्या जगताला विद्यारण्यांनी सोपाधिकभ्रम म्हटले आहे.
मागे तेराव्या अध्यायात अध्यात्मरामायणातील अहिल्येने केलेल्या स्तुतीतील वचन उदाहृत करून भगवन्विमुखाला, भगवंताची माया भगवंताला लोपून ठेवून भ्रम उत्पन्न करते व भगवत्संमुख असलेल्यांना ती सर्व भगवत्स्वरूप आहे, असे दाखविते, असे सांगितले आहे.
मुळात भगवंताची मायाशक्ती व भगवान दोघेही सच्चिदानंदस्वरूप म्हणून अभिन्न असल्यामुळे येथे माउलींनी ही सर्व भगवंताची लीला होय, असे जे म्हटले आहे, ते योग्यच होय.
जी तूंचि तूं सर्वा यया। मा कोणा बोध कोणा माया।
ऐसिया आपें आप लाघविया। नमो तुज॥ ६॥
अर्थ—पण हे श्रीगुरो! हे सर्व तूच असल्यामुळे कोणाच्या ठिकाणी ज्ञान व कोणाच्या ठिकाणी अज्ञान, अशी तू आपणच आपली लीला करून दाखवितोस, त्या तुला नमस्कार असो.॥ ६॥
गूढार्थदीपिका—न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधक:। न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता॥ ३२॥
(मांडूक्यकारिका २-३२)
या मांडूक्यकारिकेत सांगितल्याप्रमाणे जग नाही, जगाची उत्पत्ती नाही, प्रलय नाही, कोणी बद्ध नाही, कोणी साधक नाही, कोणी मुमुक्षू नाही, कोणी मुक्त नाही. एक अविच्छिन्न आत्मस्वरूपच आहे.
जाणों जगीं आप वोलें। तें तुझिया वोला सुरस जालें।
तुझेनि क्षमत्व आलें। पृथ्वीयेसी॥ ७॥
अर्थ—जगात पाणी जे ओलेपणाने दिसते, ते तुझ्याच आर्द्रतेमुळे गोड झाले आहे. तुझ्या क्षमागुणामुळेच पृथ्वीच्या ठिकाणी क्षमागुण आला आहे.॥ ७॥
रविचंद्रादि शक्ती। उदय करिती त्रिजगतीं।
ते तुझिया दीप्ती-। तेजतेजां॥ ८॥
अर्थ—(तुझ्याशी तुलना केली असता) शिंपेसारखे दिसणारे सूर्यचंद्र हे जे सर्व त्रैलोक्याला प्रकाशित करतात, ते त्यांना तुझे देदीप्यमान तेज मिळाले, म्हणूनच होय.॥ ८॥
गूढार्थदीपिका—सृष्टीतील सर्व चराचर पदार्थांच्या ठिकाणी दिसून येणाऱ्या सर्वशक्तीचा उद्बोधक एक परमेश्वरच आहे, हे मागे सांगितलेच आहे. (ज्ञा. गू. दी. अ.११)
जें चळवळिजे अनिलें। तें दैविकेनि जी निजबळें।
नभ तुजमाजी खेळे। लपिथपि॥ ९॥
अर्थ—वायू इकडे तिकडे वाहतो, ते देवा! तुझेच बळ होय. आकाशही तुझ्यामध्येच लपाछपीचा खेळ खेळते.॥ ९॥
गूढार्थदीपिका-नभ तुजमाजी खेळे। लपिथपि—
आधारभूत भगवंताची सत्ताच, अज्ञानी जिवाने कल्पिलेल्या सृष्टीला अवकाश देणारी अशी, आकाशरूपाने अज्ञानी लोकांच्या प्रत्ययाला येते व आत्मज्ञानानंतर ते आकाशच केवळ सत्तारूपाने ज्ञानी लोकांच्या प्रत्ययाला येते, हेच आकाशाचे परब्रह्माच्या ठिकाणी लपाछपीचा खेळ खेळणे होय.
किंबहुना माया अशेष। ज्ञान जी तुझेनि डोळस।
असो वानणें सायास। श्रुतीसि हें॥ १०॥
अर्थ—फार काय सांगावे! तुझी मायाशक्ती तुझ्यामुळेच अगाध झाली आहे व ज्ञानही तुझ्या कृपेनेच डोळस होत असते. असो, तुझे गुणवर्णन करणे वेदालाही कठीण आहे.॥ १०॥
गूढार्थदीपिका—डोळस-म्हणजे ब्रह्मसाक्षात्कार करण्याजोगे किंवा परब्रह्माला जाणण्याजोगे.
वेद वानूनि तंवचि चांग। जंव न दिसे तुझें आंग।
मग आम्हां तया मुग। एके पांती॥ ११॥
जी एकार्णवाचे ठायीं। पाहतां प्रळयमेघाचा पाड नाहीं।
मा महानदी कायी। निवडूं येती॥ १२॥
कां उदयलिया भास्वत। चंद्र जैसा खद्योत।
आम्हां श्रुती तुज आंत। तो पाड असे॥ १३॥
आणि दुजया थांव मोडे। जेथ परेशीं वैखरी बुडे।
तो तूं मा कोणें तोंडें। वानावासी॥ १४॥
अर्थ—तुझ्या स्वरूपाचा प्रत्यय येत नाही, तोपर्यंत वेद, तुझी उत्तम स्तुती करणारा म्हणून गौरवास पात्र होतो आणि तुझा प्रत्यय आला की वेद व आम्ही दोघेही एका मौनाच्या पंक्तीतच बसतो.॥ ११॥ प्रलयकाली सातही समुद्र एकत्र मिळून एकच समुद्र झाला असता जेथे त्याच्याशी प्रलयकाळच्या मेघालादेखील बरोबरी करता येत नाही, तेथे त्याच्याशी तुलना करण्यास महानदी निवडता येईल काय?॥ १२॥ किंवा सूर्य उगवल्याबरोबर चंद्र जसा त्यापुढे काजव्यासारखा होतो, तशीच आमची व वेदांची तुझ्याशी तुलना होऊ शकते.॥ १३॥ तुझ्या स्वरूपाच्या ठिकाणी दुसऱ्या वस्तूला अवकाशच राहत नाही व परा, पश्यंती, मध्यमा आणि वैखरी या चारही वाणी लय पावतात; म्हणून वर्णन करण्यास वाचाच शिल्लक राहत नाही. त्या तुझ्या स्वरूपाचे कोणत्या मुखाने वर्णन करता येणार?॥ १४॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्माच्या स्वरूपाचा साक्षात्कार परब्रह्माहून अलग राहून होत नसून त्याच्याशी ऐक्य पावून होत असतो; म्हणूनच वाणीला मौन पडते.
यालागीं आतां। स्तुती सांडूनि निवांता।
चरणीं ठेविजे माथा। हेंचि भलें॥ १५॥
तरि तूं जैसा आहासि तैसिया। नमो जी गुरुराया।
मज ग्रंथोद्यम फळावया। वेव्हारा होईं॥ १६॥
आतां कृपा भांडवल सोडीं। भरीं माझे मतीची पोतडी।
करीं ज्ञानपद्य जोडी। थोरा मातें॥ १७॥
मग मी संसरेन तेणें। संतांतें कर्णभूषणें।
लेववीन सुलक्षणें। विवेकाचीं॥ १८॥
जी गीतार्थनिधान। काढू माझें मन।
सुयीं स्नेहांजन। आपुलें तूं॥ १९॥
अर्थ—याकरिता स्तुती करणे सोडून देऊन निवांतपणे तुझ्या चरणांवर मस्तक ठेवावे, हेच मला उत्तम वाटते.॥ १५॥ हे सद्गुरुराया! तरी जसा तू असशील, तशाच तुला माझा नमस्कार असो आणि माझा ग्रंथ करण्याचा उद्योग सफल होण्याकरिता तू भांडवल पुरविणारा सावकार हो.॥ १६॥ आता माझ्याकरिता आपले कृपारूप भांडवल मोकळे कर. माझी बुद्धिरूप पिशवी त्याने भरून दे व ज्ञान प्रगट करणाऱ्या अशा पदांची मला थोर (पूर्ण) जोड प्राप्त करून दे.॥ १७॥ मग त्या भांडवलाने उद्युक्त होऊन मी संतांना उत्तम लक्षणे असलेली विवेकाची कर्णभूषणे करीन व ती संतांच्या कानात घालीन-म्हणजे ज्यात विवेक स्पष्ट दिसेल, अशी विवेकाची उत्तम लक्षणे ऐकवीन.॥ १८॥ हे श्रीगुरुराया! गीतापद्यात भगवंतांनी ठेवलेला अर्थरूपी ठेवा, माझे मन काढू शकेल, असे आपले प्रेमरूपी अंजन तू माझ्या मनश्चक्षूंना लाव.॥ १९॥
गूढार्थदीपिका—“यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता ह्यर्था: प्रकाशन्ते महात्मन:॥ (श्वे. उ.)”
सगुण भगवान व श्रीगुरु यांच्या ठिकाणी नि:सीम प्रेमरूप पराभक्ती करणाऱ्यांनाच भगवंताच्या वचनांचा खरा अर्थ समजू शकतो, अशी श्वेताश्वतर उपनिषदात श्रुती आहे.
या श्रुतीतील तत्त्वाला धरूनच माउलींनी श्रीगुरुंची याचना केली आहे.
ज्ञानेश्वर महाराज गीतेचा अर्थ सांगण्यास पात्र अधिकारी का? याचा ऊहापोह आम्ही मागे गीतेच्या दहाव्या अध्यायातील ओवी ४७ वरील गूढार्थदीपिकेत केलेलाच आहे.
हे वाक्सृष्टी एके वेळे। देखोतु माझे बुद्धीचे डोळे। तैसा उदैजो जी निर्मळें। कारुण्यबिंबें॥ २०॥
माझी प्रज्ञावेली वेल्हाळ। काव्यें होय सफळ। तो वसंत होईं स्नेहाळ। शिरोमणी॥ २१॥
प्रमेय महापूरें। हे मतिगंगा ये थोरें। तैसा वर्ष उदारे। दिठीवेनि॥ २२॥
अगा विश्वैैकधामा। तुझा प्रसादचंद्रमा। करू मज पूर्णिमा। स्फूर्तीची जी॥ २३॥
जी अवलोकिलिया मातें। उन्मेषसागरीं भरितें। वोसंडेल स्फूर्तीतें। रसवृत्तीचे॥ २४॥
तंव संतोषोनि श्रीगुरुराजें। म्हणितलें विनतिव्याजें। मांडिलें देखोनि दुजें। स्तवनमिषें॥ २५॥
अर्थ—माझ्या बुद्धीचे डोळे एकाच वेळेला संपूर्ण वाङ्मयसृष्टी पाहू शकतील अशा रितीने शुद्ध केवळ करुणेची मूर्ती होऊन तू माझ्या ठिकाणी प्रगट व्हावे.॥ २०॥ प्रेम करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा श्रीगुरो! माझी बुद्धिरूपी विस्तारलेली वेल ज्या वसंतऋतूमुळे काव्यरूपाने फलद्रूप होईल तो वसंतऋतू तू हो.॥ २१॥ माझी बुद्धिरूपी गंगा सिद्धांतरूपी थोर महापुराने भरून येईल असा तू अत्यंत उदार होऊन आपल्या कृपादृष्टीचा वर्षाव कर.॥ २२॥ विश्वाला एकमेव आधार असलेल्या श्रीगुरो! तुझा कृपाप्रसादरूपी चंद्र मला स्फूर्तीची पौर्णिमा करोम्हणजे पूर्ण स्फूर्ती देवो.॥ २३॥ त्वा मजकडे कृपादृष्टीने पाहिल्यास ज्ञानसमुद्रावर उठणाऱ्या स्फूर्तीला रसवृत्तीचेम्हणजे साहित्य अलंकाराचेभरते ओसंडू लागेल.॥ २४॥ स्तुती करण्याच्या निमित्ताने अत्यंत नम्रतेने नाममात्र द्वैत स्वीकारलेले पाहून श्रीगुरु निवृत्तिनाथ महाराज संतुष्ट होऊन म्हणाले.॥ २५॥
हें असो आतां वांजटा। तो ज्ञापनार्थ करुनि गोमटा।
ग्रंथार्थ दावीं उत्कंठा। भंगों नेदीं॥ २६॥
हो कां जी स्वामी। हेंचि पाहत होतों मी।
जे श्रीमुखें म्हणा तुम्ही। ग्रंथ सांग॥ २७॥
परि हें म्यां केलें। कीं हें माझेनि जालें।
ऐसें नाहीं ठेविलें। वासनेमाजी॥ २८॥
सहजें दूर्वेचा डिरु। आंगेंचि तंव अमरु।
वरी आला पूरु। पीयूषाचा॥ २९॥
तरि आतां येणें प्रसादें। विन्यासें विदग्धें।
मूळशास्त्रपदें। वाखाणीन॥ ३०॥
परि जीवा आंतुलीकडे। जैसी संदेहाची डोणि बुडे।
ना श्रवणीं तरि चाडे। वाढी दिसे॥ ३१॥
तैसी बोली साचारी। अवतरो माझी माधुरी।
माले मागूनि घरीं। गुरुकृपेच्या॥ ३२॥
तरि मागां त्रयोदशीं। अध्यायीं गोठी ऐसी।
श्रीकृष्ण अर्जुनेंसीं। चावळले॥ ३३॥
जे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगें। होईजे येणें जगें।
आत्मा गुणसंगें। संसारिया॥ ३४॥
आणि हाचि प्रकृतिगतु। सुखदु:ख भोगीं हेतु।
अथवा गुणातीतु। केवळ हा॥ ३५॥
अर्थ—हे व्यर्थ बोलणे आता पुरे. भगवंतांनी अर्जुनाला सांगितलेला अर्थ आम्हांला सुंदर ग्रंथरूपाने विदित करून दाखव. आमच्या ऐकण्याच्या इच्छेचा भंग होऊ देऊ नको.॥ २६॥ श्रीगुरुच्या मुखातून अशी अक्षरे निघाल्याबरोबर श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, “हो जी महाराज!” “ग्रंथ सांगा” असे आपण आपल्या मुखाने मला म्हणावे, याचीच मी वाट पाहत होतो.॥ २७॥ पण हे मी केले, किंवा हे माझ्यामुळे झाले, असे मात्र माझ्या मनात येऊ देऊ नका.॥ २८॥ हरळी आधीच अमर, त्यातही अमृताचा पूर आला, तसे झाले आहे.॥ २९॥ आता आपण केलेल्या आज्ञारूप प्रसादाने गीतेतील मूळ पदांचे साहित्य अलंकारांनी युक्त असे मी प्रतिपादन करीन.॥ ३०॥ ज्या रितीने जिवाच्या अंत:करणातील संशयाची नौका बुडून जाईल, आणखी श्रवणेंद्रियाच्या ठिकाणी ऐकण्याची अत्यंत इच्छा वाढेल.॥ ३१॥ तसे खरोखर मधुर झालेले बोलच माझ्या मुखातून निघावे, अशी गुरुकृपेच्या घरी माले-म्हणजे खंडोबाचा नांगर गळॺात घालून मागितलेली भिक्षा-मी मागतो.॥ ३२॥ तरी मागील तेराव्या अध्यायात भगवान श्रीकृष्णाचे अर्जुनाशी असे बोलणे झाले की,॥ ३३॥ क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांच्या संयोगाने हे सर्व जगत उत्पन्न होते आणि गुणाच्या संगामुळेच आत्मा संसारी किंवा जीवरूप भासतो॥ ३४॥ आणि अशा रितीने प्रकृतीत सापडणे हेच त्याच्या सुखदु:खाचे कारणही आहे. अथवा गुणाचा संबंध सोडून पाहता आत्मा हा मुळचा गुणातीतच आहे व राहतो.॥ ३५॥
गूढार्थदीपिका-अथवा गुणातीतु। केवळ हा—
जिवाने गुण व गुणाच्या संगाची कल्पना केली असल्यामुळे तो मुळात गुणरहित शुद्धच आहे, असे अर्थातच सिद्ध होते.
तरि कैसा पां असंगा संग। कोण तो क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोग।
सुखदु:खादि भोग। केविं तया॥ ३६॥
गुण ते कैसे किती। बांधती कवणे रिती।
ना तरी गुणातीतीं। चिन्हें काईं॥ ३७॥
एवं इया आघवेया। अर्था रूप करावया।
विषो एथ चौदाविया। अध्यायासी॥ ३८॥
तरी तो आतां ऐसा। प्रस्तुत परियेसा।
अभिप्राय विश्वेशा। वैकुंठींचा॥ ३९॥
अर्थ—तरी असंग अशा आत्मस्वरूपाला त्रिगुणाचा संग कसा झाला, क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचा संबंध तो कोणता आणि त्याला सुखदु:खाचे भोग कसे होतात?॥ ३६॥ गुण कोणते आहेत व ते किती आहेत? ते जिवाला कोणत्या रितीने बांधतात? किंवा आत्म्याला गुणातीत केव्हा म्हटले जाते?॥ ३७॥ याप्रमाणे या सर्व संशयाचा उलगडा करणे हाच या चौदाव्या अध्यायाचा विषय आहे.॥ ३८॥ तरी सर्व ब्रह्मांडाचा ईश्वर जो वैकुंठ (परमात्मा) त्याचा या प्रश्नांविषयी अभिप्राय पुढीलप्रमाणे आहे. तो आता सांगतो, श्रवण करा.॥ ३९॥
(श्लोक-१)
श्रीभगवानुवाच
परं भूय: प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्।
यज्ज्ञात्वा मुनय: सर्वे परां सिद्धिमितो गता:॥ १॥
अर्थ—श्रीभगवान म्हणतात—जे ज्ञान सर्व ज्ञानात उत्तम आहे व जे प्राप्त करून घेऊन सर्व मुनी या देहापासून सुटून परमसिद्धीला प्राप्त झाले, असे प्रकृतीच्या पलीकडे असलेल्या पुरुषाचे परमज्ञान आता पुन: तुला सांगतो.॥ १॥
तो म्हणे गा अर्जुना। अवधानाची सर्व सेना।
मेळऊनि इया ज्ञाना। झोंबावें हो॥ ४०॥
आम्हीं मागां तुज बहुतीं। दाविलें हे उपपत्तीं।
तरि अझुनी प्रतीती। कुशीं न रिघे॥ ४१॥
म्हणौनि गा पुढतीं। सांगिजेल तुजप्रती।
पर म्हण म्हणोन श्रुतीं। डाहारिलें जें॥ ४२॥
येऱ्हवीं ज्ञान हें आपुलें। परि पर ऐसेनि जालें।
जे आवडोनि घेतलें। भवस्वर्गादिक॥ ४३॥
अगा याचिकारणें। हें उत्तम सर्वांपरी मी म्हणें।
जे वन्हि हें तृणें। येरें ज्ञानें॥ ४४॥
अर्थ—भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात, अर्जुना! एकाग्रतेची सर्व सेना एकत्र करून म्हणजे इंद्रिये, मन वगैरे एकत्र करून या ज्ञानाला ग्रहण केले पाहिजे.॥ ४०॥ मागे आम्ही तुला नाना उपपत्तीने जे ज्ञान सांगितले आहे; पण अजूनही तुझ्या अंत:करणात त्याचा अनुभव आलेला दिसत नाही.॥ ४१॥ म्हणून अर्जुना! ज्या ज्ञानाला श्रुतीने पर-म्हणजे श्रेष्ठ-असे वारंवार म्हटले आहे, ते ज्ञान तुला पुन: सांगतो.॥ ४२॥ खरोखर ज्ञान हे आपले आत्मस्वरूप होय. ते विसरून जिवाने आपल्या अंत:करणात संसारस्वर्गादिकांचे ज्ञानच आवडीने धरून ठेवल्यामुळे आपल्या आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानाला “पर” असे म्हणण्यात आले आहे.॥ ४३॥ अर्जुना! या कारणामुळे आत्मस्वरूपाचे ज्ञान सर्वांपेक्षा उत्तम आहे, असे मी म्हणतो; कारण आत्म्याचे ज्ञान हे अग्निरूप असून तद्व्यतिरिक्त स्वर्ग-संसार याची ज्ञाने वाळलेल्या गवताप्रमाणे आहेत.॥ ४४॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे वाळलेले सर्व गवत अग्नीने भस्म होते व मग ते गवत दिसत नाही, त्याप्रमाणे अज्ञानकाळी भवस्वर्गादिक वस्तुरूप आहेत असे वाटत असल्यामुळे त्याचे ज्ञान होत असते; पण आत्मज्ञान झाल्यावर ते अज्ञान भ्रमजन्य आहे. वस्तुत: त्यांचे अस्तित्वच नाही, असे समजून येत असल्यामुळे ज्ञानानंतर पूर्वीप्रमाणे त्यांचे वस्तुरूपाने ज्ञानच होत नाही. असे माउलींनी “जे वन्हि हें तृणें। येरें ज्ञानें” या चरणांनी सुचविले आहे.
जियें भवस्वर्गातें जाणती। यागचि चांग म्हणती।
पारखी फुडी आथी। भेदीं जयां॥ ४५॥
तियें आघवींचि ज्ञानें। केलीं येणें स्वप्नें।
जैशा वातोर्मी गगनें। गिळिजती अंतीं॥ ४६॥
कां उदितें रश्मिराजें। लोपिलीं चंद्रादि तेजें।
ना ना प्रळयांबुमाजें। नदी नद॥ ४७॥
तैसें येणें पाहलेया। ज्ञानजात जाय लया।
म्हणोनियां धनंजया। उत्तम हें॥ ४८॥
अनादि जे मुक्तता। आपली असे पंडुसुता।
तो मोक्ष हाता येता। होय जेणें॥ ४९॥
अर्थ—ज्या ज्ञानाच्या योगाने संसार-स्वर्ग हेच जाणले जातात व त्यांच्या प्राप्तीचे साधन म्हणून यज्ञयागादि-कर्मांची चांगली म्हणून प्रशंसा केली जाते, ज्या ज्ञानाच्या योगाने भेद किंवा द्वैतच सत्य म्हणून स्पष्ट ओळखले जाते.॥ ४५॥ ज्याप्रमाणे कल्पांतसमयी आकाश संपूर्ण वायूच्या लाटांना गिळून टाकते, त्याप्रमाणे या आत्मविषयक ज्ञानाने संपूर्ण इतर ज्ञाने स्वप्नवत मिथ्या ठरतात,॥ ४६॥ किंवा हजारो किरणांनी युक्त अशा सूर्याचा उदय झाल्याबरोबर चंद्रादिकांचे तेज लोपले जाते, किंवा प्रलयात एकार्णवाची स्थिती झाली असता सर्व नदीनदांचा अलगपणा नाहीसा होतो,॥ ४७॥ त्याप्रमाणे ही आत्मज्ञानदृष्टी प्रगट झाली असता संपूर्ण ज्ञाने लयाला जातात; म्हणून आम्ही, अर्जुना! आत्मज्ञानाला उत्तम म्हणतो.॥ ४८॥ अर्जुना! जिवाची जी अनादिमुक्तस्थिती आहे, ती ज्या आत्मज्ञानाच्या योगाने प्राप्त होते.॥ ४९॥
गूढार्थदीपिका—अनादि जे मुक्तता-
अविद्याभ्रम काल्पनिकच असल्यामुळे तो होता तेव्हाही खरोखर नव्हता; म्हणून मी केव्हाच अविद्येने बद्ध झालो नाही, सदासर्वदा मुक्त म्हणजे अविद्यारहितच आहे, असा जो आत्मज्ञानाने अनुभव येतो, त्याला अनादिमुक्ततेचा अनुभव म्हणतात. असा अनुभव असलेल्या ज्ञान्यालाच खरा ज्ञानी पुरुष म्हटले जाते. ‘मी पूर्वी बद्ध होतो, आता मुक्त झालो’ असे ज्या ज्ञान्याला वाटते, तो ज्ञानी अजून भ्रांतीतच आहे, असे म्हणावे लागते. “म्हणोनि बंधचि तंव वावो। मा मोक्षा के प्रस्तावो” (अमृ. प्र. ३-१५) ‘मी बद्ध आहे’ असे म्हणणे जेथे भ्रांतिजन्य म्हणून व्यर्थ आहे, तेथे “मी मुक्त झालो” हे म्हणणेही भ्रांतिजन्यच होते. नित्यमुक्त आत्म्याच्या ठिकाणी बंधमोक्षाला वाव नसल्यामुळे बंध व मोक्ष मानणे हे दोन्ही प्रकार भ्रांतिजन्य ठरतात, असे माउलींनी अमृतानुभवातही म्हटले आहे.
जयाचिया प्रतीती। विचारवीरीं समस्तीं।
नेदिजेचि संसृती। माथां उधऊं॥ ५०॥
मनें मन घालूनियां मागें। विश्रांति जालिया आंगें।
ते देहीं देहाजोगे। होतीचि ना॥ ५१॥
अर्थ—ज्या ज्ञानाचा अनुभव आला असता विचारशक्ती प्राप्त होऊन विचारवंत झालेले सर्व वीर संसाराला डोके वर काढू देत नाहीत. म्हणजे ज्या ज्ञानविचाराने संसाराचे अस्तित्व आहे, असे कधीच वाटत नाही.॥ ५०॥ मनानेच मन मागे सारून व शरीराने विश्रांतिस्वरूप झाल्यावर ते देहात असूनही देहाजोगे होत नाहीत. म्हणजे देहाशी ऐक्य पावत नाहीत.॥ ५१॥
गूढार्थदीपिका—मनें मन घालूनियां मागें। विश्रांति जालिया आंगें।
मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुध्दमेव च।
अशुद्धं कामसंकल्पं शुद्धं कामविवर्जितम्॥
अशुद्ध किंवा विकारी व शुद्ध किंवा विचारी असे दोन प्रकारचे मन आहे. हे मागे सांगितलेच आहे. (ज्ञा. गू. दी. अ. ९-१७७) अशुद्ध मनाची धाव विषयाकडे असते व ती झाली असता शरीर, इंद्रिये ही सारखी विषयप्राप्तीच्या उद्योगात लागतात.
शुद्ध मनाची धाव अंतर्मुख होऊन आत्म्याकडे वळलेली असते. या विवेकयुक्त शुद्ध मनाला मागे सारले असता विषयसुखप्रवृत्ती क्षीण होत असल्यामुळे शरीर व इंद्रिये यांचा उद्योगही शांत होतो.
ते देहीं देहाजोगे। होतीचि ना—
विषयसुखापासून निवृत्त झालेले मन स्थिर होत असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी विवेकज्ञान अखंड जागृत असते; म्हणून ज्ञानी पुरुष देहात असूनही देहाशी ऐक्य पावत नाहीत. ते आत्मस्वरूप होऊनच राहतात.
मग तें देहाचें बेळें। वोलांडुनि एकेचि वेळे।
संवतुकी कांटाळें। माझे जाले॥ ५२॥
अर्थ—मग ते स्थूळ, सूक्ष्म, कारण, महाकारण या चार देहरूप अडवणुकीला एकदमच ओलांडून तुलनेत माझ्या बरोबरीचे होतात.॥ ५२॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानाने, मी सर्व देहांहून निराळा असा ब्रह्मस्वरूप आहे, असे एकदम कळून येते, असा अर्थ.
(श्लोक-२)
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागता:।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥ २॥
अर्थ—या ज्ञानाचा आश्रय करून जे माझ्या स्वरूपभूत धर्माला प्राप्त झाले, ते सृष्टिकाली उत्पन्न होत नाहीत व प्रलयकाली प्रलयातील दु:खाने व्यथित होत नाहीत.॥ २॥
जे माझिया नित्यता। तेणें नित्य तें पंडुसुता।
परिपूर्ण पूर्णता। माझियाचि॥ ५३॥
मी जैसा अनंतानंद। जैसाचि सत्यसंध।
तैसेचि ते भेद। उरेचि ना॥ ५४॥
जें मी जेव्हडें जैसें। तें तेचि जाले तैसें।
घटभंगीं घटाकाशें। आकाश जेवीं॥ ५५॥
अर्थ—हे अर्जुना! जे माझ्या नित्यपणामुळे नित्य झाले व माझ्या अखंड पूर्णतेमुळे परिपूर्ण झाले,॥ ५३॥ ज्याप्रमाणे मी अमर्याद ब्रह्मानंदस्वरूप व सत्यप्रतिज्ञ आहे, तसेच तेहि असतात. माझ्यात व त्यांच्यात यत्किंचितही भेद नसतो.॥ ५४॥ ज्याप्रमाणे घट फुटला असता त्यातील आकाश महदाकाश होऊन जाते, त्याप्रमाणे मी जसा जेवढा आहे, तेही तसे तेवढे होतात.॥ ५५॥
गूढार्थदीपिका—जीव हा मुळात परब्रह्मस्वरूपच असल्यामुळे परब्रह्माचे नित्य, शुद्ध, सच्चिदानंदादी धर्म त्याच्या ठिकाणी कायमच असतात; पण ते धर्म विसरून जिवाने त्याहून विपरीत धर्म आपल्या ठिकाणी घेतले आहेत; म्हणून जिवाला आत्मज्ञान-म्हणजे माझ्या ठिकाणी आत्मधर्मच आहेत, हीच फक्त जाणीव करून घ्यावी लागते.
ज्याप्रमाणे गोडी व साखर यांचे अत्यंत तादात्म्य असते, त्याप्रमाणे सच्चिदानंदधर्म व परब्रह्म यांचे अत्यंत तादात्म्य आहे; म्हणून परब्रह्माच्या सच्चिदानंदादी धर्माची प्राप्ती म्हणजे परब्रह्माचीच प्राप्ती व सच्चिदानंदधर्माची विस्मृती म्हणजे परब्रह्माची विस्मृती होय, असे सहजच सिद्ध होते.
ना तरि दीप मूळकीं। दीपशिखा अनेकी।
मिनलिया अवलोकीं। होय जैसें॥ ५६॥
अर्जुना तयापरी। सरली द्वैताची वारी।
नांदे नामार्थ एकाहारीं। मीतूंविणें॥ ५७॥
अर्थ—किंवा एका मूळ दिव्यापासून लावलेल्या अनेक दीपज्योती त्या मूळ दिव्याशी एकत्र केल्या असता ज्याप्रमाणे त्या सर्वांची एकच ज्योत होते,॥ ५६॥ अर्जुना! त्याप्रमाणे ज्ञानाने जे माझ्या स्वरूपाला प्राप्त झाले त्यांची द्वैताची पाळी संपते-म्हणजे ते माझ्याहून कधीही निराळे होत नाहीत. ‘मी-तू’-पणावाचून त्यांचे नाम व अर्थ माझ्याशी ऐक्यानेच राहतात.॥ ५७॥
गूढार्थदीपिका—नांदे नामार्थ एकाहारीं। मीतूंविणें—
‘मी’ हा शब्द बोलणारा आपल्याला व ‘तू’ हा शब्द तो आपल्याहून निराळा असलेल्या पुरुषाला लावतो. याप्रमाणे ‘मी’ व ‘तू’ हे दोन शब्द परस्पराहून भिन्नार्थाला दाखविणारे आहेत, असे अज्ञानी समजतो. पण विचार केला असता असे दिसून येते की, ज्या पुरुषाला बोलणारा ‘तू’ म्हणून संबोधतो तो पुरुष आपल्या ठिकाणी ‘तू’ या शब्दाचा ‘मी’ असाच अर्थ घेतो-म्हणजे ‘मी’ व ‘तू’ हे शब्द भिन्न दिसत असले, तरी विचारांती त्या दोघांचाही, ‘मी’ हाच एक अर्थ असतो व म्हणून शेवटी ‘मी’ हाच एक शब्द उरतो.
तसेच भगवंताशी ज्ञानाने ऐक्य पावल्यानंतर ज्ञानीपुरुष ‘मी’-‘तू’ हे शब्द वापरत असला तरी ‘मी-तू’-पणावाचून म्हणजे भिन्न अर्थावाचून वापरत असतो. त्याचे परमेश्वराशी झालेले ऐक्य, मुखातून निघणाऱ्या ‘मी-तू’ शब्दाने बिघडत नाही. त्याच्या अंत:करणात सर्व शब्दांचा अर्थ एक परमात्माच होऊन राहतो व सर्व शब्दही एका परमेश्वर शब्दात मिळून जातात—म्हणजे त्याच्या अंत:करणात शब्दाचे भिन्नत्वही राहत नाही, असा भाव.
येणेंचि पैं कारणें। जैं पहिलें सृष्टीचें जुंपणें।
तैंही तयां होणें। पडेचि ना॥ ५८॥
सृष्टीचिये सर्वादी। जयां देहाची नाहीं बांधी।
ते कैंचे प्रळयावधीं। निमतील पां॥ ५९॥
म्हणौनि जन्मक्षयां। अतीत धनंजया।
मी जाले ज्ञाना इया। अनुसरोनी॥ ६०॥
ऐसी ज्ञानाची वाढी। वानिली देवें आवडी।
तेवींचि पार्था ही गोडी। लावावया॥ ६१॥
तंव तया जालें आन। सर्वांगीं निघाले कान।
सपाईं अवधान। आतला पां॥ ६२॥
आतां देवाचिया ऐसें। जाकळीजत असें वोरसें।
म्हणौनि निरूपण आकाशें। वेंटाळेना॥ ६३॥
मग म्हणे गा प्रज्ञाकांता। उजवली आजि वक्तृत्वता।
जे बोला येवढा श्रोता। जोडलासी॥ ६४॥
तरी एक मी अनेकीं। गोविजे देहपाशकीं।
त्रिगुणीं लुब्धकीं। कवणेपरी॥ ६५॥
कैसा क्षेत्रयोगें। वियें इयें जगें।
तें परिस सांगें। कवणेपरी॥ ६६॥
पैं क्षेत्र येणें व्याजें। यालागीं हें बोलिजे।
जे मत्संगबीजें। भूतीं पिके॥ ६७॥
अर्थ—या कारणामुळेच जेव्हा पुन: कल्पारंभी सृष्टी उत्पन्न होते त्या सृष्टीत देखील त्याला उत्पन्न व्हावे लागत नाही.॥ ५८॥ कल्पाच्या आरंभी उत्पन्न होणाऱ्या सृष्टीत शरीर धारण करून ज्यांना उत्पन्न व्हावे लागत नाही, ते शेवटी प्रलयात कसे मरणार?॥ ५९॥ म्हणून, अर्जुना! या ज्ञानाचा आश्रय करून जे मद्रूप झाले, ते जन्ममरणरहित होतात.॥ ६०॥ याप्रमाणे भगवंतांनी आवडीने व तशीच अर्जुनाला गोडी लागावी म्हणून, आत्मज्ञानाच्या थोरवीचे वर्णन केले.॥ ६१॥ तेव्हा भगवंताचे बोलणे ऐकल्यावर अर्जुनाची निराळी स्थिती झाली. त्याच्या सर्वांगाच्या ठिकाणी कान निघून तो नखशिखांत अवधानाने व्यापला गेला.॥ ६२॥ फुटणाऱ्या प्रेमपान्ह्याप्रमाणे असलेले ते भगवंताचे निरूपण, भगवंताप्रमाणे अमर्याद असल्यामुळे जे आकाशाने वेटाळता येऊ शकत नाही, ते तो अर्जुन ग्रहण करू लागला.॥ ६३॥ मग भगवान म्हणाले, हे बुद्धीच्या स्वामी अर्जुना! मी जेवढे बोलतो तेवढे संपूर्ण ग्रहण करण्याजोगा तू श्रोता मिळाल्यामुळे आज माझे वक्तृत्व विवाहित झाले-म्हणजे सार्थक झाले.॥ ६४॥ तर मग आता मी एकच अद्वैतरूप असताना त्रिगुणरूपी व्याधाने मला अनेक देहरूपी पाशांत कसे गोविले?॥ ६५॥ तसेच माझा क्षेत्राशी कसा संबंध होतो? हे जग कशा रितीने उत्पन्न होते? ते सर्व सांगतो, ऐक.॥ ६६॥ माझ्या संगरूपी बीजाची पेरणी झाली असता भूतरूपाने पीक येते-म्हणजे अनेक प्राणी उत्पन्न होतात. एवढॺा कारणानेच त्याला क्षेत्र म्हटले जाते.॥ ६७॥
(श्लोक-३)
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम्।
सम्भव: सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥ ३॥
अर्थ—माझी महद्ब्रह्मरूप प्रकृती सर्व जगताचे जननस्थान होय. तिच्या ठिकाणी मी सृष्टीचा जेव्हा गर्भ ठेवतो, तेव्हा तिच्यापासून, अर्जुना! सर्व भूतांची उत्पत्ती होते.॥ ३॥
गूढार्थदीपिका— महद्ब्रह्म- कारणाचा मोठेपणा त्याच्या होणाऱ्या कार्यविस्तारावरून कळून येतो. प्रकृतिरूप कारणापासून एवढॺा मोठॺा संपूर्ण ब्रह्मांडरूप कार्याचा विस्तार झाला असल्यामुळे व तिच्यातच तो पुन्हा लय पावत असल्यामुळे त्या ब्रह्मांडाच्या अपेक्षेने प्रकृती ही त्यापेक्षा मोठी आहे. हे ‘महत्’ या शब्दाने दाखविले आहे आणि संपूर्ण कार्याचा विस्तार करणारी व त्या कार्यविस्ताराचे पोषण करणारी तीच आहे, हे ‘ब्रह्म’ या शब्दाने दाखविले आहे.
मम—जगताचे कारण जी जड प्रकृती ती परब्रह्मसत्तेवरच अभिन्न भासते, हे श्लोकातील ‘मम’ या शब्दाने सूचित केले आहे.
एरवी अखंड सच्चिदानंद परमेश्वराची शक्ती त्रिगुणात्मक जड, विनाशी अशी राहणे शक्य नाही. ती सच्चिदानंदस्वरूपच आहे पण परब्रह्माची ही सच्चिदानंदशक्ती जिवाला, अज्ञान आहे तोपर्यंत केवळ त्रिगुणात्मक मायाशक्तिरूप भासते हे मागे सांगितलेच आहे. (ज्ञा. गू. दी. अ. ९-१०६)
गर्भ—जिवाच्या कल्पनारूप प्रकृतीला परमेश्वराच्या सत्तेचा आधार प्राप्त होणे, हीच जगाची गर्भधारणा होय.
येऱ्हवीं तरी महद्ब्रह्म। यालागीं हें ऐसें नाम।
जे महदादिविश्राम-। शाळिका हें॥ ६८॥
अर्थ—या प्रकृतीतून ब्रह्मांडांतील सर्व स्थूल-सूक्ष्म तत्त्वे उत्पन्न होतात व तेथेच लय पावतात. अर्थात् ती ब्रह्मांडापेक्षा मोठी आहे; म्हणून तिला महद्ब्रह्म असे साधारणता: नाव दिले गेले आहे.॥ ६८॥
गूढार्थदीपिका—महदादिविश्राम-। शाळिका हें-
जगदुत्पत्ती, स्थिती, लय हे सर्व प्रकृतीच्या भूमीतच होतात-म्हणजे प्रकृती त्या त्या कार्यरूपाने परिणाम पावते व त्या सर्वांना परमेश्वरसत्तेचा आधार आहे; म्हणून परब्रह्म त्यांना विवर्त-उपादान कारण आहे.
सारांश, जडविनाशी जगत्पसारा प्रकृतीचा परिणाम असून परब्रह्माचा अध्यस्त किंवा भ्रमजन्य विवर्त होय, असे वेदांतशास्त्र म्हणते.
विकारां बहुवस थोरी। अर्जुना हेंचि करी।
म्हणौनि अवधारीं। महद्ब्रह्म॥ ६९॥
अर्थ—अर्जुना! सर्व कार्यरूप पदार्थाचा विस्तार हीच (प्रकृतीच) करीत असल्यामुळे हिला महद्ब्रह्म म्हणतात.॥ ६९॥
गूढार्थदीपिका—विकारां बहुवस थोरी-या मायेमुळेच संपूर्ण भेद उत्पन्न झाला आहे, असा अर्थ.
अव्यक्तवादमतीं। अव्यक्त ऐसी वदंती।
सांख्याचिया प्रतीतीं। प्रकृती हेचि॥ ७०॥
वेदांतीं यातें माया। ऐसें म्हणिजे प्राज्ञराया।
असो किती बोलों वांयां। अज्ञान हें॥ ७१॥
आपला आपणपयां। विसर जो धनंजया।
तेंचि रूप इया। अज्ञानासी॥ ७२॥
अर्थ—सृष्टीचे कारण अव्यक्त असा वाद मानणाऱ्याच्या मतात या महद्ब्रह्मालाच अव्यक्त म्हटले जाते. सांख्यशास्त्राला अनुसरणारे या महद्ब्रह्मालाच प्रकृती म्हणतात.॥ ७०॥ हे सर्व बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या अर्जुना! वेदांतशास्त्रात हिलाच माया म्हटले आहे. असो. व्यर्थच किती सांगायचे! हेच अज्ञान होय.॥ ७१॥ अर्जुना! आपण आपले जे स्वरूप विसरलो आहो, तेच अज्ञानाचे स्वरूप होय.॥ ७२॥
गूढार्थदीपिका—प्रत्येक जीव, जड-विनाशी देह म्हणजे ‘मी’ असे समजतो. या विपरीत ज्ञानावरून जिवाला आपल्या मूळ सच्चिदानंद आत्मस्वरूपाची विस्मृती किंवा अज्ञान आहे, हे समजून येते.
आणिकही एक असे। जें विचारावेळे न दिसे।
वातीं पाहतां जैसें। आंधारें कां॥ ७३॥
हालविलिया जाये। निश्चळीं तरी होये।
दुधीं जैसी साये। दुधाची ते॥ ७४॥
पैं जागर ना स्वप्न। ना स्वरूप अवस्थान।
ते सुषुप्ति कां घन। जैसी होय॥ ७५॥
कां न वियतां वायूतें। वांझें आकाश रितें।
तया ऐसें निरुतें। अज्ञान गा॥ ७६॥
पैल खांब कां पुरुष। ऐसा निश्चय नाहीं एक।
परि काय नेणों आलोक। दिसत असे॥ ७७॥
तेवीं वस्तु जैसी असे। तैसी कीर न दिसे।
परि कांहीं अनारिसें। देखिजे ना॥ ७८॥
ना राती ना तेज। ते संधि जेविं सांज।
तेविं विरुद्ध ना निज। ज्ञान आथी॥ ७९॥
ऐसी कोण एकी दशा। तिये वाद अज्ञान ऐसा।
तया गुंडलिया प्रकाशा। क्षेत्रज्ञ नाम॥ ८०॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे वात उजळून त्याच्या प्रकाशाने अंधार पाहू गेल्यास तो दिसत नाही, त्याप्रमाणे विचाराने पाहू गेल्यास जे दिसत नाही, ते अज्ञान होय, असेही अज्ञानाचे स्वरूप सांगता येईल.॥ ७३॥ (अमृ. प्र. ७- ओवी २७३-७७) ज्याप्रमाणे दुधाची साय, दूध तापवून निश्चळ राहू दिले असता त्यावर जमते; पण दूध हालविल्याबरोबर ती दुधात मिळून जाते.॥ ७४॥ जागृत अवस्था नाही, स्वप्नावस्था नाही किंवा समाधी नव्हे. या तिन्ही अवस्थेवेगळी जी घनदाट सुषुप्ती असते, त्याप्रमाणे जे आहे,॥ ७५॥ किंवा वायूला उत्पन्न न करता जसे आकाश रिकामे एकटे असते व काहीच ज्ञान होत नाही, त्याच्यासारखे खरोखर हे अज्ञान आहे.॥ ७६॥ पलीकडे खांब आहे की पुरुष आहे, असा काही एक निश्चय होत नाही, समोर काय आहे हे समजत नाही, पण नुसता भास दिसतो,॥ ७७॥ त्याप्रमाणे आत्मवस्तू जशी आहे तशी दिसत नाही, पण भलतेही काही दिसत नाही.॥ ७८॥ रात्र नाही, उजेड नाही, त्या संधीला जसे सांजवेळ म्हणतात, त्याप्रमाणे आपले ज्ञान नसते व विरुद्धही ज्ञान नसते.॥ ७९॥ अशी जी कोणी एक दशा, तिला अज्ञान असे म्हणतात आणि त्या अज्ञानाने गुंडाळलेल्या चेतन प्रकाशाला क्षेत्रज्ञ (जीव) हे नाव आहे.॥ ८०॥
गूढार्थदीपिका—येथे माउलींनी अज्ञानाचे भावरूपत्व सिद्ध केले असून अज्ञान अनिर्वाच्य भावरूप म्हणजे जिवाने कल्पिले आहे, असे सांगितले आहे.
मी ब्रह्म जाणत नाही, अशी जी जिवाच्या ठिकाणी वृत्ती स्फुरते ते अज्ञानाचेच कार्य असून तिच्यावरून जीव अज्ञानाने गुंडाळला आहे, हे प्रत्यक्ष दिसून येते.
“तेविं अविद्याकाळीं सतुके। अविद्या नाहीं” “अविद्या येणें नांवें। मी विद्यमानचि नव्हे। हे अविद्याचि स्वभावें। सांगतसे” (अमृ. प्र. ६-३१ व ३८) इत्यादी ओव्यांतून अज्ञान वस्तुत: नाही, असे जे माउलींनी अमृतानुभवात सांगितले आहे, त्याचेच येथेही प्रतिपादन केले आहे.
अज्ञान थोरिये आणिजे। आपणपें तरी नेणिजे।
तें रूप जाणिजे। क्षेत्रज्ञाचें॥ ८१॥
हाचि उभय योग। बुझें बापा चांग।
सत्तेचा नैसर्ग। स्वभाव हा॥ ८२॥
अर्थ—अज्ञान व अज्ञानाचे कार्य यांना महत्त्व देणारा—म्हणजे सत्य समजणारा व आपल्या स्वरूपाला न जाणणारा हाच क्षेत्रज्ञ म्हणजे जीव होय असे जाण.॥ ८१॥ अर्जुना, हाच क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचा संबंध होय, हे चांगले लक्षात ठेव. सत्तेचा असा हा निसर्गत: स्वभाव आहे.॥ ८२॥
गूढार्थदीपिका—सत्तेचा नैसर्ग। स्वभाव हा-
दोरीवर भ्रांतीने जेव्हा सर्प भासतो व तो खरा वाटतो, तेव्हा तो कार्यकारी होतो-म्हणजे भीती उत्पन्न करतो. या नेहमीच्या अनुभवावरून, खरोखर अस्तित्वात नसलेली वस्तू ही भ्रांतीने, आहे असे वाटून, तिला सत्ता मिळाली असता ती कार्यकारी होते, असा सत्तेचा नैसर्गिक स्वभाव दिसून येतो.
अज्ञान हे वस्तुत: अस्तित्वात नाही, पण जिवाने अमर्याद व अद्वैत अशा आपल्या सत्तेवरच ते मानले असल्यामुळे आत्मसत्तेने ते सत्तावान होऊन कार्यकारी झाले आहे-म्हणजे जिवाला सृष्टी, सृष्टीतील सुखदु:खे इत्यादी भासविण्याला समर्थ झाले आहे.
किंवा
जेव्हा एखाद्या वस्तूचे, ही अमुक वस्तू आहे, असे निश्चित ज्ञान होत नाही, काही आहे, असे सामान्यपणे नुसते सत्तामात्र ज्ञान होते, तेव्हा त्या ज्ञानाबरोबरच त्या वस्तूच्या विशेषधर्माचे अज्ञान असते. असा हा सत्तामात्र ज्ञानाचा स्वभाव आहे.
हाचि उभय योग-
जीवात्म्याचे परब्रह्मत्व ज्या चिदानंदादी विशेषधर्माने जाणले जाते, ते धर्म जीवात्मा विसरून केवळ सामान्यपणे सत्तामात्र होऊन राहिला असल्यामुळे त्या जीवक्षेत्राचे ठिकाणी अनायासेच त्याच्या एका परब्रह्मस्वरूपाच्या चिदानंदादी विशेषधर्माचे अज्ञान सिद्ध होते. हाच क्षेत्रज्ञ व अज्ञान यांचा संबंध होय.
किंवा
क्षेत्रज्ञ जिवाने आपले सच्चिदानंदादी स्वरूप न जाणणे व अज्ञानाचे किंवा प्रकृतीचे अस्तित्व मानणे हाच क्षेत्राचा क्षेत्रज्ञाशी संबंध होय.
जिवाला सच्चिदानंदरूप विशेषधर्माचे अज्ञान आहे; म्हणूनच तो सत्तामात्र सामान्यज्ञानरूप झाला आहे आणि त्याची ती सत्ता अज्ञानाला मिळून त्या अज्ञानाने जिवाला सृष्टिरूप भासविला आहे.
मुळात एक अद्वैत परब्रह्मच असल्यामुळे अज्ञान किंवा प्रकृती हिचे मुळीच अस्तित्व नाही-म्हणजे मी ब्रह्म जाणत नाही, अशी जीवच कल्पना करतो-म्हणून क्षेत्राचा क्षेत्रज्ञाशी संबंध काल्पनिक आहे, असा भाव.
आतां अज्ञानासारिखें। वस्तु आपणपांचि देखे।
परि रूपें अनेकें। नेणों कोणें॥ ८३॥
अर्थ—आता आत्मवस्तूच आपल्याला अज्ञानरूपाने पाहते-म्हणजे मी ब्रह्म जाणत नाही, असे म्हणते-पण कोण-कोणत्या अनेक रूपाने पाहते, हे सांगता येत नाही.॥ ८३॥
गूढार्थदीपिका—परि रूपें अनेकें। नेणों कोणें-
परब्रह्माप्रमाणेच परब्रह्मावर भासणारे अज्ञानकार्यही अपरिमित असल्यामुळे त्याची संख्या करवत नाही. अज्ञान, अज्ञानकार्य व ते पाहणारा ही सर्व त्रिपुटी अज्ञानातीलच असून परब्रह्म नित्य, असंग व प्रकाशरूप असल्यामुळे ते त्या त्रिपुटीला नुसते प्रकाशक होते, असा भाव.
जैसा रंक भ्रमला। म्हणें जा रे मी रावो आला।
कां मूर्छित गेला। स्वर्गलोका॥ ८४॥
तेवीं लचकलिया दिठी। मग देखणें जें जें उठी।
तया नाम सृष्टी। मीचि वियें पैं गा॥ ८५॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे दरिद्रॺाने भ्रमिष्ट होऊन “येथून चालते व्हा, मी राजा आलो आहे” किंवा मूर्च्छित झालेल्याने “स्वर्गलोकात गेलो” असे म्हणावे,॥ ८४॥ त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपापासून दृष्टी चळली असता जे जे दृष्टीसमोर आले त्याला सृष्टी हे नाव प्राप्त झाले असून ती सर्व सृष्टी माझ्यापासूनच होते-म्हणजे माझ्या सत्तेवर ती भासत असल्यामुळे मीच त्या रूपाने दिसतो.॥ ८५॥
गूढार्थदीपिका—सर्व सृष्टी आत्मविस्मृतिरूप अज्ञानजन्य भ्रांतीचे कार्य आहे, असा भाव.
जैसें कां स्वप्नमोहा। तो एकाकी देखे बहुवा।
तोचि पाड आत्मया। स्मरणेंवीण असे॥ ८६॥
हेंचि निभ्रांती। प्रमेय उपलवूं पुढती।
परि तूं प्रतीती। याचि घे पां॥ ८७॥
तरि माझी हे गृहिणी। अनादि तरुणी।
अनिर्वाच्यगुणी। अविद्या हे॥ ८८॥
अर्थ—ज्याप्रमाणेच स्वप्नभ्रम झाला असता एकच पुरुष अनेक वस्तुरूप होतो, त्याप्रमाणेच आत्मविस्मृती झाल्यामुळे जीवात्मा आपल्यालाच बहुरूप पाहतो.॥ ८६॥ हाच सिद्धांत, अर्जुना! पुन: तुला निराळॺा रितीने सांगतो, पण याचा तू अनुभव घे.॥ ८७॥ तरी अविद्या ही माझी पत्नी होय. ती अनिर्वाच्य म्हणजे कल्पनामात्र व गुणी म्हणजे त्रिगुणात्मक आहे व ती अनादी असून अखंड तरुणच राहते.॥ ८८॥
गूढार्थदीपिका—गृहिणी-“गृहिणी गृहमुच्यते” पत्नीमुळेच सर्व संसार थाटत असल्यामुळे ज्याप्रमाणे पत्नीलाच घर म्हणतात व पत्नीच संतती प्रसवते, त्याप्रमाणे अविद्याच सृष्टीला प्रसवणारी अशी सर्व सृष्टी झाली आहे, हे ‘गृहिणी’ या शब्दाने सुचविले आहे.
गृहिणी जशी पतीच्या स्वाधीन असते, त्याप्रमाणे परमात्मा त्रिगुणात्मक मायेला आपल्या स्वाधीन ठेवतो, तो तिच्या कधी स्वाधीन होत नाही. जीवात्मा मात्र प्रकृतीच्या स्वाधीन झाल्यासारखा असतो.
अनादि-जिवाच्या ठिकाणी असलेल्या अविद्याभ्रमाचा कोणाच्याही बुद्धीला निश्चय करता येत नाही; म्हणून ती प्रारंभरहित मानावी लागते, असे ‘अनादि’ या शब्दाने सांगितले आहे.
तरुणी—अविद्या ही कल्पनामात्र आहे व कल्पनेला कधी म्हातारपण म्हणजे क्षीणता येत नाही, हे ‘तरुणी’ या शब्दाने सांगितले आहे.
अनिर्वाच्य—अविद्येला सत् म्हणता येत नाही किंवा असत् म्हणता येत नाही. किंवा तिला अत्यंत खरी किंवा अत्यंत खोटी असे म्हणता येत नाही, अशी ही दोहोंहून विलक्षण आहे, असे “अनिर्वाच्य” या शब्दाने दाखविले आहे.
अविद्या—ती मुळी वस्तुरूपाने अस्तित्वातच नाही, हे ‘अविद्या’ शब्दाने सांगितले आहे.
“माया अविद्यमानस्य आख्या” माया हे अस्तित्वात नसलेल्याचे नाव आहे, असे आचार्यांनीही म्हटले आहे. पुढील ओवीतील “इये नाहीं हेंचि रूप” या चरणाने हाच अर्थ माउलींनी स्पष्ट केला आहे.
इये नाहीं हेंचि रूप। ठाणें हें अति उमप।
हे निद्रितां समीप। चेता दुरी॥ ८९॥
अर्थ—नसणे हेच तिचे स्वरूप आहे. तिचे राहण्याचे ठिकाण जे ब्रह्म अति विस्तीर्ण आहे, आत्मस्वरूपाचा विचार न करणाऱ्याच्या जवळ ती असते. आत्मस्वरूपाचा विचार करणाऱ्यांच्या ती दूर असते.॥ ८९॥
गूढार्थदीपिका—इये नाहीं हेंचि रूप-अविद्या वस्तुत: नसून ती जीवकल्पित आहे, असा अर्थ.
निद्रितां समीप-आत्मस्वरूपाचा विचार होत नाही, तोपर्यंत ती असते.
चेता दुरी—आत्मस्वरूपाचा विचार केला असता अविद्या किंवा अज्ञान अथवा त्रिगुणात्मक माया हिचे वर्तमान, भूत, भविष्य अशा तिन्ही काळी भावरूप वस्तुत्वच सिद्ध होत नाही, असा जो सर्व ज्ञान्यांचा अनुभव आहे, तोच येथे माउलींनी सांगितला आहे.
अमृतानुभवातील अज्ञानखंडन या सातव्या प्रकरणात त्याचेच प्रतिपादन केले आहे; म्हणून अमृतानुभव व ज्ञानेश्वरी या दोन ग्रंथांतील वेदांतप्रतिपादनात काहीही फरक नाही.
ज्ञानेश्वरीत कोठे कोठे माउलींनी मायेचा किंवा अविद्येचा जो उल्लेख केला आहे तो अविद्या किंवा माया अथवा अज्ञान ही भावरूप वस्तू आहे, असे सांगण्याकरिता केला नसून जिवाने मानलेल्या अविद्येचा किंवा अज्ञानाचा अथवा मायेचा तो नुसता अनुवाद केला आहे.
सारांश, विचाराने अविद्येचे अस्तित्व सिद्ध होत नाही व अविचारानेच ती मानली जाते, असा भाव.
पैं माझेनिचि आंगें। पहुडल्या हे जागे।
आणि सत्तासंभोगें। गुर्विणी होय॥ ९०॥
अर्थ—माझ्या अंगाशी निजली असता ती जागी होते व माझ्या सत्तेचा भोग घेऊन ती गरोदर होते.॥ ९०॥
गूढार्थदीपिका—माझेनिचि आंगें। पहुडल्या हे जागे—
“चित्पद ते माया” असे श्रीएकनाथ महाराजांनी म्हटले असल्यामुळे चैतन्यरूप प्रकाशाच्या संगतीने ती व्यक्त व जागी म्हणजे कल्पनारूप होते, असा “माझेनिचि आंगें। पहुडल्या हे जागे” या चरणांचा अर्थ आहे.
सत्तासंभोगें। गुर्विणी होय
चैतन्याच्या ठिकाणी सत्ता अनुगत असल्यामुळे चैतन्यप्रकाशाने मुक्त झालेल्या वृत्तीच्या ठिकाणी तीच सत्ता अनुगत होते; म्हणून त्या सत्तेच्या बळावर वृत्तिरूपाने व्यक्त झालेली अविद्या कार्य प्रसवण्यास समर्थ होते, असे “सत्तासंभोगें। गुर्विणी होय” या चरणांनी माउलींनी सुचविले आहे.
महद्ब्रह्मउदरीं। प्रकृति आठै विकारीं।
गर्भाची करी। पेलोवेली॥ ९१॥
उभयसंगें पहिलें। बुद्धितत्त्व प्रसवलें।
बुद्धितत्त्वें उभारलें। होय मन॥ ९२॥
तरुणी ममता मनाची। अहंकार तत्त्व रची।
तेणें महाभूतांची। अभिव्यक्ति होय॥ ९३॥
आणि विषयेंद्रियां गौसी। स्वभावें तंव भूतांसी।
म्हणोनि येती सरिसीं। तियेंही रूपा॥ ९४॥
जालेनि विकारक्षोभें। पाठीं त्रिगुणाचें उभें।
तेव्हां ये वासना गर्भें। ठायेंठाव॥ ९५॥
रुखाचा आवांका। जैसी बीजकणिका।
जीवीं बांधे उदका। भेटतखेंवो॥ ९६॥
तैसी माझेनि संगें। अविद्या नाना जगें।
आर घेवों लागे। अणियाची॥ ९७॥
मग गर्भगोळा तया। कैसें रूप तें ये आया।
तें परियेसें राया। सुजनाचिया॥ ९८॥
पैं मणिज स्वेदज। उद्भिज जारज।
उमटती सहज। अवयव हे॥ ९९॥
व्योमवायुवशें। वाढलेनि गर्भरसें।
मणिज उससे। अवयव तो॥ १००॥
पोटीं सूनि तमरजें। आगळिकां तोय तेजें।
उठतां निपजे। स्वेदज गा॥ १०१॥
आप पृथ्वी उत्कटें। आणि तमोमात्रें निकृष्टें।
स्थावर उमटे। उद्भिज हा॥ १०२॥
पांचां पांचही विरजीं। होती मनबुद्धॺादि साजीं।
हीं हेतु जारजीं। ऐसें जाण॥ १०३॥
ऐसे चारी हे सरळ। करचरणतळ।
महाप्रकृति स्थूळ। तेंचि शिर॥ १०४॥
प्रवृत्ती पेललें पोट। निवृत्ती ते पाठी नीट।
सुरयोनी आंगें आठ। ऊर्ध्वाचीं॥ १०५॥
अर्थ—अविद्येच्या पोटात असलेल्या गर्भाच्या, प्रकृती आठ विकारांची वृद्धी करते.॥ ९१॥ क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचा संबंध झाला (कल्पिला) असता प्रथम बुद्धी हे तत्त्व उत्पन्न होते, नंतर बुद्धितत्त्वापासून मन निर्माण होते.॥ ९२॥ ममता ही मनाची तरुण स्त्री होय, ती अहंकार तत्त्व उत्पन्न करते आणि अहंकारतत्त्वापासून पुढे भूतांची अभिव्यक्ती होते.॥ ९३॥ आणि तो अहंकार स्वभावत:च महाभूतांना कवटाळतो व त्यामुळे विषय बरोबरच व्यक्त होतात.॥ ९४॥ चित्तात विकारांचा क्षोभ झाला असता, त्यांच्या पाठीशी सत्त्व, रज, तम हे तीन गुण उभे असतात व तेथे लगेच वासना उत्पन्न होते.॥ ९५॥ ज्याप्रमाणे बी छोटेसे असले तरी पाण्याचा संबंध झाल्याने ते वृक्षाच्या आकाराला येते,॥ ९६॥ त्याप्रमाणे माझ्या संगाने अविद्या ही नाना जगाच्या रूपाच्या अंकुराचे कोंब घेऊ लागते.॥ ९७॥ मग त्या गर्भगोळॺाला कोणत्या रूपाचा आकार येतो हे, सज्जनामध्ये श्रेष्ठ असलेल्या अर्जुना! सांगतो, ऐक.॥ ९८॥ तेव्हा अंडज, स्वेदज, उद्भिज्ज व जारज असे हे चार प्रकारचे अवयव सहजच उत्पन्न होतात.॥ ९९॥ आकाश व वायू यांच्या योगाने गर्भगोळ ओतला असता अंडज अवयव उत्पन्न होतो.॥ १००॥ आणि तमोगुण व रजोगुण पोटात (अंतरात) ठेवून पाणी आणि तेज यांच्या विशेषाने वाढलेला स्वेदज अवयव उत्पन्न होतो.॥ १०१॥ पाणी आणि पृथ्वी ही दोन भुते उत्कट होऊन आणि निकृष्ट अशा तमोगुणाची वृद्धी झाली असता उद्भिज्ज असा स्थावर अवयव उत्पन्न होतो.॥ १०२॥ पंचमहाभूते ही परस्परांच्या साहाय्याने मन, बुद्धी, अहंकार इत्यादिकांचे पोषण करून वृद्धी करतात आणि हेच जारज अवयव उत्पन्न होण्याचे निमित्त आहे, असे जाण.॥ १०३॥ याप्रमाणे चार योनी ह्या सरळ करचरणादिक असून मूळ प्रकृतीचे स्थूळ रूपाला येणे, हा मस्तकाचा भाग होय.॥ १०४॥ प्रवृत्ती हे सुटलेले पोट असून निवृत्ती ही सुंदर पाठ आहे आणि आठ सुरयोनी हे वरचे अवयव आहेत.॥ १०५॥
गूढार्थदीपिका—प्रवृत्ती पेललें पोट-
नाना प्रकारच्या काम्य कर्माकडे प्रवृत्त करणारा हा प्रवृत्तिमार्ग आहे. ह्याच्या योगाने वासना वाढत जाते; म्हणून या प्रवृत्तीला “पेललें पोट” म्हटले आहे.
निवृत्ती ते पाठी नीट—
निवृत्तिमार्ग हा प्रवृत्तिमार्गाकडे पाठ करणारा आहे—म्हणजे सर्व कामनिक कर्मे सोडून देऊन निष्काम चित्ताने परमेश्वराकडे लागणारा आहे.
कंठ उल्हासता स्वर्ग। मृत्युलोक मध्यभाग।
अधोदेश चांग। नितंब तो॥ १०६॥
ऐसें लेंकरूं एक। प्रसवली हे देख।
जयाचें तिन्ही लोक। बाळसें गा॥ १०७॥
चौऱ्यांयशीं लक्ष योनी। तियें कांडां पेरां सांदणी।
वाढे प्रतिदिनीं। बाळक हें॥ १०८॥
नाना देह अवयवीं। नामाचीं लेणीं लेववी।
मोहस्तन्यें वाढवी। नित्य नवें॥ १०९॥
सृष्टी वेगळवेगळिया। तिया करांघ्रीं आंगोळिया।
भिन्नाभिमान सूदलिया। मुदिया तेथें॥ ११०॥
हें येकोलतें चराचर। अविचारित सुंदर।
प्रसवोनि थोर। थोरावली॥ १११॥
अर्थ—आनंददायक स्वर्ग हा कंठप्रदेश असून मृत्युलोक हा मध्यभाग आहे आणि पाताळलोक हा सुंदर कटीचा भाग आहे.॥ १०६॥ अशा एका लेकराला प्रकृतीने जन्म दिला असून स्वर्ग, मृत्यू, पाताळ हे तिन्ही लोक ज्या प्रकृतीचे बाळसलेले अंग आहे.॥ १०७॥ चौऱ्यांशी लक्ष योनी ह्या त्या बाळसलेल्या लेकराची कांडे, पेरे व सांधे आहेत. अशा प्रकारे ते बालक प्रत्येक दिवशी वाढत जाते.॥ १०८॥ नाना देह हेच कोणी अवयव असून त्याच्या ठिकाणी नाना नामांचे अलंकार घातलेले आहेत आणि प्रकृती ही, नित्य नवे आसक्तिरूप दूध पाजून ते बालक वाढवीत असते.॥ १०९॥ निरनिराळी सृष्टी ही हातापायांची बोटे असून त्यांचा भिन्न भिन्न अभिमान हातापायाच्या बोटात घातलेल्या आंगठॺा होत.॥ ११०॥ ह्या प्रकृतीने, विचार करीत नाही तोपर्यंत सुंदर वाटणाऱ्या अशा एकुलत्या एक बालकाला जन्म देऊन ती थोर झाली आहे.॥ १११॥
गूढार्थदीपिका—अविचारित सुंदर—
जीव आत्मज्ञानाचा विचार करीत नाही तोपर्यंतच त्याला जगत सुंदर वाटते, असा भाव.
पैं ब्रह्मा प्रात:काळ। विष्णू तो माध्यान्ह वेळ।
सदाशिव सायंकाळ। बाळा यया॥ ११२॥
अर्थ—या बालकाला ब्रह्मदेव हा प्रात:काळ, विष्णू हा माध्यान्हकाळ व सदाशिव हा सायंकाळ होय.॥ ११२॥
गूढार्थदीपिका—येथे विष्णूच्या, सृष्टीची स्थिती करण्याच्या व शिवाचा, सृष्टीचा संहार करण्याच्या नुसत्या मर्यादित अधिकाराला धरूनच त्यांना “विष्णू तो मध्यान्ह वेळ। सदाशिव सायंकाळ” असे म्हटले आहे. त्यांच्या पूर्णब्रह्मत्वाला धरून म्हटले नाही.
महाप्रलयसेजे। खेळोनि निवांत निजे।
विषमज्ञानें उमजे। कल्पोदयीं॥ ११३॥
अर्थ—हे बालक सृष्टीचा खेळ खेळून महाप्रलयरूपी अंथरुणावर स्वस्थ निजते व कल्पारंभी पुन: विषमज्ञानाने जागे होते.॥ ११३॥
गूढार्थदीपिका—विषमज्ञानें उमजे। कल्पोदयीं-
अनादी संस्कारांमुळे कल्पारंभी पुन: अशीच सृष्टी निर्माण होते, असा भाव.
अर्जुना इयापरी। मिथ्यादृष्टीच्या घरीं।
युगानुवृत्तीच्या करी। चोज पाउलें॥ ११४॥
अर्थ—अर्जुना! याप्रमाणे मिथ्या दृष्टीच्या घरात युगांपाठी युगे करीत हे बालक कौतुकाने पाय टाकते.॥ ११४॥
गूढार्थदीपिका—मिथ्यादृष्टीच्या घरीं। युगानुवृत्तीच्या करी-
जगताची उत्पत्ती, स्थिती, लय मिथ्यादृष्टीने म्हणजे भ्रांतीनेच आहेत, असा भाव.
संकल्प जयाचा इष्ट। अहंकार तो विनट।
ऐसिया होय शेवट। ज्ञानें यया॥ ११५॥
अर्थ—या बालकाला संकल्प करणे हीच एक गोष्ट आवडत असते. अहंकार त्याचा खेळगडी होय. अशा या जगत् बालकाचा शेवट एका आत्मज्ञानानेच होतो॥ ११५॥
गूढार्थदीपिका—संकल्प जयाचा इष्ट—केवळ संकल्पानेच सृष्टी उत्पन्न होते, असा अर्थ.
अहंकार विनट—अहंकार हा सृष्टीला धरून ठेवणारा आहे, म्हणून तो संकल्पाचा मित्र आहे.
ऐसिया होय शेवट। ज्ञानें यया-एक ब्रह्मज्ञानच या जगाची नि:शेष निवृत्ती करणारे आहे.
आतां असो हे बहु बोली। ऐसें विश्व माया व्याली।
तेथ साह्य जाली। माझी सत्ता॥ ११६॥
अर्थ—अर्जुना! आता हे बहू बोलणे असो. अशा प्रकारे हे संपूर्ण विश्व मायेपासून—म्हणजे भ्रांतीपासून-निर्माण झाले आहे व त्या मायाभ्रांतीला माझ्या सत्तेचा आधार असल्यामुळे माझी सत्ता तिला साहाय्यभूत झाली आहे.॥ ११६॥
(श्लोक-४)
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तय: सम्भवन्ति या:।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रद: पिता॥ ४॥
अर्थ—हे अर्जुना! सर्व योनींमध्ये जेवढे देहाकार आहेत त्यांचे परिणामी-उपादान-कारण प्रकृती असून तिचे ठिकाणी बीज स्थापन करणारा पिता मी आहे.॥ ४॥
याकारणें मी पिता। महद्ब्रह्म हे माता।
अपत्य पंडुसुता। जगडंबर॥ ११७॥
आतां शरीरें बहुतें। देखोनि न भेद हो चित्तें।
जे मनबुद्धॺादि भूतें। एकेंचि येथें॥ ११८॥
अर्थ—म्हणूनच मी पिता असून महद्ब्रह्म म्हणजे प्रकृती ही माता आहे व अर्जुना! ब्रह्मांड हे दोघांपासून झालेले अपत्य आहे.॥ ११७॥ आता निरनिराळी पुष्कळशी शरीरे पाहून तू चित्तात त्यांचा भेद मानू नकोस; कारण खऱ्या अन्वयदृष्टीने पाहता मन, बुद्धी, महाभूते इत्यादी सर्व एक परब्रह्मवस्तूच झाली आहे.॥ ११८॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे दोरीच भ्रांतीने सर्परूप भासते, त्याप्रमाणे परब्रह्मच अज्ञानभ्रांतीने मनबुद्धॺादी सर्व कारणकार्यप्रपंचरूप भासते.
हां गा एकचि देहीं। काय अनारिसे अवयव नाहीं।
तेवीं विचित्र विश्व पाहीं। एकचि हें॥ ११९॥
पैं उंचा नीचा डाहाळिया। विषमा वेगळालिया।
येकाचि जेवीं जालिया। बीजाचिया॥ १२०॥
आणि संबंध तोही ऐसा। मृत्तिके घट लेंक जैसा।
कां पटत्व कापुसा। नातू होय॥ १२१॥
अर्थ—अर्जुना! एकाच देहाच्या ठिकाणी निरनिराळे अवयव नसतात काय? त्याप्रमाणे विश्व जरी विचित्र दिसत असले तरी त्या सर्वरूपाने एक परब्रह्मवस्तूच प्रगट झाली आहे, असे समज.॥ ११९॥ ज्याप्रमाणे एकाच बीजाच्या वरखाली व भिन्न भिन्न आकाराच्या निरनिराळॺा डाहाळॺा वाढतात॥ १२०॥ आणि ज्याप्रमाणे घट हा मातीचा लेक समजला जातो किंवा वस्त्र कापसाचे नातवंड समजले जाते, तसाच हा संबंध आहे.॥ १२१॥
गूढार्थदीपिका—संबंध तोही ऐसा—
परब्रह्मच नामरूपात्मक भासत असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी कल्पिलेल्या चराचर जगाचा संबंध काल्पनिक आहे. वस्तुत: भासत असलेले चराचर पूर्ण परब्रह्मच असल्यामुळे एका वस्तूत संबंध मानणे व्यर्थ आहे, असा अर्थ.
नाना कल्लोळपरंपरा। संतती जैसी सागरा।
आम्हां आणि चराचरा। संबंध तैसा॥ १२२॥
अर्थ—किंवा ज्याप्रमाणे एकामागून एक उठणारे तरंग समुद्राचीच संतती समजली जाते, तसा आमचा आणि चराचराचा संबंध आहे.॥ १२२॥
गूढार्थदीपिका—आम्हां आणि चराचरा। संबंध तैसा-
खऱ्या दृष्टीने पाहता परब्रह्मच अनध्यस्त विवर्तत्वाने-म्हणजे त्रिगुणात्मक मायेवाचून-नामरूपात्मक झाले आहे; पण अज्ञानी जिवाला हे ज्ञान नसल्यामुळे तो भ्रमाने त्याला (नामरूपात्मक परब्रह्माला) जगत म्हणतो.
म्हणौनि वन्हि आणि ज्वाळ। दोन्ही वन्हीचि केवळ।
तेवीं मी गा सकळ। संबंध वाव॥ १२३॥
जालेनि जगें मी झांकें। तरि जगत्वें कोण फांके।
किळेवरी माणिकें। लोपिजे कोई॥ १२४॥
अळंकारातें आलें। तरि सोनेपण काई गेलें।
कीं कमळ फांकलें। कमळत्वा मुके॥ १२५॥
सांग पां धनंजया। अवयवीं अवयविया।
आच्छादिलें कीं तया। तेंचि रूप॥ १२६॥
विरूढलिया जोंधळा। कणिसाचा निर्वाळा।
वेंचला कीं आगळा। दिसतसे॥ १२७॥
म्हणौनि जग परौतें। सारूनि पाहिजे मातें।
तैसा नोहें उखितें। आघवें मीचि॥ १२८॥
अर्थ—म्हणून ज्याप्रमाणे विस्तव आणि ज्वाला दोन्ही विस्तवच होत, त्याप्रमाणे मीच सर्व चराचर असल्यामुळे माझा व चराचराचा संबंध लावणे खोटे आहे.॥ १२३॥ झालेल्या जगाने मी झाकला जातो असे म्हणावे तर जगरूपाने कोण फाकतो? माणिक आपल्या तेजाने झाकले जाते काय?॥ १२४॥ किंवा सोने अलंकारदशेला आले तरी सोनेपण नाहीसे झाले काय? किंवा कमळ फाकलेले असते, तेव्हा ते कमळत्वाला मुकते काय?॥ १२५॥ अर्जुना! सांग बरे! देह हा आपल्या अवयवांनी झाकला जातो की ते त्याचे रूपच आहे?॥ १२६॥ किंवा जोंधळा विशेष वाढला असता त्याचे कणसात दिसणे नाहीसे होते किंवा विशेष स्पष्ट होते?॥ १२७॥ म्हणून जग बाजूला सारून मला पाहण्याची आवश्यकता नाही. संपूर्ण विश्व निपटून मीच आहे.॥ १२८॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञान झाले असता नामरूपाच्या ठिकाणी परब्रह्माहून भिन्नत्वाची व जड-विनाशी जगद्वस्तुत्वाची जिवाने अज्ञानभ्रांतीने केलेली फक्त कल्पनाच नाहीशी करायची असते. नामरूपे नाहीशी करायची नसतात. ज्याप्रमाणे घट सबंध मातीचाच दिसतो, त्याप्रमाणे नामरूपासह सच्चिदानंद परब्रह्मच अनुभवाला येते, असे माउलींचे म्हणणे आहे, हाच अन्यरूप अनुभव होय.
हा तूं साचोकारा। निश्चयाचा खरा।
गांठी बांध वीरा। जीवाचिये॥ १२९।
आतां मियां मी दाखविला। शरीरीं वेगळाला।
गुणीं मीचि बांधला। ऐसा आवडें॥ १३०॥
जैसें स्वप्नीं आपण। उठूनियां आत्ममरण।
भोगिजे गा जाण। कपिध्वजा॥ १३१॥
कां कावळातें डोळे। प्रकाशूनि पिंवळें।
देखती तेंही कळे। तयांसीचि॥ १३२॥
ना ना सूर्य प्रकाशें। प्रकटी तैं अभ्र भासे।
तो लोपला हेंही दिसे। सूर्येंचि कीं॥ १३३॥
पैं आपणपेनि जालिया। छाया गा आपुलिया।
बिहोनि बिहालिया। आन आहे॥ १३४॥
तैसी इयें नाना देहें। दाऊनि मी नाना होयें।
तेथ ऐसा जो बंध आहे। तेंही देखें॥ १३५॥
बंधचि कां न बंधिजे। हें जाणणें मज माझें।
नेणणेनि उपजे। आपलेनि॥ १३६॥
तरि कोणें गुणें कैसा। मजचि मी बंध ऐसा।
आवडें तें परियेसा। अर्जुनदेवा॥ १३७॥
गुण ते किती किंधर्म। कायि ययां रूप नाम।
कें जालें हें वर्म। अवधारीं पां॥ १३८॥
अर्थ—हे वीरा अर्जुना! असा हाच खरोखर तत्त्वविचार आहे; म्हणून या खऱ्या निश्चयाची चित्तात गाठ बांध.॥ १२९॥ निरनिराळॺा शरीरात एक मीच वेगवेगळा झालो आहे, हे मी आत्तापर्यंत दाखविले; परंतु तोच मी गुणांनी बांधल्यासारखा अज्ञानी जिवांना वाटतो.॥ १३०॥ ज्याच्या ध्वजाच्या ठिकाणी वानर आहे अशा अर्जुना! स्वप्नात उठून जसे आपणच आपल्या मरणाचे दु:ख भोगावे॥ १३१॥ किंवा काविळीने पिवळे झालेल्या डोळॺांनाच कावीळ दिसते व कावीळ झाली हेही ते डोळेच जाणतात॥ १३२॥ किंवा सूर्यप्रकाशानेच अभ्र दिसू लागते व सूर्य लोपला हेही त्याच्या प्रकाशानेच दिसते.॥ १३३॥ आपल्यामुळेच पडलेल्या आपल्या छायेला जर आपण पाहून भ्यालो तर तेथे दुसरा कोणी भिवविणारा आहे काय?॥ १३४॥ त्याप्रमाणे मी नाना प्रकारची शरीरे भासवून मीच नाना प्रकारचा होतो. त्या ठिकाणी गुणाचा जो बंध होतो, तोही मीच जाणतो.॥ १३५॥ बंध भासतो, पण त्या बंधाने मी बांधला गेलो नाही, असे माझ्या स्वरूपाचे ज्ञान मला आहे; पण असे आपल्या स्वरूपाला न जाणल्याने जीव बद्ध होतो.॥ १३६॥ तरी अर्जुना! कोणत्या गुणाने बांधला जातो व मला मीच कसा बंधनकारक वाटतो, ते सांगतो ऐक.॥ १३७॥ गुण किती आहेत? त्यांचे धर्म काय? त्यांचे रूप काय? त्यांची नावे काय? व ते कोठे उत्पन्न झालेत? हे रहस्य सांगतो, ऐक.॥ १३८॥
(श्लोक-५)
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा: प्रकृतिसम्भवा:।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥ ५॥
अर्थ—हे अर्जुना! सत्त्व, रज, तम हे तीन गुण असून ते प्रकृतीपासून निर्माण झाले आहेत. ते अविनाशी अशा देहाभिमानी जिवाला या देहाच्या ठिकाणी बांधतात.॥ ५॥
तरि सत्त्वरजतम। तिघांसि हें नाम।
आणि प्रकृति जन्म। भूमिका ययां॥ १३९॥
येथ सत्त्व तें उत्तम। रज तें मध्यम।
तिहींमाजि तम। सावियाधारें॥ १४०॥
हें एकेचि वृत्तीच्या ठायीं। त्रिगुणत्व आवडे पाहीं।
वयसात्रय देहीं। येकीं जेवीं॥ १४१॥
कां मिनलेनि कीडें। जंव जंव तूक वाढे।
तंव तंव सोनें हीन पडे। पांचिका कसीं॥ १४२॥
पैं सावधपण जैसें। वाहविलें आळसें।
सुषुप्ती बैसे। घणावोनी॥ १४३॥
तैसी अज्ञानांगीकारें। निघाली वृत्ति विखुरे।
ते सत्त्वरजद्वारें। तमही होय॥ १४४॥
अर्थ—तरी सत्त्व, रज, तम अशी त्यांची नावे असून प्रकृती ही त्यांची जन्मभूमी आहे.॥ १३९॥ त्या तिघांमध्ये सत्त्वगुण उत्तम असून रजोगुण मध्यम आहे व तमोगुण सहजच त्यांच्यापेक्षा खालचा म्हणजे कनिष्ठ आहे.॥ १४०॥ ज्याप्रमाणे एका देहाच्या ठिकाणी बाल्य, तारुण्य व म्हातारपण ह्या तिन्ही अवस्था असतात, त्याप्रमाणे हे तिन्ही गुण एकाच अंत:करणवृत्तीच्या ठिकाणी असतात॥ १४१॥ किंवा हीणकसाच्या मिश्रणाने जसजसे सोन्याचे वजन वाढते, तसतसे ते (सोने) कसात कमी होऊन पाच रुपये किंमतीचे होते.॥ १४२॥ ज्याप्रमाणे आळसाने सावधपणा नाहीसा होऊन गाढ सुषुप्ती येते,॥ १४३॥ त्याप्रमाणे, मी अज्ञानी आहे, असा अज्ञानाचा अंगीकार केल्याने उठलेली वृत्ती भेद पावते व ती सत्त्वरजतमात्मक होते.॥ १४४॥
गूढार्थदीपिका—ही अहंवृत्ती आपल्या मूळ ब्रह्मस्थितीला विसरल्यामुळे ती सात्त्विक-राजस-तामस होते. सत्त्वगुणाने ती जाणते, रजोगुणाने कर्माचे कर्तृत्व घेते व तमोगुणाने आळस, निद्रा वगैरे घेते. हेच तिचे अनुक्रमे सत्त्व-रज-तमात्मक होणे होय.
अर्जुना गा जाण। ययां नाम गुण।
आतां दाखवूं खुण। बांधती ते॥ १४५॥
तरि क्षेत्रज्ञदशे। आत्मा मोटका पैसे।
हें देह मी ऐसें। मुहूर्त करी॥ १४६॥
अर्थ—अर्जुना! याला गुण म्हणतात, असे जाण. आता त्यांनी बांधले असे केव्हा समजले जाते, ते सांगतो, ऐक.॥ १४५॥ क्षेत्रज्ञदशेत शिरल्यासारखा भासलेला आत्मा, मी देह आहे, असे समजायला लागतो.॥ १४६॥
गूढार्थदीपिका—वेदांतात जीवदशेचा प्रारंभ मानता येत नसल्यामुळे माउलींनी येथे जीवदशेचा प्रारंभ दाखविला नाही. आत्म्याच्या ठिकाणी जीव-अवस्था मी देह आहे, या कल्पनेमुळे भासते, एवढेच सांगितले आहे.
आजन्ममरणांतीं। देहधर्मीं समस्तीं।
ममत्वाची सूती। घे ना जंव॥ १४७॥
जैसी मीनाच्या तोंडीं। पडेना जंव उंडीं।
तंव गळ आसुडी। जळपारधी॥ १४८॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे गळाला लावलेला मांसाचा तुकडा मासोळीच्या तोंडात जातो, तोच धीवर गळाला हिसका मारतो, त्याप्रमाणे जीव जन्मापासून मरेपर्यंत देहाच्या संपूर्ण धर्माची ममता धरतो किंवा हे माझे धर्म आहेत असे म्हणतो, तोच मी देह आहे अशी आपल्या ठिकाणी कल्पना करून घेतो व त्रिगुणांनी बांधला जातो.॥ १४७-१४८॥
गूढार्थदीपिका—गुण व गुणांची देहादी कार्ये यांचा जाणता ‘मी’, त्यांच्याहून निराळा आहे, हे विसरून ते सर्व सत्य असून माझ्या ठिकाणी आहेत किंवा माझे आहेत, असे मानणे, हेच गुणांनी बांधले जाणे आहे. जीव असेच मानतो; म्हणून तो गुणबद्ध होतो.
(श्लोक-६)
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्।
सुखसंगेन बध्नाति ज्ञानसंगेन चानघ॥ ६॥
अर्थ—त्यात सत्त्वगुण हा निर्मल असल्यामुळे प्रकाशक व निरुपद्रवी आहे. हे निष्पाप अर्जुना! तो, सुखाच्या संगाने व ज्ञानाच्या संगाने-म्हणजे मी सुखी आहे, मी जाणता आहे, अशा अभिमानाने-बंधन करतो.॥ ६॥
तेवीं सत्वें लुब्धकें। सुखज्ञानाचीं पाशकें।
वोढिजती मग खुडके। मृग जैसा॥ १४९॥
मग ज्ञानें चडफडी। जाणिवेचे खुरखोडी।
स्वयंसुख हें धाडी। हातींचें गा॥ १५०॥
तेव्हां विद्यामानें तोखे। लाभमात्रें हरिखे।
मी संतुष्ट हेंही देखे। श्लाघों लागे॥ १५१॥
म्हणे भाग्य ना माझें। आजि सुखियें नाहीं दुजें।
विकाराष्टकें फुंजे। सात्विकाचेनि॥ १५२॥
आणि येणेंही न सरे। लांकण लागे दुसरें।
जें विद्वत्तेचें भरे। भूत आंगीं॥ १५३॥
आपणचि ज्ञानस्वरूप आहे। तें गेलें हें दु:ख न वाहे।
कीं विषयज्ञानें होये। गगनायेवढा॥ १५४॥
रावो जैसा स्वप्नीं। रंकपणें रिघे धानीं।
तो दोंदाणां मानी। इंद्र ना मी॥ १५५॥
तैसें गा देहातीता। जालेया देहवंता।
हों लागे पंडुसुता। बाह्यज्ञानें॥ १५६॥
प्रवृत्तिशास्त्र बुझे। यज्ञविद्या उमजे।
किंबहुना सुझे। स्वर्गवरी॥ १५७॥
आणि म्हणे आजि आन। मीवांचून नाहीं सज्ञान।
चातुर्यचंद्रा गगन। चित्त माझें॥ १५८॥
ऐसें सत्व सुखज्ञानीं। जीवासि लाउनि कानी।
बैलाची करी वानी। पांगुळाचिया॥ १५९॥
आतां हाचि शरीरी। रजें जियापरी।
बांधिजे तें अवधारीं। सांगिजेल॥ १६०॥
अर्थ—पारध्याने पाशात मृग धरला असता जसा तो तडफडतो, त्याप्रमाणे सुख व ज्ञान यांच्या संगाने सत्त्वगुणरूपी पारधी जिवाला बांधतो.॥ १४९॥ मग आपली स्वयंसुखरूप व ज्ञानरूप स्थिती विसरून, प्राप्त केलेल्या विषयसुखाच्या व विषयज्ञानाच्या अभिमानाने तो तळमळतो.॥ १५०॥ तेव्हा त्याच्या विद्वत्तेचा कोणी मान केल्यास त्याला आनंद वाटतो, काही त्याला लाभ झाल्यास तो संतोष मानतो, मी सुखात राहवे, हेही तो पाहत राहतो व आपल्या सुखस्थितीची प्रशंसा करीत जातो.॥ १५१॥ आणि म्हणतो की, माझे हे महद्भाग्यच ना! आज माझ्यासारखा दुसरा कोणी सुखी नाही. असे म्हणता म्हणता तो सत्वगुणामुळे आठ प्रकारच्या विकाराने फुगू लागतो.॥ १५२॥ आणि एवढॺानेच संपत नाही, तर दुसरे एक बंधन त्याच्या पाठीमागे लागते. त्याच्या अंगात विद्वत्तेच्या अभिमानाचा भूतसंचार होतो.॥ १५३॥ आपण केवळ ज्ञानस्वरूप असताना आपल्याला त्याचा विसर पडला, याचे त्याला दु:ख वाटत नाही; उलट विषयांचे ज्ञान प्राप्त करून घेऊन अभिमानाने आकाशाएवढा फुगतो.॥ १५४॥ ज्याप्रमाणे राजा स्वप्नामध्ये दरिद्री होऊन नगरात शिरतो व दोन दाणे मिळाल्याने आपल्याला इंद्र मानू लागतो.॥ १५५॥ हे पांडुसुता अर्जुना! देहाहून वेगळा असलेल्या या क्षेत्रज्ञ जिवाला “मी देह आहे” असा देहाचा अभिमान धरून देहवान झाल्याबरोबर बाह्य विषयांच्या ज्ञानाने असे होऊ लागते.॥ १५६॥ संसारदायक कर्मकांड तो जाणतो, संपूर्ण यज्ञक्रिया जाणतो, एवढेच नाही, तर स्वर्गप्राप्तीपर्यंत सर्व जाणतो॥ १५७॥ आणि म्हणतो की, आज माझ्या बरोबरीचा विद्वान दुसरा कोणी नाही. माझे चित्त चातुर्यरूपी चंद्राला राहण्याचे आकाश आहे-म्हणजे मीच एक चतुर आहे.॥ १५८॥ याप्रमाणे सत्त्वगुण हा जिवाला सुख व ज्ञान यांच्या अभिमानाच्या दोरीने बांधून नंदीबैलाप्रमाणे करून ठेवतो.॥ १५९॥ आता हा जीव रजोगुणाने ज्या प्रकाराने बांधला जातो तो प्रकार सांगतो, ऐक.॥ १६०॥
(श्लोक-७)
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासंगसमुद्भवम्।
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसंगेन देहिनम्॥ ७॥
अर्थ—रजोगुण हा मनाचे रंजन करणारा असून तो वासना व आसक्ती यांना उत्पन्न करणारा आहे. तो जीवाला फलाच्या इच्छेने कर्मात आसक्त करून बंधन करतो, असे जाण.॥ ७॥
हें रज याचिकरणें। जीवातें रंजवूं जाणे।
हें अभिलाखाचें तरुणें। सदाचि गा॥ १६१॥
हें जीवीं मोटकें रिगे। आणि कामाच्या मदीं लागे।
मग वारया वळघे। तृष्णेचिया॥ १६२॥
घृतें आंबुखूनि आगियाळें। वज्राग्नीचें सादुकेलें।
आतां बहु थेंकुलें। आहे तेथ॥ १६३॥
तैसी खवळे चाड। होय दु:खासकट गोड।
इंद्रश्रीही सांकड। गमों लागे॥ १६४॥
तैसी तृष्णा वाढिनलिया। मेरूही हाता आलिया।
तऱ्ही म्हणे एकादिया। दारुणा वळघों॥ १६५॥
जीविताची कुरोंडी। वोवाळूं लागे कवडी।
मानी तृणाचिये जोडी। कृतकृत्यता॥ १६६॥
आजि असतें वेंचिजेल। परि पाहें पां काय कीजेल।
ऐसा पांगीं वडील। व्यवसाय मांडी॥ १६७॥
म्हणे स्वर्गा हन जावें। तरि काय तेथें खावें।
इयालागीं धांवे। याग करूं ॥ १६८॥
व्रतापाठीं व्रतें। आचरे इष्टापूर्तें।
काम्यावांचूनि हातें। शिवणें नाहीं॥ १६९॥
पैं ग्रीष्मांतींचा वारा। विसावों नेणे वीरा।
तैसा न म्हणे व्यापारा। रात्र दिवस॥ १७०॥
काय चंचळ मासा। कामिनीकटाक्ष जैसा।
लवलाहो तैसा। विजूही नाहीं॥ १७१॥
तेतुलेनि गा वेगें। स्वर्गसंसारपांगें।
आगीमाजी रिगे। क्रियांचिये॥ १७२॥
ऐसा देहीं देहावेगळा। ले तृष्णेचिया सांखळा।
खटाटोप वाहे गळां। व्यापाराचा॥ १७३॥
हें रजोगुणाचें दारुण। देहीं देहियांसि बंधन।
परिस आतां विंदाण। तमाचें तें॥ १७४॥
अर्थ—जिवाच्या चित्ताला रंजविणारा असल्यामुळे याला रजोगुण म्हणतात. हा रजोगुण वासनेला अखंड तरुण ठेवतो-म्हणजे तिला क्षीण होऊ देत नाही.॥ १६१॥ हा थोडाही अंत:करणात शिरला की काम-मद उत्पन्न करतो व मग जीव, वासनारूपी वाऱ्याला मिठी मारतो.॥ १६२॥ अग्निकुंडात तूप टाकून पेटलेल्या अग्नीला विद्युत अग्नीने साहाय्य मिळून तो भडकला असता त्याला थोडे-बहुत म्हणता येईल काय?॥ १६३॥ त्याप्रमाणे विषयवासना अशी खवळते की तिला दु:खासह सर्व गोड वाटू लागते व इंद्राच्या संपत्तीनेही त्याला पुरेशी तृप्ती वाटत नाही.॥ १६४॥ तशीच वासना वाढत जाऊन मेरूसारखा सुवर्णाचा पर्वत हाती आला तरी याहीपेक्षा अधिक संपत्ती प्राप्त होईल, असा दुसरा एखादा साहसी प्रयत्न करून पाहावा, असे त्याला वाटते.॥ १६५॥ एक कवडी प्राप्त झाली तर तिच्यावरून आपला जीव ओवाळून टाकतो व एक गवताची काडी प्राप्त झाली तर आपल्याला धन्य समजतो.॥ १६६॥ आज माझ्यापाशी असलेली संपत्ती संपल्यावर उद्या आपले कसे चालणार? असे मनात येऊन वासनेच्या स्वाधीन असलेला तो मोठॺा प्रयत्नाला लागतो.॥ १६७॥ तो म्हणतो, स्वर्गात गेलो तर तेथे खायला काय मिळणार? याकरिता यज्ञ करण्याला प्रवृत्त होतो.॥ १६८॥ शरीराचे शोषण करणारी अशी एकामागून एक व्रते करतो. इष्ट-म्हणजे यज्ञयागादी कर्मे व पूर्त-म्हणजे कूप तडागादी बांधणे, अशी कर्मे करतो. याप्रमाणे काम्यकर्मांवाचून दुसऱ्या कर्मांना शिवत नाही.॥ १६९॥ ज्याप्रमाणे ग्रीष्मऋतूच्या शेवटी सुटणारा वारा सारखा वाहत असतो-क्षणभर थांबत नाही-त्याप्रमाणे जो रात्रंदिवस व्यापार करीत राहतो.॥ १७०॥ रजोगुणी पुरुषाच्या चांचल्यापुढे माशाचे चंचलपण काहीच नाही. अथवा स्त्रियेच्या कटाक्षाची काय मातब्बरी आहे? तसा वेग विद्युल्लतेचाही नाही.॥ १७१॥ तेवढॺा त्या वेगाने स्वर्ग व संसार यांचा आश्रय करून तो कर्मरूपी अग्नीत शिरतो.॥ १७२॥ अशा प्रकारे देहावेगळा असलेला जीव वासनेच्या बेडॺा स्वत:च घालून घेतो व नाना प्रकारच्या कर्मांचा व्याप आपल्या गळॺात लावून घेतो.॥ १७३॥ असे हे रजोगुणाचे दुर्धर बंधन देहधारी जिवाला देहाच्या ठिकाणी लागलेले आहे. आता तमोगुणाचा खेळ ऐक.॥ १७४॥
(श्लोक-८)
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥ ८॥
अर्थ—अज्ञानापासून झालेला तमोगुण सर्व जिवांच्या बुद्धीला मोह पाडणारा-म्हणजे अविवेकी करणारा आहे. तो प्रमाद-म्हणजे विचार न करता कशाचेही धाडस करणे, आलस्य व झोप इत्यादी कर्मांनी, हे अर्जुना! जिवाला बद्ध करतो.॥ ८॥
व्यवहाराचेही डोळे। मंद जेणें पडळें।
मोहरात्रीचें काळें। मेहुडें जें॥ १७५॥
अज्ञानाचें जियालें। जया एका लागलें।
जेणें विश्व भुललें। नाचत असे॥ १७६॥
अविवेकमहामंत्र। जें मौढॺमद्याचें पात्र।
हें असो मोहनास्त्र। जीवांसि जें॥ १७७॥
पार्था तें गा तम। रचूनि ऐसें वर्म।
चौखुरी देहात्म-। मानियांतें॥ १७८॥
हें येकचि कीर शरीरीं। माजों लागे चराचरीं।
आणि तेथ दुसरी। गोठी नाहीं॥ १७९॥
सर्वेंद्रियां जाडॺ। मनामाजि मौढॺ।
माल्हाती दार्ढॺ। आलस्याचें॥ १८०॥
आंगें आंग मोडामोडी। कार्यजातीं अनावडी।
नुसती परवडी। जांभयांची॥ १८१॥
उघडियाचि दिठी। देखणें नाहीं किरीटी।
नाळवितांचि उठी। वो म्हणौनि॥ १८२॥
पडिलिये धोंडी। नेणे कानीमुरडी।
तयाचिपरी मुरकुंडी। उकलूं नेणें॥ १८३॥
पृथ्वी पाताळीं जावो। कां आकाशही वरी येवो।
परी उठणें हा भावो। उपजों नेणे॥ १८४॥
उचितानुचित आघवें। झांसुरतां नाठवे जीवें।
जेथिंचा तेथ लोळावें। ऐसी मेधा॥ १८५॥
उभऊनि करतळें। पडिघाये कपोळें।
पायांचें शिरियाळें। मांडूं लागे॥ १८६॥
आणि निद्रेविषयीं चांग। जीवीं आथि लाग।
झोंपीं जातां स्वर्ग। वावो म्हणे॥ १८७॥
ब्रह्मायु होईजे। मा निजेलियाचि असिजे।
हें वांचूनि दुजें। व्यसन नाहीं॥ १८८॥
कां वाटे जातां वोघें। कल्हातांही डोळा लागे।
अमृतही परी नेघे। जरी निद आली॥ १८९॥
तेवींचि आक्रोशबळें। व्यापारें कोणे एके वेळे।
निगालें तरी आंधळें। रोषें जैसें॥ १९०॥
केधवां कैसें राहाटावें। कोणेंसीं काय बोलावें।
हें ठाकतें कीं नागवें। हेंही नेणे॥ १९१॥
वणवा मियां आघवा। पांखें पुसोनि घेयावा।
पतंग या हांवा। घाली जेवीं॥ १९२॥
तैसा वळघे साहसा। अकरणींचि धिंवसा।
किंबहुना ऐसा। प्रमादु रुचे॥ १९३॥
एवं निद्रालस्यप्रमादीं। तम इया त्रिबंधीं।
बांधे निरुपाधी। चोखटातें॥ १९४॥
जैसा वन्हि काष्ठीं भरे। तैं दिसे काष्ठाकारें।
व्योम घटें आवरे। तैं घटाकाश॥ १९५॥
ना ना सरोवर भरलें। तैं चंद्रत्व तेथें बिंबलें।
तैसें गुणापाशीं बांधलें। आत्मत्व गमे॥ १९६॥
अर्थ—तमोगुण हा व्यवहाराच्या ज्ञानालाही पडळरोगाप्रमाणे झाकणारा आहे व जो मोहरूपी (अविवेकरूपी) अंधाऱ्या रात्रीचा काळा ढग आहे.॥ १७५॥ अज्ञानापासून झालेला हा तमोगुण ज्या एका जिवाला लागला आहे, त्याच्या योगाने जीव आपल्या स्वरूपाला विसरून विषयाला मोहित झाला आहे.॥ १७६॥ अविवेक हा त्याचा मुख्य मंत्र असून तमोगुण हे मूर्खपणारूपी सुरापानाचे भांडेच होय. हे असो. हा तमोगुण म्हणजे जिवाला पूर्णपणे मोहून टाकणारे अस्त्रच आहे.॥ १७७॥ अर्जुना! असा हा तमोगुण, या लक्षणाने प्रगट होऊन देह म्हणजेच आत्मा असे मानणाऱ्याला चहूबाजूंनी आवळतो.॥ १७८॥ हा एकच तमोगुण सर्व स्थावर-जंगम शरीरामध्ये वाढला असता मग तेथे त्याच्या लक्षणाशिवाय दुसरी गोष्टच राहत नाही.॥ १७९॥ सर्व इंद्रिये जड होतात, मन अत्यंत अविवेकी होते व तो सर्वस्वी आळसाच्या स्वाधीन होतो.॥ १८०॥ अंगाला आळेपिळे देतो, काहीच करावेसे वाटत नाही. नुसत्या जांभया देत राहतो.॥ १८१॥ अर्जुना! डोळे उघडेच असून पाहत नाही, हाक न मारताही होकार देऊन उठतो.॥ १८२॥ पडलेला दगड जसा कानवडा होत नाही, त्याप्रमाणे घातलेली मुरकुंडी तो मोडत नाही.॥ १८३॥ जमीन पाताळात जावो किंवा वरील आकाश तुटून पडो, तरी झोपेतून उठावे असे त्याच्या मनातच येत नाही.॥ १८४॥ आळसाने स्वस्थ पडला असता योग्यायोग्य काही पाहत नाही. जेथे असतो तेथेच त्याला पडावेसे वाटते.॥ १८५॥ दोन्ही हातांचे तळवे वर करून गालाला धरतो व डोक्याला पायाचे आळे करतो-म्हणजे डोके दोन्ही गुडघ्यांत घालतो॥ १८६॥ आणि झोपेच्या ठिकाणी अत्यंत आसक्ती असते. झोपेपुढे त्याला स्वर्गही तुच्छ वाटतो.॥ १८७॥ ब्रह्मदेवाचे आयुष्य मिळावे व निजूनच राहवे, याशिवाय दुसरा नादच नाही.॥ १८८॥ रस्त्याने जात असता तमोगुणाच्या ओघात अंग कलंडून पडले तरी डोळा लागलेलाच राहतो. निद्रा आली असता अमृत प्राप्त झाले तरी ते घ्यावेसे वाटत नाही.॥ १८९॥ आंधळा मनुष्य रागाच्या त्वेषात जायला निघाला असता ज्याप्रमाणे तो कोठेही जातो, नियम नाही; त्याप्रमाणे दुसऱ्याच्या आरडाओरडीने झोपेतून उठविलेला तमोगुणी पुरुषही एखादे वेळी कामाला प्रवृत्त झाला, तरी तो काय करील याचा नियमच नसतो.॥ १९०॥ केव्हा कसे वागावे, कोणाशी कसे बोलावे, तसेच हे प्राप्त होणार आहे किंवा नागविणार आहे, हे त्याला कळेनासे होते.॥ १९१॥ संपूर्ण वणवा पंखाने पुसून घ्यावा ह्या अविचाराने जसा पतंग त्यात शिरतो व प्राणाला मुकतो,॥ १९२॥ त्याप्रमाणे साहसी कर्मांचे तो धाडस करतो. करू नये असे कर्म करण्यातच धैर्य दाखवितो. फार काय सांगावे! असे तो प्रमादच करीत असतो.॥ १९३॥ याप्रमाणे निद्रा, आळस, प्रमाद या तीन प्रकारांनी मुळात निरुपाधिक असलेल्या जीवात्म्याला तमोगुण बांधत असतो.॥ १९४॥ ज्याप्रमाणे लाकडात अग्नी प्रगट झाला असता तो लाकडाएवढा दिसतो, घटात भरलेले आकाश घटाएवढे दिसते॥ १९५॥ किंवा भरलेल्या सरोवरात चंद्र प्रतिबिंबित होतो, त्याप्रमाणे आत्मा गुणांनी बांधल्यासारखा दिसतो.॥ १९६॥
(श्लोक-९-१०)
सत्त्वं सुखे संजयति रज: कर्मणि भारत।
ज्ञानमावृत्य तु तम: प्रमादे संजयत्युत॥ ९॥
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत।
रज: सत्त्वं तमश्चैव तम: सत्त्वं रजस्तथा॥ १०॥
अर्थ—सत्त्वगुण सुखात आसक्त करतो, रजोगुण कर्मात आसक्त करतो व तमोगुण ज्ञानाला झाकून प्रमादात आसक्त करतो॥ ९॥ केव्हा रजोगुण व तमोगुण यांना दाबून सत्त्वगुण असतो तर केव्हा सत्त्वगुण व तमोगुण यांना दाबून रजोगुण असतो. आणि केव्हा सत्त्वगुण व रजोगुण यांना दाबून तमोगुण असतो.॥ १०॥
पै परिहरूनि कफवात। जैं देहीं आटोपे पित्त।
तैं करी संतप्त। देह जेवीं॥ १९७॥
कां वर्ष आतप जैसें। जिणौनि शीतचि दिसे।
तेव्हां होय हिंव ऐसें। आकाश हें॥ १९८॥
ना ना स्वप्न जागृती। लोपूनि ये सुषुप्ती।
तैं क्षण एक चित्तवृत्ती। तेचि होय॥ १९९॥
तैसी रजतमें हारवी। जैं सत्व माजु मिरवी।
तैं जीवाकरवीं म्हणवी। सुखिया ना मी॥ २००॥
तैसेंचि सत्व रज। लोपूनि तमाचें भोज।
वळघे तैं सहज। प्रमादी होय॥ २०१॥
तयाचि गा परिपाठीं। सत्त्व तमातें पोटीं।
घालूनि जेव्हां उठी। रजोगुण॥ २०२॥
तेव्हां कर्मावांचूनि कांहीं। आन गोमटें नाहीं।
ऐसें मानी देहीं। देहराज॥ २०३॥
त्रिगुणनिरूपण। तीं श्लोकीं सांगीतलें जाण।
आतां सत्त्वादिवृद्धीलक्षण। सादर परियेसा॥ २०४॥
अर्थ—कफवाताला दाबून पित्त वाढले असता ज्याप्रमाणे ते सर्वांगाचा दाह करते॥ १९७॥ किंवा जेव्हा ग्रीष्मकाळ व वर्षाकाळ यांना जिंकून शीतकाळ येतो, तेव्हा सर्व आकाश शीतमयच होते॥ १९८॥ किंवा जागृती, स्वप्न जाऊन सुषुप्ती अवस्था आली असता चित्त जसे तितका वेळ त्याच अवस्थेच्या रूपाचे होते,॥ १९९॥ त्याप्रमाणे रजतमगुण क्षीण होऊन जेव्हा सत्त्वगुण वाढतो, तेव्हा तो जिवाकडून “मी एक सुखी” असा अभिमान घेववितो.॥ २००॥ त्याचप्रमाणे सत्त्व व रज हे दोन गुण क्षीण होऊन तमोगुण फोफावला असता सहजच मनुष्यप्राणी प्रमाद करू लागतो.॥ २०१॥ या रितीने सत्त्व, तम हे दोन गुण पोटात घालून जेव्हा रजोगुण वाढतो,॥ २०२॥ तेव्हा या देहामध्ये असलेल्या जिवाला कर्म करण्यावाचून दुसरे काही बरे वाटत नाही.॥ २०३॥ याप्रमाणे मागे तीन श्लोकांनी सत्त्व, रज, तम या तीन गुणांची लक्षणे सांगितली. आता सत्त्वादी गुण वृद्धी पावले असता कोणती लक्षणे होतात, ते सांगतो. लक्ष देऊन ऐका.॥ २०४॥
(श्लोक-११-१५)
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥ ११॥
लोभ: प्रवृत्तिरारम्भ: कर्मणामशम: स्पृहा।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥ १२॥
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥ १३॥
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्।
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते॥ १४॥
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसंगिंषु जायते।
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥ १५॥
अर्थ—या देहामध्ये असलेल्या सर्व इंद्रियांच्या द्वारातून विवेकज्ञान प्रगट होऊ लागले असता-म्हणजे सर्व इंद्रिये विवेकज्ञानपूर्वक व्यापार करू लागली असता सत्त्वगुणाची वृद्धी झाली, असे जाणावे.॥ ११॥ रजोगुण वाढला असता परद्रव्याचा अभिलाष, शरीर व इंद्रिये यांची कर्म करण्याकडे प्रवृत्ती, कर्माची सुरुवात, चित्तात अशांती असणे (म्हणजे राग, द्वेष इत्यादी विकारांपैकी काहीतरी विकार चित्तात राहणे) व वस्तूच्या प्राप्तीची प्रबल इच्छा ही लक्षणे होतात.॥ १२॥ तमोगुण वाढला असता अविचार, कर्म करण्यास आळस, प्रमाद, अविवेक अशी लक्षणे होतात.॥ १३॥ सत्त्वगुण वाढला असताना जेव्हा जीव मरतो तेव्हा तो स्वर्गादी पुण्यलोकात जातो.॥ १४॥ तसेच रजोगुण वाढला असताना जीव मरण पावला तर तो कर्मासक्त अशा मनुष्यलोकात जन्म घेतो. त्याचप्रमाणे तमोगुण वाढला असता मरणाऱ्यास पशू, पक्षी, कृमी इत्यादी मूढयोनीत जन्म येतो.॥ १५॥
पैं रजतमविजयें। सत्व गा देहीं इये।
वाढतां चिन्हें तियें। ऐसीं होती॥ २०५॥
जे प्रज्ञा आंतुलीकडे। न समाती बाहेरी वोसंडे।
वसंतीं पद्मखंडें। द्रुती जैसी॥ २०६॥
सर्वेंद्रियांच्या आंगणीं। विवेक करी राबणी।
साचचि करचरणीं। होती डोळे॥ २०७॥
राजहंसापुढें। चांचूचें आंगरडें।
तोडी जेविं झगडे। क्षीरनीराचे॥ २०८॥
तेविं दोषादोषविवेकीं। इंद्रियेंचि होती पारखीं।
नियम बा रे पायिकीं। वोळगे तैं॥ २०९॥
नायिकणें तें कानचि वाळी। न पाहणें तें दिठीचि गाळी।
अवाच्य तें टाळी। जीभचि गा॥ २१०॥
वातीपुढां जैसें। पळों लागे काळवसें।
निषिद्ध इंद्रियां तैसें। समोर नोहे॥ २११॥
धाराधरकाळें। महानदी उचंबळे।
तैसी बुद्धि पघळे। शास्त्रजातीं॥ २१२॥
अगा पुनवेच्या दिवशीं। चंद्रप्रभा धांवे आकाशीं।
ज्ञानीं वृत्ति तैसी। फांके सैंघ॥ २१३॥
वासना एकवटे। प्रवृत्ति वोहटे।
मानस विटे। विषयांवरी॥ २१४॥
अर्थ—अर्जुना! रज, तम या गुणांना जिंकून सत्त्वगुण वाढला असता देहाच्या ठिकाणी अशी चिन्हे दिसतात.॥ २०५॥ ज्याप्रमाणे वसंत ऋतूत कमलफुलातील सुगंध आत न सामावल्यामुळे बाहेर फाकतो, त्याप्रमाणे जिवाच्या बुद्धीतील सात्त्विकज्ञान आत न सामावल्यामुळे इंद्रियांच्या द्वारा बाहेरही फाकते.॥ २०६॥ सर्व ज्ञानेंद्रियांच्या ठिकाणी विवेक राहाटी करतो-म्हणजे सर्व ज्ञानेंद्रियांचे व्यापार विवेकपूर्वक होतात. खरोखर हात-पाय यांच्या ठिकाणी देखील डोळे येतात-म्हणजे कर्मेंद्रियांचे व्यापारही विवेकाने होतात.॥ २०७॥ ज्याप्रमाणे राजहंसापुढे दूध व पाणी यांचे मिश्रण आले असता जसे त्याच्या चोचीच्या योगाने दूध व पाणी अलग होते,॥ २०८॥ त्याप्रमाणे हे दोषावह की निर्दोष हे इंद्रियांना आपोआप कळू लागते. यम-नियम हे सात्त्विक पुरुषाची सेवकाप्रमाणे सेवा करू लागतात.॥ २०९॥ जे ऐकू नये ते कानच आपण ऐकायचे टाळतात. पाहू नये ते दृष्टीच आपण पाहत नाही. जे बोलू नये ते जीभच बोलण्याचे टाकून देते.॥ २१०॥ उजळलेल्या दिव्यापुढे ज्याप्रमाणे अंधार राहत नाही, त्याप्रमाणे इंद्रियांकडून निषिद्धाचरण होतच नाही.॥ २११॥ ज्याप्रमाणे पावसाळॺात महानदी पुरामुळे उचंबळून येते, त्याप्रमाणे सत्त्वगुण वाढला असता बुद्धीला सर्व शास्त्रांचे ज्ञान होते.॥ २१२॥ अर्जुना! पौर्णिमेच्या दिवशी पूर्ण चंद्र झाला असता त्याचा प्रकाश सर्व आकाशभर पसरतो, त्याप्रमाणे सत्त्वगुण वाढला असता बुद्धीचे ज्ञान सर्वत्र पसरते.॥ २१३॥ नाना विषयांच्या ठिकाणी फाकलेली वासना एका परब्रह्मप्राप्तीच्या ठिकाणी एकवटते-म्हणजे विषयप्राप्तीची वासना नाहीशी होऊन एक परमेश्वरप्राप्तीचीच वासना राहते-विषयसुखप्राप्तीचा प्रयत्न क्षीण होतो व मनालाच विषयभोगांचा कंटाळा वाटतो.॥ २१४॥
गूढार्थदीपिका—ज्या पुरुषाच्या ठिकाणी सत्त्वगुणाची वृद्धी झाली आहे, त्या पुरुषाला “ऊह: शब्दोऽध्ययनं दु:खविघातास्त्रय: सुहृत्प्राप्ति:” (सां. का. श्लो. ५१) ऊह म्हणजे विशेष अशी सूक्ष्म विचारशक्ती, शब्द म्हणजे शब्दव्युत्पत्ती, अध्ययन म्हणजे शास्त्रप्रवेश, आधिभौतिक, आधिदैविक व आध्यात्मिक अशा तिन्ही दु:खांचा नाश व आत्मकल्याण साधून देणाऱ्या सत्पुरुषाची प्राप्ती, अशा सिद्धी प्राप्त होतात असे सांख्यकारिकेतील ५१ व्या श्लोकात म्हटले असून “अध्यवसायो बुद्धिर्धर्मो ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम्। सात्त्विकमेतद्रूपम्” यथार्थ निश्चय होणे, धर्म समजणे, आत्मज्ञान होणे, वैराग्य होणे, ऐश्वर्य प्राप्त होणे इत्यादी अशी सात्त्विकबुद्धीची रूपे आहेत, असेही तेथेच २३ व्या श्लोकाने सांगितले आहे.
एवं सत्त्व वाढे। तैं हें चिन्ह फुडें।
आणि निधनही घडे। तेव्हांचि जरी॥ २१५॥
कां पाहालेनि सुयाणें। जालया परगुणें।
पढियंतें पाहुणें। स्वर्गोनि ये॥ २१६॥
तरि जैसीचि घरींची संपत्ती। आणि तैसीच औदार्यधैर्यवृत्ती।
मा परत्रा आणि कीर्ती। कां नोहावें॥ २१७॥
मग गोमटेया तया। जावळी असे धनंजया।
तेविं सत्त्वें जाणे देहा। कें आथि गा॥ २१८॥
जे स्वगुणीं उद्भट। घेऊनि सत्व चोखट।
निगे सांडूनि कोपट। भोगक्षम हें॥ २१९॥
अवचटें ऐसा जो जाये। तो सत्वाचाचि नवा होये।
किंबहुना जन्म लाहे। ज्ञानियांमाजी॥ २२०॥
सांग पां धनुर्धरा। रावो रायपणें डोंगरा।
गेलिया अपुरा। होय काई॥ २२१॥
ना तरि येथिंचा दिवा। नेलिया सेजिया गांवा।
तो तेथें तरी पांडवा। दीपचि कीं॥ २२२॥
तैसी ते सत्वशुद्धी। आगळी ज्ञानेंसीं वृद्धी।
तरंगावों लागे बुद्धी। विवेकावरी॥ २२३॥
पैं महदादिपरिपाटी। विचारूनि शेवटीं।
विचारासकट पोटीं। जिरोनि जाय॥ २२४॥
छत्तिसां सदतिसावें। चोविसां पंचविसावें।
तिन्हीं नुरोनि स्वभावें। चतुर्थ जें॥ २२५॥
ऐसें सर्व जें सर्वोत्तम। जालें असे जया सुगम।
तयासवें निरुपम। लाहे देह॥ २२६॥
अर्थ—याप्रमाणे सत्त्वगुणाची वृद्धी झाली असता ही लक्षणे होतात. अशा सत्त्वगुणाच्या वृद्धीतच जर मरण आले,॥ २१५॥ तर ज्याप्रमाणे सर्व धान्यादिकांची विपुल समृद्धी असून मेजवानीचा प्रसंग असावा व तेव्हाच स्वर्गातून प्रिय पाहुणा यावा॥ २१६॥ किंवा आपल्या घरी विपुल संपत्ती असून त्याबरोबर सढळ हाताने दान देण्याची प्रवृत्ती व धैर्य असावे, तर इहलोकात त्याची कीर्ती व परलोकात त्याला सुख का प्राप्त होणार नाही?॥ २१७॥ अर्जुना! मग त्याच्या त्या उत्तम गतीला उपमा देण्याला दुसरे काही आहे काय? त्याप्रमाणे सत्त्वगुणाची वृद्धी होऊन मरण आले असता सत्त्वाला सोडून त्याचा देह कोठे जाणार?॥ २१८॥ आपल्या स्वभावगुणकर्मानुसार विहित केलेल्या धर्माचे अत्यंत एकनिष्ठपणे आचरण करून संपादन केलेला सत्त्वगुणाचा उत्कर्ष घेऊन जो विषयाचा भोग घेण्यास समर्थ असलेल्या या देहरूपी झोपडीतून बाहेर पडतो.॥ २१९॥ अशा रितीने जो अकस्मात देह सोडून जातो, तो सत्त्वगुणी राहून नवा देह प्राप्त करून घेतो. फार काय सांगावे! तो ज्ञानी पुरुषाच्या कुळातच जन्म घेतो.॥ २२०॥ हे अर्जुना! राजा, राजा असताना डोंगरावर गेला, म्हणून त्याला कमीपणा येतो काय? सांग बरे!॥ २२१॥ किंवा अर्जुना! येथील दिवा जवळच्या गावात नेला असता तेथेही तो दिवाच असतो की नाही?॥ २२२॥ त्याप्रमाणे सत्त्वगुणाच्या वृद्धीने ज्ञानाची विशेषच वृद्धी होत असते व बुद्धी आत्मानात्मविवेकावर तरंगू लागते-म्हणजे आत्मानात्मविवेकच करीत राहते.॥ २२३॥ ही बुद्धी महदादी तत्त्वांचा क्रमाने विचार करून शेवटी विचारासकट तेथल्या तेथे नाहीशी होते.॥ २२४॥ छत्तीस किंवा सदतीस अथवा चोवीस किंवा पंचवीस अशी निरनिराळॺा शास्त्रकारांनी मानलेली तत्त्वे व तीन देह हे सर्व नाहीसे होऊन चौथा जो महाकारण देह किंवा तूर्यावस्था तीच एक उरते.॥ २२५॥ महाकारणरूप किंवा तूर्यावस्थारूप असे जे सर्वोत्तम ब्रह्म ते त्याला सुलभ प्राप्त होऊन त्याबरोबरच अनुपम अशा देहाचीही प्राप्ती होते.॥ २२६॥
गूढार्थदीपिका—“सत्त्वयुक्तं यथा चित्तं शब्दब्रह्मार्थदर्शनम्” (भाग १०-२०-४३) सत्त्वगुण हा परब्रह्माचे दर्शन करून देणारा आहे, असे भागवतातही म्हटले आहे.
इयाचि परी देख। तम सत्व अधोमुख।
बैसोनि जैं आगळीक। धरी रज॥ २२७॥
आपुलिया कार्याचा। धुमाड गांवीं देहाचा।
माजवी तैं चिन्हांचा। उदय ऐसा॥ २२८॥
पांजरली वाहटुळी। करी वेगळवेंटाळी।
तैसी विषयीं सरळी। इंद्रियां होय॥ २२९॥
परदारादि पडे। परि विरुद्ध ऐसें नावडे।
मग शेळियेचेनि तोंडें। सैंघ चारी॥ २३०॥
हा ठायवरी लोभ। करी स्वैरत्वाचा राब।
वेंटाळितां अलाभ। तें तें उरे॥ २३१॥
आणि आड पडलिया। उद्यमजातां भलतियां।
प्रवृत्ती धनंजया। हात न काढी॥ २३२॥
तेवींचि एकादा प्रासाद। कां करावा अश्वमेध।
ऐसा अचाट छंद। घेऊनि उठी॥ २३३॥
नगरेंचि रचावीं। जळाशयें निर्मावीं।
महावनें लावावीं। नानाविधें॥ २३४॥
ऐसैसां अफाटीं कर्मीं। समारंभ उपक्रमी।
आणि दृष्टादृष्टकामीं। पुरे न म्हणे॥ २३५॥
सागरही सांडीं पडे। आगी न लाहे तीन कवडे।
ऐसें अभिलाषीं जोडे। दुर्भरत्व॥ २३६॥
स्पृहा मना पुढपुढां। आशेचा घे दवडा।
विश्व घापे चाडा। पायांतळीं॥ २३७॥
इत्यादि वाढतां रजीं। इयें चिन्हें होती साजीं।
आणि ऐसा समाजीं। वेंचे जरी देह॥ २३८॥
तरि आघवाचि इंहीं। परिवारला आनीं देहीं।
रिगे परि योनीही। मानुषीचि॥ २३९॥
सुरवाडेंसि भिकारी। वसो पां राजमंदिरीं।
तरी काय अवधारीं। रावो होईल॥ २४०॥
बैल तेथें करबाडें। हें न चुके गा फुडें।
नेईजो कां वऱ्हाडें। समर्थाचेनी॥ २४१॥
म्हणौनि व्यापाराच्या हातीं। उसंतु देहा ना रातीं।
तैसयाचिये पांतीं। जुंपिजे तो॥ २४२॥
कर्मजडांच्या ठायीं। किंबहुना होय देहीं।
जो रजोवृद्धीच्या डोहीं। बुडोनि निमे॥ २४३॥
अर्थ—त्याचप्रमाणे जेव्हां सत्त्वगुण व तमोगुण हे क्षीण होऊन रजोगुण विशेष वाढतो आणि देहरूपी गावात आपल्या कर्मांचा धुमाकूळ माजवितो, तेव्हा ही पुढील चिन्हे प्रगट होतात॥ २२७-२२८॥ ज्याप्रमाणे सुटलेली वावटळ पसरली असता ती वेगवेगळॺा पदार्थांना वेटाळून एकत्र करते, त्याप्रमाणे रजोगुणाची वृद्धी झाली असता इंद्रिये विषयांच्या ठिकाणी स्वैर वागतात.॥ २२९॥ परस्त्री दृष्टीस पडली असता तिच्याकडे पाहणे किंवा तिचा भोग घेणे हे पाप आहे असे वाटत नाही व मग शेळीच्या तोंडाप्रमाणे इंद्रियांना स्वैर चरू देतो.॥ २३०॥ त्या रजोगुणी पुरुषाचा लोभ येथपर्यंत वाढतो की, तो स्वैरपणे वागत असताना जो पदार्थ त्याला लाभणार नाही, तेवढाच त्याच्या हातून सुटतो.॥ २३१॥ अर्जुना! कोणताही बरा-वाईट उद्योग करण्याचा प्रसंग समोर आला असता तो प्रवृत्तीपासून माघार घेत नाही-म्हणजे कर्म केल्यावाचून राहत नाही.॥ २३२॥ त्याचप्रमाणे एखादा मोठा राजवाडा बांधावा किंवा अश्वमेध यज्ञ करावा अशा अवाढव्य उद्योगाच्या पाठीमागे लागतो.॥ २३३॥ शहरे वसवावी, विहिरी-तळी बांधावी व नाना प्रकारच्या अरण्यांची लावणी करावी,॥ २३४॥ अशा अशा अचाट कामाला तो प्रारंभ करतो व दृष्ट-म्हणजे इहलोकात कीर्ती वगैरे मिळणारी व अदृष्ट-म्हणजे मेल्यावर स्वर्गादिकांची प्राप्ती करून देणारी-कर्मे करताना त्याला पुरेसे वाटत नाही.॥ २३५॥ समुद्रात कितीही पाण्याची भर होत राहिली, तरी तो पूर्ण भरला जात नाही असा दुर्भर आहे, तोही एकदाचा पूर्ण भरून वाहू लागेल, अग्नीत कितीही इंधन टाकले तरी तो तृप्त होत नाही, तो अधिकच पेट घेतो असा तो दुर्धर आहे. तोही एकदाचा तृप्त होईल, पण रजोगुणी पुरुषाचा अभिलाष कधी शांत होत नाही.॥ २३६॥ त्या रजोगुणी पुरुषाची इच्छा मनाच्या पुढेच आशेची धाव घेते व त्या आशेने तो संपूर्ण जगत पालथे घालतो.॥ २३७॥ याप्रमाणे रजोगुणाची वृद्धी झाली असता ही लक्षणे व्यक्त होतात आणि अशा रजोगुणाच्या वृद्धीतच तो जर मरण पावला,॥ २३८॥ तर या रजोगुण व रजोगुणाच्या लक्षणांसह मनुष्ययोनीतच त्याला दुसरा देह प्राप्त होतो.॥ २३९॥ पहा! भिकारी मनुष्य राजवाडॺात चांगले भोग भोगीत सुखाने राहिला, तरी तो राजा होईल काय?॥ २४०॥ बैल, श्रीमंताच्या लग्नास वऱ्हाडाबरोबर गेले तरी त्यांच्या कपाळाचा कडबा चुकत नाही.॥ २४१॥ ज्या रजोगुणी पुरुषाच्या देहाच्या व्यापाररूप हाताला दिवस-रात्र विश्रांती नसते, अशांच्या पंक्तीत ते जाऊन बसतात.॥ २४२॥ रजोगुणाच्या वाढलेल्या स्थितीत ज्यांना मृत्यू येतो, ते जड अशा कर्ममार्गाच्या ठिकाणी विश्वास ठेवणाऱ्या मूढबुद्धी लोकांच्या कुळात देह धारण करतात.॥ २४३॥
मग तैसाचि पुढती। रजसत्त्ववृत्ती।
गिळूनि ये उन्नती। तमोगुण॥ २४४॥
तैंचि जियें लिंगें। देहींचीं सबाह्य सांगें।
तियें परिस चांगें। श्रोत्रबळें॥ २४५॥
तरी होय ऐसें मन। जैसें रविचंद्रहीन।
रात्रीचें कां गगन। अंवसेचिये॥ २४६॥
तैसें अंतर असोस। होय स्फूर्तिहीन उद्वस।
विचाराची भाष। हारपे तैं॥ २४७॥
बुद्धि मेचवेना धोंडी। हा ठायवरी मवाळेंसांडी।
आठवो देशधडी। जाला दिसे॥ २४८॥
अविवेकाचेनि माजें। सबाह्य शरीर गाजे।
एकलेनि घेपे दीजे। मौढॺें तेथ॥ २४९॥
आचारभंगाचीं हाडें। रूपती इंद्रियांपुढें।
मरे जरी तेणेंकडे। क्रिया जाय॥ २५०॥
पैं आणिकही एक दिसे। जे दुष्कृतीं चित्त उल्हासे।
आंधारीं देखणें जैसें। डुडुळांचें॥ २५१॥
तैसें निषिद्धाचेनि नांवें। भलतेही भरे हांवे।
तियेविषयीं धांवें। घेती करणें॥ २५२॥
मदिरा न घेतां डुले। सन्निपातेंवीण बरळे।
निष्प्रेमेंचि भुले। पिसें जैसें॥ २५३॥
चित्त तरी गेलें आहे। परि उन्मनी ते नोहे।
ऐसें माल्हातिजे मोहें। माजिरेनि॥ २५४॥
किंबहुना ऐसैसीं। इयें चिन्हें तम पोषी।
जैं वाढे आयितीसी। आपुलिया॥ २५५॥
अर्थ—मग पुढे त्याचप्रमाणे रजोगुण व सत्त्वगुण क्षीण करून जेव्हा तमोगुणाचा उत्कर्ष होतो,॥ २४४॥ तेव्हा देहाच्या ठिकाणी आत व बाहेर जी चिन्हे उमटतात, ती सांगतो, लक्ष देऊन ऐक.॥ २४५॥ ज्याप्रमाणे अमावास्येच्या रात्री आकाश सूर्यचंद्रावाचून गडद अंधकारमय असते, असे हे मन ज्ञानहीन होते.॥ २४६॥ त्याप्रमाणे अंत:करण अत्यंत जाणीवरहित शून्यमय होते व तेथे विचाराची भाषाच राहत नाही.॥ २४७॥ दगड पासंगासही पुरणार नाही इतका त्या बुद्धीचा कोमलपणा नाहीसा झालेला असतो-म्हणजे बुद्धी अत्यंत कठोर होते. स्मृती नि:शेष नाहीशी होते.॥ २४८॥ संपूर्ण शरीराच्या आत-बाहेर अविवेकच माजलेला असतो आणि तेथे नुसत्या केवळ मूर्खपणानेच देण्याघेण्याचा व्यवहार होतो.॥ २४९॥ शास्त्रविहित आचारांचा भंग, हीच कोणी हाडे, कर्मेंद्रियांपुढे रोवलेली असतात-म्हणजे कर्मेंद्रियांकडून निषिद्धाचरणच होते आणि तो मेला तरी त्याची क्रिया तमोगुणाकडेच जाते-म्हणजे निषिद्धच होते.॥ २५०॥ ज्याप्रमाणे घुबडाला अंधारातच दिसते, त्याप्रमाणे तमोगुणी पुरुषाची आणखी एक गोष्ट अशी असते की, त्याला वाईट किंवा निषिद्ध कर्म करण्यातच उल्हास वाटतो.॥ २५१॥ निषिद्धाचरणाच्या नावाने व काहीही करण्याच्या इच्छेने तो भारून जातो व त्याची इंद्रिये तसेच करण्याला धावतात.॥ २५२॥ ज्याप्रमाणे वेडा झालेला मनुष्य मद्य न पिता देखील झिंगतो, सन्निपात न होतानाही बरळतो व भगवत्प्रेमावाचून देहाला विसरतो,॥ २५३॥ त्याप्रमाणे तमोगुणी पुरुषाचे चित्त अज्ञानात लीन झालेले असते; पण ती उन्मनी अवस्था नव्हे. असा माजलेल्या मोहाने तो ग्रासला जातो.॥ २५४॥ फार काय सांगावे! याप्रमाणे जेव्हा तमोगुण आपल्या सर्व सामग्रीसह वाढतो, तेव्हा ही लक्षणे होतात.॥ २५५॥
आणि हेंचि होय प्रसंगें। मरणाचें जरी पडे खागें।
तरि तेतुलेनि निगे। तमेंसीं तो॥ २५६॥
राई राईपण बीजीं। सांठवूनियां अंग त्यजी।
मग विरूढे तैं दुजी। गोठी आहे॥ २५७॥
पैं होऊनि दीपकलिका। येरु आगी विझो कां।
कां जेथ लागे तेथ असका। तोचि आहे॥ २५८॥
म्हणौनि तमाचिये लोथे। बांधोनियां संकल्पातें।
देह जाय तैं मागौतें। तमाचेंचि होय॥ २५९॥
आतां काय येणें बव्हें। जो तमोवृद्धि मृत्यु लाहे।
तो पशु कां पक्षी होये। झाड कां कृमी॥ २६०॥
अर्थ—आणि वाढलेल्या तमोगुणाच्या प्रसंगानेच मरण प्राप्त झाले तर तो मनुष्य त्या वाढलेल्या तमोगुणासह देह सोडून जातो.॥ २५६॥ मोहरी मोहरीपणानेच बीजरूपात साठविली जाते व ती पेरली असता पुन: बीजरूपात साठविलेल्या मोहरीहून निराळॺा रितीने उगवते काय?॥ २५७॥ दिव्याच्या रूपाने प्रगट झाल्यावर अग्नी विझला तरी जेथे जेथे ती दिव्याची ज्योती लागेल तेथे तेथे अग्नीच असतो.॥ २५८॥ त्याचप्रमाणे सर्व सामग्रीसह वाढलेल्या तमोगुणाच्या गाठोडीत संकल्पाला बांधून जो देह सोडून जातो, तो पुन: पुढे तमोगुणी योनीतच जन्म घेतो.॥ २५९॥ आता खूप बोलून काय करायचे! ज्याला वाढलेल्या तमोगुणाच्या स्थितीतच मृत्यू येतो, त्याला पशू, पक्षी, झाड किंवा कृमी अशा योनीतच जन्म येतो.॥ २६०॥
गूढार्थदीपिका—“य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरञ्श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा” (छां. उ.-५-१०-७) जो पापकर्म करतो, त्याला कुत्रा, डुक्कर किंवा चांडाल अशा योनी प्राप्त होतात असे श्रुतीनेही सांगितले आहे.
जीव हा उत्क्रांतच आहे; म्हणून मनुष्य खालच्या योनीत जातच नाही, असा हा पाश्चात्यांचा उत्क्रांतिवाद, पापाचरणाने प्राप्त होणाऱ्या दु:खाची भीती नाहीशी करून स्वैर वर्तनाला पोषक असल्यामुळे बुद्धीला न पटणारा असा वेडगळपणाचा आहे. मनुष्य सदाचरणादिकांनी आपल्या परम अशा अनादी व पूर्ण परब्रह्मस्थितीला प्राप्त होतो व अधर्माचरणाने खालच्या पशुपक्ष्यादी योनीत जातो, हा श्री ज्ञानेश्वर माउलींनी सांगितलेला वैदिक सिद्धांतच बौद्धिक असून समाजकल्याणकारक आहे.
(श्लोक-१६)
कर्मण: सुकृतस्याहु: सात्त्विकं निर्मलं फलम्।
रजसस्तु फलं दु:खमज्ञानं तमस: फलम्॥ १६॥
अर्थ—शास्त्रविहित सात्त्विक अशा पुण्यकर्माचरणाचे निर्मल सात्त्विक फल मिळते. दु:खप्राप्ती हे राजस कर्माचे फल आहे. तमोगुणी कर्माचे अज्ञान किंवा अविवेक हे फळ होय.॥ १६॥
येणेंचि पैं कारणें। जें निपजे सत्वगुणें।
तें सुकृत ऐसें म्हणे। श्रौतसमो॥ २६१॥
म्हणौनि तया निर्मळा। सुखज्ञानी सरळा।
अपूर्व ये फळा। सात्विक तें॥ २६२॥
मग राजसा जिया क्रिया। तया इंद्रावणी फळलिया।
जे सुखें चितारूनियां। फळती दु:खें॥ २६३॥
कां निंंबोळियेचें पिक। वरि गोड आंत विख।
तैसें तें राजस देख। क्रियाफळ॥ २६४॥
तामस कर्म जितुकें। अज्ञान फळेंचि पिके।
विषांकुर विखें। जियापरी॥ २६५॥
अर्थ—या कारणास्तवच जे सत्त्वगुणाने कर्म केले जाते, ते पुण्यकर्म होय, असे वेदांनी सांगितले आहे.॥ २६१॥ म्हणूनच अशा त्या सात्त्विक कर्म करणाऱ्या निर्मळ चित्ताच्या पुरुषाला ते सात्त्विक कर्म श्रेष्ठ दर्जाचे सुख व ज्ञान असे फळ देते.॥ २६२॥ ज्याप्रमाणे इंद्रावणीची फळे वरून दिसायला अती सुंदर असतात, पण आत कडू असतात, त्याप्रमाणे मग ज्या रजोगुणी क्रिया आहेत, त्या बाहेरून सुखाने रंगविलेल्या असून त्याचे दु:खरूपच फळ मिळते-प्राप्त होते.॥ २६३॥ किंवा ज्याप्रमाणे कडूनिंबाच्या निंबोळॺा दिसायला सुंदर असल्या तरी आत विषाप्रमाणे कडू असतात, त्याप्रमाणेच रजोगुणी कर्माचे दु:खरूपच फळ मिळते.॥ २६४॥ ज्याप्रमाणे विष पेरले असता त्याला विषाचाच अंकुर येतो, त्याप्रमाणे सर्व तमोगुणी कर्मांचे अज्ञान हेच फळ मिळते.॥ २६५॥
(श्लोक-१७)
सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च।
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च॥ १७॥
अर्थ—सत्त्वगुणापासून ज्ञान उत्पन्न होते, रजोगुणापासून लोभ उत्पन्न होतो व तमोगुणापासून प्रमाद, मोह-म्हणजे अविवेक, उत्पन्न होतात व अज्ञानही उत्पन्न होते.॥ १७॥
म्हणौनि बा रे अर्जुना। येथ सत्वचि हेतु ज्ञाना।
जैसा कां दिनमाना। सूर्य हा पैं॥ २६६॥
आणि तैसेंचि हें जाण। लोभासि रज कारण।
आपलें विस्मरण। द्वैता जेवीं॥ २६७॥
मोह अज्ञान प्रमादा। ययां मैळेया दोषवृंदा।
पुढती पुढती प्रबुद्धा। तमचि मूळ॥ २६८॥
ऐसे विचाराच्या डोळां। तिन्ही गुण वेगळवेगळां।
दाविले जैसा आंवळा। तळहातींचा॥ २६९॥
तंव रजतमें दोन्ही। देखिलीं प्रौढें पतनीं।
सत्वावांचुनी नाणी। ज्ञानाकडे॥ २७०॥
म्हणौनि सात्विकवृत्ती। एक जाले जन्मव्रती।
सर्वत्यागें चतुर्थी। भक्ति जैसी॥ २७१॥
अर्थ—म्हणून बाबा अर्जुना! ज्याप्रमाणे दिवसाला सूर्य हा कारण आहे, त्याप्रमाणे ज्ञान उत्पन्न होण्याला सत्त्वगुणच कारण आहे.॥ २६६॥ ज्याप्रमाणे आपल्या अद्वैतस्वरूपाची विस्मृती ही द्वैतभाव उत्पन्न होण्याला कारण आहे, त्याप्रमाणे लोभ उत्पन्न होण्याला रजोगुण कारण आहे.॥ २६७॥ मोह, अज्ञान, प्रमाद या काळॺाकुट्ट दोषसमुदायाला, अर्जुना! तमोगुण हाच वारंवार कारण होतो.॥ २६८॥ तळहातावर ठेवलेला आवळा जसा स्पष्ट दिसतो, त्याप्रमाणे सत्त्व, रज, तम हे तिन्ही गुण विचारदृष्टीने स्पष्ट वेगवेगळे करून तुला सांगितले आहेत.॥ २६९॥ त्यात रज व तम हे दोन गुण मनुष्याच्या पतनाला मुख्यत: कारण असून सत्त्वगुणावाचून आत्मज्ञानाकडे प्रवृत्ती होत नाही.॥ २७०॥ म्हणून ज्याप्रमाणे सर्व मार्ग सोडून देऊन एका चौथ्या भक्तीचाच आश्रय करावा, त्याप्रमाणे ज्यांनी जन्मभर सत्त्वगुणी राहण्याचेच व्रत स्वीकारले,॥ २७१॥
(श्लोक-१८)
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसा:।
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसा:॥ १८॥
अर्थ—सत्त्वगुणी पुरुष वर स्वर्गलोकात जातात, रजोगुणी पुरुष मृत्युलोकात वारंवार जन्म घेतात व निषिद्ध आचरण करणारे तमोगुणी पुरुष खालच्या पश्वादी अधम योनीत जातात.॥ १८॥
तैसें सत्वाचेनि नटनाचें। असणें जाणें जयांचें।
ते तनुत्यागीं स्वर्गींचे। राय होती॥ २७२॥
इयाचि परी रजें। जिहीं कां जीजें मरिजे।
तिहीं मनुष्य होईजे। मृत्युलोकीं॥ २७३॥
तेथ सुखदु:खाचें खिचटें। जेविजे एकेचि ताटें।
जेथ इये मरणवाटे। पडिलें नुठी॥ २७४॥
आणि तयाचि स्थिती तमीं। जे वाढोनि निमती भोगक्षमीं।
ते घेती नरकभूमी। मूळपत्र॥ २७५॥
एवं वस्तूचिया सत्ता। त्रिगुणासी पंडुसुता।
दाविली सकारणता। आघवीचि॥ २७६॥
पैं वस्तु वस्तुत्वें असिकें। तें आपणपें गुणासारिखें।
देखोनि कार्यविशेखें। अनुकरे गा॥ २७७॥
जैसें कां स्वप्नींचेनि राजें। जैं परचक्र देखिजे।
हारि जैत होईजे। आपणचि॥ २७८॥
तैसे मध्योर्ध्व अध। जे हे गुणवृत्तिभेद।
ते दृष्टीवांचूनि शुद्ध। वस्तुचि असे॥ २७९॥
अर्थ—त्याचप्रमाणे शास्त्रविहित सात्त्विककर्मांचे आचरण जन्मभर करीत राहून शेवटी त्यांतच ज्यांचा मृत्यू झाला, ते सद्गुणी पुरुष देह सोडल्यावर स्वर्गाच्या राज्यपदी बसतात.॥ २७२॥ याचप्रमाणे जे रजोगुणी कर्मांचे जन्मभर आचरण करतात व त्यातच मरतात, ते मृत्युलोकात मनुष्यजन्माला येतात.॥ २७३॥ जेथे मरणाचीच वाट आहे, अशा मनुष्यलोकात ते एकदा पडले की तेथून ते उठत नाहीत-म्हणजे रजोगुणी मनुष्य वारंवार जन्म घेतो व मरतो-तेथे मग एकाच ताटात सुखदु:खाची खिचडी खातात-म्हणजे एकाच देहाने सुख व दु:खही भोगीत असतात.॥ २७४॥ या स्थितीप्रमाणे जे तमोगुण वाढवून तमोगुणी भोग भोगतात व त्यांचेच संरक्षण करतात, ते नरकभूमी असा जो यमलोक तेथे जाण्याची सनद मिळवितात.॥ २७५॥ याप्रमाणे परब्रह्माच्या सत्तेमुळे सत्त्व, रज, तम या तिन्ही गुणांनाच सर्व सृष्टीचे कारणत्व आहे, हे तुला दाखविले.॥ २७६॥ परंतु परब्रह्मवस्तू आपल्या मूळ स्वरूपाने अखंड जशीच्या तशीच आहे; पण ती आपल्याला गुणासारखी झालेली पाहून कार्यविशेषानुसार होते.॥ २७७॥ ज्याप्रमाणे स्वप्नामध्ये झालेला राजा परचक्र आलेले पाहतो व आपणच हरतो किंवा जिंकतो,॥ २७८॥ त्याप्रमाणे मनुष्ययोनी, देवयोनी व अधमयोनी इत्यादी सर्व गुणांचेच प्रकार आहेत. वास्तविक पाहता भ्रांत अशा भेददृष्टीवाचून एक सर्व परब्रह्मच आहे.॥ २७९॥
(श्लोक-१९)
नान्यं गुणेभ्य: कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति॥ १९॥
अर्थ—जेव्हा गुणांवाचून सृष्टीचा उत्पन्नकर्ता दुसरा कोणी नाही असे जीव पाहतो व गुणांच्या पलीकडे असलेल्या आपल्या स्वरूपाला जाणतो. तेव्हा तो ज्ञानी माझ्याशी ऐक्यस्वरूप पावतो.॥ १९॥
परि हे वाहणी असो। तरि तुज आन न दिसो।
परिसें तें सांगतसों। मागील गोष्टी॥ २८०॥
तरि ऐसें जाणिजे। सामर्थ्यें तिन्ही सहजें।
होती देहव्याजें। गुणचि हे॥ २८१॥
इंधनाचेनि आकारें। अग्नि जैसा अवतरे।
कां आघवेनि तरुवरें। भूमिरस॥ २८२॥
ना ना दहियांचेनि मिसें। परिणमे दूधचि जैसें।
कां मूर्त होय उंसें। गोडी जेवीं॥ २८३॥
तैसें हें सांत:करण। देहचि होती त्रिगुण।
म्हणौनि बंधासि कारण। घडे कीर॥ २८४॥
परि चोज हें धनुर्धरा। जे एवढा हा गुंफिरा।
मोक्षाचा संसारा। उणा नोहे॥ २८५॥
अर्थ—परंतु आता अशा निरूपणाचा प्रवाह पुरे. तुला परब्रह्मवस्तूहून दुसरे काही दिसू नये; म्हणून मागे सांगितलेले निरूपणच सांगत आहे, असे समज.॥ २८०॥ हे तीन गुणच आपआपल्या साहजिक सामर्थ्याने देहरूप झाले आहेत.॥ २८१॥ ज्याप्रमाणे लाकूड ज्या आकाराचे असेल, त्याच आकाराचा अग्नी होतो किंवा सर्व प्रकारच्या वृक्षात भूमीचा एकच रस त्या त्या प्रमाणे होतो॥ २८२॥ अथवा जसे दूधच दह्याच्या रूपाने परिणाम पावते किंवा गोडीच उसाच्या रूपाने साकार स्वरूपात येते,॥ २८३॥ त्याप्रमाणे हे तीन गुणच अंत:करणासह देहरूप होतात; म्हणून ते बंधन करण्याला कारणीभूतही होतात.॥ २८४॥ तरीपण, अर्जुना! हे आश्चर्य आहे की, जीव इतका गुणबद्ध होऊनही त्याच्या मोक्षस्थितीत यत्किंचित कमीपणा येत नाही.॥ २८५॥
गूढार्थदीपिका—गुण व गुणांची बद्धता हे सर्व भ्रमजन्य असल्यामुळेच जिवाची मुळची शुद्ध ब्रह्मस्थिती सहजच अखंड कायम राहते, असा अर्थ.
त्रिगुण आपुलालिया धर्में। देहींचें मागुतें साउमें।
चाळितांही न खोमे। गुणातीतता॥ २८६॥
ऐसी मुक्ती असे सहज। तें आतां परिसवूं तुज।
जें तूं ज्ञानांबुज-। द्विरेफ कीं॥ २८७॥
आणि गुणीं गुणाजोगें। चैतन्य नोहे मागें।
बोलिलों तें खागें। तेवींचि हें॥ २८८॥
तरि पार्था जैं ऐसें। बोधलेनि जीवें दिसे।
स्वप्न कां जैसें। चेईलेनी॥ २८९॥
ना तरी आपण जळीं। बिंबलों तीरोनि न्याहाळी।
चलन होतां कल्लोळीं। अनेकधा॥ २९०॥
कां नटलेनि लाघवें। नट जैसा न झकवे।
तैसें गुणजात देखावें। न होनियां॥ २९१॥
पैं ऋतुत्रय आकाशें। धरूनियांही जैसें।
नेदिजेचि येवों वोसें। वेगळेपणा॥ २९२॥
तैसें गुणीं गुणापरौतें। जें आपणपें असे आयितें।
तिये अहं बैसे अहंते। मूळकेचिये॥ २९३॥
पैं तेथूनि मग पाहतां। म्हणे साक्षी मी अकर्ता।
हे गुणचि क्रियाजातां। नियोजित॥ २९४॥
अर्थ—तीन गुण हे आपआपल्या स्वभावधर्माप्रमाणे देहाच्या ठिकाणी मागे झालेल्या व पुढे होणाऱ्या कर्मरूपाने राहाटत असता जिवाची मुळची गुणातीत स्थिती यत्किंचितही उणी होत नाही.॥ २८६॥ अशी जिवाची गुणातीत मुक्तावस्था जी स्वाभाविकच आहे ती, तू आत्मज्ञानरूपी कमळावरील भ्रमर असल्यामुळे तुला सांगतो, ऐक.॥ २८७॥ आणि चैतन्य हे गुणांमध्ये असले तरी गुणाजोगे होत नाही व तसेच ती अंतिम स्वरूपस्थिती आहे, हे मागे सांगितलेच आहे.॥ २८८॥ तरी अर्जुना! ज्याप्रमाणे जागा झालेला मनुष्य स्वप्नाला भास असे समजतो, त्याप्रमाणे जीव जगाला सत्य न समजता मिथ्याभासरूप समजेल.॥ २८९॥ किंवा आपण पाण्यात बिंबलो आहोत व पाण्यातील लाटांच्या अनेक प्रकारच्या चळणवळणाने अनेक प्रकारचे होत आहोत, पण माझा त्याच्याशी काही एक संबंध नाही, असे जसे तीरावर उभे राहून मनुष्य पाहतो.॥ २९०॥ ज्याप्रमाणे नट, घेतलेल्या नानाप्रकारच्या सोंगाने मी खरोखर तसा झालो, असे समजत नाही; त्याप्रमाणे मी संपूर्ण सत्त्वादिगुणाचा साक्षी, त्याच्याहून निराळा आहे, असे पाहवे.॥ २९१॥ आकाश हे तिन्ही ऋतूंना आपल्या ठिकाणी धारण करते; पण त्यांच्याहून आपला असलेला वेगळेपणा नाहीसा होऊ देत नाही.॥ २९२॥ जी आत्मवस्तू गुणांमध्ये असूनही आपल्या मूळ स्वरूपानेच आहे-म्हणजे गुणातीत आहे. त्या गुणातीत मूळ स्थितीची अहंता धरून अहंवृत्ती स्थिर होऊन राहते.॥ २९३॥ गुणातीत अशा आत्मस्थितीच्या ठिकाणी अहंवृत्ती स्थिर होऊन सर्व कर्मांच्या ठिकाणी सत्त्वादी गुणच कारण आहे. मी त्या सर्वांचा साक्षी असून अकर्ता आहे, असे ही चैतन्ययुक्त अहंवृत्ती पाहते.॥ २९४॥
गूढार्थदीपिका—अंत:करणावच्छिन्न-म्हणजे अंत:करणाने मर्यादित केलेल्या चैतन्याला, अंत:करणाच्या ऐक्याच्या भ्रांतीसहित जीव म्हटले जाते व तेच जेव्हा वृत्तीच्या साहाय्याने आपल्याला अंत:करणाहून निराळे ओळखते व अंत:करणाला उपहित म्हणजे आधार होते, तेव्हा ते साक्षी म्हटले जाते, असा माउलींच्या ओव्यातील व “अहंरूपाने स्फुरणारे वृत्त्यवच्छिन्न चैतन्यच साक्षी होते” या आमच्या मागील म्हणण्याचाही आशय आहे.
सत्त्वरजतमांच्या। भेदीं प्रसर कर्माचा।
होत असे तो गुणांचा। विकार हा॥ २९५॥
ययामाजि मी ऐसा। वनीं कां वसंत जैसा।
वनलक्ष्मीविलासा। हेतुभूत॥ २९६॥
कां तारांगणीं लोपावें। सूर्यकांतीं उद्दीपावें।
कमलीं विकासावें। जावें तमें॥ २९७॥
यया कोणाचें कांहीं। सविता जैसा देखत नाहीं।
तैसा अकर्ता मी देहीं। सत्तारूप॥ २९८॥
मी दाउनि गुण देखे। गुणता हे मियां पोखे।
ययाचेनि नि:शेखें। उरे तें मी॥ २९९॥
ऐसेनि विवेकें जया। उदय होय धनंजया।
ये गुणातीतता तया। ऊर्ध्वपंथें॥ ३००॥
अर्थ—हे सत्त्व, रज, तम गुण परस्परांहून भिन्न असल्यामुळे कर्मेही वेगवेगळी पसरली आहेत व संपूर्ण कर्मांचा विस्तार ही गुणांचीच कार्ये आहेत.॥ २९५॥ या सर्व गुण व त्यांच्या कार्यांमध्ये मी वनात वनशोभेला कारणीभूत असणाऱ्या वसंतऋतूप्रमाणे कल्पित असून निमित्तमात्र आहे.॥ २९६॥ किंवा नक्षत्रे नाहीशी व्हावी, सूर्यकांत मण्याने प्रकाशित व्हावे, कमळाच्या फुलाने प्रफुल्लित व्हावे व अंधकार नाहीसा व्हावा (ही कार्ये सूर्यामुळे होत असली तरी)॥ २९७॥ यांपैकी कोणाचीही कार्ये ज्याप्रमाणे सूर्याला दिसत नाहीत, त्याप्रमाणे या सर्व देहांमध्ये मी अकर्ता असा केवळ सत्तारूप आहे.॥ २९८॥ माझ्या सत्तेने गुण प्रगट होऊन मी त्यांचा साक्षी होतो. गुणांची गुणस्थिती माझ्या सत्तेनेच पुष्ट होते (विस्तार पावते). हे गुण व गुणांचे कार्य नाहीसे होऊन जे उरते, ते सत्तामात्र स्वरूप मी आहे.॥ २९९॥ हे अर्जुना! असा हा आत्मानात्मविवेक ज्यांच्या ठिकाणी प्रगट होतो, त्याला सहजच त्याची मुळची गुणातीत ब्रह्मस्थिती प्राप्त होते.॥ ३००॥
गूढार्थदीपिका—ऊर्ध्वपंथें-म्हणजे आकाशातून हातात फळ पडावे, त्याप्रमाणे सहज-आपोआप.
“आत्मा सुटावया मायेपासून। केवळ विषयनिवृत्तिचि नाहीं साधन। सर्व जगाचें जें प्रवृत्तिकारण। तिचेही गुण निवर्तावे॥ ५२०॥” (श्रीगुलाबराव महाराजकृत-प्रियलीलामहोत्सव-आगमनविलास पदन्यास-१) जीवात्मा मायाबंधनापासून नुसत्या विषयवैराग्याने-म्हणजे अपरवैराग्याने मुक्त होत नसून सर्व जगाला कारण जे सत्त्वादी तीन गुण, त्यांपासून मुक्त झाला पाहिजे. तो परवैराग्यसंपन्न झाला पाहिजे किंवा योगशास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे त्याला गुणवैतृष्ण्य प्राप्त झाले पाहिजे, हे मत येथे श्री ज्ञानेश्वर माउलींनी प्रगट केले आहे.
(श्लोक-२०)
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्।
जन्ममृत्युजरादु:खैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते॥ २०॥
अर्थ—हा देहाभिमानी जीव देहाच्या उत्पत्तीला कारणभूत असणाऱ्या या तीन गुणांहून निराळा झाला असता जन्म-मरण-म्हातारपण व सर्व दु:खे यांपासून मुक्त होऊन माझ्या अविनाशी स्वरूपाला प्राप्त होतो.॥ २०॥
आतां निर्गुण असे आणिक। तें तो जाणे अचुक।
जे ज्ञानें केलें टीक। तयाचि वरी॥ ३०१॥
किंबहुना पंडुसुता। ऐसी तो माझी सत्ता।
पावे जैसी सरिता। सिंधुत्व गा॥ ३०२॥
नळिकेवरूनि उठिला। जैसा शुक शाखे बैसला।
तैसा मूळअहंता ठाकिला। तो मी म्हणौनि॥ ३०३॥
अर्थ—या त्रिगुणांविरहित म्हणून निर्गुण अशी जी आत्मवस्तू आणखी आहे ती, तो, ज्ञानाने त्याच्याच ठिकाणी वस्ती केली असल्यामुळे अचूक जाणतो.॥ ३०१॥ एवढेच नाही तर, अर्जुना! ज्याप्रमाणे नदी समुद्राला मिळून समुद्रच होऊन जाते, त्याप्रमाणे तो माझ्या अविनाशी सत्तेशी ऐक्य पावतो.॥ ३०२॥ ज्याप्रमाणे पिंजऱ्यातील नळीवरून उडालेला पोपट झाडाच्या फांदीवर जाऊन बसतो, त्याप्रमाणे तो गुणातीत झालेला ज्ञानी मी ब्रह्मस्वरूप आहे, अशी आपल्या मुळच्या ब्रह्मस्वरूपतेची अहंता घेऊन राहतो.॥ ३०३॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी ब्रह्मस्वरूपाशी केलेल्या ऐक्याचा सात्त्विक अहंकार असतो, हे येथे माउलींनी स्पष्ट केले आहे.
अगा अज्ञानाचिया निदा। जो घोरत होता बदबदा।
तो स्वरूपीं प्रबुद्धा। चेईला कीं॥ ३०४॥
पैं बुद्धिभेदाचा आरिसा। तया हातोनि पडिला वीरेशा।
म्हणौनि प्रकृतिमुखाभासा। मुकला तो॥ ३०५॥
देहाभिमानाचा वारा। आतां वाजों ठेला वीरा।
तैं ऐक्य वीचिसागरां। जीवेशां हें॥ ३०६॥
म्हणौनि मद्भावेंसीं। प्राप्ति पाविजे तेणें सरिसी।
वर्षांतीं आकाशीं। घनजात जेवीं॥ ३०७॥
तेविं मी होऊनि निरुता। मग देहींचि ये असतां।
नागवे देहसंभूतां। गुणांसि तो॥ ३०८॥
जैसा भिंगाचेनि घरें। दीपप्रकाश नावरे।
कां न विझेचि सागरें। वडवानळ॥ ३०९॥
तैसा आला गेला गुणांचा। बोध न मैळे तयाचा।
तो देही जैसा व्योमींचा। चंद्र जळीं॥ ३१०॥
अर्थ—असे झाले असता जो जीव अज्ञानाच्या झोपेत सारखा घोरत पडला होता तो, अर्जुना! ती निद्रा टाकून देऊन आपल्या ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी जागा होतो.॥ ३०४॥ हे अर्जुना! रजोगुणी, तमोगुणी अशी अविवेकी भ्रांत बुद्धी हाच भेद दाखविणारा आरसा होय. तो हातातून पडून फुटल्यामुळे मुखाभास नाहीसा झाला, म्हणजे द्वैत नि:शेष नाहीसे झाले.॥ ३०५॥ हे वीरा अर्जुना! ज्याप्रमाणे वारा बंद झाला असता सागर व तरंग यांचे ऐक्य होते, त्याप्रमाणे देहाभिमानाचा वारा बंद झाल्यामुळे जीवशिवाचे ऐक्य आहे, म्हणजे देहाभिमानामुळे परमात्म्याहून भिन्न झालेला जीव, देहाभिमान नि:शेष सुटल्यामुळे परमेश्वराशी ऐक्य पावला.॥ ३०६॥ ज्याप्रमाणे वर्षाऋतूच्या शेवटी मेघ आकाशरूप होऊन जातात, त्याप्रमाणेच अज्ञानभ्रांती पूर्ण नाहीशी झाल्याबरोबर देहाभिमान नाहीसा होऊन जीव माझ्याशी ऐक्य पावतो.॥ ३०७॥ तसा तो माझ्यासारखा शुद्ध निरुपाधिक स्वरूप होऊन या देहातच राहत असला तरी देहापासून उत्पन्न होणाऱ्या गुणाच्या स्वाधीन होत नाही.॥ ३०८॥ ज्याप्रमाणे अभ्रकाच्या घराने दिव्याचा प्रकाश कोंडला जात नाही अथवा समुद्राच्या पाण्याने वडवानळरूपी अग्नी विझविला जात नाही,॥ ३०९॥ जसा आकाशातील चंद्र, पाण्यात प्रतिबिंबित झाला तरी पाण्याच्या हेलकाव्यापासून निर्दोष असतो, त्याप्रमाणे देहाच्या ठिकाणी असताना देखील उठणाऱ्या गुणांमुळे त्याचा (ज्ञान्याचा) आत्मबोध मलिन होत नाही.॥ ३१०॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानी पुरुष अखंड साक्षीस्वरूप होऊन राहतात. ते आपले साक्षीत्व कधी विसरत नाहीत, असा अर्थ.
तिन्ही गुण आपुलालिये प्रौढी। देहीं नाचविती बागडीं।
तो पाहोंही न धाडी। अहंतेतें॥ ३११॥
हा ठायवरी। नेहटोनि ठेला अंतरीं।
आतां काय वर्ते शरीरीं। हेंही नेणे॥ ३१२॥
सांडूनि आंगींची खोळी। सर्प रिगालिया पाताळीं।
ते त्वचा कोण सांभाळी। तैसें जालें॥ ३१३॥
कां सौरभ्यजीर्ण जैसा। आमोद मिळोनि जाय आकाशा।
माघारा कमळकोशा। न येचि तो॥ ३१४॥
पैं स्वरूपसमरसें। तयाही गा जालें तैसें।
तेथ किंधर्म हें कैसें। नेणे देह॥ ३१५॥
म्हणौनि जन्म जरा मरण। इत्यादि जे साही गुण।
ते देहींचि ठेले कारण। नाहीं तयां॥ ३१६॥
घटाचिया खापरिया। घटभंगीं फेडिलिया।
महदाकाश आपैसया। जालेंचि असे॥ ३१७॥
तैसी देहबुद्धि जाये। जैं आपणपां आठौ होये।
तैं आन कांहीं आहे। तेंवांचुनी॥ ३१८॥
येणें थोर बोधलेपणें। तयासि गा देहीं असणें।
म्हणूनि तो मी म्हणें। गुणातीत॥ ३१९॥
यया देवाचिया बोला। पार्थ अति सुखावला।
मेघें संबोखिला। मयूर जैसा॥ ३२०॥
अर्थ—सत्त्व, रज, तम या तीन गुणांपैकी प्रत्येक गुण वृद्धी पावून आपआपल्या लक्षणरूपी चेष्टा करतात; पण परमात्म्याशी ऐक्य पावलेला ज्ञानी पुरुष त्यांची यत्किंचितही अहंता धरीत नाही.॥ ३११॥ येथपर्यंत ज्ञानी पुरुष अंतर्मुखवृत्ती करून राहतो, म्हणून देहाच्या ठिकाणी काय चालले आहे, हे तो जाणत नाही.॥ ३१२॥ ज्याप्रमाणे सर्प, माझी ही कात कोण सांभाळील याची काळजी न करता ती टाकून देऊन बिळात शिरतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषही, देह आता कोण सांभाळील याची चिंता न करता देहाचा अभिमान नि:शेष सोडून देऊन आपल्या आत्मस्वरूपाशी अहंवृत्तीचे ऐक्य करून साक्षी होऊन राहतो.॥ ३१३॥ किंवा जीर्ण झालेल्या कमळाच्या फुलाचा सुवास ज्याप्रमाणे आकाशाशी एकरूप होऊन राहतो व पुन: कमळाच्या ठिकाणी येत नाही,॥ ३१४॥ त्याप्रमाणे जीव हा शिवाशी समरसतेने ऐक्य पावला असता देहाचे काय धर्म आहेत व त्याच्या ठिकाणी काय चालले आहे, हे तो काही जाणत नाही.॥ ३१५॥ म्हणून जन्म, जरा, मृत्यू इत्यादी जे षड्विकार आहेत, ते देहाच्या ठिकाणीच राहतात. ज्ञानी पुरुषाचा त्यांच्याशी काहीएक संबंध नसतो.॥ ३१६॥ घट फुटून घटाची दोन खापरे अलग झाली असता घटाकाश आपोआपच महदाकाश होते, त्याला महदाकाशात मिळावे लागत नाही.॥ ३१७॥ याप्रमाणे, जेव्हा आपल्या मुळच्या शुद्ध स्वरूपाचे जीवाला ज्ञान होते, तेव्हा देहबुद्धी आपोआप नाहीशी होते. मग आत्मस्वरूपाव्यतिरिक्त दुसऱ्याचे अस्तित्व भासेनासे होत असल्यामुळे एका आत्मस्वरूपावाचून दुसरे काहीच अनुभवाला येत नाही.॥ ३१८॥ असा दृढ आत्मबोध ठेवून तो ज्ञानी पुरुष प्रारब्ध संपेपर्यंत देहाच्या ठिकाणी राहतो, म्हणून मी त्याला गुणातीत म्हणतो.॥ ३१९॥ मेघाने जसे मोराला आनंदित करावे, त्याप्रमाणे भगवंताचे बोलणे ऐकून अर्जुन अत्यंत आनंदित झाला.॥ ३२०॥
(श्लोक-२१)
अर्जुन उवाच
कैर्लिंगैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो।
किमाचार: कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते॥ २१॥
अर्थ—अर्जुन म्हणाला, हे प्रभो! कोणत्या गुणांवरून पुरुष या तीन गुणांच्या पलीकडे गेला हे ओळखता येते? त्याचा आचार कसा असतो? कशा प्रकारे तो तीन गुणांच्या पलीकडे जातो?॥ २१॥
तेणें तोषें वीर पुसे। जी कोण्हीं चिन्हीं तो दिसे।
जयामाजी वसे। ऐसा बोध॥ ३२१॥
तो निर्गुण काय आचरे। कैसेनि गुण निस्तरे।
हें सांगिजो माहेरें। कृपेचेनि॥ ३२२॥
यया अर्जुनाचिया प्रश्ना। तो षड्गुणांचा राणा।
परिहार आकर्णा। बोलत असे॥ ३२३॥
म्हणे पार्था तुझी नवाई। हें येतुलेंचि पुससी काई।
तें नामचि तया पाहीं। साच लटिकें॥ ३२४॥
अर्थ—असे भगवंताचे बोलणे ऐकून संतुष्ट झालेला तो वीर अर्जुन विचारू लागला की, ज्याच्या ठिकाणी आपण सांगितल्याप्रमाणे दृढ आत्मबोध झाला आहे, असा पुरुष कशा लक्षणाचा असतो?॥ ३२१॥ हे कृपाळू मायबापा श्रीकृष्णा! गुणरहित कोणते आचरण करतो? व कोणत्या साधनाने तो गुणरहित होतो? हे मला सांगा.॥ ३२२॥ या अर्जुनाच्या प्रश्नावर उत्तर देऊन त्याच्या शंकेचा परिहार करण्याकरिता तो षड्गुणादी अपरिमित ऐश्वर्यवान श्रीकृष्ण सांगतो, ऐका.॥ ३२३॥ अर्जुना! तुझे आश्चर्य वाटते. एवढेच काय विचारतोस? त्याला गुणातीत हे जे नाव दिले गेले, तेच खरे आहे व खोटेही आहे.॥ ३२४॥
गूढार्थदीपिका—तें नामचि तया पाहीं। साच लटिकें—
ज्ञान्याच्या ठिकाणी प्रारब्धामुळे गुणांची लक्षणे दिसून येतात; म्हणून त्याला गुणातीत म्हणणे खोटे ठरते व गुणानुसार वर्तन करीत असतानाही तो गुणाचा साक्षी होऊनच राहतो, गुणांशी ऐक्य करीत नाही म्हणून गुणातीत हे नाव त्याचे ठिकाणी खरेही आहे.
गुणातीत जया नांव। तो गुणाधीन तरी नव्हे।
ना होय तरी नागवे। गुणां ययां॥ ३२५॥
परि अधीन कां नागवे। हेंचि कैसेनि जाणावें।
गुणांचिये रवरवे-। माजि असतां॥ ३२६॥
हा संदेह जरी वाहसी। तरी सुखें पुसों लाहसी।
परिस आतां तयासी। रूप करूं॥ ३२७॥
अर्थ—गुणातीत या नावाने जो संबोधला जातो, तो गुणांच्या स्वाधीन होत नाही व गुणांनुसार वागत आहे असा दिसला, तरी तो गुणांनी नागवला जात नाही-म्हणजे तो आपल्या स्वरूपाला विसरत नाही.॥ ३२५॥ गुणाच्या गलबल्यात वावरत दिसतानाही तो त्यांच्या स्वाधीन झाला किंवा झाला नाही, हे कसे जाणता येते?॥ ३२६॥ असा संशय तुझ्या मनात असल्यास मात्र तू खुशाल विचार. गुणातीततेचे आता स्वरूप सांगतो, ऐक.॥ ३२७॥
(श्लोक-२२)
श्रीभगवानुवाच
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव।
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि कांक्षति॥ २२॥
अर्थ—भगवान म्हणाले, प्रकाश म्हणजे सत्त्वगुणाचे कार्य सुख व जाणीव, प्रवृत्ती म्हणजे रजोगुणाचे कार्य कर्म करण्याची प्रवृत्ती व मोह म्हणजे तमोगुणाचे कार्य अविवेक, ही उत्पन्न झाली असता (गुणातीत झालेला पुरुष) त्यांचा द्वेष करीत नाही व नाहीशी झाली असता त्यांची इच्छा करीत नाही.॥ २२॥
तरि रजाचेनि माजें। देहीं कर्माचें आणोंजें।
प्रवृत्ती जैं घेईजे। वेंटाळूनि॥ ३२८॥
तैं मीचि कां कर्मठ। ऐसा न ये श्रीमाठ।
कां दरिद्रलिये बुद्धी वीट। तोही नाहीं॥ ३२९॥
अथवा सत्त्वेंचि अधिकें। जैं सर्वेंद्रियीं ज्ञान फांके।
तैं सुविद्यता तोखें। उभजेही ना॥ ३३०॥
कां वाढिनलेनि तमें। न गिळेजेचि मोहभ्रमें।
तैं अज्ञानत्वें न श्रमे। घेणेंही नाहीं॥ ३३१॥
पैं मोहाच्या अवसरीं। ज्ञानाची चाड न धरी।
ज्ञानें कर्में नादरी। होतां न दु:खी॥ ३३२॥
सायंप्रातर्मध्यान्हा। या तिहीं काळांची गणना।
नाहीं जेविं तपना। तैसा असे॥ ३३३॥
तया वेगळाचि काय प्रकाशें। ज्ञानित्व यावें असे।
कायि जळार्णव पाउसें। साजा होय॥ ३३४॥
ना प्रवर्तलेनि कर्में। कर्मठत्व तया कां गमे।
सांगें हिमवंत हिमें। कांपे कायी॥ ३३५॥
नातरि मोह आलिया। काई पां ज्ञाना मुकिजेल तया।
होमा आगीतें उन्हाळेया। जाळवत असे॥ ३३६॥
अर्थ—रजोगुणाच्या वृद्धीने चित्तात कर्माचा अंकुर उत्पन्न होऊन कर्म करण्याची प्रवृत्ती झाली असताही॥ ३२८॥ मी कर्म करणारा असा त्याला अहंकार उत्पन्न होत नाही किंवा कर्म न करण्याची बुद्धी झाली असता तिचा तो द्वेष करीत नाही-म्हणजे कर्म करण्याची इच्छा करीत नाही.॥ ३२९॥ किंवा सत्त्वगुणाच्या वृद्धीने सर्व इंद्रियांच्या ठिकाणी ज्ञानाचा विकास झाला असता मी सुविद्य आहे, असा त्याला संतोष वाटत नाही किंवा खेदही होत नाही.॥ ३३०॥ किंवा तमोगुण वाढला असता तो अविवेकभ्रमाने ग्रासला जात नाही. म्हणूनच तो अज्ञान घेत नाही व त्यामुळे तो कष्टी होत नाही.॥ ३३१॥ चित्तात अविवेकवृत्ती उठली असता तो ज्ञानाची इच्छा करीत नाही. ज्ञानामुळे कर्माचा आदर करून कर्म करण्याची इच्छा करीत नाही व कर्म घडले असता दु:खी होत नाही.॥ ३३२॥ ज्याप्रमाणे सूर्याचा प्रकाश सायंकाळ, प्रात:काळ, माध्यान्हकाळ अशी कालगणना करीत नाही. तो सूर्याच्या ठिकाणी सदा सारखा असतो, त्याप्रमाणे गुणातीत पुरुष निर्विकार असतो.॥ ३३३॥ स्वप्रकाश सोडून दुसऱ्या प्रकाशाने त्याला ज्ञानीपणा येतो काय? समुद्र क्षीण होऊन तो पावसाने भरला असे होते काय?॥ ३३४॥ किंवा कर्मप्रवृत्तीच्या योगाने त्याला कर्मठत्व येते काय? अत्यंत थंडीने हिमालय पर्वत थरथर कापतो काय?॥ ३३५॥ किंवा प्रारब्धानुसार मोह किंवा अविवेक उत्पन्न झाला असता आत्मज्ञान त्याला सोडील काय? होमाग्नीला उन्हाळा जाळता येईल काय? किंवा उन्हाळॺाला अग्नी जाळता येईल काय?॥ ३३६॥
गूढार्थदीपिका—विरोधी वस्तूच परस्परांचा नाश करतात; पण ज्याप्रमाणे अग्नी व उन्हाळा यांचा विरोध नसल्यामुळे ते परस्परांना जाळीत नाहीत, त्याप्रमाणे ज्ञान सर्वांना जाणणारे व सर्व त्याच्याच सत्तेवर भासत असल्यामुळे त्याचा कशाशी विरोध नसतो; म्हणून मोहादिकांनी आत्मज्ञान नाहीसे होऊ शकत नाही. ज्ञान्याच्या ठिकाणी प्रारब्धामुळे सत्त्व, रज, तम या गुणांची लक्षणे दिसत असली, तरी तो त्यांची प्रवृत्ती किंवा निवृत्ती करीत नाही. तो साक्षी होऊन त्यांची प्रवृत्ती-निवृत्ती नुसता पाहत राहतो.
(श्लोक-२३)
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते।
गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेंगते॥ २३॥
अर्थ—ज्ञानी पुरुष साक्षी होऊन उदासीनासारखा स्वस्थ राहतो, तो गुणांच्या योगाने चलित होत नाही. गुणच परस्परांशी वागत आहेत, असे जाणून तो स्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर राहतो. तो तेथून कधी ढळत नाही.॥ २३॥
तैसें गुणागुणकार्य हें। आघवेंचि आपण आहें।
म्हणोनि एकेका नोहे। तडातोडी॥ ३३७॥
अर्थ—त्याप्रमाणे गुण व गुणांची मोहादी लक्षणकार्ये सर्व मीच आहे, अशा ज्ञानाने एक एकाला-म्हणजे ज्ञान व मोहादी कार्ये यांना-दूर करण्याचा प्रयत्न तो करीत नाही.॥ ३३७॥
गूढार्थदीपिका—मनुष्याला जेथे मृगजळ भासते, तेथे ज्याप्रमाणे सूर्यप्रकाशच कंपनामुळे जळाप्रमाणे भासत आहे, असे तो जाणतो, त्याप्रमाणे ज्ञानानंतरही उरलेल्या प्रारब्धभासामुळे पूर्व अज्ञानजन्य संस्कारानुसार मोहादी रूपाने मीच भासत आहे, असे ज्ञानी पुरुष ज्ञानाने समजत असतो; म्हणून तो रजोगुणी, तमोगुणी वृत्ती उठल्या तरी त्यांचा द्वेष करीत नाही.
येवढेया गा प्रतीती। तो देहा आलासे वस्ती।
वाटे जातां गुंती-। माजि जैसा॥ ३३८॥
तो जिणता ना हारवी। तैसा गुण नव्हे ना करवी।
जैसी कां श्रोणवी। संग्रामींची॥ ३३९॥
कां शरीराआंतील प्राणु। घरीं आतिथ्याचा ब्राह्मणु।
ना ना चोहटांचा स्थाणु। उदास जैसा॥ ३४०॥
आणि गुणांचा यावाजावा। ढळे चळे ना पांडवा।
मृगजळाचा हेलावा। मेरु जैसा॥ ३४१॥
हें बहुत कायि बोलिजे। व्योम वारेनि न वीजिजे।
कां सूर्य ना गिळिजे। अंधकारें॥ ३४२॥
स्वप्न कां गा जियापरी। जागतयातें न सिंतरी।
गुणीं तैसा अवधारीं। न बंधिजे तो॥ ३४३॥
गुणांसि कीर नातुडे। परि दुरूनि जैं पाहे कोडें।
तैैं गुणदोष सायिखडें। सभ्य जैसा॥ ३४४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे वाटेने जाणारा वाटसरू रात्रीपुरता एखाद्या गावाचा आश्रय करतो, त्याप्रमाणे एवढॺा अशा अनुभवासहित तो ज्ञानी पुरुष प्रारब्धापुरता देहरूपी गावात केवळ वस्तीला राहतो.॥ ३३८॥ ज्याप्रमाणे लढाईच्या भूमीला जय पराजय प्राप्त होत नाहीत, त्याप्रमाणे गुण जिंकले किंवा गुणाला हारविले असा काही तो अभिमान बाळगत नाही.॥ ३३९॥ किंवा ज्याप्रमाणे शरीरातील प्राण, घरी आलेला अतिथी ब्राह्मण, किंवा चौरस्त्यावरील खांब हे जसे काही न करणारे व काही न करविणारे असे उदास असतात.॥ ३४०॥ आणि अर्जुना! मृगजळाच्या हेलकाव्याने जसा मेरुपर्वत ढळत नाही, तसा ज्ञानी पुरुषही आल्या गेल्या ऊर्मीने ढळत नाही किंवा चळत नाही.॥ ३४१॥ अर्जुना! फार काय सांगू! ज्याप्रमाणे आकाश वाऱ्याने हालविले जात नाही किंवा अंधाराने सूर्य गिळला जात नाही,॥ ३४२॥ अथवा जागे असलेल्या पुरुषाला स्वप्नभ्रम होत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष आपल्याला गुणांनी बद्ध समजत नाही, असे समज.॥ ३४३॥ गुणांना तो सापडत नाही आणि गुणांचा साक्षी राहून त्यांच्याकडे कौतुकाने पाहू लागला तर, नाचणाऱ्या बाहुल्याकडे पाहणाऱ्या सभ्य गृहस्थाप्रमाणे तो गुणदोषांकडे मिथ्यात्वाने पाहतो.॥ ३४४॥
गूढार्थदीपिका—एका भासक परब्रह्मवस्तूशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही भासमान दृश्याला तो ज्ञानी पुरुष सत्य वस्तू समजत नाही, असा अर्थ.
सत्कर्में सात्त्विकीं। रज तें रजोविषयकीं।
तम मोहादिकीं। वर्तत असे॥ ३४५॥
परि तयाचिया गा सत्ता। होती गुणक्रिया समस्ता।
हें फुडें जाणें सविता। लौकिका जेवीं॥ ३४६॥
समुद्रचि भरती। सोमकांतचि द्रवती।
कुमुदें विकासती। चंद्र तो उगा॥ ३४७॥
कां वाराचि वाजे विझे। गगनें निश्चळ असिजे।
तैसा गुणांचिये गजबजे। डोलेना जो॥ ३४८॥
अर्जुना येणें लक्षणें। तो गुणातीत जाणणें।
परिस आतां आचरणें। तयाचीं जीं॥ ३४९॥
अर्थ—शास्त्रीय सदाचरणाने सत्त्वगुणात्मक, राजसकर्माने रजोगुणात्मक व मोहादी लक्षणाने तमोगुणात्मक असा तो वागत असतो.॥ ३४५॥ पण ज्याप्रमाणे सूर्यप्रकाशामुळे लोकांचे व्यवहार चालतात, त्याप्रमाणे “माझ्या सत्तेवरच गुणांच्या क्रिया होत आहेत”, हे तो ज्ञानीपुरुष स्पष्ट जाणत असतो.॥ ३४६॥ ज्याप्रमाणे चंद्रामुळेच, समुद्राला भरती येते, सोमकांत मणी पाझरतो व कमले विकसित होतात, तरीपण चंद्र उगाच असतो, तो काही करीत नाही व करवीत नाही॥ ३४७॥ किंवा वाराच वाहतो व बंद पडतो, पण आकाश निश्चल असते, त्याप्रमाणे गुणांच्या गलबल्याने जो यत्किंचितही हालत नाही.॥ ३४८॥ हे अर्जुना! तुला सांगितलेल्या या सर्व लक्षणांवरून ज्ञानी पुरुषाचे गुणातीतत्व ओळखता येते. आता त्याचे आचरण सांगतो, ऐक.॥ ३४९॥
(श्लोक-२४)
समदु:खसुख: स्वस्थ: समलोष्टाश्मकांचन:।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुति:॥ २४॥
अर्थ—सुखदु:ख सम लेखून स्वस्थ राहणारा, सोने व मातीचे ढेकूळ समान लेखणारा, प्रिय वस्तूचा वियोग व अप्रिय वस्तूचा संयोग हे दोन्ही समान पाहणारा व निंदा व स्तुती या दोघांची तुलना सारखीच करणारा, असा तो बुद्धिमान ज्ञानी पुरुष सर्वत्र सम म्हणजे ब्रह्मदृष्टीने पाहत असतो.॥ २४॥
तरि वस्त्रासि पाठीं पोटीं। नाहीं सुतावांचूनि किरीटी।
ऐसें सुये दिठी। चराचर मद्रूपें॥ ३५०॥
म्हणोनि सुखदु:खा सरिसें। कांटाळें आचरे ऐसें।
रिपुभक्तां जैसें। हरीचें देणें॥ ३५१॥
येरवीं तरी सहजें। सुखदु:ख तैंचि सेविजे।
देहजळीं होईजे। मासोळी जैं॥ ३५२॥
आतां तें तंव तेणें सांडिलें। आहे स्वस्वरूपेंसींचि मांडिलें।
सस्यांतीं निवडिलें। बीज जैसें॥ ३५३॥
कां वोघ सांडूनि गंगा। रिघोनि समुद्राचे आंगा।
निस्तरली लगबगा। खळाळाची॥ ३५४॥
तेवीं आपणपांचि जया। वस्ती जाली गा धनंजया।
तया देहीं आपैसया। सुख तैसें दु:ख॥ ३५५॥
रात्रि तैसें पाहलें। हें धारणा जेविं एक जालें।
आत्मारामा देहीं आतलें। द्वंद्व तैसें॥ ३५६॥
पैं निद्रिताचेनि आंगेंसी। साप तैशी उर्वशी।
तेवीं स्वरूपस्था सरिसीं। देहीं द्वंद्वें॥ ३५७॥
म्हणौनि तयाच्या ठायीं। शेणा सोनया विशेष नाहीं।
रत्ना गुंडेया कांहीं। नेणिजे भेद॥ ३५८॥
घरा येवो पां स्वर्ग। कां वरिपडो वाघ।
परि आत्मबुद्धीसी भंग। कदा नोहे॥ ३५९॥
निवटलें न उपवढे। जळीनलें न विरूढे।
साम्यबुद्धी न मोडे। तयापरी॥ ३६०॥
हा ब्रह्मा ऐसेनि स्तविजो। कां नीच म्हणोनि निंदिजो।
परि नेणें जळों विझों। राख जैसी॥ ३६१॥
तैसी निंदा आणि स्तुती। न ये कोण्हेचि व्यक्ती।
नाहीं आंधारें कां वाती। सूर्या घरीं॥ ३६२॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे अर्जुना! वस्त्रामध्ये आतबाहेर सुतावाचून दुसरे काही नसते, त्याप्रमाणे चराचर विश्वात आतबाहेर माझ्यावाचून काही नाही; असा तो ज्ञानी पुरुष ज्ञानदृष्टीने पाहत असतो.॥ ३५०॥ म्हणून ज्याप्रमाणे परमात्मा आपल्या विरोधी असलेल्या शत्रूला व भक्ताला सारखेच फळ देतो, त्याप्रमाणे सुख व दु:ख यांना तो सारखेच मानत असतो॥ ३५१॥ जेव्हा जीव देहरूपी जलामध्ये मासोळी होऊन राहतो—म्हणजे देहाचा अभिमान धरतो-तेव्हाच तो अनायासे सुखदु:खे भोगतो.॥ ३५२॥ परंतु ज्याप्रमाणे कोंडा टाकून धान्य घेतले जाते, त्याप्रमाणे त्याने आता देहाभिमान टाकून देऊन आपल्या स्वरूपभूत परब्रह्माशी ऐक्य केले आहे.॥ ३५३॥ किंवा गंगा प्रवाहरूपाने वाहणे सोडून देऊन समुद्राशी ऐक्य पावली, आता मिळण्यास जाण्याच्या त्वरेमुळे होणारी खळबळ राहिली नाही,॥ ३५४॥ त्याप्रमाणे ज्याने आपल्या आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी वस्ती केली-म्हणजे चित्त स्थिर केले-तो देहाच्या ठिकाणी येणारी सुखदु:खे सारखीच लेखतो.॥ ३५५॥ रात्र किंवा सकाळ हे जसे खांबाला सारखेच असतात, त्याप्रमाणे आत्मरूप झालेल्या ज्ञानी पुरुषालाही देहाच्या ठिकाणी येणारी सुखदु:खादी द्वंद्वे सारखीच भासतात.॥ ३५६॥ ज्याप्रमाणे गाढ निजलेल्या पुरुषाच्या अंगाशेजारी सर्प राहिला किंवा उर्वशी अप्सरा राहिली तरी दोन्ही त्याला सारखीच असतात, त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी चित्त स्थिर झालेल्या पुरुषालाही सुखदु:खादी द्वंद्वे सारखीच वाटतात.॥ ३५७॥ म्हणून अशा ज्ञानी पुरुषाला शेण किंवा सोने किंवा रत्न व गार या दोहोंत भेद वाटत नाही.॥ ३५८॥ अनायासे स्वर्ग प्राप्त झाला असून त्या आनंदाने किंवा वाघ येऊन पडला हे पाहून भयाने आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर झालेली त्याची बुद्धी ढळत नाही.॥ ३५९॥ ज्याप्रमाणे प्राणास मुकले ते पुन: जिवंत होत नाही, जळलेले उगवत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञान्याची ब्रह्मरूप झालेली समबुद्धी कधी विषम होत नाही.॥ ३६०॥ ज्याप्रमाणे राखोंडी जळत नाही किंवा विझत नाही, त्याप्रमाणे हा केवळ ब्रह्मदेव आहे, अशी कोणी स्तुती केली किंवा हा केवळ नीच आहे, अशी निंदा केली तरी, ज्ञानीपुरुषाच्या चित्ताला त्याची जाणीवच होत नाही.॥ ३६१॥ तसेच ज्याप्रमाणे सूर्याच्या घरी अंधार नसतो व वातीही लावल्या जात नाहीत, त्याप्रमाणे केलेली निंदा किंवा स्तुती ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी कोणत्याही परिणामरूप व्यक्तित्वाने दिसत नाही.॥ ३६२॥
(श्लोक-२५)
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयो:।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीत: स उच्यते॥ २५॥
अर्थ—मान, अपमान, शत्रू, मित्र यांना जो समान पाहतो, इहपरलोकातील विषयसुखाच्या इच्छेने होणाऱ्या सर्व कर्मप्रवृत्तीचा जो त्याग करतो, त्याला गुणातीत म्हणतात.॥ २५॥
ईश्वर म्हणोनि पूजिला। कां चोर म्हणोनि गांजिला।
वृषगजीं वेढिला। केला रावो॥ ३६३॥
कां सुहृद पासीं आले। अथवा वैरी वरपडे जाले।
परि नेणे राती पाहालें। तेज जेवीं॥ ३६४॥
साही ऋतु येतां आकाशें। लिंपिजेचि ना जैसें।
तेविं वैषम्य मानसें। जाणिजेना॥ ३६५॥
आणीकही एक पाहीं। आचार तयाच्या ठायीं।
तरि व्यापारासि नाहीं। जालें दिसे॥ ३६६॥
सर्वारंभां उटकलें। प्रवृत्तीचें तेथ मावळलें।
जळती गा कर्मफळें। ते तों आगी॥ ३६७॥
दृष्टादृष्टाचेनि नांवें। भावचि जीवीं नुगवे।
तें सेवी जें स्वभावें। पैठें होये॥ ३६८॥
सुखे ना शिणे। पाषाण जेणें मानें।
तैसी सांडीमांडी मनें। वर्जिली असे॥ ३६९॥
आतां किती हा विस्तार। जाणे ऐसा आचार।
जयाचा तोचि साचार। गुणातीत॥ ३७०॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे सूर्य रात्र किंवा पहाट जाणत नाही किंवा साही ऋतू आले तरी आकाश त्याहून अलिप्त राहते, त्याप्रमाणे कोणी ईश्वर म्हणून पूजन केले किंवा चोर समजून छळ केला किंवा बैल, हत्ती इत्यादी समुदायाने वेढलेला राजा बनविले किंवा आपले हितकर्ते मित्र जवळ आले अथवा आपल्या शत्रूंनी हल्ला केला तरी त्याच्या चित्तात विषमता उत्पन्न होत नाही.॥ ३६३-३६४-३६५॥ ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी आणखी एक आचरण असते की, त्याच्या ठिकाणी व्यापार झालाच नाही असे दिसते.॥ ३६६॥ संपूर्ण विषयसुखाच्या कर्माचा आरंभ नाहीसा झालेला असतो. तशीच ती विषयसुखाची प्रवृत्तीही त्याची नाहीशी होते आणि ज्या ज्ञानाग्नीमध्ये संपूर्ण कर्मफळे जळतात, तो ज्ञानाग्नीच तो होय.॥ ३६७॥ इहलोकातील दृष्ट विषयसुख व परलोकातील अदृष्ट-म्हणजे मेल्यानंतर मिळणारे विषयसुख-अशा नावांची जेवढी विषयसुखे आहेत, त्यांपैकी एकाही विषयसुखाची ज्ञानी पुरुषाच्या अंत:करणात इच्छा उत्पन्न होत नाही. त्याचे केवळ प्रारब्धानुसार सेवन केले जाते.॥ ३६८॥ ज्याप्रमाणे दगड सुखी होत नाही किंवा दु:खी होत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाच्या मनाने करणे किंवा न करणे या दोहोंचा त्याग केलेला असतो.॥ ३६९॥ अर्जुना! आता फार काय सांगायचे! अशा प्रकारचा ज्याचा आचार असतो, तोच पुरुष खरोखर गुणातीत आहे, असे समजावे.॥ ३७०॥
गूढार्थदीपिका—या सर्व ओव्यांवरून ज्ञानी पुरुष व्यवहार करीत नाही किंवा सर्वांशी व सर्व वस्तूंशी एकसारखाच वागतो, असे माउलीचे म्हणणे आहे, असे कोणी समजू नये. ज्ञानाच्या सातव्या तूर्यगा भूमीवर असलेला ज्ञानी पुरुषही व्यवहार करतो, असे योगवासिष्ठात भगवान वसिष्ठांनी सांगितले आहे. म्हणून या सर्व ओव्यांचा अर्थ एवढाच आहे की ज्ञानी पुरुषही अज्ञानी पुरुषाप्रमाणेच, पूर्वी साधकदशेत बाणलेल्या शास्त्रीय आचरणानुसार विषमतेने व्यवहार करीत असताना दिसत असला तरी, त्याची अंत:करणवृत्ती सम अशा परब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर झाली असल्यामुळे त्याच्या अंत:करणात विषमता उत्पन्न होत नाही. त्याच्या शरीर व इंद्रियांचा आचार केवळ प्रारब्धानुसार असतो व तो सदासर्वदा साक्षी होऊन राहतो.
गुणांतें अतिक्रमणें। घडे उपायें जेणें।
तो आतां आईक म्हणे। श्रीकृष्णनाथ॥ ३७१॥
अर्थ—पुरुष ज्या योगाने सत्त्व, रज, तम या तिन्ही गुणांचे अतिक्रमण करतो, तो उपाय आता सांगतो, ऐक, असे भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले.॥ ३७१॥
गूढार्थदीपिका—आत्तापर्यंत गुणातीततेची लक्षणे सांगितली असूनही आता पुढे ज्या भक्ति उपायाने तीन गुणांचे अतिक्रमण करून पुरुष गुणातीत होतो, तो भक्ति-उपाय सांगतो, असे माउली म्हणत आहेत व पुढे भक्तीचा उपाय सांगितलाही आहे.
अहंवृत्त्यंतर्गत चैतन्याला चिदाभास म्हटले असले व बुद्धीपलीकडील चैतन्याला परब्रह्म म्हटले असले तरी, त्यांचा संबंध सुटत नाही. हा चिदाभास किंवा ही अहंवृत्ती बुद्धीपलीकडील परब्रह्माशी ज्ञानाने ऐक्य पावते. ही अहंवृत्ती बुद्धीची असली तरी या अहंवृत्तीमुळे वृत्तिगत चैतन्य साक्षी होऊन साक्षीरूपाने मी बुद्धॺादी कार्याहून निराळे आहे असे ते जाणत असते. ही अहंवृत्ती प्रत्येक पुरुषाच्या ठिकाणी स्फुरत असून तिचे आत्मस्वरूपाशी ऐक्य झाले की पुरुष ज्ञानी होतो व तो साक्षी राहून मी सत्त्वादी गुणांच्या अतीत आहे, असे जाणतो.
अशाप्रमाणे ज्ञानी पुरुष गुणातीत होतो असे माउलींनी आत्तापर्यंत सांगितले; पण साक्षित्व म्हणजे मी असंग आहे, मी गुणांच्या अतीत आहे, असे जाणणेही सात्त्विक वृत्तीमुळे होत असते; म्हणून केवळ साक्षी होऊन राहिल्याने ज्ञानीपुरुष अत्यंत गुणातीत होतो, असा अर्थ नाही. त्याची गुणातीतता अपुरीच असते. ती ज्या उपायाने नाहीशी होईल, तो उपचारच खरोखर गुणातीत करणारा होतो.
अर्थात गुणातीत होण्याकरिता सात्त्विकवृत्तीच्या उपाधीने उत्पन्न होणारी जाणीवही नाहीशी व्हायला पाहिजे. सगुण भगवंताच्या प्रेमभक्तीने जाणिवेचा विसर पडतो, सत्त्वगुणाची उपाधी नि:शेष नाहीशी होते व मनुष्य खरा गुणातीत म्हणजे निर्विकल्प होतो; म्हणूनच खरोखर माउलींनी गुणातीत होण्याचा उपाय म्हणजे भक्ती होय, असे पुढे प्रतिपादन केले आहे.
(श्लोक-२६)
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते।
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते॥ २६॥
अर्थ—जो माझ्या सगुण स्वरूपाची अनन्यभावाने भक्ती करतो, तो या गुणांचे उल्लंघन करून गुणातीत व निर्विकल्प ब्रह्मस्वरूप होण्यास पात्र होतो.॥ २६॥
तरि व्यभिचाररहित चित्तें। भक्तियोगें मातें।
सेवी तो गुणांतें। जाकळूं शके॥ ३७२॥
तरि कोण मी कैसी भक्ती। अव्यभिचारा काय व्यक्ती।
हे आघवीचि निरुतीं। होआवी लागे॥ ३७३॥
तरि पार्था परियेसा। मी तंव येथ ऐसा।
रत्नीं किळावो जैसा। रत्नचि तो॥ ३७४॥
अर्थ—माझ्याहून भिन्न न राहता माझ्याशी ऐक्याने जो माझ्या सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी प्रेम करतो, तो तिन्ही गुणांना ताब्यात ठेवू शकतो.॥ ३७२॥ म्हणून मी कोण आहे, माझी भक्ती कशी आहे-म्हणजे भक्तीचे स्वरूप कसे आहे, तिच्या अव्यभिचारीपणाचे लक्षण कोणते, या सर्वांचा स्पष्टार्थ होणे आवश्यक आहे.॥ ३७३॥ तरी अर्जुना! ऐक. रत्नावरील तेज जसे रत्नच होय, त्याप्रमाणे माझे हे सगुणस्वरूप म्हणजे पूर्णब्रह्मच होय.॥ ३७४॥
गूढार्थदीपिका—श्रीसद्गुरु गुलाबराव महाराज यांनी आपल्या ग्रंथांतून सगुण साकार रामकृष्णादी स्वरूपाचे जे अनध्यस्तविवर्तत्व प्रतिपादिले आहे, त्या अनध्यस्तविवर्ताची कल्पना माउलींनी “रत्नीं किळावो जैसा। रत्नचि तो” या चरणांनी व तसेच पुढील ओव्यांतून दिली आहे.
या सर्वांचे तात्पर्य असे आहे की सगुण व निर्गुण स्वरूप यात जो निराळेपणा आहे, तो नामरूपासह षड्गुणैश्वर्याचा आहे (निर्गुणस्वरूपाच्या ठिकाणी त्याची प्रतीती येत नाही व सगुणस्वरूपाच्या ठिकाणी ती येते). हे षड्गुणैश्वर्य अमर्याद असल्यामुळे मायिक नसून स्वरूपभूत आहे; म्हणून त्याच्या ठिकाणी कोणत्याही रीतीने भेद नाही. दोन्ही रूपे अभिन्न आहेत. त्यातही रत्नाच्या तेजावरूनच, जसे रत्नाचे मोल ठरते, त्याप्रमाणे सगुणाच्या ठिकाणी प्रगट असणाऱ्या षड्गुणैश्वर्यावरूनच परब्रह्माचे निरुपमत्व अनुभवाला येते व तेजाव्यतिरिक्त जसे रत्न राहत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाने परब्रह्माचा नामरूपरहित असा निर्गुण अनुभव झाला, तरी भक्तीने त्याच परब्रह्माचा सगुणसाकारस्वरूपाने अनुभव येत असल्यामुळे ते निर्गुणस्वरूपाला सोडून राहत नाही, असे येथे माउलींनी सुचविले आहे.
कां द्रवपणचि नीर। अवकाशचि अंबर।
गोडी तेचि साखर। आन नाहीं ॥ ३७५॥
वन्हि तेचि ज्वाळ। दळाचि नांव कमळ।
रूख तेंचि डाळ। फळादिक॥ ३७६॥
अगा हिम जें आकर्षलें। तेंचि हिमवंत जेविं जालें।
नाना दूध मुरालें। तेंचि दहीं॥ ३७७॥
तैसें विश्व येणें नांवें। हें मीचि पैं आघवें।
घेईं चंद्रबिंब सोलावें। न लगे जेवीं॥ ३७८॥
अर्थ—किंवा पाण्याहून पातळपणा निराळा नाही. पातळपण तेच पाणी, अवकाशाहून आकाश निराळे नाही, अवकाश म्हणजे आकाश होय आणि गोडीहून साखर निराळी नसते, गोडी हीच साखर होय.॥ ३७५॥ ज्वाळा अग्नीच होय, पाकळॺांनाच कमळ हे नाव आहे. वृक्ष म्हणजेच त्याच्या डाहाळॺा-फळे हे होत.॥ ३७६॥ थंडी जी गोठली तिचाच हिमालय होतो किंवा दूध विरजले तेच दही होय.॥ ३७७॥ ज्याप्रमाणे चंद्रबिंबावर साल नसल्यामुळे ते सोलावे लागत नाही, त्याप्रमाणे संपूर्ण विश्वमध्ये मीच परमात्मा नटलो आहे, असे ग्रहण कर.॥ ३७८॥
गूढार्थदीपिका—परमेश्वराहून जगताच्या भिन्न वस्तुत्वाची उत्पत्ती व जड विनाशित्वादिकांची अज्ञानजन्य भ्रांत कल्पना सोडून देऊन जगत सच्चिदानंदस्वरूपच आहे, असे ग्रहण करावे, असा अर्थ.
घृताचें थिजलेपण। न मोडितां घृतचि जाण।
नाटितां कांकण। सोनेंचि तें॥ ३७९॥
न उकलितां पट। तंतूचि असे स्पष्ट।
न विरवितां घट। मृत्तिका जेवीं॥ ३८०॥
म्हणोनि विश्वपण जावें। मग तैं मातें घेयावें।
तैसा नव्हें आघवें। सकटचि मी॥ ३८१॥
ऐसेनि मातें जाणिजे। ते अव्यभिचारी भक्ति म्हणिजे।
येथ भेद कांहीं देखिजे। तरि व्यभिचार तो॥ ३८२॥
अर्थ—तूप थिजले तरी ते तूपच राहते. बांगडीचे सोने न आटता देखील सोनेच असते.॥ ३७९॥ वस्त्राचे दोरे अलग करून पाहिले नाही तरी ते सर्व सूतच असते. मातीचा घट पाण्यात बुडवून विरघळू दिला नाही तरी ती सर्व मातीच असते.॥ ३८०॥ त्याप्रमाणे सर्व विश्वाचा लय करून माझे स्वरूप ग्रहण करावे अशी आवश्यकता नसून विश्व असतानाच (वर सांगितल्याप्रमाणे विश्वाच्या वस्तुत्वाची कल्पना सोडून देऊन) नामरूपासह संपूर्ण विश्वच मी आहे,॥ ३८१॥ अशा प्रकारे अभेदाने मला जाणणे याला अव्यभिचारी भक्ती म्हणतात (यालाच अन्वयही म्हणतात). माझ्याहून दुसऱ्या पदार्थांचे अस्तित्व मानून भेद मानणे, हाच व्यभिचार होय.॥ ३८२॥
याकारणें भेदातें। सांडूनि अभेदें चित्तें।
आपणयासकट मातें। जाणावें गा॥ ३८३॥
पार्था सोनयाची टिक। सोनयासी लागली देख।
तैसें आपणपें आणिक। मानावें ना॥ ३८४॥
तेजाचा तेजौनि निघाला। परि तेजींचि असे लागला।
तया रश्मी ऐसा भला। बोध होआवा॥ ३८५॥
पैं परमाणू भूतळीं। हिमकण हिमाचळीं।
मजमाजीं न्याहाळीं। अहं तैसें॥ ३८६॥
हो कां तरंग लहान। परि सिंधूसीं नाहीं भिन्न।
तैसा ईश्वरीं मी आन। नोहेचि मां॥ ३८७॥
ऐसेनि बा समरसें। दृष्टी जैं उल्लासे।
भक्ति पैं ऐसें। आम्ही म्हणों॥ ३८८॥
अर्थ—म्हणूनच आपल्याहून मला भिन्न न पाहता, माझ्यासह सर्व एक परमात्माच आहे, अशा अभिन्नत्वाने मला जाणावे.॥ ३८३॥ हे अर्जुना! सोन्याला लावलेली सोन्याची टिकली सोन्याहून भिन्न नसते, त्याप्रमाणे आपल्याला माझ्याहून भिन्न समजू नये.॥ ३८४॥ तेजापासून निघालेले तेजाचे किरण ज्याप्रमाणे तेजाच्या ठिकाणीच असतात, त्याप्रमाणे मी परमेश्वराच्या ठिकाणीच आहे, त्याहून भिन्न नाही, असे ज्ञान असायला पाहिजे.॥ ३८५॥ जसे परमाणू पृथ्वीवरच असतात, बर्फाचे कण हिमालय पर्वतावर असतात, त्याप्रमाणे ‘अहं’ हा, मज परमात्मस्वरूपाच्या ठिकाणीच आहे, असे अखंड पाहत जा.॥ ३८६॥ समुद्रावर उठलेला तरंग लहान असला तरी तो समुद्राहून निराळा होत नाही, त्याप्रमाणे मी परमेश्वराहून निराळा नाही, असे पाहा.॥ ३८७॥ अशा प्रकारची अभेद प्रेमदृष्टी झाली असता आम्ही त्या अभेद प्रेमदृष्टीला भक्ती म्हणतो.॥ ३८८॥
गूढार्थदीपिका—येथे नुसत्या ऐक्याच्या जाणिवेला भक्ती म्हटले नसून परमेश्वर आणि मी एक आहे अशी अभेदबुद्धी झाल्यावर सहजच जे सगुण परमेश्वराच्या ठिकाणी आत्मप्रेम होते, ते प्रेमच भक्ती होय; असे या ओवीने सुचविले आहे.
आणि ज्ञानाचें चांगावें। इये दृष्टी मानावें।
योगाचेंही आघवें। सर्वस्व हें ॥ ३८९॥
सिंधू आणि जलधरा-। माजी लागली अखंड धारा।
तैसी वृत्ति वीरा। प्रवर्ते ते॥ ३९०॥
अर्र्थ— या दृष्टीने ज्ञानमार्गाचे उत्तमत्व मानले जाते. योगाचेही सारसर्वस्व हेच आहे.॥ ३८९॥ ज्याप्रमाणे समुद्रावर पाऊस पडत असता समुद्र व मेघ यांच्यामध्ये अखंड पाण्याची धार लागलेली असते, त्याप्रमाणे अर्जुना! मज परमात्म्याच्या ठिकाणी अखंड प्रेमवृत्ती लागणे ही भक्ती होय.॥ ३९०॥
गूढार्थदीपिका—नुसत्या ज्ञानदशेतून प्रारब्धाने जसे व्युत्थान होते, तसे प्रेमातून होत नाही. परमेश्वराच्या ठिकाणी अखंड वृत्ती प्रेमानेच लागू शकते म्हणून “अखंड धारा” या शब्दांनी आत्मप्रेमच सुचविले आहे.
कां कुहेंसीं आकाशा। तोंडीं सांदा नाहीं जैसा।
तो परमपुरुषीं तैसा। एकवटे गा॥ ३९१॥
अर्थ—किंवा ज्याप्रमाणे विहिरीच्या तोंडाशी बाहेरील आकाशाचा सांधा जोडला जात नाही, त्याप्रमाणे जेव्हा जीव हा मज परमपुरुषाच्या ठिकाणी समरस एकवटून जातो, तेव्हा ती भक्ती होय.॥ ३९१॥
गूढार्थदीपिका—तो परमपुरुषीं तैसा। एकवटे गा—
“एकवटे” या शब्दाने येथे ऐक्याच्या जाणिवेवाचून जे ऐक्य होते, ते सांगितले आहे.
केवळ ज्ञानाने ऐक्य झाले असता सांधा जोडल्याच्या जाणिवेप्रमाणे ऐक्याची जाणीव राहते, पण प्रेमाने ऐक्य झाले असता ऐक्य होऊनही ऐक्याची जाणीव राहत नाही; म्हणून येथे परमप्रेमाने होणाऱ्या ऐक्याचाच माउलीने “एकवटे” या शब्दाने उल्लेख केला आहे, हे उघड आहे.
प्रतिबिंबोनि बिंबवरी। प्रभेची जैसी उजरी।
ते सोहंवृत्ती अवधारीं। तैसी होय॥ ३९२॥
ऐसेनि मग परस्परें। ते सोहंवृत्ति जैं अवतरे।
तैं तियेही सकट सरे। अपैसया॥ ३९३॥
जैसा सैंधवाचा रवा। सिंधूमाजि पांडवा।
विरालेया विरवावा। हेंही ठाके॥ ३९४॥
ना तरि जाळूनि तृण। वन्हिही विझे आपण।
तैसें भेद नाशूनि जाण। ज्ञानही नुरे॥ ३९५॥
अर्थ—प्रतिबिंबापासून बिंबापर्यंत ज्याप्रमाणे एक प्रकाशच प्रगट असतो, त्याप्रमाणे सोहंवृत्तीपासून परमेश्वरापर्यंत एक चैतन्यप्रकाशच प्रगट असतो.॥ ३९२॥ अशा परस्पर ऐक्याने जी सोहंवृत्ती प्रगट होते, तीही या प्रेमरूप भक्तीमुळे पुढे आपोआप नाहीशी होते.॥ ३९३॥ अर्जुना! ज्याप्रमाणे समुद्रात मिठाचा खडा टाकल्याने तो आपोआप विरतो, त्याला विरवावे लागत नाही,॥ ३९४॥ किंवा ज्याप्रमाणे गवत संपूर्ण जळून गेले असता गवताला जाळणारा अग्नीही विझतो, त्याप्रमाणे ज्ञान हे संपूर्ण भेदाचा नाश करून शेवटी आपणही नाहीसे होते.॥ ३९५॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञान हे जसे आपले स्वरूप आहे, तसेच प्रेम हेही आपले स्वरूप असल्यामुळे ज्ञानाने, परमेश्वराशी आपला अभेद आहे, असे कळून आल्यावर भेद नाहीसा होऊन सहजच परमेश्वरावर प्रेम बसते व ते वाढत जाऊन आत्मवत होते; म्हणूनच त्या प्रेमाधिक्याने ऐक्याची जाणीवरूप सोहंवृत्ती नाहीशी होते.
सारांश, आत्मज्ञान झाल्यावर त्या ज्ञानाने भेद नाहीसा होऊन पुढे प्रेमाने जाणीवही मुरते व शेवटी एक प्रेमच उरते.
माझें पैलपण जाये। भक्त हें ऐलपण ठाये।
अनादि ऐक्य जें आहे। तेंचि निवडे॥ ३९६॥
आतां गुणांतें तो किरीटी। जिणें या नव्हती गोष्टी।
जे एकपणाही मिठी। पडों सरली॥ ३९७॥
किंबहुना ऐसी दशा। तें ब्रह्मत्व गा सुदंशा।
हें तो पावे जो ऐसा। मातें भजे॥ ३९८॥
पुढती इंहीं लिंगीं। भक्त जो माझा जगीं।
हे ब्रह्मता तयालागीं। पतिव्रता॥ ३९९॥
अर्थ—मी जो संसाराच्या पलीकडे म्हटला जातो, ते माझे पैलपण नाहीसे होते. संसारनदी तरून जाण्याकरिता संसाराच्या ऐलतीरावरून भक्त जी माझी भक्ती करतो, ते त्याचे ऐलपणही नाहीसे होऊन मुळचे जाणीवरहित जे ऐक्य आहे, तेच तो होऊन राहतो.॥ ३९६॥ अर्जुना! अशा स्थितीत जेथे ऐक्यही जाणविले जात नाही, तेथे गुणाला जिंकण्याची गोष्ट उरत नाही.॥ ३९७॥ अर्जुना! फार काय सांगू! अशा दशेलाच ब्रह्म हे नाव आहे आणि ही दशा माझ्या भक्तीनेच प्राप्त होते.॥ ३९८॥ आणखी, अशा लक्षणाने जो माझा भक्त झाला आहे, त्याची ब्रह्मता ही पतिव्रता स्त्री होऊन राहते.॥ ३९९॥
गूढार्थदीपिका—पतिव्रता स्त्री जशी सर्वस्वी पतीच्या स्वाधीन असते, त्याप्रमाणे ब्रह्मस्थिती भक्ताच्या सहजच स्वाधीन होऊन राहते.
जैसें गंगेचेनि वोघें। डळमळीत जळ जें निघे।
सिंधुपद तयाजोगें। आन नाहीं॥ ४००॥
तैसा ज्ञानाचिया दिठी। जो मातें सेवी किरीटी।
तो होय ब्रह्मतेच्या मुकुटीं। चूडारत्न॥ ४०१॥
यया ब्रह्मत्वासीचि पार्था। सायुज्य ऐसी व्यवस्था।
याचि नांव चौथा। पुरुषार्थ गा॥ ४०२॥
परी माझें आराधन। ब्रह्मत्वीं होय सोपान।
तेथ मी हन साधन। गमेल हो॥ ४०३॥
तरि झणीं ऐसें। तुझ्या चित्तीं पैसे।
पैं ब्रह्म आन नसे। मीवांचुनी॥ ४०४॥
अर्थ—जे पाणी खळखळ करीत गंगेच्या प्रवाहाच्या रूपाने वाहते, त्याची खळखळ बंद होण्यास जशी समुद्रावाचून दुसरी गती नाही,॥ ४००॥ त्याप्रमाणे ज्ञानाच्या अभेददृष्टीने जो माझ्या सगुणस्वरूपाचे प्रेमाने भजन करतो, तो ब्रह्मतारूप मुकुटावरील मुख्य मणी होय.॥ ४०१॥ अर्जुना! या ब्रह्मत्वाला सायुज्यता म्हणतात व हिलाच चौथा पुरुषार्थ असेही नाव आहे.॥ ४०२॥ एवढॺावरून माझी भक्ती ही ब्रह्मत्वप्राप्तीचे साधन आहे किंवा ब्रह्मप्राप्तीची पहिली पायरी आहे, म्हणून माझे सगुणस्वरूप साधनरूप आहे, असे तुला वाटेल, पण तसे वाटू देऊ नकोस; कारण माझ्याहून ब्रह्म दुसरे नाही.॥ ४०३-४०४॥
गूढार्थदीपिका—पुष्कळ वेदांती रामकृष्णादी सगुणसाकार स्वरूपाची भक्ती ही निर्गुण परब्रह्माच्या प्राप्तीला साधनभूत आहे, असे जे समजतात, त्या मताचे माउलींनी येथे स्पष्टच खंडन केले आहे. भगवंताच्या निर्गुण व रामकृष्णादी सगुणस्वरूपात श्रेष्ठ-कनिष्ठ भाव मुळीच नाहीत व नाथांनीही “माझें स्वरूप निजनिर्गुण। अथवा वैकुंठींचें सगुण। दोन्ही एकचि निश्चयें जाण। सगुण निर्गुण समसाम्य॥ ३०६॥” (ए. भा. अ. २५) इत्यादी ओव्यांतून असेच सांगितले आहे. पण रामकृष्णादी स्वरूपाची (ज्ञानापूर्वी केलेली) कर्ममिश्रित अपरा किंवा गौणी भक्ती ही “गौण्या तु समाधिसिद्धि:” या शांडिल्यसूत्राप्रमाणे निर्गुण ब्रह्मप्राप्तीला साधनभूत असून ज्ञानोत्तर पराभक्ती ही ज्ञानाने उत्पन्न होणाऱ्या अहंब्रह्मपणाला व सोहंपणाला जिरविणारी होते. ब्रह्मता हीच सायुज्यता आहे व ब्रह्म माझ्याहून निराळे नाही असे सांगून सगुण श्रीकृष्णस्वरूप पूर्णब्रह्मच म्हणजे कारणब्रह्मच आहे, हे तत्त्व माउलींनी येथे प्रतिपादिले आहे.
शांकर ब्रह्मसूत्रात सगुण ब्रह्माला जे कार्यब्रह्मत्व सांगितले आहे, ते अक्षिपुरुष, आदित्यपुरुष इत्यादी सगुण ब्रह्माविषयी सांगितले आहे. रामकृष्णादी सगुणस्वरूपाविषयी नाही, हे आम्ही मागे सांगितलेच आहे.
(श्लोक-२७)
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥ २७॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेगुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्याय:॥ १४॥
अर्थ—अविनाशी, अविकारी, नित्य अशा ज्ञानयोगरूप निवृत्तिधर्माने प्राप्त होणाऱ्या अखंड आनंदरूप परब्रह्माची प्रतिष्ठा-म्हणजे शेवटचे निर्विकल्प स्वरूप मीच आहे॥ २७॥
अगा ब्रह्म या नांवा। अभिप्राय मी पांडवा।
मीचि बोलिजे आघवा। शब्दीं इंहीं॥ ४०५॥
पैं मंडल आणि चंद्रमा। दोनी नव्हती सुवर्मा।
तैसा मज आणि ब्रह्मा। भेद नाहीं॥ ४०६॥
अगा नित्य जें निष्कंप। अनावृत धर्मरूप।
सुख जें जें उमप। अद्वितीय॥ ४०७॥
विवेक आपलें काम। सारूनि ठाकी जें धाम।
निष्कर्षाचें नि:सीम। किंबहुना मी॥ ४०८॥
ऐसैसें हो अवधारा। तो अनन्याचा सोयरा।
सांगतसे वीरा। पार्थासि पैं॥ ४०९॥
अर्थ—अर्जुना! ब्रह्म या नावाचा तात्पर्यार्थ मीच आहे. या सर्व शब्दांनी मीच संबोधिला जातो.॥ ४०५॥ ज्याप्रमाणे चंद्रमंडळ आणि चंद्र हे दोन नव्हेत, त्याप्रमाणे मजहून ब्रह्म किंवा ब्रह्माहून मी यत्किंचितही वेगळा नाही.॥ ४०६॥ जे परब्रह्म नित्य आहे, अविकारी आहे, कशानेही झाकले गेले नाही, असे धर्मरूप जे झाले आहे, जे अमर्याद सुखरूप असून जे अद्वितीय म्हणजे दुसऱ्यावाचून केवळ एकटे आहे,॥ ४०७॥ विवेकवृत्ती आपले (जडचैतन्याच्या निवाडॺाचे) काम करून शेवटी जेथे स्थिर होते. फार काय सांगायचे! जे सर्व साराचे असीम सारभूत आहे, ते परब्रह्म मी आहे,॥ ४०८॥ हे लक्षात घे. असे अनन्याचा आप्त भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगू लागला.॥ ४०९॥
गूढार्थदीपिका—या श्लोकावर भाष्य करताना भगवान श्रीशंकराचार्य म्हणतात. “ब्रह्मण: परमात्मनो हि यस्मात्प्रतिष्ठाऽहं प्रतितिष्ठित्यस्मिन्निति प्रतिष्ठाऽहं प्रत्यगात्मा1.........यया चेश्वरशक्त्या भक्तानुग्रहादिप्रयोजनाय ब्रह्म प्रतितिष्ठिते प्रवर्तते सा शक्तिर्ब्रह्मैवाहं शक्तिशक्तिमतोरनन्यत्वादित्यभिप्राय:। अथवा ब्रह्मशब्दवाच्यत्वात् सविकल्पकं ब्रह्म तस्य ब्रह्मणो निर्विकल्पकोऽहमेव नान्य: प्रतिष्ठा आश्रय:” ज्या अर्थी ब्रह्माचा म्हणजे परमात्म्याचा मी आधार किंवा प्रत्यगात्मा आहे......... ज्या ईश्वरशक्तीने भक्तावर अनुग्रह करणे इत्यादी कार्यासाठी ब्रह्म प्रवृत्त होते, ती शक्ती म्हणजे ब्रह्मच, ते मी आहे. शक्ती व शक्तिमान यांचे अभिन्नत्व असते अथवा ब्रह्म या शब्दाने उल्लेख केला असल्यामुळे येथील ब्रह्म सविकल्प आहे, त्या सविकल्प ब्रह्माची निर्विकल्प अशी मीच प्रतिष्ठा म्हणजे आधार आहे.
भाष्यात “अहं प्रत्यगात्मा”, “अहं निर्विकल्पक:” असे शब्दप्रयोग आहेत. या ठिकाणी “अहं” म्हणजे ‘मी हा शब्द भगवंताच्या सगुण साकार स्वरूपाला उद्देशूनच असल्यामुळे आचार्यांच्या भाष्याचाही, (आम्ही मागे दाखविल्याप्रमाणेच) असा निष्कर्ष आहे की भगवंताची रामकृष्णादी सगुण साकारस्वरूपे कार्यब्रह्मरूप व क्रमाने मुक्ती देणारी नसून परब्रह्माप्रमाणेच शुद्ध व निरुपाधिक असे कारणब्रह्मरूप व साक्षात मुक्ती देणारी आहेत.
येथ धृतराष्ट्र म्हणे। संजया हें तूतें कोणें।
पुसलेनिविण वायाणें। कां बोलसी॥ ४१०॥
माझी अवसरी ते फेडीं। विजयाची सांगें गुढी।
येरु जीवीं म्हणे सांडीं। गोठी इया॥ ४११॥
संजय विस्मय मानसीं। आहा करूनी रस रसीं।
म्हणे कैसें पां दैवेंसीं। द्वंद्व यया॥ ४१२॥
तरि कृपाळु तो तुष्टो। यया विवेक हा घोंटो।
मोहाचा फिटो। महारोग॥ ४१३॥
संजय ऐसें चिंतितां। संवाद तो सांभाळितां।
हरिखाचा येत चित्ता। महापूर॥ ४१४॥
म्हणोनि आतां येणें। उत्साहाचेनि अवतरणें।
श्रीकृष्णाचें बोलणें। सांगिजेल॥ ४१५॥
तया अक्षराआंतील भाव। पाववीन मी तुमचा ठाव।
आईका म्हणे ज्ञानदेव। निवृत्तीचा॥ ४१६॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां चतुर्दशोऽध्याय:॥ १४॥
अर्थ—तेव्हां धृतराष्ट्र म्हणाला, संजया! हे तुला कोणी विचारले? जे विचारले नाही, ते का व्यर्थ सांगतोस?॥ ४१०॥ या क्षणी माझ्या अंत:करणात जो प्रश्न आहे तो सोडव. विजयाची गुढी कोणाकडे उभारली जाईल ते सांग. बाकीच्या ह्या सर्व गोष्टी अंत:करणातून सोडून दे.॥ ४११॥ हे ऐकून संजयाला मनात आश्चर्य वाटले आणि म्हणाला, अरे! अरे! भगवंतांनी रसभरित निरूपण केले व ते याला सुदैवाने प्राप्त झाले (पण याला ते आवडत नाही). याचे सुदैवाशी कसे वैर आहे, पाहा.॥ ४१२॥ तरी कृपाळू भगवान श्रीकृष्ण त्याला प्रसन्न होऊन कृपा करो, त्याला विवेक उत्पन्न होवो व त्याचा अविवेकरूपी महारोग नाहीसा होवो.॥ ४१३॥ संजय असे मनात आणून श्रीकृष्णार्जुनाच्या संवादाचा मनात विचार करीत आहे, तोच त्याच्या चित्तात महा आनंदाचा पूर लोटला.॥ ४१४॥ म्हणून प्राप्त झालेल्या उत्साहाने पुढे भगवान श्रीकृष्ण काय बोलले ते सांगणार आहे.॥ ४१५॥ श्रीनिवृत्तिनाथांचे श्रीज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना म्हणतात, भगवंताच्या बोलण्यातील अक्षरांचा भावार्थ मी तुमच्या अंत:करणात उतरवीन, अवधान द्या.॥ ४१६॥
श्रीसद्गुरुकृपेने श्रीज्ञानेश्वरीच्या चौदाव्या अध्यायाचा अनुवाद गूढार्थदीपिकेसह संपूर्ण झाला, तो सद्गुरुचरणी समर्पण असो.
समारोप
मागे तेराव्या अध्यायात क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांच्या संयोगाने या जगाची उत्पत्ती होते व आत्मा गुणाच्या संगाने संसारी झाल्यासारखा भासतो, पुरुषाला सुखदु:खादी भोग होण्याला गुणसंगच कारण आहे; वास्तविक आत्मा केवळ असंग असून गुणातीत आहे, असे सांगितले.
या चौदाव्या अध्यायात आत्मा असंग असताना त्याला संग कसा होतो? क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचा संयोग म्हणजे काय? गुण म्हणजे काय व ते किती आहेत? ते कसे बंधन करतात? गुणातीत पुरुषाची लक्षणे कोणती? याचे प्रसंगाने वर्णन आले आहे.
भगवान म्हणतात, अर्जुना! ज्या ज्ञानाचा आश्रय करून या देहबंधापासून सुटून मुनी परम सिद्धीला प्राप्त झाले, ते ज्ञान तुला सांगतो, ऐक.
जीव मुळात परब्रह्मस्वरूप असून परब्रह्माचे सच्चिदानंदादी धर्म त्याचे ठिकाणी कायमच असतात; पण ते आपले धर्म विसरून त्याहून विपरीत धर्म त्याने आपले ठिकाणी मानून घेतले आहेत. म्हणून जीवाला आत्मज्ञान-म्हणजे माझ्या ठिकाणी आत्मधर्मच आहेत- याची जाणीव करून घ्यावी लागते.
परब्रह्माच्या धर्माची विस्मृती-म्हणजे परब्रह्माची विस्मृती होय. या विस्मृतीलाच अज्ञान किंवा अविद्या असेही म्हणतात. “ब्रह्मसत्तयैव अज्ञानस्य सत्ता” अविद्या, ब्रह्मसत्तेवरच भासत असते. हिला स्वतंत्र अस्तित्व नाही. माझी विस्मृती झाली असता ही जागी होते व माझ्या सत्तेच्या आश्रयाने ती गरोदर होते व सर्व जग प्रसवते. परब्रह्माच्या सत्तेवर अविद्या भासते, म्हणून परब्रह्म हा जगताचा पिता असून अविद्येपासून सर्व ब्रह्मांड उत्पन्न झाले असल्यामुळे ती ब्रह्मांडाची माता होय. प्रकृतीपासूनच सत्त्व, रज, तम या तीन गुणांची उत्पत्ती झाली असून तेच जीवाला बंधन करीत असतात. त्यात सत्त्व हा निर्मळ, प्रकाशरूप व निरुपद्रवी असून सुख व ज्ञान यांच्या योगाने जीवाला बंधन करतो.
रजोगुण हा मनाचे रंजन करणारा असून तो वासना व आसक्ती यांना उत्पन्न करणारा आहे. तो जीवाला फळाच्या इच्छेने फलात आसक्त करून बंधन करतो.
तमोगुण हा सर्व जीवांना मोह पाडणारा असून मोह, आलस्य इत्यादी कर्मांनी बद्ध करतो.
जीवाने गुण व गुणांची कार्ये माझी आहेत, असे समजणे, हाच गुणाचा बंध होय. एरवी जड असे गुण चेतन जीवाला कसे बांधणार?
रज व तम या गुणांचा अविर्भाव होऊन सत्त्वगुण उदय पावला असता ज्ञानाचा प्रकाश पडतो. सत्त्व व तम यांचा आविर्भाव होऊन रजोगुणाची वृद्धी झाली असता लोभ व कर्माची प्रवृत्ती वाढते व सत्त्व व रज यांचा आविर्भाव होऊन तमोगुण वाढला असता अविवेक, प्रमाद, मोह ही लक्षणे वाढतात. सत्त्वगुणाच्या प्रधान अवस्थेत मनुष्य मरण पावला तर तो स्वर्गादी उत्तम लोकांप्रत जातो. रजोगुणाच्या प्रधान अवस्थेत मरण पावला तर मनुष्यलोकात जन्म घेतो व तमोगुणाच्या वाढलेल्या अवस्थेत मरण पावला असता तो कीटकादी, पश्वादी योनीत जातो.
सात्त्विक कर्माचे निर्मळ असे सात्त्विक फळ मिळते, रजोगुणी कर्माचे दु:ख हे फळ मिळते व तामस कर्माचे अज्ञान हे फळ मिळते. यावरून पाश्चात्त्यांचा उत्क्रांतिवाद गीतेला मान्य नाही, हे उघड आहे.
जेव्हा जीव गुणांवाचून दुसरा कर्ता नाही, असे पाहतो व गुणांच्या पलीकडे असलेल्या आपल्या स्वरूपाला जाणतो, तेव्हा तो जन्म, जरा, दु:ख यांपासून मुक्त होऊन माझ्या अविनाशी स्वरूपाला प्राप्त होतो.
यावर अर्जुन म्हणतो, हे श्रीकृष्णा! कोणत्या लक्षणांनी हा पुरुष तीन गुणांच्या पलीकडे गेला, असे समजावे? त्याचा आचार कसा असतो? व कशा प्रकारे तो तीन गुणांच्या पलीकडे जातो?
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात, सांगतो, ऐक. गुणातीत झालेला पुरुष प्रारब्धानुसार गुण प्रवृत्त झाले असता त्या गुणांचा तो द्वेष करीत नाही अथवा ते (गुण) निवृत्त झाले असता त्यांची इच्छा करीत नाही, उदासीनासारखा राहतो.
सुख-दु:ख, प्रिय-अप्रिय, मान-अपमान, शत्रू-मित्र हे सर्व तो सारखेच मानतो. त्याने अंत:करणातून सर्व कर्मांचा त्याग केलेला असतो.
सारांश, गुणातीत पुरुष गुणाला प्रवृत्त करीत नाही किंवा निवृत्त करीत नाही, अखंड साक्षी होऊन राहतो.
जो मला अनन्यभावाने शरण जाऊन माझ्या सगुण स्वरूपाची भक्ती करतो, तोच या तिन्ही गुणांचे उल्लंघन करून गुणातीत व निर्विकल्प ब्रह्मस्वरूप होतो.
भगवान म्हणतात, अर्जुना! ज्याप्रमाणे समुद्र व लाट हे सर्वतोपरी पाणीच असते, त्याप्रमाणे माझ्या सगुण-स्वरूपात व निर्गुण परब्रह्मस्वरूपात यत्किंचितही भेद नाही. निर्गुण परब्रह्मस्वरूपाप्रमाणेच माझे सगुण श्रीकृष्णस्वरूपही पूर्णब्रह्मच आहे.
॥ श्रीमत्सद्गुरु श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु॥
॥ श्रीज्ञानेश्वरमाउली समर्थ॥
अध्याय पंधरावा
अवतरणिका—येथे श्री ज्ञानेश्वर महाराज मानसपूजेपासून अध्यायाच्या निरूपणास सुरुवात करतात.
आतां हृदय हें आपुलें। चौफाळूनियां भलें।
वरी बैसऊं पाउलें। श्रीगुरुंचीं॥ १॥
अर्थ—आता आपल्या हृदयाचा उत्तम चौरंग करून त्यावर श्रीगुरुंचे चरण स्थापन करू—म्हणजे हृदयकमळाच्या ठिकाणी श्रीगुरुचे चरण दृढ धारण करू.॥ १॥
गूढार्थदीपिका—चौफाळूनियां-आत्मानात्मविवेक, वैराग्य, शमादी षट्क व तीव्र मुमुक्षा हे या हृदयचौरंगाचे चार पाय आहेत. या चार पायांच्या अभावी विषयाच्या ध्यानामुळे श्रीगुरुचे चरण हृदयात दृढ धरले जात नाहीत, असा अर्थ.
ऐक्यभावाची अंजुळी। सर्वेंद्रियकुड्मळीं।
भरूनियां पुष्पांजुळी। अर्घ्य देवों॥ २॥
अर्थ—भेद नाहीसा करून ऐक्यभावाच्या अंजुळीत सर्व इंद्रियांच्या फुललेल्या कळॺा भरून त्या चरणांवर अर्घ्य देऊ—म्हणजे सर्व इंद्रियांना एकवटून त्यांचे व्यापार त्या चरणांच्या ठिकाणीच अनन्यभावाने समर्पण करू.॥ २॥
अनन्योदकें धुवट। वासना जे तन्निष्ठ।
तें लाविलेंसे बोट। चंदनाचें॥ ३॥
अर्थ—अनन्यतारूपी उदकाने धुऊन शुद्ध झालेली एक गुरुचरणनिष्ठ वासना, हेच सुवासिक चंदनाचे बोट, मी त्या चरणाच्या ठिकाणी लावले आहे.॥ ३॥
गूढार्थदीपिका— वासना शुद्ध व अशुद्ध अशी दोन प्रकारची आहे, हे मागे सांगितलेच आहे.
(गू. दी. अ. ९ ओ. १८८)
विषयरहित अशा निष्काम भगवत्प्राप्तीच्या इच्छेला प्रेम किंवा शुद्ध वासना म्हणतात. विषयकामनेचा नि:शेष त्याग केला असता ती स्वच्छ, शुद्ध, सात्त्विक व भगवन्निष्ठ होते. या एकनिष्ठ वासनेलाच येथे ‘चंदनाचे बोट’ असे म्हटले आहे. विषयवासना नाहीशी झाली तरच श्रीगुरुच्या ठिकाणी खरे प्रेम जडते, असा अर्थ.
प्रेमाचेनि भांगारें। निर्वाळूनि नूपुरें।
लेववूं सुकुमारें। पदें तियें॥ ४॥
अर्थ—प्रेमरूपी सोन्याचे पैंजण घडवून ते श्रीगुरुच्या सुकुमार चरणांच्या ठिकाणी लेववू.॥ ४॥
गूढार्थदीपिका—श्रीगुरुच्या चरणांचे प्रेम करण्याला येथे सोन्याने अलंकृत करण्याची उपमा दिलेली आहे-म्हणजे अलंकाराने जशी शोभा येते, तशी प्रेमाने केलेल्या सेवेला शोभा येते. प्रेम नसले तर कितीही पूजा केली तरी ती व्यर्थ आहे, असा अर्थ.
घणावली आवडी। अव्यभिचारें चोखडी।
तियें घालूं जोडी। आंगोळियां॥ ५॥
अर्थ—प्रबळ झालेल्या एकनिष्ठ प्रेमाच्या उत्तम आंगठॺा दोन चरणांच्या बोटात घालू.॥ ५॥
गूढार्थदीपिका—एकनिष्ठतेने प्रेम वाढते व तेच चरणाच्या आंगठॺांप्रमाणे शोभू लागते किंवा चरणाच्या प्रबल अशा एकनिष्ठ प्रेमाने चरणाचा एक अंश देखील अत्यंत प्रिय वाटू लागतो, असा अर्थ.
आनंदामोदबहुळ। सात्त्विकाचें मुकुळ।
तें उमललें अष्टदळ। ठेऊं वरी॥ ६॥
अर्थ—आनंदरूप सुगंधाने पूर्ण भरलेली जी अष्टसात्त्विक भावांची कळी उमलली, तेच अष्टदळात्मक कमळ वर वाहू.॥ ६॥
गूढार्थदीपिका—श्रीगुरुच्या चरणाच्या प्रेमपूर्वक ध्यानाने उत्पन्न होणाऱ्या अष्टसात्त्विक भावाचे भोक्तृत्वही, सुखाचा भोक्ता न होता, श्रीगुरुला समर्पण करून ज्ञानी भक्त केवळ आनंदरूप किंवा सुखरूप होऊन राहतात, असा भाव.
अवतरणिका—अष्टसात्त्विक भावाच्या सुखाचा भोक्ता न होता, केवळ सुखरूप कसे व्हायचे, ते आता श्रीज्ञानेश्वर महाराज सांगतात.
तेथें अहं हा धूप जाळूं। नाहं तेजें वोवाळूं।
सामरस्यें पोटाळूं। निरंतर॥ ७॥
अर्थ—त्या ठिकाणी अहंतारूप धूप जाळू. ‘मी नाही’, ‘सर्व एक श्रीगुरुच आहेत’, या अद्वैतबुद्धिदीपाने चरणांची आरती करू व शेवटी श्रीगुरुच्या प्रेमाने साक्षित्वही सोडून देऊन श्रीगुरुशी समरस होऊन श्रीगुरुचे चरण पोटाशी कवटाळून धरू.॥ ७॥
गूढार्थदीपिका—अहं हा धूप जाळूं—
जीव मुळात पूर्ण परब्रह्मस्वरूप असून तो अहंतेमुळे निराळा झाला आहे, म्हणून अहं हे धुपाचे द्रव्य होय. तो अहंतारूप धूप जाळला पाहिजे.
“अहंभावोदयाभाव: बोधस्य परमावधि:”
‘मी ब्रह्म आहे’ या निदिध्यासनाने ऐक्य करीत श्रीगुरुहून जीवाला वेगळा करणाऱ्या अहंभावाचा उदयच होऊ न देणे, याला ‘अहं’ धूप जाळणे म्हणतात.
माझी तनु आणि प्राण। इया पाउवा लेववूं श्रीचरण।
करूंभोग-मोक्ष-निंबलोण। पायां तयां॥ ८॥
अर्थ—माझे शरीर व प्राण यांच्या पादुका करून श्रीगुरुचरणी घालीन व त्या चरणांवरून भोग व मोक्ष दोन्ही ओवाळून टाकीन.॥ ८॥
गूढार्थदीपिका—भोग-मोक्ष-म्हणजे अन्वयावाचून नुसत्या व्यतिरेकज्ञानाने प्राप्त होणारी जीवन्मुक्ती व विदेहमुक्ती.
एकरस परब्रह्माच्या ठिकाणी ह्या अवस्था वस्तुत: नसून अज्ञानी जीवाच्या अपेक्षेने त्या कल्पिलेल्या आहेत.
येथे श्रीगुरुच्या ठिकाणी शिष्याचे जे आत्मवत अमर्याद प्रेम वाढते, त्याचे वर्णन केले आहे.
निर्गुण स्वरूपाच्या अनुभवाने सर्वप्राप्तीपेक्षा सगुणाचे प्रेम अधिक गोड वाटते, असा अर्थ.
इया श्रीगुरुचरणसेवा। हों पात्र तया दैवा।
जें सकळार्थमेळावा। पाट बांधे॥ ९॥
अर्थ—ज्या सुदैवाने संपूर्ण पुरुषार्थाच्या मेळाव्याच्या राज्यावर राज्याभिषेक होतो, त्या सुदैवाला या श्रीगुरुचरणसेवेने मी पात्र होवो.॥ ९॥
गूढार्थदीपिका—एका श्रीगुरुच्या चरणसेवेने सर्व पुरुषार्थ साधतात, असा भाव.
ब्रह्मींचे विसवणेंवरी। उन्मेष लाहे उजरी।
जें वाचेतें इये करी। सुधासिंधू॥ १०॥
अर्थ—सद्गुरुच्या चरणसेवेने प्राप्त होणाऱ्या ज्या सद्भाग्याने वाणी अमृताच्या सागरासारखी मधुर व परब्रह्माच्या निर्विकल्प स्थितीपर्यंत प्रकाश पाडणारी होते.॥ १०॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानभक्तीने नि:शेष अहंकाररहित झालेल्या व ब्रह्मानंदात डुल्लत असलेल्या भगवद्भक्ताच्या मुखातून निघणारे शब्द, अधिकारी शिष्याला परब्रह्माच्या स्वरूपाचा साक्षात व पूर्ण अनुभव प्राप्त करून देणारे, असे प्रभावी असतात, असा अर्थ.
पूर्णचंद्राचिया कोडी। वक्तृत्वा घापे कुरोंडी।
तैसी आणी गोडी। अक्षरांतें॥ ११॥
सूर्यें अधिष्ठिली प्राची। जगा राणीव दे प्रकाशाची।
तैसी वाचा श्रोतयां ज्ञानाची। दिवाळी करी॥ १२॥
नादब्रह्म खुजें। कैवल्यही तैसें न सजे।
ऐसा बोल देखिजे। जेणें दैवें॥ १३॥
श्रवणसुखाच्या मांडवीं। विश्व भोगी माधवी।
तैसी सासिने बरवी। वाचावल्ली॥ १४॥
ठाय न पवतां जयाचा। मनेंसीं मुरडली वाचा।
तो देव होय शब्दाचा। चमत्कारु॥ १५॥
जें ज्ञानासि न चोजवे। ध्यानासिही जें नागवे।
तें अगोचर फावे। गोठीमाजी॥ १६॥
येवढें एक सौभग। वळघे वाचेचें आंग।
श्रीगुरुपादपद्मपराग। लाहे जैं कां॥ १७॥
अर्थ—श्रीगुरुच्या कृपेने मुखातून निघणारे शब्द इतके आल्हादकारक व रसाळ असतात की त्यांच्यावरून पौर्णिमेच्या पूर्णचंद्राच्या चळथी ओवाळून टाकाव्या.॥ ११॥ ज्याप्रमाणे पूर्व दिशेला सूर्य उगवून जगाला प्रकाशाचे साम्राज्य देतो, त्याप्रमाणे त्याची वाणी श्रोत्यांना ब्रह्मज्ञानाची दिवाळी (रेलचेल) करते.॥ १२॥ श्रीगुरुच्या सेवेने प्राप्त होणाऱ्या शब्दाच्या सद्भाग्याची अनाहत दशनाद बरोबरी करू शकत नाहीत व मोक्षस्थितीही तशी शोभत नाही.॥ १३॥ श्रवणसुखाच्या मांडवात सर्व जग वसंत ऋतूची शोभा भोगील अशी त्याची वाणीरूप वेली उत्तम रीतीने बहरते.॥ १४॥ ज्याच्या स्वरूपाला प्राप्त न होताच मनासह वाणी परत फिरते, असा तो परमात्मा त्याच्या शब्दाचा चमत्कार होतो-म्हणजे तो त्याच्या शब्दानेच अपरोक्ष होतो.॥ १५॥ जे ज्ञानालाही कळत नाही व ध्यानानेही आकलन होत नाही असे ते इंद्रियातीत परब्रह्म त्याच्या नुसत्या बोलण्यात प्राप्त होते.॥ १६॥ श्रीगुरुचरणकमलाच्या ठिकाणी जेव्हा एकनिष्ठ प्रेम जडते, तेव्हाच वाणीच्या ठिकाणी एवढे एक सौभाग्य प्राप्त होते.॥ १७॥
तरि बहु बोलूं काई। आजि तें आनठाईं।
मातेंवांचूनि नाहीं। ज्ञानदेव म्हणे॥ १८॥
जे तान्हेनि मियां अपत्यें। आणि माझें गुरुसि एकुलतें।
म्हणोनि कृपेसिं एकहातें। जालें तिये॥ १९॥
पाहा पां भरोवरी आघवी। मेघ चातकांसी रिचवी।
मजलागीं गोसावीं। तैसें केलें॥ २०॥
म्हणोनि रिकामें तोंड। करूं गेलें बडबड।
कीं गीता ऐसें गोड। आतुडलें॥ २१॥
होय अदृष्ट आपैतें। तैं वाळूचि रत्नें परते।
उजू आयुष्य तैैं मारितें। लोभ करी॥ २२॥
आधणीं घातलिया हरळ। होती अमृताचे तांदुळ।
जरी भुकेची राखे वेळ। श्रीजगन्नाथ॥ २३॥
तयापरी श्रीगुरु। करिती जैं अंगिकारु।
तैं होऊनि ठाके संसारु। मोक्षमय आघवा॥ २४॥
अर्थ—श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, आता फार काय बोलू! हे आत्तापर्यंत वर्णन केलेले वाणीचे सद्भाग्य प्रस्तुत माझ्यावाचून दुसऱ्याला प्राप्त झाले नाही.॥ १८॥ कारण मी श्रीगुरुचे एकुलते एक तान्हे लेकरू असल्यामुळे त्यांच्या कृपेला एकतंत्री (सर्वस्वी) मीच (पात्र) झालो आहे.॥ १९॥ हे पाहा! ज्याप्रमाणे मेघ आपला संपूर्ण पाण्याचा साठा केवळ चातक पक्ष्याकरिता रिचवितात, त्याप्रमाणे श्रीगुरुंनी माझ्यावरच आपल्या पूर्ण कृपेचा वर्षाव केला आहे.॥ २०॥ म्हणूनच माझे रिकामे-म्हणजे शास्त्राध्ययनरहित-तोंड बडबड करीत असता त्यातून गीतेचा गोड मथितार्थ व्यक्त झाला.॥ २१॥ जर दैव अनुकूल असेल तर वाळूच रत्नरूप होते किंवा आयुष्य असले तर प्राण घेऊ पाहणाऱ्यालाही दया उत्पन्न होते.॥ २२॥ जर भगवंत मनुष्याच्या भुकेच्या वेळेची काळजी वाहील तर, आधणाच्या पाण्यात खडे टाकले असतादेखील त्याचा अमृतासारखा स्वादिष्ट व मधुर भात होतो.॥ २३॥ त्याप्रमाणे श्रीगुरुंनी आपला म्हणून मनुष्याचा अंगीकार केला असता त्याचा संपूर्ण संसारच मोक्षस्वरूप होऊन जातो.॥ २४॥
गूढार्थदीपिका—श्रीगुरुंनी अंगीकार करून ब्रह्मबोध केला असता नामरूपाच्या ठिकाणची जगत् स्वरूप अविद्याभ्रांती नाहीशी होऊन एका शुद्ध परब्रह्माचाच हा सर्व नामरूपात्मक विलास होय, असे कळून येते व संपूर्ण दु:खाची निवृत्ती होऊन परमानंदप्राप्ती होते. संपूर्ण दु:खनिवृत्ती व परमानंदप्राप्ती यालाच वेदांतात मोक्ष म्हणतात, अशा रितीने सर्व नामरूपात्मक संसार मोक्षमय होतो.
पाहा पां काईं श्रीनारायणें। तया पांडवांचें उणें।
कीजेचि ना पुराणें। विश्ववंद्यें॥ २५॥
तैसें श्रीनिवृत्तिराजें। अज्ञानपण हें माझें।
आणिलें वोजे। ज्ञानाचिया॥ २६॥
परि हें असो आतां। प्रेम रुळतसे बोलतां।
कें गुरुगौरव वर्णितां। उन्मेष असे॥ २७॥
आतां तेणेंचि पसायें। तुम्हां संतांचे मी पाये।
वोळगेन अभिप्रायें। श्रीगीतेचेनि॥ २८॥
अर्थ—हे पाहा! विश्वाला वंद्य व पुराणपुरुष अशा भगवान श्रीकृष्णाने त्या पांडवांचे उणे पडले असता धावून येऊन पूर्ण केले नाही काय?॥ २५॥ त्याप्रमाणे श्रीगुरु निवृत्तिनाथ महाराजांनी माझे अज्ञानपण सहज ज्ञानपणाला आणले.॥ २६॥ हे आता असो! बोलता बोलता प्रेम क्षीण होते; पण श्रीगुरुचे यथार्थ माहात्म्य वर्णन केले जाईल, असे ज्ञान कोठे आहे?॥ २७॥ आता श्रीगुरुच्या त्याच कृपाप्रसादाने गीतेतील अभिप्राय सांगून तुम्हां संतांच्या चरणांची सेवा करीन.॥ २८॥
तरि तोचि प्रस्तुतीं। चौदाविया अध्यायाच्या अंतीं।
निर्णय कैवल्यपती। ऐसा केला॥ २९॥
जें ज्ञान जयाच्या हातीं। तोचि समर्थ मुक्ती।
जैसा शतमख संपत्ती। स्वर्गींचिये॥ ३०॥
कां शत एक जन्मा। जो जन्मोनि ब्रह्मकर्मा।
करी तोचि ब्रह्मा। आन नोहे॥ ३१॥
ना तरी सूर्याचा प्रकाश। लाहे जेविं डोळस।
तेविं ज्ञानचि सौरस। मोक्षाचा तो॥ ३२॥
तरि तया ज्ञानालागीं। कवणा पां योग्यता आंगीं।
हें पाहतां जगीं। देखिला एक॥ ३३॥
जे पाताळींचेंही निधान। दावील कीर अंजन।
परि होआवे लोचन। पायाळाचे॥ ३४॥
तैसें मोक्ष देईल ज्ञान। येथ कीर नाहीं आन।
परि तेंचि थारे ऐसें मन। शुद्ध होआवें॥ ३५॥
तरि विरक्तीवांचूनि कंहीं। ज्ञानासि तगणें नाहीं।
हें विचारूनि ठाईं। ठेविलें देवें॥ ३६॥
अर्थ—कैवल्याचा स्वामी भगवान श्रीकृष्णाने मागील चौदाव्या अध्यायाच्या शेवटी असा निर्णय केला की,॥ २९॥ ज्याप्रमाणे शंभर यज्ञ करणाराच स्वर्गाधिपती इंद्र होतो, त्याप्रमाणे ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले, तोच मुक्त होऊ शकतो॥ ३०॥ किंवा ज्याप्रमाणे एकशेएक जन्मपर्यंत सारखा ब्राह्मणकुळात जन्म होऊन जो ब्रह्मकर्म करीत राहतो, तोच ब्रह्मदेव होतो. दुसरा कोणी होत नाही॥ ३१॥ किंवा ज्याप्रमाणे डोळस माणसालाच सूर्याचा प्रकाश उपयोगी पडतो, त्याप्रमाणे ज्ञानानेच मोक्षाची योग्यता प्राप्त होते.॥ ३२॥ तरी ते ज्ञान प्राप्त करून घेण्याची किंवा बाणविण्याची योग्यता कोणाच्या ठिकाणी आहे याचा विचार करता एक आढळला.॥ ३३॥ डोळॺांना मांत्रिकाचे अंजन लाविले असता खोल भूमीत गुप्त असलेले धनही निश्चित दिसू शकते; पण ते पायाळू पुरुषाच्या डोळॺांना लावायला पाहिजे.॥ ३४॥ त्याप्रमाणे ज्ञान खरोखर मोक्ष देईल हे अन्यथा नाही, पण ते ज्ञान चित्तात दृढ ठसेल असे मन प्रथम शुद्ध व्हायला पाहिजे.॥ ३५॥ म्हणून वैराग्यावाचून ज्ञान-म्हणजे ब्रह्मज्ञान-चित्तात दृढ ठसू शकत नाही, असे भगवंताने तेथेच सांगून ठेवले आहे.॥ ३६॥
गूढार्थदीपिका—वैराग्य-म्हणजे विषयांचा तिटकारा-जोपर्यंत उत्पन्न होत नाही, तोपर्यंत चित्तात अखंड विषयाचेच प्रेम व ध्यान राहत असल्यामुळे कितीही ब्रह्मविचार केला तरी तो चित्तात ठसत नाही; म्हणून ब्रह्मज्ञान दृढ होत नाही.
आतां विरक्तीची कवण परी। जे येऊनि मनातें वरी।
हेंही सर्वज्ञें श्रीहरी। देखिलें असे॥ ३७॥
जे विषें रांधिली रससोये। जैं जेवणारा ठाउवी होये।
तैं तो ताटचि सांडुनि जाये। जयापरी॥ ३८॥
तैसी संसारा या समस्ता। जाणिजे जैं अनित्यता।
तैं वैराग्य दवडितां। पाठी लागे॥ ३९॥
आतां अनित्यत्व या कैसें। तेंचि वृक्षाकारमिषें।
सांगिजत असे विश्वेशें। पंचदशीं॥ ४०॥
उपडिलें कवतिकें। झाड येरिमोहरा ठाके।
तें वेगें जैसें सुके। तैसें हें नोहे॥ ४१॥
याचि एकेपरी। रूपकाचिया कुसरी।
सारीतसे वारी। संसाराची॥ ४२॥
करूनि संसार वावो। स्वरूपीं अहंतेचा ठावो।
होआवया अध्यावो। पंधरावा हा॥ ४३॥
अर्थ—आता हे वैराग्य अंत:करणात कोणत्या रितीने ठसेल हेही सर्वज्ञ अशा भगवंतांनी विचाराने ठरविले आहे.॥ ३७॥ ज्याप्रमाणे स्वयंपाक विषाने तयार झाला असे जर जेवणाऱ्याला कळले तर, तो जसा ताट सोडून जातो,॥ ३८॥ त्याप्रमाणे या सर्व संसाराची अनित्यता किंवा क्षणभंगुरता मनात पक्की ठसली असता वैराग्य हाकलून लाविले तरी मागे लागते.॥ ३९॥ आता हा संसार कसा क्षणभंगुर आहे, हेच वृक्षाच्या रूपकाने पंधराव्या अध्यायात भगवंत सांगतात.॥ ४०॥ एरवी जसे कोणतेही झाड सहज उपटले असता त्याची मुळे वर येऊन आपल्या समोर होतात व ते तत्काळ सुकू लागतो; पण हा संसारवृक्ष तसा नाही.॥ ४१॥ याच एका प्रकाराने व रूपकाच्या चातुर्याने संसाराची वारी संपते, असे प्रतिपादन करतात.॥ ४२॥ संसार मिथ्या ठरवून आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी अहं स्थिर करण्याकरता हा पंधरावा अध्याय सांगितला गेला आहे.॥ ४३॥
गूढार्थदीपिका—‘अहं’ म्हणजे ‘मी’, हे स्फुरण आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणीच होत असते, पण जीव अज्ञानभ्रांतीने आत्मस्वरूप विसरून ‘अहं’ म्हणजे ‘मी’ असे आपल्याला आत्मस्वरूपाहून निराळे समजतो व त्याला देहादी सर्व सत्य वाटत असल्यामुळे तो अहंभाव देहाच्या ठिकाणी धारण करतो, आत्मविचाराने देहादी सर्व संसार मिथ्या ठरल्यावर अहंभाव सहजच आपल्या आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर होतो व जीवब्रह्माचे ऐक्य होऊन जीवाला ‘मी ब्रह्म आहे’ असा अनुभव येतो.
आतां हेंचि आघवें। ग्रंथगर्भींचें चांगावें।
उपलविजेल जीवें। आकर्णिजो॥ ४४॥
अर्थ—आता हाच सर्व गीताग्रंथात साठविला असलेला उत्तम अभिप्राय व्यक्त करतो, तो लक्ष देऊन ऐका.॥ ४४॥
(श्लोक-१)
श्रीभगवानुवाच
ऊर्ध्वमूलमध:शाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्॥ १॥
अर्थ—श्रीभगवान म्हणतात, अर्जुना! वर मुळे व खाली शाखा असलेल्या संसारवृक्षाला अविनाशी अश्वत्थवृक्ष म्हणतात. ऋग्वेदादी वेद हे त्याची पाने असून जो त्या अश्वत्थवृक्षाला जाणतो, तोच वेद जाणणारा होय.॥ १॥
तरि महानंदसमुद्र। जो पूर्ण पूर्णिमाचंद्र।
तो द्वारकेचा नरेंद्र। ऐसें म्हणे॥ ४५॥
अर्थ—जो परमानंदाचा सागर व पौर्णिमेचा पूर्णचंद्र आहे, तो द्वारकेचा राजा भगवान श्रीकृष्ण असे म्हणाला.॥ ४५॥
गूढार्थदीपिका—येथे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी भगवंताला महानंद- समुद्राची उपमा देऊन भगवान श्रीकृष्णाचे सगुणसाकारस्वरूप भक्ताच्या निरुपम प्रेमवृत्तीमुळे अमर्याद ब्रह्मानंदाचा होणारा विवर्त आहे व ब्रह्म अफुट असल्यामुळे ब्रह्माची पूर्णता, अमर्यादता हे गुण विवर्तातही कायम राहिले आहेत, असे सुचविले आहे. किंवा भगवान श्रीकृष्णसगुणस्वरूपाची प्रेमभक्ती करणाऱ्यांना अखंड अमर्याद ब्रह्मानंद प्राप्त होतो, असे सुचविले आहे.
अगा पैं पंडुकुमरा। येतां पैं स्वरूपाचिया घरा।
करीतसे आडवारा। विश्वाभास जो॥ ४६॥
अर्थ—अरे बाबा पांडूच्या मुला अर्जुना! आपण आपल्या आत्मस्वरूपाकडे यावयाला लागलो असता जो हा जगताचा भास प्रतिबंध करीत असतो.॥ ४६॥
गूढार्थदीपिका—नामरूपात्मक जगताविषयी अनंत जन्मांपासून दृढ झालेली सत्यबुद्धी मधून मधून स्फुरत राहून ती ब्रह्मविचाराने उत्पन्न होणाऱ्या “ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या” या बुद्धीला स्थिर होऊ देत नाही.
तो हा जगडंबरु। नोहे येथ संसारु।
हा जाणिजे महातरु। थांवला असे॥ ४७॥
परि येरां रुखांसारिखा। तळीं मुळें वरी शाखा।
हा तैसा नोहे म्हणोनि लेखा। न येचि कवणा॥ ४८॥
अर्थ—हे अफाट जग, संसार नसून, बळावलेला एक महान वृक्ष आहे असे जाण.॥ ४७॥ परंतु हा इतर वृक्षांसारखा खाली मुळे व वर डाहाळॺा अशा प्रकारचा नसल्यामुळे कोणालाही त्याचे मोजमाप करता येत नाही.॥ ४८॥
गूढार्थदीपिका—येथे माउलीने, या संसारवृक्षाला खाली मुळे व वर शाखा नाहीत म्हणजे तो केवळ काल्पनिक किंवा भ्रांतिजन्य आहे असेच सुचविले आहे.
आगी कां कुऱ्हाडी। होय रिगावा जरी बुडीं।
तरी हो कां भलतेवढी। वरिचील वाढी॥ ४९॥
जे तुटलिया मुळापासीं। उलंडेल कां शाखांसी।
परि तैसी गोठी कायसी। हा सोपा नव्हे॥ ५०॥
अर्थ—वर कितीही वाढ झाली असली तरी वृक्षाच्या मुळाशी अग्नी लावला किंवा कुऱ्हाडीचा घाव घातला असता त्याची मुळे तुटून तो शाखांसहित उन्मळून पडतो; पण हा जगत् वृक्ष उन्मळून पडण्याजोगा तसा सोपा नाही.॥ ४९-५०॥
गूढार्थदीपिका—अनेक जन्मांत भववृक्षाविषयी झालेल्या सत्यबुद्धीच्या अभ्यासजन्य संस्कारामुळे हा भववृक्ष काल्पनिक किंवा भ्रांतिजन्य आहे, हे बुद्धीत लवकर ठसत नाही. हेच “उलंडेल कां शाखांसी। परि तैसी गोठी कायसी” या चरणांनी सांगितले आहे.
अर्जुना हें कवतिक। सांगतां असे अलौकिक।
जे वाढी अधोमुख। रुखा यया॥ ५१॥
जैसा भानु उंची नेणो कें। रश्मिजाळ तळीं फांके।
संसार हें कावरुखें। झाड तैसें॥ ५२॥
आणि आथी नाथी तितुकें। रुंधलें असे येणेंचि एकें।
कल्पांतींचेनि उदकें। व्योम जैसें॥ ५३॥
कां रवीच्या अस्तमानीं। आंधारेनि कोंदे रजनी।
तैसाचि हा गगनीं। मांडला असे॥ ५४॥
यया फळ ना चुंबितां। फूल ना तुरंबितां।
जें कांहीं पंडुसुता। तें रुखचि हा॥ ५५॥
अर्थ—अर्जुना! या संसारवृक्षाचे असे अलौकिक आश्चर्य आहे की त्याची वाढ खाली आहे.॥ ५१॥ ज्याप्रमाणे सूर्य किती उंच आहे हे जाणता येत नाही, तरीपण त्याची किरणे पृथ्वीपर्यंत येतात, त्याप्रमाणे हा संसारवृक्ष किती उंच आहे हे समजत नाही, पण खाली वाढलेला दिसतो, असा चमत्कारिक आहे.॥ ५२॥ ज्याप्रमाणे कल्पाचे शेवटी सर्व आकाश पाण्याने भरून जावे, त्याप्रमाणे जेवढे काही “आहे-नाही” असे म्हणतो तेवढे सर्व या एकानेच व्यापिले आहे॥ ५३॥ किंवा ज्याप्रमाणे सूर्य अस्तास गेला म्हणजे सर्वत्र अंधारमय रात्र होते, त्याप्रमाणे हा आकाशाच्या पोकळीत पसरला आहे.॥ ५४॥ या संसारवृक्षाचे फळ खावे, तर याला फळच येत नाही. त्याच्या फुलाचा वास घ्यावा, तर याला फूलच लागत नाही. जे काही आहे अर्जुना! सर्व तो वृक्षच आहे.॥ ५५॥
हा उर्ध्वमूळ आहे। परि उन्मूळिला नोहे।
येणेंचि हा होये। शाड्वळ गा॥ ५६॥
आणि उर्ध्वमूळ ऐसें। निगदिलें कीर असे।
परी अधींही असोसें। मूळें यया॥ ५७॥
प्रबळला चौमेरीं। पिंपळा कां वडाचिया परी।
जे पारंबियांमाझारीं। डाहाळिया असती॥ ५८॥
तेवींचि गा धनंजया। संसारतरू तया।
अधींचि आधी खांदिया। हेंही नाहीं॥ ५९॥
तरी ऊर्ध्वाहीकडे। शाखांचे मांदोडे।
दिसताति अपाडें। सासिन्नले॥ ६०॥
जालें गगनचि पालवीये। कां वारा मांडला रुखाचेनि आयें।
नाना अवस्थात्रयें। उदय केला असे॥ ६१॥
ऐसा हा एक। विश्वाकार विटंक।
उदयला जाण रुख। ऊर्ध्वमूळ॥ ६२॥
अर्थ—याची मुळे वर आहेत खरी, पण तो उपटून पडलेला नव्हे. म्हणूनच अर्जुना! हा सदा हिरवागार असतो.॥ ५६॥ याला वर मुळे आहेत असे जरी खरोखर सांगितले आहे, तरी खालीही याला असंख्य मुळे आहेत.॥ ५७॥ पिंपळ किंवा वडाच्या वृक्षाप्रमाणे हा चहूकडे पसरला असून त्याच्या पारंब्यामध्येही डाहाळॺा आहेत.॥ ५८॥ अर्जुना! त्याचप्रमाणे या संसारवृक्षाला केवळ खालीच फांद्या आहेत, असेही नाही.॥ ५९॥ तर वरही शाखांचे अपार समुदाय पसरलेले दिसतात.॥ ६०॥ हा संसारवृक्ष म्हणजे जणू काय आकाशालाच पाने फुटली किंवा वाराच संसारवृक्षाच्या आकाराने पसरला किंवा जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती ह्या शब्दरूपाने असलेल्या तिन्ही अवस्था प्रत्यक्ष व्यक्त झाल्या.॥ ६१॥ याप्रमाणे वर मुळे असलेला एक विश्वाकार उंच व घनदाट वृक्ष उदयास आला आहे, असे समज.॥ ६२॥
आतां ऊर्ध्व या कवण। येथें मूळ तें किंलक्षण।
कां अधोमुखपण। शाखा कैसिया॥ ६३॥
अथवा द्रुमा यया। अधीं जिया मुळिया।
तिया कोण कैसिया। ऊर्ध्व शाखा॥ ६४॥
आणि अश्वत्थ हा ऐसी। प्रसिद्धि कायसी।
आत्मविदविलासीं। निर्णय केला॥ ६५॥
हें आघवेंचि बरवें। तुझिये प्रतीतीसि फावे।
तैसेनि सांगों सोलिवें। विन्यासें गा॥ ६६॥
परी ऐकें गा सुभगा। हा प्रसंग असे तुजचिजोगा।
कानचि करीं हो सर्वांगा। हियें आथिलिया॥ ६७॥
ऐसें प्रेमरसें सुरफुरें। बोलिलें जंव यादववीरें।
तंव अवधान अर्जुनाकारें। मूर्त जालें॥ ६८॥
देव निरूपिती तें थेंकुलें। येवढें श्रोतेपण फांकलें।
जैसें आकाशा खेंव पसरिलें। दाहीं दिशीं॥ ६९॥
श्रीकृष्णोक्तिसागरा। हा अगस्तीचि दुसरा।
म्हणौनि घोट भरों पाहे एकसरां। अवघेयाचा॥ ७०॥
ऐसी सोय सांडूनि खवळिली। आवडी अर्जुनीं देवें देखिली।
तेथ जालेनि सुखें केली। कुरवंडी तया॥ ७१॥
मग म्हणे धनंजया। तें ऊर्ध्व गा तरू यया।
येणें रुखेंचि कां जया। ऊर्ध्वता गमे॥ ७२॥
अर्थ—आता या संसारवृक्षाचे ऊर्ध्व काय? त्याच्या मुळाचे लक्षण काय? किंवा याच्या शाखा खाली कशा गेल्या आहेत?॥ ६३॥ अथवा या संसारवृक्षाच्या खाली गेलेली जी मुळे आहेत ती कोणती व कशी? व वर गेलेल्या शाखा कोणत्या आणि कशा आहेत?॥ ६४॥ आणि या संसारवृक्षाला जे अश्वत्थ म्हणण्यात येते, तो निर्णय ज्ञानी पुरुषांनी कशासाठी केला?॥ ६५॥ हे सर्व तुझ्या बुद्धीला उत्तम आकलन होईल अशा स्पष्ट रितीने, अर्जुना! तुला सांगतो.॥ ६६॥ हे भाग्यवान अर्जुना! या विषयीचे निरूपण तुलाच सांगण्याजोगे आहे; म्हणून सर्वांगाचे ठिकाणी कान करून पूर्ण एकाग्र अंत:करणाने ऐक.॥ ६७॥ याप्रमाणे यादवांमध्ये पराक्रमी अशा भगवान श्रीकृष्णाने अत्यंत प्रेमाने म्हटले असता अवधानच अर्जुनाच्या रूपाने मूर्तिमंत प्रगट झाले.॥ ६८॥ ज्याप्रमाणे दहाही दिशांनी आकाशाला कवटाळले आहे, त्याप्रमाणे देवाचे संपूर्ण निरूपण हृदयाच्या मानाने छोटे होऊन हृदयात सामावले जाईल, एवढे अर्जुनाचे श्रोतेपण विस्तृत झाले.॥ ६९॥ भगवान श्रीकृष्णाच्या निरूपणरूपी सागरास अर्जुन हा दुसरा अगस्तिच प्राप्त झाला; म्हणूनच तो भगवंताच्या संपूर्ण निरूपणाचा एकच घोट करू पाहत होता.॥ ७०॥ याप्रमाणे अर्जुनाच्या अंत:करणात निरूपण ऐकण्याची आवड अमर्याद वाढली आहे, हे पाहून भगवान श्रीकृष्णाला जो आनंद झाला, तो अर्जुनावरून ओवाळून टाकला.॥ ७१॥ मग भगवंत म्हणाले, अर्जुना! ते (ब्रह्म) या वृक्षाचे वर आहे. या वृक्षामुळेच त्याला ऊर्ध्वपणा येतो.॥ ७२॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्म हे संपूर्ण आकाशासह असलेल्या असार संसारवृक्षाच्या पलीकडे असल्यामुळे संसारवृक्षाच्या अपेक्षेनेच त्याला ऊर्ध्व असे म्हटले आहे. (कठोपनिषद् वल्ली ६ श्रुती १-) यातही या संसारवृक्षाचे असेच वर्णन आले आहे.
येऱ्हवीं मध्योर्ध्व अध। हे नाहीं जेथ भेद।
अद्वयासीं एकवद। जया ठायीं॥ ७३॥
जो नाईकिजता नाद। जो असौरभ्य मकरंद।
जो आंगाथिला आनंद। सुरतेंविण॥ ७४॥
जया जें आऱ्हां परौतें। जया जें पुढें माघौतें।
दृश्येंवीण देखतें। अदृश्य जें॥ ७५॥
उपाधीचा दुसरा। घालितां वोपसरा।
नामरूपाचा संसारा। होय जयातें॥ ७६॥
अर्थ—एऱ्हवी ते परब्रह्म अद्वैतरूपाने व्यापक असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी मध्ये, वर, खाली असा मुळी भेदच नाही.॥ ७३॥ जो न ऐकता येणारा अव्यक्त नाद होय, वास न घेता येणारा अव्यक्त सुवास होय व रतिक्रीडेवाचून पुष्ट असलेला आनंद होय,॥ ७४॥ ती ब्रह्मवस्तू ज्या या संसारवृक्षाच्या अलीकडे, पलीकडे, मागे असून जी दृश्यरहित अशी केवळ प्रकाशरूप व अद्वितीय आहे,॥ ७५॥ परब्रह्माच्या ठिकाणी नामरूपाच्या भिन्न वस्तुत्वाचा मुलामा दिला असता ती नामरूपे उपाधी होऊन संसाररूप भासतात.॥ ७६॥
गूढार्थदीपिका—आपला धर्म दुसऱ्या वस्तूच्या ठिकाणी भासविण्याला किंवा वस्तूच्या ठिकाणी मुळात नसलेला धर्म भासविण्याला कारण होणाऱ्या पदार्थाला उपाधी म्हणतात.
अफुट, अद्वैत, परब्रह्माच्या ठिकाणी अनेक नामरूपांमुळे अनेक प्रकारच्या संसाराचा केवळ भास होतो, संसाराचे खरोखर अस्तित्व नाही.
ज्ञातृज्ञेयाविहीन। नुसधेंचि जें ज्ञान।
सुखा भरलें गगन। गाळींव जें॥ ७७॥
जें कार्य ना कारण। जया दुजें ना एकपण।
आपणयां जें जाण। आपणचि॥ ७८॥
ऐसें वस्तु जें साचें। तें ऊर्ध्व गा यया तरूचें।
तेथ आर घेणें मूळाचें। तें ऐसें असे॥ ७९॥
तरी माया ऐसी ख्याती। नसतीच यया आथी।
कां वांझेची संतती। वानणें जैसें॥ ८०॥
तैसी सत् ना असत् होये। जे विचाराचें नाम न साहे।
ऐसेयापरीची आहे। अनादि म्हणती॥ ८१॥
जे नाना तत्त्वांची मांदुस। जे जगदभ्राचें आकाश।
जे आकारजाताचें दुस। घडी केलें॥ ८२॥
जे भवद्रुमबीजिका। जे प्रपंचचित्रभूमिका।
विपरीतज्ञानदीपिका। सांचली जे॥ ८३॥
ते माया वस्तूच्या ठायीं। असे जैसेनि नाहीं।
मग वस्तुप्रभावचि पाहीं। प्रगट होय॥ ८४॥
अर्थ—जी परब्रह्मवस्तू ज्ञातृज्ञेयविरहित केवळ ज्ञानरूप असून जे सुखाने भरलेले गाळीव आकाशच होय.॥ ७७॥ जी कशापासून उत्पन्न होत नसून कशालाही उत्पन्न करीत नाही. जिच्या बरोबरीची दुसरी वस्तू नाही व दुसऱ्या वस्तूच्या अपेक्षेने जिला एकपणही नाही. जी (ब्रह्मवस्तू) आपल्या ठिकाणी आपणच अशी द्वैताद्वैतरहित आहे, असे जाण.॥ ७८॥ अशी जी खरी (ब्रह्म) वस्तू ती या वृक्षाचे ऊर्ध्व होय. या वस्तूच्या ठिकाणी संसारवृक्षाच्या मुळाचे अंकुर घेणे अशा प्रकारचे आहे.॥ ७९॥ ज्याप्रमाणे वंध्येच्या नसलेल्या संततीचे वर्णन करावे त्याप्रमाणे व्यर्थच जिचे ‘माया’ असे नसतेच नाव प्रसिद्ध आहे.॥ ८०॥ जी खरी किंवा खोटी म्हणता येत नाही, जी विचाराचे नाव सहन करीत नाही-म्हणजे जी विचाराने सिद्ध होत नाही. अशा प्रकारची ती आहे व ती अनादी आहे असेही म्हणतात.॥ ८१॥ जी अनेक पदार्थांनी भरलेली पेटीच होय. जी जगद्रूप अभ्र येण्याचे आकाश होय. जी अनेक प्रकारच्या आकाराच्या वस्त्राची केलेली घडी होय.॥ ८२॥ अशी जी संसाररूपी वृक्षाचे बीज असून प्रपंचरूप नाना चित्रे काढण्याची भूमी होय. किंवा खरोखर जी विपरीत ज्ञानाची अथवा भलतेच दाखविणारी प्रज्वलित दिवटी आहे,॥ ८३॥ ती माया, परब्रह्मवस्तूच्या ठिकाणी ‘नाही’ सारखीच आहे. वास्तविक हे सर्व परब्रह्मवस्तूचेच सामर्थ्य प्रगट झाले आहे, असे समज.॥ ८४॥
गूढार्थदीपिका—श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी अमृतानुभव प्रकरण सात-ओव्या ६४-७७ पर्यंत अज्ञानाचे अथवा मायेचे जे स्वरूप वर्णन केले आहे, तसेच मायेचे स्वरूप येथेही त्यांनी सांगितले आहे.
या ओव्यांचा आशय असा की, माया किंवा अज्ञान वस्तुत: नसून ती जीवाची नुसती कल्पना आहे; म्हणून जे काही नामरूपात्मक भासते, ते सच्चिदानंद परब्रह्माहून भिन्न-जड-विनाशी जगत नसून सच्चिदानंद परब्रह्मच आपल्या ऐश्वर्यशक्तीने प्रगट झाले आहे.
दिसणारे दृश्य द्रष्टॺाहून निराळे नसून तो द्रष्टाच आहे, असे माउलीने “जे दृश्य द्रष्टाचि आहे”
(अमृ. प्र. ७-२१३) इत्यादी ओव्यांनी अमृतानुभवातही सांगितले आहे.
जेव्हां आपणयां आली निद। करी आपणपें जेविं मुग्ध।
कां काजळी आणी मंद। प्रभा दीपीं॥ ८५॥
स्वप्नीं प्रियापुढें तरुणांगी। निदेली चेवऊनि वेगीं।
आलिंगिलेनिवीण आलिंगी। सकाम करी॥ ८६॥
तैसी स्वरूपीं जाली माया। आणि स्वरूप नेणणें जें धनंजया।
तेंचि तरू यया। मूळ पहिलें॥ ८७॥
अर्थ—जेव्हा आपल्याला झोप येते, तेव्हा ती आपल्याला जशी विचारहीन करते किंवा दिव्यापासून झालेल्या काजळाने दिव्याचा प्रकाश मंद होतो,॥ ८५॥ किंवा ज्याप्रमाणे मनुष्य आपली तरुण स्त्री आपल्याजवळ निजली आहे असे स्वप्नात दिसताच ती जशी आलिंगन न देताच आलिंगन देत आहे असे भासविते व त्याला तत्काळ सकाम करून जागे करते.॥ ८६॥ त्याप्रमाणे, अर्जुना! परब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी माया आहे आणि जीवाने मी आपले आत्मस्वरूप न जाणणे हेच संसाररूपी अश्वत्थवृक्षाचे मूळ धरणे होय.॥ ८७॥
गूढार्थदीपिका—स्वरूप नेणणें-म्हणजे ‘मी ब्रह्म आहे’ असे आपले स्वरूप न जाणणे किंवा ‘सच्चिदानंद ब्रह्म मीच आहे’ असे न जाणणे.
जीव स्वत: मुळचा ब्रह्मस्वरूप असताना तो मी ब्रह्म जाणत नाही म्हणतो, या त्याच्या भ्रांतीला माया किंवा अज्ञान म्हणतात. या मायेचा किंवा भ्रांतीचा जीव अभिमान धरतो, पण ती परमेश्वराच्या सत्तेवर भासते.
वस्तूसी आपला जो अबोध। तो ऊर्ध्वीं आठुळैजे कंद।
वेदांतीं हाचि प्रसिद्ध। बीजभाव॥ ८८॥
घन अज्ञान सुषुप्ती। तो बीजांकुरभाव म्हणती।
येर स्वप्न हन जागृती। हा फळभाव तियेचा॥ ८९॥
अर्थ—आपल्याला आत्मवस्तूचा बोध (ज्ञान) नाही असे जे जीवाला वाटते, तोच संसारवृक्षाचा वर बांधला गेलेला कंद होय, असे वेदांतात प्रसिद्ध आहे. त्याला संसारवृक्षाचा बीजभावही म्हणतात.॥ ८८॥ असे गाढ अज्ञान ज्या सुषुप्ती अवस्थेत असते, त्या अवस्थेला बीजभाव किंवा अंकुरभाव म्हणतात. जागृती व स्वप्न हा तिचा फलरूप भाव होय.॥ ८९॥
गूढार्थदीपिका—बीजभाव-म्हणजे संसारवृक्षाची अव्यक्त दशा.
फलभाव—म्हणजे संसारवृक्षाची नामरूपात्मक व्यक्त दशा.
ऐसी यया वेदांतीं। निरूपणभाषाप्रतीती।
परी तें असो प्रस्तुतीं। अज्ञान मूळ॥ ९०॥
तें ऊर्ध्व आत्मा निर्मळें। अधोर्ध्व सूचिती मूळें।
बळिया बांधोनि आळें। मायायोगाचें॥ ९१॥
मग आधिलीं संदेहांतरें। उठती जियें अपारें।
तें चौपासीं घेऊनि आगारें। खालावती॥ ९२॥
ऐसें भवद्रुमाचें मूळ। हें ऊर्ध्वीं करी बळ।
मग आग्रियाचें बेंबळ। अधीं दावी॥ ९३॥
तेथ चिद्वृत्ती पहिलें। महत्तत्त्व उमललें।
तें पान वालेंदुल्हें। एक निघे॥ ९४॥
मग सत्त्वरजतमात्मक। त्रिविध अहंकार जो एक।
तो तिवणा अधोमुख। डिरु फुटे॥ ९५॥
तो बुद्धीची घेऊनि आगारी। भेदाची वृद्धी करी।
तेथ मनाचें डाळ धरी। साजेपणें॥ ९६॥
अर्थ—अशा प्रकाराने वेदांतात भाषा वापरलेली दिसते. असो. तूर्त एवढेच सांगावयचे की या संसारवृक्षाचे मूळ अज्ञान आहे.॥ ९०॥ शुद्ध आत्मस्वरूप हे संसारवृक्षाचे ऊर्ध्व असून तेथे मायेचा संबंध हे बळकट आळे बांधले जाते असे सांगून संसारवृक्षाची मुळे खाली वर आहेत असे सुचविले आहे.॥ ९१॥ मग खालचे जे नाना प्रकारचे असंख्य देह उत्पन्न होतात, ते चार प्रकारचे अंकुर घेऊन आणखी खोल जातात.॥ ९२॥ असे हे संसारवृक्षाचे मूळ वर बलवान होऊन त्याला खाली अंकुराचे झुपकेच्या झुपके येतात.॥ ९३॥ तेथे चैतन्यवृत्तिरूप बुद्धि हे जे पहिले तत्त्व प्रगट झाले, या संसारवृक्षाला ते अत्यंत कोवळे पान फुटते.॥ ९४॥ त्यानंतर त्याला सात्विक, राजस, तामस अशा तीन प्रकारच्या अहंकाराचा खाली वाढणारा तीन पानी कोंभ येतो.॥ ९५॥ तो (अहंकार) बुद्धिरूपी शाखेचा आश्रय करून भेदाची वाढ करतो व तेथे मनाची डाहाळी ताजेपण धारण करते.॥ ९६॥
गूढार्थदीपिका—मन नवी नवी कल्पना करीत असल्यामुळे मनाला डाहाळीच्या ताजेपणाची उपमा दिली आहे.
ऐसा मूळाचिया गाढिका। विकल्परस कोंवळिका।
चित्तचतुष्टय डाहाळिका। कोंभैजे तो॥ ९७॥
अर्थ—अशा प्रकारे मुळाच्या सुदृढतेमुळे व विकल्परूपी कोवळॺा रसाच्या पुष्टीमुळे त्याला चित्तचतुष्टयरूपी डाहाळीचा कोंभ निघतो.॥ ९७॥
गूढार्थदीपिका—चित्तचतुष्टय-मन, बुद्धी, चित्त व अहंकार याला चित्तचतुष्टय म्हणतात.
मग आकाश वायु द्योतक। आप पृथ्वी हे पांच फोंक।
महाभूतांचे सारोख। सरळे होती॥ ९८॥
तैसीं श्रोत्रादि तन्मात्रें। तियें अंगवसां गर्भपत्रें।
लुळलुळितें विचित्रें। उमळती गा॥ ९९॥
तेथ शब्दांकुर वरिपडी। श्रोत्रां वाढी देव्हडी।
होतां करिती कांडीं। आकांक्षेचीं॥ १००॥
अर्थ—मग आकाश, वायू, अग्नी, आप व पृथ्वी असे पंचमहाभूतांचे चांगले सरळ फाटे फुटतात.॥ ९८॥ तसेच श्रोत्रादी तन्मात्रा (शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध) ही शेंडॺावरील न उमललेली कोवळी विचित्र पाने निघतात.॥ ९९॥ तेथे शब्दरूपी अंकुराशी मिठी पडली असता श्रोत्रेंद्रियाची अधिक वाढ होऊन तिला आकांक्षेची कांडे फुटतात.॥ १००॥
गूढार्थदीपिका—कानाने वस्तूचे वर्णन ऐकून ती वस्तू प्राप्त व्हावी, ही इच्छा बळावते, असा अर्थ.
अंगत्वचेचे वेलपल्लव। स्पर्शांकुरीं घेती धांव।
तेथें बांबळ पडे अभिनव। विकारांचें॥ १०१॥
अर्थ—जेव्हा अंगावरील त्वचेची वेलपालवी स्पर्शरूपी अंकुराकडे धाव घेते, तेव्हा विकारांची विलक्षण वाढ होते.॥ १०१॥
गूढार्थदीपिका—त्वचेशी स्पर्शविषयाचा संबंध झाला असता नाना प्रकारचे विकार वाढतात, असा अर्थ.
पाठीं रूपपत्र पालोवेलीं। चक्षु लांब तें कांडें घाली।
ते वेळीं व्यामोहता भली। पाल्हेली जाय॥ १०२॥
अर्थ—मग रूपपत्राची वाढ झाली असता चक्ष्वेंद्रियाला लांब पेरे निघतात, तेव्हा बुद्धीत बरीच आसक्ती वाढते.॥ १०२॥
गूढार्थदीपिका—चक्षु लांब तें कांडें घाली- म्हणजे दूर स्वर्गात असलेल्या व मरणानंतर प्राप्त होणाऱ्या अप्सरादिकांच्या रूपावर ते चक्ष्वेंद्रिय आसक्त होऊन धाव घेते.
आणि रसाचें आंगवसें। वाढतां वेगें बहुवसें।
जिव्हे आर्तीचीं असोसें। निघती बेंचें॥ १०३॥
तैसेंचि कोंभेलेनि गंधें। घ्राणाची डिरी थांव बांधे।
तेथ तळ घे स्वानंदें। प्रलोभाचा॥ १०४॥
एवं महदहंबुद्धि। मन महाभूतसमृध्दि।
इये संसाराचिया अवधि। सासनिजे॥ १०५॥
किंबहुना इंहीं आठे। आंगीं हा अधिक फांटे।
परि शिंपीचियेवढे उमटे। रुपें जेवीं॥ १०६॥
कां समुद्राचेनि पैसारें। वरी तरंगता आस्तरे।
तैसें ब्रह्मचि होय वृक्षाकारें। अज्ञानमूळ॥ १०७॥
अर्थ—रसविषयाची पाने वेगाने फार वाढली असता जिभेला नाना प्रकारचे रस चाखण्याच्या इच्छेची पुष्कळ पानात पाने फुटतात.॥ १०३॥ तसेच कोंभरूप असलेल्या गंधविषयाने जेव्हा घ्राणेंद्रियरूप अंकुर बळावतो, तेव्हा घ्राणेंद्रिय आनंदाने लोभाच्या तळापर्यंत जाते-म्हणजे घ्राणेंद्रियाला सुगंधाची आसक्ती जडते.॥ १०४॥ याप्रमाणे महत् म्हणजे अहंकार, बुद्धी, मन, पंचमहाभूते या आठ पदार्थांचा समुदाय संसाराच्या मर्यादेतच विस्तारला आहे.॥ १०५॥ फार काय सांगावे! ज्याप्रमाणे जेवढी शिंप असते, तेवढेच तिच्यावर रूपेही भासते, त्याप्रमाणे परब्रह्मावर भासणारा हा संसारवृक्ष या आठ तत्त्वांच्या योगाने परब्रह्मासारखाच अमर्याद भासतो॥ १०६॥ किंवा जितका समुद्र पसरलेला असतो, तितकेच तरंग पसरलेले दिसतात, त्याप्रमाणे अमर्याद परब्रह्मच अज्ञान मूळ घेऊन संसारवृक्षाकार भासते.॥ १०७॥
आतां याचाचि हा विस्तार। हाचि यया पैसार।
जैसा आपणचि स्वप्नीं परिवार। येकाकिया॥ १०८॥
परि तें असो हें ऐसें। कावरें झाड उससे।
यया महदादि आरवसें। अधोशाखा॥ १०९॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे एकच पुरुष स्वप्नात आपणच अनेक परिवाररूप होतो, त्याप्रमाणे परब्रह्माचाच हा विस्तार असून तेच आपण आपल्या ठिकाणी विस्तार पावले आहे.॥ १०८॥ पण ते असो. अशा प्रकारचे हे भ्रांतिजन्य झाड वाढीस लागते. महदादी अंकुर ह्या याच्या खालच्या फांद्या होत.॥ १०९॥
आणि अश्वत्थ ऐसें ययातें। म्हणती जे जाणते।
तेंही परिस हो येथें। सांगिजेल॥ ११०॥
तरी अश्वत्थ म्हणिजे उखा। तोंवरी एकसारिखा।
नाहीं निर्वाह यया रुखा। प्रपंचरूपा॥ १११॥
जैसा न लोटतां क्षण। मेघ होय नानावर्ण।
कां विजू नसे संपूर्ण। निमेषभरी॥ ११२॥
कांपतया पद्मदळा-। वरिलिया बैसका नाहीं जळा।
कां चित्त जैसें व्याकुळा। माणुसाचें॥ ११३॥
तैसीचि ययाची स्थिती। नासत जाय क्षणक्षणाप्रती।
म्हणोनि ययातें म्हणती। अश्वत्थ हा॥ ११४॥
अर्थ—आणि या संसाराला अश्वत्थ असे जे जाणते पुरुष म्हणतात, त्याचेही कारण सांगतो, ऐक.॥ ११०॥ तरी अश्वत्थ म्हणजे ज्या प्रपंचरूपवृक्षाची उद्यापर्यंतदेखील एकसारखी स्थिती राहू शकत नाही, असा.॥ १११॥ ज्याप्रमाणे एक क्षण लोटत नाही तोच मेघाचे नाना रंग होतात किंवा वीज क्षणभरही स्थिर राहत नाही,॥ ११२॥ किंवा सारखे हालत असलेल्या कमळाच्या पाकळीवरील पाणी एका ठिकाणी स्थिर राहत नाही अथवा व्याकूळ माणसाचे चित्त क्षणभरही स्थिर राहत नाही.॥ ११३॥ त्याप्रमाणेच या प्रपंचवृक्षाची स्थिती आहे. तो क्षणोक्षणी नाश पावत जातो, म्हणून त्याला अश्वत्थ म्हणतात.॥ ११४॥
आणि अश्वत्थ येणें नांवें। पिंपळ म्हणती स्वभावें।
परि तो अभिप्राय नोहे। श्रीहरीचा॥ ११५॥
येऱ्हवीं पिंपळ म्हणतां विखीं। मियां गती देखिली असे निकी।
परि तें असो काय लौकिकीं। तुम्हां काज॥ ११६॥
म्हणोनि हा प्रस्तुत। अलौकिक परिसा ग्रंथ।
तरी क्षणिकत्वेंचि अश्वत्थ। बोलिजे हा॥ ११७॥
अर्थ—आणि अश्वत्थ या नावाने पिंपळाचा वृक्ष असा सहजच अर्थ घेतात; पण येथे भगवंतांच्या म्हणण्याचा तसा अर्थ नाही.॥ ११५॥ वास्तविक पाहता भगवंतांनी संसारवृक्षाला हे जे नाव दिले आहे, त्याच्या अर्थाची गती मी उत्तम रितीने जाणली आहे. पण ते असो! तुम्हांला या लौकिक अर्थाचे काय करायचे आहे?॥ ११६॥ म्हणून प्रस्तुतचा हा अलौकिक (आध्यात्मिक) गीता ग्रंथ ऐका आणि हा संसारवृक्ष क्षणिक असल्यामुळेच याला जाणते लोक अश्वत्थ म्हणतात.॥ ११७॥
आणीकही येक थोर। यया अव्ययत्वाचा डगर।
आथी परी तो भीतर। ऐसा आहे॥ ११८॥
जैसा मेघाचेनि तोंडें। सिंधु एके आंगें काढे।
आणि नदी येरीकडे। भरतीचि असती॥ ११९॥
तेथ वोहटे ना चढे। ऐसा परिपूर्णचि आवडे।
परी ते फुली जंव नुघडे। मेघानदीची॥ १२०॥
ऐसेया रुखाचें होणें जाणें। न तर्के होतेनि वहिलेपणें।
म्हणोनि ययातें लोक म्हणे। अव्यय हा॥ १२१॥
येऱ्हवीं दानशीळ पुरुष। वेंचकपणेंचि संचक।
तैसा व्ययेंचि हा रुख। अव्यय गमे॥ १२२॥
जातां वेगें बहुवसें। नवचे कां भूमी रुतलें असें।
रथाचें चक्र दिसे। जिया परी॥ १२३॥
तैसें काळातिक्रमें जे वाळे। ते भूतशाखा जेथ गळे।
तेथ कोडीवरी उमाळे। उठती आणिक॥ १२४॥
परी येकी केधवां गेली। शाखाकोडी केधवां जाली।
हें नेणवे जेविं उमललीं। आषाढअभ्रें॥ १२५॥
अर्थ—आणखी, याच्यावर अविनाशी असा एक थोर आरोप आहे खरा; पण आत तो हा असा आहे.॥ ११८॥ ज्याप्रमाणे समुद्र एकीकडे मेघाच्या रूपाने आपल्यातून पाणी काढून घेतो, तर दुसरीकडे नद्या भर घालीत असतात.॥ ११९॥ म्हणून समुद्र कमी होत नाही किंवा भरला जात नाही. सदासर्वदा पूर्ण आहे, असा वाटतो. परंतु हे सर्व मेघ व नदी यांचा संबंध बंद पडत नाही, तोपर्यंतच असे वाटते.॥ १२०॥ याप्रमाणे या संसारवृक्षाचे होणे-जाणे प्रवाहाप्रमाणे अगदी लागोपाठ होत असल्यामुळे लक्षात येत नाही; म्हणूनच लोक याला अव्यय म्हणतात.॥ १२१॥ एऱ्हवी ज्याप्रमाणे दानशूर पुरुष दानाच्याद्वारा खर्च करण्याने संग्रहच करीत असतो, त्याप्रमाणे लागोपाठ होणाऱ्या नाशामुळे हा संसारवृक्ष अविनाशी असा वाटतो.॥ १२२॥ ज्याप्रमाणे फार वेगाने चालत असलेले रथाचे चक्र जात नसून जमिनीत रुतले आहे असे वाटते,॥ १२३॥ त्याप्रमाणे काळ लोटल्याबरोबर जो संसारवृक्षाच्या जीवशाखेची फांदी वाळून, गळून पडते, तेथेच आणखी दुसऱ्या कोटॺवधी प्राणिरूप शाखांची उत्पत्ती होते.॥ १२४॥ ज्याप्रमाणे वरचेवर अभ्रे येणाऱ्या आषाढ महिन्यात एक अभ्र केव्हा गेले व दुसरे केव्हा आले हे कळत नाही, त्याप्रमाणे एक फांदी केव्हा पडली व तेथेच असंख्य शाखा केव्हा उत्पन्न झाल्या हे लक्षात येत नाही.॥ १२५॥
महाकल्पाच्या शेवटीं। उदेलिया उमळती सृष्टी।
तैसेंचि आणिखीचें दांग उठी। सासिन्नलें॥ १२६॥
संहारवातें प्रचंडें। पडती प्रळयांतींचीं सालडें।
तंव कल्पादीचीं जुंबाडें। पाल्हेजती॥ १२७॥
रिगे मन्वंतर मनुपुढें। वंशावरी वंशाचें मांडे।
जैसी इक्षुवृद्धी कांडेंनकांडें। जिंके जेवीं॥ १२८॥
कलियुगांतीं कोरडीं। चहूं युगांचीं सालें सांडी।
तंव कृतयुगाची पेली देव्हडी। पडे पुढती॥ १२९॥
वर्ततें वर्ष जाये। तें पुढिला मुळाहारी होये।
जैसा दिवस जात कीं येत आहे। हें चोजवेना॥ १३०॥
जैसा वारियाचा झुळका। सांदा ठाउवा नव्हे देखा।
तैसिया उठती पडती शाखा। नेणों किती॥ १३१॥
एकी देहाची डिरी तुटे। तंव देहांकुरीं बहुवी फुटे।
ऐसेनि भवतरु हा वाटे। अव्यय ऐसा॥ १३२॥
अर्थ—महाकल्पाच्या शेवटी प्रगट असलेल्या सृष्टी उन्मळून पडतात, त्याबरोबरच आणखी दुसऱ्या सृष्टीची पसरलेली अरण्ये उदयास येतात.॥ १२६॥ प्रलयकालच्या संहारक वायूने महाप्रलयाच्या अंती संसारवृक्षाच्या साली पडतात, तोच कल्पाच्या प्रारंभाचे (नवीन सालीचे) झुपकेच्या झुपके उत्पन्न होतात.॥ १२७॥ ज्याप्रमाणे उसाची वृद्धी कांडाकांडांनी अधिक होत जाते, त्याप्रमाणे एका मन्वंतरानंतर दुसरा मनू व एका वंशानंतर दुसरी वंशावळी सुरू होते.॥ १२८॥ कलियुग संपल्याबरोबर संसारवृक्ष चारी युगांची कवचे टाकून देतो व लगेच त्याला कृतयुगाची ओली साल दीडपट वाढीने प्राप्त होते.॥ १२९॥ वर्तमान वर्षाचे संपणे हेच पुढील वर्षाचे मूळ होते, ज्याप्रमाणे दिवस संपला की नवीन आला हे कळत नाही.॥ १३०॥ ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या झुळुका सारख्या वाहात असल्यामुळे त्यांचा सांधा समजत नाही, त्याप्रमाणे या संसारवृक्षाच्या शाखा किती पडतात व किती उत्पन्न होतात हे सांगता येत नाही.॥ १३१॥ या संसारवृक्षाची एक देहरूपी डाहाळी तुटते, तोच त्या ठिकाणी दुसरे पुष्कळ देहरूपी अंकुर उत्पन्न होतात. ह्यामुळे हा संसारवृक्ष अव्यय आहे, असा वाटतो.॥ १३२॥
जैसें वाहतें पाणी जाय वेगें। तैसेंचि आणिक मिळे मागें।
येथ असंतचि असिजे जगें। मानिजे संत॥ १३३॥
कां लागोनि डोळा उघडे। तंव कोडीवरी घडे मोडे।
नेणतया तरंग आवडे। नित्य ऐसा॥ १३४॥
वायसा एकें बुबुळें दोहींकडे। डोळा चाळितां अपाडें।
दोन्ही आथी ऐसा पडे। भ्रम जेवीं जगा॥ १३५॥
पैं भिंगोरी निधिये पडली। ते गमे भूमीसी जैसी जडली।
ऐसा वेगातिशय भुली। हेतु होय॥ १३६॥
हें बहु असो झडिती। आंधारीं भोवंडितां कोलती।
ते दिसे जैसी आयती। चक्राकार॥ १३७॥
हा संसारवृक्ष तैसा। मोडत मांडत सहसा।
न देखोनि लोक पिसा। अव्यय मानी॥ १३८॥
परि ययाचा वेग देखे। जो हा क्षणिक ऐसा वोळखे।
जाणे कोडि वेळां निमिखें। होत जात॥ १३९॥
नाहीं अज्ञानावांचूनि मूळ। ययाचें असिलेपण टवाळ।
ऐसें झाड सिनसाळ। देखिलें जेणें॥ १४०॥
तयातें गा पंडुसुता। मी सर्वज्ञही म्हणें जाणता।
पैं वाग्ब्रह्मी सिद्धांता। वंद्य तोचि॥ १४१॥
योगजाताचें जोडलें। तया एकासींचि उपयोगा गेलें।
किंबहुना जियालें। ज्ञानही तेणें॥ १४२॥
हें असो बहु बोलणें। वानिजेल तो कवणें।
जो भवरुख जाणे। उखि ऐसा॥ १४३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे प्रवाहाचा एक लोट पुढे जातो, तोच मागून दुसरा लोट येतो. ते एकामागून एक येणारे लोट निरनिराळे असले तरी पाण्याचा अखंड एक प्रवाह दिसतो, त्याप्रमाणे हा संसारवृक्ष क्षणोक्षणी नाश पावतो व उत्पन्न होतो. तरी उत्पत्तिनाशाच्या वेगामुळे तो अखंड एकरूप आहे, असा वाटतो.॥ १३३॥ डोळा लागून उघडतो तितक्या अवकाशात तरंगाच्या कोटॺवधी घडामोडी होतात; पण अज्ञानी पुरुषाला ती एकच लहरी आहे, असे वाटते.॥ १३४॥ कावळॺाला एक बुबुळ असते व तेच बुबुळ तो दोन्ही डोळॺांत वेगाने फिरवितो; पण त्याला दोन डोळे आहेत असा भ्रम पाहणाऱ्यांना होतो.॥ १३५॥ जमिनीवर वेगाने भोवरा फिरविला असता जसा तो जमिनीत स्थिर आहे असा वाटतो, त्याप्रमाणे अतिशय वेगच भ्रमाला कारण होतो.॥ १३६॥ हा विषयविस्तार पुरे. पेटलेला टेंभा अंधारात अतिशय वेगाने फिरविला असता तो जसा सहजच चक्राकार दिसतो.॥ १३७॥ त्याप्रमाणे हा संसारवृक्षही वेगातिशयाने नाश पावत व उत्पन्न होत असल्यामुळे, ते न जाणणारे अज्ञानी लोक त्याला अव्यय मानतात.॥ १३८॥ या वेगाकडे जो लक्ष देतो तो, हा संसारवृक्ष एका निमिषात कोटीवेळा उत्पन्न होतो व नाश पावतो म्हणून क्षणिक आहे, असे जाणतो.॥ १३९॥ या संसारवृक्षाचे अज्ञानावाचून दुसरे मूळ नाही, ज्याचे अस्तित्व खोटे आहे, असे झाड क्षणिक आहे, हे ज्यांनी जाणले,॥ १४०॥ हे अर्जुना! तोच वेदांतसिद्धांताला खरोखर जाणणारा व तोच पूज्य आहे, असे सर्वज्ञ असा मी म्हणतो.॥ १४१॥ सर्व प्रकारच्या योगप्रक्रियेने प्राप्त होणारे फळ त्यालाच प्राप्त झाले. एवढेच नाही, तर त्याच्याच योगाने ज्ञान जिवंत राहते.॥ १४२॥ हा पाल्हाळ पुरे. जो हा संसारवृक्ष खोटा आहे असे जाणतो, त्याचे माहात्म्य कोण वर्णन करू शकेल?॥ १४३॥
गूढार्थदीपिका—या सर्व ओव्यांतून श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी जगताविषयी दृष्टिसृष्टिवाद मानला आहे. “यावत् दृष्टि: तावत् सृष्टि:” जोपर्यंत पदार्थाची कल्पना आहे तोपर्यंत पदार्थ असतो व पदार्थ विसरला गेला की तो नाश पावतो, असा दृष्टिसृष्टिवादाचा सिद्धांत आहे. पदार्थाच्या कल्पना क्षणोक्षणी बदलतात व पूर्वकल्पना विसरल्या जातात; म्हणूनच पदार्थ क्षणभंगुर मानले जातात. अर्थात सर्व सृष्टी जीवाच्या कल्पनेने एकदम स्वप्नाप्रमाणे निर्माण झाली असून ती कल्पनेच्या लयाबरोबर लय पावते असे येथे सांगितले आहे.
सृष्टीच्या उत्पत्तीचा व लयाचा क्रम हा मध्यम अधिकाऱ्यासाठी सांगितला असून सृष्टीची उत्पत्ती व लय स्वप्नाप्रमाणे युगपत होतात, हे श्रेष्ठ अधिकाऱ्याकरिता सांगितले आहे, असे वेदांतशास्त्र म्हणते.
(श्लोक-२३)
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवाला:।
अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके॥ २॥
अर्थ—या संसारवृक्षाच्या फांद्या खालीवर पसरल्या आहेत व त्या सत्त्व, रज, तम या तीन गुणांनी वाढल्या आहेत. विषय हे त्याची पानरूपी अंकुरे होत. मनुष्यलोकात कर्मांना कारण होणारी (वासनारूपी) मुळे खाली पसरली आहेत.॥ २॥
मग ययाचि प्रपंचरूपा। अधोशाखिया पादपा।
डाहाळिया जाती उमपा। ऊर्ध्वाही उजू॥ १४४॥
आणि अधीं फांकलीं डाळें। तियें होती मूळें।
तयांही तळीं पघळें। वेल पालव॥ १४५॥
ऐसें जें आम्हीं। म्हणितलें उपक्रमीं।
तेंही परिसें सुगमीं। बोलीं सांगों॥ १४६॥
तरि बद्धमूळ अज्ञानें। महदादिकीं सासने।
वेदांचीं थोर वनें। घेऊनियां॥ १४७॥
परि आधीं तंव स्वेदज। जरायुज उद्भिज अंडज।
हें बुडौनि महाभुज। उठती चारी॥ १४८॥
यया एकैकाचेनि आंगवटें। चौऱ्यांशीं लक्षधा फुटे।
ते वेळीं जीवशाखीं फांटे। सैंघचि होती॥ १४९॥
प्रसवत शाखा सरळिया। नाना सृष्टि डाहाळिया।
आड फुटती माळिया। जातिचिया॥ १५०॥
स्त्री पुरुष नपुंसकें। हे व्यक्तिभेदांचे टके।
आंदोळती आंगिकें। विकारभारें॥ १५१॥
जैसा वर्षाकाळ गगनीं। पाल्हेजे नवघनीं।
तैसें आकारजात अज्ञानीं। वेली जाय॥ १५२॥
अर्थ—खाली डाहाळॺा गेलेल्या या प्रपंचवृक्षाच्या असंख्य डाहाळॺा सरळ वरही गेल्या आहेत॥ १४४॥ आणि खाली आलेल्या फांद्या मुळे होतात व त्यांना वेल, पाने फुटून त्या आणखी खाली जातात,॥ १४५॥ असे जे आम्ही प्रारंभी म्हटले, ते का म्हटले, हे आता सोप्या भाषेत सांगतो. ते ऐक.॥ १४६॥ दृढ झालेले अज्ञान व अहंकार, बुद्धी, मन, पंचमहाभूते ही उपकरणे यांच्या योगाने वेदांची थोर अरण्ये घेऊन स्वेदज, जारज, अंडज, उद्भिज्ज असे हे चार फोक आधी बुडापासून उत्पन्न होतात.॥ १४७-१४८॥ या एका फांदीच्या अंगावर चौऱ्यांशी लक्ष फांद्या फुटतात, तेव्हा जीवशाखा असंख्य स्वरूपाची होते.॥ १४९॥ अशा रितीने सृष्टिरूप नाना डाहाळॺा सरळ वाढत असता त्या शाखेला मध्ये आडजातीच्या आडव्या फांद्या फुटतात.॥ १५०॥ त्यातही पुन: स्त्री, पुरुष, नपुंसक हे व्यक्तिभेदाचे प्रकार आंगच्या विकारभाराने एकमेकांवर आदळतात.॥ १५१॥ ज्याप्रमाणे वर्षाकाळी आकाश नव्या नव्या मेघांनी व्यापिले जाते, त्याप्रमाणे असंख्य प्रकारचे आकार अज्ञानाने वाढू लागतात.॥ १५२॥
मग शाखांचेनि आंगभारें। लवोनि गुंफती परस्परें।
गुणक्षोभाचे वारे। उदयजती॥ १५३॥
तेथ तेणें अचाटें। गुणाचेनि झडझडाटें।
तिहीं ठायीं हा फांटे। ऊर्ध्वमूळ॥ १५४॥
अर्थ—मग डाहाळॺा आंगच्या वजनाने वाकल्यामुळे परस्परात गुंततात व गुणक्षोभांचे वारे उत्पन्न होतात.॥ १५३॥ तेव्हा गुणांच्या प्रबल क्षोभाने ज्याचे मूळ वर आहे, असा हा संसारवृक्ष तीन ठिकाणी फाटतो.॥ १५४॥
ऐशा रजाचिया झुळुका। झडाडितां आगळिका।
मनुष्यजातिशाखा। थोरावती॥ १५५॥
तिया ऊर्ध्वीं ना अधीं। माझारींचि कोंदाकोंदी।
आड फुटती खांदीं। चतुर्वर्णांच्या॥ १५६॥
तेथ विधिनिषेध सपल्लव। वेदवाक्यांचे अभिनव।
पालव डोलती बरव। आपुलालियापरी॥ १५७॥
अर्थ काम पसरे। अग्रवनें घेती थारे।
तेथ क्षणिकें पदांतरें। देहभोगाचीं॥ १५८॥
तेथ प्रवृत्तीचेनि वृद्धिलोभें। खांकरेजती शुभाशुभें।
नाना कर्मांचे खांबे। नेणों किती॥ १५९॥
तेवींचि भोगक्षीणें मागिलें। पडती देहांचीं बुडसळें।
तंव पुढां वाढी पेले। नवेया देहांची॥ १६०॥
आणि शब्दादिक सुहावें। सहज रंगें हवावें।
विषयपल्लव नवे। नित्य होती॥ १६१॥
ऐसे रजोवातें प्रचंडें। मनुष्यशाखांचे मांदोडे।
वाढती तो एथ रूढे। मनुष्यलोक॥ १६२॥
अर्थ—याप्रमाणे रजोगुणाच्या झुळुकांमुळे तो अत्यंत वाढला असता मनुष्यजातिरूप डाहाळॺा बळावतात.॥ १५५॥ त्या मनुष्यरूपी फांद्या वर किंवा खाली जात नसून तेथल्या तेथे मध्ये दाटू लागतात व त्यांना मध्ये ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र अशा चार वर्णांच्या फांद्या फुटतात.॥ १५६॥ आपआपल्या वर्णानुसार वेदवचनाने लावून दिलेली विधिनिषेधरूप विचित्र पाने मनुष्यशाखेच्या ठिकाणी चांगल्या रितीने शोभून दिसतात.॥ १५७॥ अर्थ (संपत्ती) व काम (विषयवासना) हे दोन पुरुषार्थ वाढले असता इहलोकातील क्षणिक विषयांच्या भोगाची निरनिराळी स्थानरूप पुढची पाने अंकुरित होतात.॥ १५८॥ तेथे कर्म करण्याच्या प्रवृत्तीने वाढलेल्या लोभामुळे पुण्य-पाप उत्पन्न होऊन इष्ट, अनिष्ट, मिश्र अशा प्रकारच्या कर्माचे फाटे किती फुटतात हे समजत नाही.॥ १५९॥ त्याचप्रमाणे प्रारब्ध भोगकर्म फळ देऊन संपले असता मागील देहाची खोडे पडतात, तोच नवीन देह उत्पन्न होतात.॥ १६०॥ आणि शोभिवंत अशा आपल्या रंगाने स्वभावत: चित्ताकर्षक असलेली शब्दादिक विषयरूपी नवी नवी पाने नित्य उत्पन्न होत जातात.॥ १६१॥ याप्रमाणे रजोगुणी प्रचंड वायूने मनुष्यरूपी फांद्यांचे समुदाय जेथे वाढतात, तो मनुष्यलोक होय.॥ १६२॥
गूढार्थदीपिका—रजोगुण वाढला असता ज्यात कर्मप्रवृत्ती जास्त आहे, अशा मनुष्यलोकाची प्राप्ती होते.
तैसाचि तो रजाचा वारा। नावेक धरी वोसरा।
मग वाजों लागे घोरा। तमाचा तो॥ १६३॥
तेधवां याचिया मनुष्यशाखा। नीच वासना अधीं देखा।
पाल्हेजती डाहाळिका। कुकर्माचिया॥ १६४॥
अप्रवृत्तीचे खणुवाळे। कोंभ निघती सरळे।
घेत पान पालव डाळें। प्रमादाचीं॥ १६५॥
बोलती निषेधनियमें। जिया ऋचा यजु:सामें।
तो पाला तया घुमे। टकेयावरी॥ १६६॥
प्रतिपादिती अभिचार। आगम जे परमार।
तिहीं पानीं घेती प्रसर। वासना वेली॥ १६७॥
तंव तंव होती थोराडें। अकर्माचीं तळबुडें।
आणि जन्मशाखा पुढें पुढें। घेती धांव॥ १६८॥
तेथ चांडाळादि निकृष्टां। दोषजातींचा थोर फांटा।
जाळ पडे कर्मभ्रष्टां। भुलोनियां॥ १६९॥
पशु पक्षी सूकर। व्याघ्र वृश्चिक विखार।
हे आडशाखानिकर। थोरावती॥ १७०॥
परि ऐशा शाखा पांडवा। सर्वांगींही नित्य नवा।
नरकभोग यावा। फळाचा तो॥ १७१॥
आणि हिंसाविषयपुढारीं। कुकर्मसंगें धुर धरी।
जन्मवरी आगारी। वाढतीचि असे॥ १७२॥
ऐसे होती तरु तृण। लोह लोष्ट पाषाण।
इया खांदिया तेवींचि जाण। फळेंही हेचि॥ १७३॥
अर्थ—त्याचप्रमाणे रजोगुणरूपी वारा क्षणभर ओसरला असता तमोगुणरूपी भयंकर वारा वाहू लागतो,॥ १६३॥ तेव्हा याच मनुष्यशाखेला नीच कुकर्मे करण्याच्या वासनारूपी खाली जाणाऱ्या डाहाळॺा फुटतात, पाहा.॥ १६४॥ निषिद्ध प्रवृत्तीचे कठीण सरळ कोंभ निघून त्यांना प्रमाद-म्हणजे बुद्धिपुर:सर शास्त्रविरुद्ध वागणे-ही पाने, अंकुर व फोक फुटतात.॥ १६५॥ यजुर्वेद व सामवेद यांच्या ऋचांनी जे निषेध नियम सांगितले आहेत, तोच खांद्यांच्या अग्रभागी वाऱ्याने वाहणारा पाला होय.॥ १६६॥ दुसऱ्यांना मारक अशा जारण, मारण उच्चाटनादी अभिचार कर्माचे प्रतिपादन करणारे आगम ही पाने जसजशी वासनावेलीला फुटतात,॥ १६७॥ तसतशी पापकर्मांची खालची बुडे थोर होत जातात आणि जन्मरूपी शाखा पुढे पुढे धाव घेत जातात.॥ १६८॥ तेथे दोषावह जातिरूप शाखेला मोठा फाटा फुटतो. तो फाटाच जाळे होतो व अविवेकाने कर्मभ्रष्ट झालेल्यांना भुलवून ते जाळे त्यांच्यावर पडते.॥ १६९॥ तसेच पशू, पक्षी, डुक्कर, व्याघ्र, विंचू, सर्प अशा अवांतर जातीच्या शाखांचाही समुदाय वाढतो.॥ १७०॥ अर्जुना! परंतु अशा शाखांना सर्वांगाचे ठिकाणी येणारा तो पापकर्माचा नित्य नवा असा नरकरूप फळभोगच होय॥ १७१॥ आणि ज्यात हिंसा-विषय मुख्य आहे, अशा कुकर्माच्या संगाने अग्रगण्य होऊन जन्मभर ह्या कुकर्माचे अंकुर वाढतच जातात.॥ १७२॥ असे झाले असता वृक्ष, गवत, लोखंड, माती, दगड ह्या फांद्या होऊन तीच फळेही होतात, असे जाण.॥ १७३॥
गूढार्थदीपिका—तमोगुण अत्यंत वाढला असता मनुष्याच्या ठिकाणी निषिद्धकर्माची प्रवृत्ती वाढून शेवटी तो व्याघ्रसर्पादी दु:खयोनीत जातो. पुढे ह्या अत्यंत पापाने प्राप्त होणाऱ्या व अत्यंत दु:खाने जीवाला मूर्च्छित करणाऱ्या वृक्ष, गवत, लोखंड, माती, दगड इत्यादी योनी त्याला प्राप्त होतात व तेथल्या तेथेच त्या पापांचे अत्यंत दु:खरूप फळही मिळत असल्यामुळे ह्या योनी फळरूपही आहेत, असा अर्थ.
अर्जुना गा अवधारीं। मनुष्यालागोनि इया परी।
वृद्धि स्थावरांतवरी। अधोशाखांची॥ १७४॥
अर्थ—अर्जुना! ऐक. मनुष्यापासून स्थावरापर्यंत अशी खाली जाणाऱ्या फांद्यांची वाढ होते.॥ १७४॥
म्हणोनि जें मनुष्य डाळें। इयेंचि जाणावीं अधींचीं मूळें।
जे एथूनि हा पघळे। संसारतरु॥ १७५॥
येऱ्हवीं ऊर्ध्वींचें पार्था। मुदल मूळ पाहतां।
अधींचिया मध्यस्था। शाखा इया॥ १७६॥
परि तामसी सात्त्विकी। सुकृतदुष्कृतात्मकी।
विरूढती या शाखीं। अधोर्ध्वींचिया॥ १७७॥
अर्थ—असा हा संसारवृक्ष खाली मनुष्यापासून वाढतो; म्हणून मनुष्यरूप डाहाळॺा ह्याच खालच्या खांद्यांची मुळे आहेत.॥ १७५॥ अर्जुना! साधारणत: वरचे मुख्य अज्ञानमूळ लक्षात घेता मनुष्यशाखा ह्या खाली गेलेल्या मध्यस्थ शाखा आहेत.॥ १७६॥ ह्या मनुष्यशाखेच्या ठिकाणीच तमोगुणी म्हणून पापरूप व सत्त्वगुणी पुण्यरूप अशा खालच्या वरच्या शाखा वाढतात.॥ १७७॥
गूढार्थदीपिका—मनुष्यच पुण्यकर्माने सद्गतीला जातो व पापकर्माने अधोगतीस जातो, असा भाव. मनुष्यजन्माला आल्यानंतर उत्क्रांतीच होत जाते, या पाश्चात्य मताला आमच्या ज्ञानेश्वरादी सर्व संतांचा व शास्त्रांचा विरोध आहे, असे समजावे.
आणि वेदत्रयाचिया पाना। नये अन्यत्र लागों अर्जुना।
जे मनुष्यावांचूनि विधाना। विषय नाहीं॥ १७८॥
म्हणोनि तनुमानुषा। इया ऊर्ध्व मूळौनि जरी शाखा।
तरी कर्मवृद्धीसि देखा। इयेंचि मूळें॥ १७९॥
आणि आनीं तरी झाडीं। शाखा वाढतां मुळें गाढीं।
मूळ गाढें तंव वाढी। पैस आथी॥ १८०॥
तैसेंचि इया शरीरा। कर्म तंव देहा संसारा।
आणि देह तंव व्यापारा। ना म्हणोंचि न ये॥ १८१॥
म्हणोनि देहें मानुषें। इयें मूळें होती न चुके।
ऐसें जगज्जनकें। बोलिलें तेणें॥ १८२॥
अर्थ—अर्जुना! ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद ही तीन पाने मनुष्यशाखेशिवाय दुसऱ्या शाखेला लागत नाहीत; कारण त्यांचे विधान मनुष्याशिवाय दुसऱ्याकरिता केलेले नाही.॥ १७८॥ म्हणून मनुष्याची शरीरे वरच्या मुळाच्या शाखा असल्या तरी कर्मांच्या वाढीला हीच मुळे आहेत, असे समज.॥ १७९॥ आणि इतर लौकिक झाडांच्या ठिकाणी असे दिसते की जसजशा त्यांच्या फांद्या मोठॺा होतात, तसतशी त्याची मुळेही जमिनीत दृढबद्ध होतात आणि मुळे जमिनीत जसजशी बळकट होतात, तसतसा झाडांचा विस्तार वाढत जातो,॥ १८०॥ तसेच या शरीराचे आहे. कर्म आहे तोपर्यंत देहाला व संसाराला येणे आहे व देह आहे तोपर्यंत कर्म नाही, असे म्हणता येत नाही.॥ १८१॥ म्हणून मनुष्यदेह हा मुळे झाल्यावाचून राहत नाही, असे जगाचा पिता भगवान श्रीकृष्ण यांनी सांगितले.॥ १८२॥
मग तमाचें तें दारुण। स्थिरावलेया वाउधाण।
सत्त्वाची सुटे सत्राण। वाहुटळी॥ १८३॥
तैं याचि मनुष्याकारा। मुळीं सुवासना निगती आरा।
घेऊनि फुटती कोंबारा। सुकृतांकुरीं॥ १८४॥
उकलतेनि उन्मेखें। प्रज्ञाकुशलतेचि तिखें।
डिरिया निघती निमिखें। बाबळैजुनी॥ १८५॥
मतीचे सोट वांवे। घालिती स्फूर्तीचे थांवे।
बुद्धिप्रकाश घे धांवे। विवेकावरी॥ १८६॥
तेथ मेधारसें सगर्भ। आस्थापत्रीं सबोंब।
सरळ निघती कोंभ। सद्वृत्तीचे॥ १८७॥
सदाचाराचिया सहसा। टका उठती बहुवसा।
घुमघुमिती घोषा। वेदपद्याच्या॥ १८८॥
शिष्टागमविधानें। विविधयागवितानें।
इयें पानावरी पानें। पालेजती॥ १८९॥
अर्थ—मग तमोगुणाची भयंकर वावटळ थांबली की सत्त्वगुणाची मोठी वावटळ वाहू लागते,॥ १८३॥ तेव्हा याच मनुष्याकाराच्या मुळाच्या ठिकाणी सद्वासनेचे कोंभ निघून त्याला पुण्याचे अंकुर येतात.॥ १८४॥ ज्ञानाची वृद्धी होऊन बुद्धीच्या चातुर्याच्या तीक्ष्ण डिऱ्या एका क्षणात पुष्कळ उत्पन्न होतात.॥ १८५॥ ज्ञानशक्तीचे लांब सोट स्फूर्तीचे बळ देतात व बुद्धीचा प्रकाश विवेकापर्यंत (विवेक म्हणजे कल्याणाचे काय व अकल्याणाचे काय हे समजणे) धाव घेतो.॥ १८६॥ तेथे स्मरणशक्तिरसाने गर्भयुक्त होऊन श्रद्धारूप पानाच्या ठिकाणी सद्वृत्तीचे (शास्त्रानुसार वर्तनाचे) सुशोभित असे सरळ कोंभ निघतात.॥ १८७॥ मग सहजगत्या सदाचरणाचे पुष्कळ अग्रभाग पुढे येतात व वेदशब्दाचा घोष करू लागतात.॥ १८८॥ (“वेदप्रामाण्याभ्युपगन्तृत्वं शिष्टलक्षणम्” वेदाचे प्रामाण्य मान्य करणे हे शिष्टाचे लक्षण होय) अशा शिष्टांनी केलेल्या आगमातील विधाने-म्हणजे स्मृतिग्रंथातील आचाररूप विधाने-व नाना प्रकारच्या यागांचा विस्तार ही पानावर पाने फुटू लागतात.॥ १८९॥
ऐशा यमदमीं घोंसाळिया। उठती तपाचिया डाहाळिया।
देती वैराग्यशाखा कवळिया। वेल्हाळपणें॥ १९०॥
विशिष्टां व्रतांचे फोक। धीराच्या अणगटी तिख।
जन्मवेगें ऊर्ध्वमुख। उंचावती॥ १९१॥
माजि वेदाचा पाला दाट। तो करी सुविद्येचा झडझडाट।
जंव वाजे अचाट। सत्त्वानिळ॥ १९२॥
तेथ धर्मडाळ वाहाळी। दिसती जन्मशाखा सरळी।
तिया आड फांटती फळीं। स्वर्गादिकीं॥ १९३॥
पुढां उपरति रागें लोहिवी। धर्ममोक्षाची शाखा पालवी।
पाल्हाजत नित्य नवी। वाढतीचि असे॥ १९४॥
अर्थ—अशा यमदमाचे घोस लागलेल्या तपाच्या डहाळॺा उठतात व त्याला वैराग्याच्या शाखा फोफावून आलिंगन देतात.॥ १९०॥ धैर्यरूपी अग्राने तीक्ष्ण असलेले विशिष्ट व्रतांचे फोक उत्पन्न होण्याच्या वेगाने वर मुख करून उंच जातात.॥ १९१॥ जोपर्यंत सत्त्ववृद्धिरूप वायू सपाटॺाने वाहतो, तोपर्यंत वेदरूपी दाट पाला त्यात सुविद्येचा झणझणाट करीत राहतो.॥ १९२॥ तेथे विस्तारलेल्या धर्मरूपी डाहाळीत ज्या जन्मरूपी सरळ शाखा दिसतात, त्या स्वर्गादी फलरूपाने आडव्या फुटलेल्या असतात॥ १९३॥ (रागें-म्हणजे) विषयभोगाच्या आसक्तीमुळे (लोहिवी-म्हणजे) लाल झालेली धर्मशाखा फुटते व वैराग्याने मोक्षशाखा फुटते. त्या विस्तार पावून नित्य नवीन वाढतच असतात.॥ १९४॥
गूढार्थदीपिका—प्रवृत्तिधर्म फळाशायुक्त, फळाशा रजोगुणी आणि “रजो रागात्मकं विद्धि” या भगवद्वचनानुसार लाल रंगयुक्त असल्यामुळे माउलीनेही त्याचा येथे “लोहिवी” या शब्दाने उल्लेख केला आहे.
महाभारतातही सत्त्वगुणाचा रंग पांढरा, रजोगुणाचा लाल व तमोगुणाचा काळा असे सत्त्वादी गुणप्रधान अशा लिंगदेहाचे रंग सांगितले आहेत. (शां. प. अ. २८०)
रजोगुण वाढला असता पुरुष स्वर्गादी प्राप्तीकरिता धर्माचरण करतो.
सात्त्विक पुरुष धर्मपरायण असतो. त्याच्या बुद्धीत सत्त्वगुण वाढला असता विषय अनित्य आहेत, त्यात सुख नाही, असे वैराग्य बुद्धीला होऊन ती निष्काम सदाचारी होते व मोक्षमार्गाला लागते, असा अर्थ.
पैं रवि चंद्रादि ग्रहवर। पितृ ऋषि विद्याधर।
हे आडशाखाप्रकार। पैस घेती॥ १९५॥
याहीपासून उंचवडें। गुढले फळाचेनि बुडें।
इंद्रादिक ते मांदोडे। थोर शाखांचे॥ १९६॥
मग तयांही उपरी डाहाळिया। तपोधनीं उंचावलिया।
मरीचि कश्यपादि इया। उपरि शाखा॥ १९७॥
एवं माळोवाळीं उत्तरोत्तर। ऊर्ध्वशाखांचा पैसार।
बुडीं साना अग्रीं थोर। फळाढॺ हा॥ १९८॥
वरी उपरिशाखाही पाठीं। येती फळभार जे किरीटी।
ते ब्रह्मेशांत अणगटीं। कोंभ निघती॥ १९९॥
अर्थ—मग रविचंद्रादी श्रेष्ठ ग्रह, पितर, ऋषी, विद्याधर ह्या आडशाखा विस्तार पावतात.॥ १९५॥ याच्याहीपेक्षा उंच गेलेल्या इंद्रादिक मोठॺा शाखांचे जुंबाडे आहेत व त्यांची बुडे फळांनी झाकली आहेत.॥ १९६॥ त्यांच्याही वर तपोधनाने उंच गेलेल्या मरीचिकश्यपादी वरच्या शाखा आहेत.॥ १९७॥ अशाप्रमाणे पुढे पुढे वरच्या शाखेचा चहूकडे विस्तार झाला असून तो बुडाच्या ठिकाणी लहान व शेंडॺाकडे फळांनी संपन्न होऊन थोर झाला आहे.॥ १९८॥ या वरच्या शाखांच्या नंतरही ज्या शाखा फळांनी भरून येतात, अर्जुना! त्या ब्रह्मलोक व शिवलोकरूप अणकुचीदार कोंभ होत.॥ १९९॥
फळांचेनि वोझेपणें। ऊर्ध्वीं वोंवाडें दुणें।
जंव माघौतें बैसणें। मूळींचि होय॥ २००॥
प्राकृताही तरी रुखा। जे फळें दाटलीं होय शाखा।
ते वोवांडली देखा। बुडासीं ये॥ २०१॥
तैसें जेथूनि हा आघवा। संसारतरूचा उठावा।
तिये मूळीं टेंकती पांडवा। वाढतेनि ज्ञानें॥ २०२॥
अर्थ—फळांच्या ओझ्याने झाडाच्या वरच्या फांद्या खाली दुप्पट वाकून पुन: मुळापर्यंत येतात.॥ २००॥ लौकिक झाडाची शाखादेखील फळांनी दाटली की ती फळाच्या भाराने खाली वाकून बुडाकडे येते.॥ २०१॥ त्याचप्रमाणे मग अर्जुना! येथे वाढत्या ज्ञानाने-म्हणजे ब्रह्मज्ञानाने-ज्या परब्रह्मरूप मुळापासून या संसारवृक्षाचा उठाव झाला आहे, त्या परब्रह्मरूप मुळालाच येऊन मिळतात.॥ २०२॥
गूढार्थदीपिका—ब्रह्मादिलोकशाखांची मनुष्यलोक हीच मुळे असल्यामुळे सकाम तपादिकांनी ब्रह्मादी लोकास गेलेले पुरुष तेथे दिव्यलोक भोगून पुन: मनुष्यलोकांत परत येतात व निष्काम पुरुष, छांदोग्योपनिषदांत सांगितलेल्या सगुण उपासना करून देवयान मार्गाने ब्रह्मलोकात जातात व तेथे ब्रह्मज्ञान संपादन होऊन मुक्त होतात. “अनावृत्ति: शब्दादनावृत्ति:........” हे सूत्र देवयान मार्गाने जाणाऱ्या निष्काम उपासकांविषयीच आहे.
ब्रह्मज्ञान प्राप्त झाले असताच या ब्रह्मरूप मुळापाशी येता येते, एरवी नाही.
म्हणौनि ब्रह्मेशानापरतें। वाढणें नाहीं जीवातें।
तेथूनि मग वरौतें। ब्रह्मचि कीं॥ २०३॥
अर्थ—म्हणून ब्रह्मलोक व शिवलोक यांच्या पलीकडे जीवाचे गमनागमन होत नाही; कारण त्या पलीकडे गमना-गमनरहित परब्रह्मच आहे.॥ २०३॥
गूढार्थदीपिका—ब्रह्मलोक व शिवलोक येथपर्यंत जीवाची गती आहे.
परी हें असो ऐसें। ब्रह्मादिक ते आंगवसें।
ऊर्ध्वमूळासरिसें। न तुकती गा॥ २०४॥
आणिकही शाखा उपरता। जिया सनकादिकनामें ख्याता।
तिया फळीं मूळीं नाडळतां। भरलिया ब्रह्मीं॥ २०५॥
अर्थ—सांगायचे तात्पर्य हे की, संसारवृक्षाचे शेंडे जे ब्रह्मलोक व शिवलोक ते ऊर्ध्वमूळ जे ब्रह्म त्याच्या बरोबरीचे नाहीत.॥ २०४॥ आणखीही त्यांच्यावर ज्या सनकादिक नावांच्या प्रसिद्ध शाखा आहेत, त्यांना फळे- मुळे काही एक नसून त्या नुसत्या परब्रह्मातच भरल्या आहेत.॥ २०५॥
गूढार्थदीपिका—सनकादिक हे परब्रह्माचे ज्ञानशक्त्यवतार असल्यामुळे ते जन्ममृत्युरहित असे सदेह पूर्ण परब्रह्मस्वरूपच आहेत, असा अर्थ.
ऐसी मनुष्यापासूनि जाणावी। ऊर्ध्वीं ब्रह्मादिशेष पालवी।
शाखांची वाढी बरवी। उंचावे पैं॥ २०६॥
पार्था ऊर्ध्वींचिया ब्रह्मादि। मनुष्यत्वचि होय आदि।
म्हणोनि इयें अधीं। म्हणितलीं मुळें॥ २०७॥
एवं तुज अलौकिक। हा अधोर्ध्वशाख।
सांगीतला भवरुख। ऊर्ध्वमूळ॥ २०८॥
आणि अधींचीं हीं मूळें। उपपत्ती परिसविली सविवळें।
आतां परिस उन्मूळे। कैसेनि हा॥ २०९॥
अर्थ—याप्रमाणे मनुष्यापासून शेवटी ब्रह्मशिवादी लोकांपर्यंत अशी ही वर शाखांची चांगली सविस्तर वाढ झाली आहे, असे समजावे.॥ २०६॥ अर्जुना! वरील ब्रह्मादिलोकरूप शाखांना मनुष्यत्वच कारण असल्यामुळे मनुष्यलोकाला त्यांची खालची मुळे आम्ही म्हटले आहे.॥ २०७॥ याप्रमाणे अर्जुना! ज्याच्या फांद्या खाली-वर गेल्या आहेत व मूळ वर आहे अशा या अलौकिक संसारवृक्षाचे वर्णन तुला सांगितले.॥ २०८॥ आणि या संसारवृक्षाच्या खालच्या मुळाविषयीही खुलासेवार उपपत्ती तुला ऐकविली. आता हा वृक्ष कशाने उपडला जातो, हे सांगतो, ऐक.॥ २०९॥
(श्लोक-३)
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा।
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलमसंगशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा॥ ३॥
अर्थ—ज्ञानविचार केला असता या संसारवृक्षाचे स्वरूप वर्णन केल्याप्रमाणे दिसून येत नाही. याला आदि-अंत नसून याचे अस्तित्वही नाही. दृढ बद्धमूल झालेला हा अश्वत्थवृक्ष, मी असंग आहे, अशा बळकट ज्ञानविचाररूप शस्त्राने तोडून टाकावा.॥ ३॥
परी तुझ्या हन पोटीं। ऐसें गमेल किरीटी।
जे येवढें झाड उत्पाटी। ऐसें कायि असे॥ २१०॥
कीं ब्रह्मयाच्या शेवटवरी। ऊर्ध्व शाखांची थोरी।
आणि मूळ तंव निराकारीं। ऊर्ध्वीं असे॥ २११॥
हा स्थावराही तळीं। फांकत असे अधींच्या डाळीं।
माजि धांवतसे दुजां मुळीं। मनुष्यरूपीं॥ २१२॥
ऐसा गाढा आणि अफाट। आतां कोण करी यया शेवट।
तरी झणीं हा हळुवट। धरिसी भाव॥ २१३॥
अर्थ—अर्जुना! तुझ्या मनात असे येईल की एवढे मोठे झाड उपटून टाकता येईल असे आहे काय?॥ २१०॥ कारण की ह्या संसारवृक्षाच्या शाखा वर ब्रह्मलोकापर्यंत विस्तारल्या असून त्याची मुळे वर निराकार परब्रह्माच्या ठिकाणी आहेत.॥ २११॥ हा संसारवृक्ष मधल्या दुसऱ्या मनुष्यरूप मुळापासून वृक्षादी स्थावराच्याही खाली लोष्टपाषाणादी ह्या खालच्या डाहाळॺांनी पसरलेला आहे.॥ २१२॥ अशा दृढमूळ व अफाट पसरलेल्या या संसारवृक्षाचा नाश कोणाच्याने होईल अशी कदाचित थोडीशी तुझ्या मनात शंका येईल;॥ २१३॥
तरि हा उन्मूळावया दोषें। येथ सायासचि कायिसे।
काय बाळा बागुल देशें। दवडावा आहे॥ २१४॥
गंधर्वदुर्ग काय पाडावें। काय शशविषाण मोडावें।
होआवें मग तोडावें। खपुष्प कीं॥ २१५॥
तैसा संसार हा वीरा। रुख नाहीं साचोकारा।
मा उन्मूळणीं दरारा। कायिसासा तरी॥ २१६॥
आम्हीं सांगीतली जे परी। मूळडाळांची उजरी।
ते वांझेचीं घरभरीं। लेंकरें जैसीं॥ २१७॥
काय कीजती चेईलेपणीं। स्वप्नींचीं तियें बोलणीं।
तैशी जाण ते काहाणी। दुबळीचि ते॥ २१८॥
वांचूनि आम्हीं निरूपिलें जैसें। ययाचें अचळ मूळ असे तैसें।
आणि तैसाचि जरी हा असे। साचोकारा॥ २१९॥
तरी कोणाचेनि संतानें। निपजती तया उन्मूळणें।
काय फुंकिलिया गगनें। जाईजेल गा॥ २२०॥
म्हणोनि पैं धनंजया। आम्हीं वानिलें रूप तें माया।
कांसवीचेनि तुपें राया। वोगरिलें जैसें॥ २२१॥
अर्थ—परंतु या संसारवृक्षाला उपटून टाकण्याच्या उद्देशाने श्रम करावे लागतील काय? लहान मुलाला बागुल देशांतरात हाकून द्यावयाचा असतो काय?॥ २१४॥ गंधर्वनगराचा कोट पाडावा लागतो काय? आकाशाला पुष्प असले तरच तोडणार ना!॥ २१५॥ त्याप्रमाणे, हे योद्धॺा अर्जुना! हा संसारवृक्ष खरोखर नाहीच; मग तो तोडून टाकण्यात काय धाक वाटणार?॥ २१६॥ आम्ही प्रपंचवृक्षाची जी वाढ सांगितली, ती घरभर असलेल्या वांझेच्या मुलांप्रमाणे होय.॥ २१७॥ जाग आल्यानंतर स्वप्नातील बडबड काय कामाची? त्याप्रमाणे संसारवृक्षाची संपूर्ण कहाणी अर्थहीन आहे, असे जाण.॥ २१८॥ यावाचून, आम्ही निरूपण केल्याप्रमाणे जर हा संसारवृक्ष खरोखरच दृढबद्धमूळ व सत्य असता तर कोणाच्या संततीला तो उपटून टाकता आला असता? नुसत्या फुंकण्याने अभ्र नाहीसे होत असते काय?॥ २१९-२२०॥ म्हणून ज्याप्रमाणे कासवीच्या तुपाने केलेल्या पदार्थाचे पात्र वाढून राजापुढे मांडावे, त्याप्रमाणे तुला संसारवृक्षाचे जे वर्णन करून सांगितले ते जिवाला झालेल्या अज्ञानभ्रांतीचे वर्णन होय, असे जाण.॥ २२१॥
गूढार्थदीपिका—कासवीला दूध नसते. ती आपल्या पिलांचे पोषण दृष्टीने करते; म्हणून तिच्या दुधापासून तूप होणे शक्य नाही. अर्थात कासवीच्या तुपाने पक्वान्न तयार करून राजापुढे मांडणे हे केवळ अर्थहीन शब्दमात्र होत. त्याप्रमाणेच ज्ञानदृष्टीने पाहता संसारसृष्टीचे वर्णन केवळ शब्दमात्र आहे, वस्तुनिष्ठ नाही,असा अर्थ.
मृगजळाचीं गा तळीं। तिये दिठी दुरूनि न्याहाळीं।
वांचूनि तेणें पाणियें साळी केळी। लाविसीकाई॥ २२२॥
मूळ अज्ञानचि तंव लटिकें। मा तयाचें कार्य हें केतुकें।
म्हणौनि संसाररुख सत्यकें। वावोचि गा॥ २२३॥
अर्थ—अर्जुना! मृगजळाची भरलेली तळी दुरून दृष्टीने पाहावी, त्यापासून त्या पाण्याच्या योगाने धान्य व केळी पिकविता येतील काय?॥ २२२॥ या संसारवृक्षाचे मूळ जे अज्ञान तेच खोटे म्हणजे भ्रांतिरूप आहे. मग त्यापासून उत्पन्न झालेले संसाररूप कार्य कोठून खरे होणार; म्हणून संसारवृक्ष सत्य कोठला? तो खोटाच आहे.॥ २२३॥
गूढार्थदीपिका—अमृतानुभवातही पुन: माउलीने “म्हणौनि दृश्य ते वावो। देखिले जरी” या चरणाने असेच सांगितले आहे.
आणि अंत यया नाहीं। ऐसें बोलिजे जें कांहीं।
तेंही साचचि पाहीं। येकेपरी॥ २२४॥
तरी प्रबोधि जंव नोहे। तंव निद्रे काय अंत आहे।
कीं रात्री सरे तंव पाहे। तया आरौतें॥ २२५॥
तैसा जंव पार्था। विवेक नुधवी माथा।
तंव अंत नाहीं अश्वत्था। भवरूपा यया॥ २२६॥
वाजतें वारें निवांत। न राहे जेथिंचें तेथ।
तंव तरंगता अनंत। म्हणावीच कीं॥ २२७॥
म्हणौनि सूर्य जैं हारपे। तैं मृगजळाभास लोपे।
कां प्रभा जाय दीपें। मालवलेनी॥ २२८॥
तैसें मूळबीज अविद्या खाये। तें ज्ञान जैं उभें होये।
तैंचि यया अंत आहे। येऱ्हवीं नाहीं॥ २२९॥
अर्थ—आणि या संसारवृक्षाला अंत नाही-म्हणजे त्याचा नाश होत नाही-असे जे म्हटले जाते, तेही एका दृष्टीने खरे आहे पाहा!॥ २२४॥ जाग येत नाही तोपर्यंत झोपेचा नाश होतो काय? पहाट झाल्याबरोबर रात्र संपते की त्यापूर्वी?॥ २२५॥ त्याप्रमाणेच अर्जुना! आत्मानात्मविवेक जोपर्यंत चित्तात उत्पन्न होत नाही, तोपर्यंत या संसारवृक्षाचा अंत होत नाही.॥ २२६॥ जोपर्यंत वाहणारा वारा शांत होऊन जेथल्या तेथे स्थिर होत नाही, तोपर्यंत समुद्राचे पाणी असंख्य तरंगरूप होत राहणारच.॥ २२७॥ म्हणून सूर्य अस्तास गेला असताच मृगजळाचा भास नाहीसा होतो किंवा दिवा विझविला असता प्रकाश नाहीसा होतो,॥ २२८॥ त्याप्रमाणे संसारवृक्षाचे मूळबीज जी अविद्या ती ज्या ज्ञानाने नाहीशी होते ते ब्रह्मज्ञान प्रगट झाले तरच या संसाररूप वृक्षाचा नाश होतो, एऱ्हवी नाही.॥ २२९॥
तेवींचि हा अनादी। ऐसी ही आथी शाब्दी।
तो आळु नोहे अनुरोधी। बोलातें यया॥ २३०॥
जे संसारवृक्षाच्या ठाईं। साचोकार तंव नाहीं।
मा नाहीं तया आदि काई। कोण होईल॥ २३१॥
जो साच जेथूनि उपजे। तयातें आदि हें साजे।
आतां नाहींचि तो म्हणिजे। कोठूनियां॥ २३२॥
म्हणौनि जन्मे ना आहे। ऐसिया सांगीं कवण माये।
यालागीं नाहींपणेंचि होये। अनादि हा॥ २३३॥
वांझेचिया लेंका। कैंची जन्मपत्रिका।
नभीं नीळी भूमिका। कें कल्पूं पां॥ २३४॥
व्योमकुसुमांचा पांडवा। कवणें देंठ तोडावा।
म्हणौनि नाहीं ऐसिया भवा। आदि कैंची॥ २३५॥
जैसें घटाचें नाहींपण। असतचि असे केलेनिविण।
तैसा समूळ वृक्ष जाण। अनादि हा॥ २३६॥
अर्जुना ऐसेनि पाहीं। आद्यंत ययासी नाहीं।
माजि स्थिती आभासे कांहीं। परि टवाळ ते गा॥ २३७॥
अर्थ—त्याप्रमाणे या संसारवृक्षाला जो अनादी शब्द लावला जातो, तो आरोपमात्र नसून या आमच्या केलेल्या निरूपणाला अनुसरूनच आहे.॥ २३०॥ कारण या संसारवृक्षाच्या ठिकाणी यत्किंचितही सत्यता नाही. म्हणजे तो जर अस्तित्वातच नाही तर त्याची उत्पत्ती कशी असणार व कोण करणार?॥ २३१॥ ज्या वस्तूपासून एखादी वस्तू उत्पन्न होते ती वस्तू त्या वस्तूचे कारण आहे व ती उत्पन्न झाली हे म्हणणे खरोखर योग्य होते. आता संसारवृक्षाचे अस्तित्व सिद्ध होत नाही तर तो कोणापासून उत्पन्न झाला असे म्हणायचे!॥ २३२॥ म्हणून अर्जुना! जे उत्पन्न होत नाही व अस्तित्वातही नाही अशाची माय कोण म्हणून सांगता येईल बरे! अर्थात अस्तित्वात नसल्यामुळे हा (संसारवृक्ष) अनादी म्हटला जातो.॥ २३३॥ वंध्येच्या मुलाची पत्रिका कोठून असणार? आकाशात निळी भूमी असते अशी कल्पना कशी करता येईल?॥ २३४॥ अर्जुना! आकाशपुष्पाचे देठ कोणी तोडावे? म्हणून नसलेल्या संसाराला कारण व उत्पत्ती कोठून असणार?॥ २३५॥ ज्याप्रमाणे घटांचे नसणे उत्पन्न केल्यावाचून असते, त्याप्रमाणे संसारवृक्ष खरोखरच नाही, म्हणून अनादी आहे, असे जाण.॥ २३६॥ अर्जुना! या दृष्टीनेच या संसारवृक्षाला आदिअंत नसून मध्ये जी काही त्याची स्थिती भासते, ती भ्रांतिजन्य म्हणून खोटी आहे.॥ २३७॥
ब्रह्मगिरीहूनि न निगे। आणि समुद्रींही कीर न रिगे।
तरि माजि दिसे वाउगें। मृगांबु जैसें॥ २३८॥
तैसा आद्यंत कीर नाहीं। आणि साचही नोहे कंहीं।
परी लटिकेपणाची नवाई। पडिभासे गा॥ २३९॥
नाना रंगीं गजबजे। जैसें इंद्रधनुष्य देखिजे।
तैसा नेणतया आपजे। आहे ऐसा॥ २४०॥
ऐसेनि स्थितीचिये वेळे। भुलवी अज्ञानाचे डोळे।
लाघवी हरी मेखळे। लोक जैसा॥ २४१॥
आणि नसतीचि श्यामिका। व्योमीं दिसे तैसी दिसो कां।
तरी दिसणेंही क्षणा एका। होय जाय॥ २४२॥
स्वप्नींही मानिलें लटिकें। तरी निर्वाहो कां एकसारिखें।
तेवीं आभास हा क्षणिकें। रिताचि गा॥ २४३॥
देखतां आहे आवडे। घेऊं जाईजे तरी नातुडे।
जैसा टिकु कीजे माकडें। जळामाजी॥ २४४॥
तरंगभंग संडी पडे। विजूही न पुरे होडे।
आभासासि तेणें पाडें। होणें जाणें गा॥ २४५॥
जैसा ग्रीष्मशेषींचा वारा। नेणिजे समोर कीं पाठिमोरा।
तैसी स्थिती नाहीं तरुवरा। भवरूपा यया॥ २४६॥
एवं आदि ना अंत स्थिती। ना रूप ययासी आथी।
आतां कायसी कुंथाकुंथी। उन्मूळनीं गा॥ २४७॥
आपुलिया अज्ञानासाठीं। नव्हता थांवला किरीटी।
तरि आतां आत्मज्ञानाच्या लोटीं। खांडोनि गा॥ २४८॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे मृगजळाचा प्रवाह ब्रह्मगिरीहून निघत नसतो व समुद्रासही मिळत नाही, परंतु मध्येच व्यर्थ भासतो,॥ २३८॥ त्याप्रमाणे ज्याला उत्पत्ति-नाश मुळीच नाही व कधी खराही नाही, परंतु खोटेपणाचे कौतुक असे आहे की वस्तू नसून भासते.॥ २३९॥ ज्याप्रमाणे आकाशात नाना रंगांनी भरलेले इंद्रधनुष्य दिसते, त्याप्रमाणे अज्ञानी लोकांना संसारवृक्ष असल्यासारखा प्राप्त होतो.॥ २४०॥ ज्याप्रमाणे गारुडी दोरीचा साप दाखवून लोकांना भुलवितो तसेच स्थितिकाळी अज्ञानी पुरुषाला, संसार खरा आहे, असा भ्रम होतो.॥ २४१॥ ज्याप्रमाणे आकाशात नसलेला काळसरपणा दिसतो, तसा दिसेना कां! पण ते दिसणेही एका क्षणात होते व जाते.॥ २४२॥ स्वप्नामध्ये आपण पदार्थ खोटे मानले तरी तेथे ते पदार्थ एकसारखे टिकून राहतात काय? त्याप्रमाणे हा प्रपंचाचा भास क्षणिक असल्यामुळे वस्तुहीन असा व्यर्थ आहे.॥ २४३॥ ज्याप्रमाणे माकडाने पाण्यात आपली स्थिती करावी (माकड पाण्यात क्षणभरही स्थिर राहत नाही) त्याप्रमाणे हा संसारवृक्ष ‘आहे’ असा वाटतो. धरू जाता हा सापडत नाही.॥ २४४॥ तरंगाचे उठणे-मावळणे किंवा विजेचे चमकणे लोपणे, यांची देखील संसारवृक्षाच्या भासाशी तुलना करता येत नाही, इतका तो त्यांच्यापेक्षाही क्षणिक आहे.॥ २४५॥ ज्याप्रमाणे ग्रीष्मऋतूच्या अंती सुटणारा वारा समोरून येतो की पाठीमागून येतो हे समजत नाही, तशी या संसारवृक्षाची स्थिती लक्षात येत नाही॥ २४६॥ याप्रमाणे ज्या संसारवृक्षाला उत्पत्ती व नाश नाही किंवा रूपही नाही, त्याला उपटून टाकण्याची काय खटपट करावी लागणार!॥ २४७॥ अर्जुना! मुळीच अस्तित्वात नसलेला हा संसारवृक्ष अज्ञानभ्रमाने बलवान झाला आहे; म्हणून तो आत्मज्ञानरूपी खड्गाने कापून काढ.॥ २४८॥
वांचूनि ज्ञानेंवीण एकें। उपाय करिसी जितुके।
तिहीं गुंफसि अधिकें। रुखीं इये॥ २४९॥
अर्थ—नाही तर, संसारवृक्ष तोडण्याकरिता एका आत्मज्ञानावाचून जितके उपाय करशील तितका तू अधिक त्या वृक्षात गुरफटशील.॥ २४९॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञानावाचून अज्ञानाने संसाराला सत्य समजून व आत्मस्वरूपाला विसरून जे काही उपाय होतील ते सर्व अहंकारपूर्वक होत असल्यामुळे संसार कायमच राहतो, असा भाव.
मग किती खांदोखांदीं। यया हिंडावें ऊर्ध्वीं अधीं।
म्हणौनि मूळचि अज्ञान छेदीं। सम्यक्ज्ञानें॥ २५०॥
येऱ्हवीं दोरीचिया उरगा। डांगा मेळवितां पैं गा।
तो शीणचि वाउगा। केला होय॥ २५१॥
तरावया मृगजळाची गंगा। डोणीलागीं धांवतां दांगा-।
माजि वोहळें बुडिजे पैैं गा। साच जेवीं॥ २५२॥
तेविं नाथिलिया संसारा। उपाईं जाचतया वीरा।
आपणपें लोपे वारा। विकोपीं जाय॥ २५३॥
म्हणोनि स्वप्नींचेया घाया। औषध चेवोचि धनंजया।
तेविं अज्ञानमूळा यया। ज्ञानचि खड्ग॥ २५४॥
अर्थ—मग किती तरी वेळ त्याच्या वर-खाली पसरलेल्या फांद्यांवर फिरत राहवे लागणार. म्हणून यथार्थ ज्ञानाने या संसारवृक्षाचे मूळ जे अज्ञान ते तोडून टाक.॥ २५०॥ नाहीतर ज्याप्रमाणे दोरीवर भासलेल्या सर्पाला मारण्याकरिता काठॺा मिळविण्याचा केलेला प्रयत्न व्यर्थ शीणच ठरतो॥ २५१॥ किंवा भासलेल्या मृगजळाच्या गंगेतून पार होण्याकरिता होडी करावी म्हणून लाकडे आणण्याकरिता जंगलात गेले असता एखाद्या ओढॺात जसे खरेच बुडावे,॥ २५२॥ त्याप्रमाणे अस्तित्वात नसलेल्या या संसारवृक्षाचा नाश करण्याच्या उपायाचे श्रम करणारा आत्मस्वरूप विसरतो व त्याच्या अंगात शिरलेला प्रयत्नाचा वारा शेवटी विकोपात परिणाम पावतो.॥ २५३॥ म्हणून स्वप्नात लागलेल्या शस्त्राच्या घावाला जसे जागे होणे हेच औषध आहे, त्याप्रमाणे अज्ञानमूळ असलेल्या संसारवृक्षाला कापून काढण्याकरिता आत्मज्ञान हेच उत्तम शस्त्र होय.॥ २५४॥
परि तेंचि लीला परजवे। तैसें वैराग्याचें नवें।
अभंगबळ होआवें। बुद्धीसि गा॥ २५५॥
उठिलेनि वैराग्यें जेणें। हा त्रिवर्ग ऐसेनि सांडणें।
जैसें वमूनियां सुणें। आतांचि गेलें॥ २५६॥
हा ठायवरी पांडवा। पदार्थजाती आघवा।
विटवी तो होआवा। वैराग्यलाठु॥ २५७॥
अर्थ—पण ते ज्ञानखड्ग हाती सहज पेलता येईल असे बुद्धीला वैराग्याचे क्षीण न होणारे व अखंड बळ असायला पाहिजे.॥ २५५॥ प्राप्त झालेले वैराग्य असे असावे की ज्यायोगे चित्ताला धर्म, अर्थ व काम हे तिन्ही पुरुषार्थ आत्ताच ओकून गेलेल्या कुत्र्याच्या ओकारीप्रमाणे किळसवाणे वाटून चित्त नि:शेष त्याचा त्याग करील.॥ २५६॥ अर्जुना! येथपर्यंत इहपरलोकातील सर्व पदार्थांचा वीट येईल अशा प्रकारच्या वैराग्याचे उत्तम बळ पाहिजे.॥ २५७॥
मग देहाहंतेचें दळें। सांडूनि एकेचि वेळे।
प्रत्यक्बुद्धी करतळें। हातवसावें॥ २५८॥
निसिलें विवेकसाहणे। जे ब्रह्माहमस्मिबोधें सणाणें।
मग पुरतेनि बोधें उटणें। एकलेचि॥ २५९॥
अर्थ—मग स्थूळ-सूक्ष्म-कारण या तिन्ही देहांचे कवच एकदम टाकून देऊन मी प्रत्यक् आत्मस्वरूप आहे, अशी बुद्धी धारण करावी.॥ २५८॥ “मी ब्रह्म आहे” ह्या एका तीक्ष्णबोधाचा पूर्ण निश्चय होईपर्यंत निर्दोष आत्मानात्मविवेकरूपी साहाणेवर ते ज्ञानखड्ग घासत राहवे.॥ २५९॥
गूढार्थदीपिका—या ओवीत “अहं ब्रह्मास्मि” बोध पूर्ण होईपर्यंत प्रथम आत्मानात्मविवेकाचे श्रवण करण्यास सांगितले आहे.
परि निश्चयाचें मुष्टिबळ। पाहवें एकदोन वेळ।
मग तुळावें अति चोखाळ। मननवरी॥ २६०॥
अर्थ—पण बोधाचा केलेला निश्चय किती दृढ झाला आहे याची एक-दोनदा परीक्षा पाहावी व मग त्या बोधाला साधक अशा उपपत्तीने त्याचे मनन करावे.॥ २६०॥
गूढार्थदीपिका—बाधक शंकांनी बोध डळमळित होऊ नये, म्हणून साधकाला येथे मनन करण्यास सांगितले आहे.
पाठीं हतियेरां आपणयां। निदिध्यासें एक जालिया।
पुढें दुजें नुरेल घाया-। पुरतें गा॥ २६१॥
अर्थ—नंतर निदिध्यासनाने ज्ञानखड्ग व आपण एक झाल्यावर त्या ज्ञानखड्गाचा घाव घालण्याकरिता आपल्याहून निराळे काही एक शिल्लक राहणार नाही.॥ २६१॥
गूढार्थदीपिका—येथे निदिध्यासनाने “अहं ब्रह्मास्मि” या बोधाचा प्रवाह कधीही खंडित न होता अखंड राहतो व प्रपंचवृक्षाचा अत्यंत अभाव होतो-म्हणजे प्रपंच मुळी भासतच नाही, असे सांगितले आहे.
तें आत्मज्ञानाचें खांडें। अद्वैत प्रभेचे निवाडें।
नेदील उरों कवणेकडे। भववृक्षासी॥ २६२॥
अर्थ—अद्वैतबुद्धीने तीक्ष्ण झालेले ते आत्मज्ञानाचे शस्त्र संसारवृक्षाला कोठेच उरू देणार नाही.॥ २६२॥
गूढार्थदीपिका—प्राप्त झालेल्या ज्ञानाने ब्रह्म अफुट, अद्वैत, अविक्रिय आहे, म्हणून प्रपंचवृक्षाला अस्तित्वच नाही, असे कळून येते, असा भाव.
शरदागमींचा वारा। जैसा केर फेडी अंबरा।
कां उदयला रवी आंधारा। घोंट भरी॥ २६३॥
ना ना उपवड होत खेवो। नुरे स्वप्नसंभ्रमाचा ठावो।
स्वप्रतीतिधारेचा वाहो। करील तैसें॥ २६४॥
तेव्हां ऊर्ध्व कां अधोमूळ। कां अधींचें हन शाखाडाळ।
तें कांहींचि न दिसे मृगजळ। चांदिणां जेवीं॥ २६५॥
ऐसेनि गा वीरनाथा। आत्मज्ञानाचिया खड्गलता।
छेदूनियां भवाश्वत्था। ऊर्ध्वमूळातें॥ २६६॥
अर्थ—ज्या शरदऋतूच्या आगमनाबरोबर वाहणारा वारा आकाशातील अभ्रांचा केर नाहीसा करतो किंवा सूर्य उगवला असता तो अंधार गिळून टाकतो.॥ २६३॥ अथवा जाग येताक्षणीच स्वप्न नि:शेष नाहीसे होते, त्याप्रमाणे त्या स्वरूपाच्या स्वानुभवाचा अखंड प्रवाह तसेच करील-म्हणजे संसारवृक्ष मुळीच भासू देणार नाही.॥ २६४॥ ज्याप्रमाणे चांदण्यात मृगजळ दिसत नाही, त्याप्रमाणे आत्मानुभवाच्या अखंड वृत्तिप्रवाहात संसारवृक्षाची वरची मुळे की खालची मुळे किंवा खालच्या शाखा-डाहाळॺा हे काही एक दिसणार नाही.॥ २६५॥ हे योद्धॺामध्ये श्रेष्ठ अर्जुना! अशा रितीने आत्मज्ञानरूपी तलवारीने संसाररूपी वर मुळे असलेल्या संसारवृक्षाला तोडून टाक.॥ २६६॥
(श्लोक-४)
तत: पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूय:।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यत: प्रवृत्ति: प्रसृता पुराणी॥ ४॥
अर्थ—ज्या पदाच्या ठिकाणी प्राप्त झालेले पुरुष पुन: संसारात परत येत नाहीत व ज्यापासून अनादी संसारचक्राची प्रवृत्ती झाली आहे, त्या आद्य पुरुषाला मी शरण आहे, अशा भावनेने त्या पदाचा शोध करावा.॥ ४॥
मग इदंतेसि वाळलें। जें मीपणेंवीण डाहारलें।
तें रूप पाहिजे आपलें। आपणचि॥ २६७॥
अर्थ—मग ‘हे असे’ म्हणून दाखविले जाईल, अशा दृश्यकोटीत जे येत नाही, तसेच जे मीपणावाचून प्रसिद्धीस आले आहे-म्हणजे मीपणाही जेथे सहन होत नाही-ते आपले स्वरूप आपणच पाहवे.॥ २६७॥
गूढार्थदीपिका—आत्मस्वरूप, अहंता किंवा द्रष्टृत्व व इदंता किंवा दृश्यत्व या दोघांनाही प्रकाशित करणारे असे केवळ ज्ञानरूप आहे, असे आपण ओळखले पाहिजे.
परि दर्पणाचेनि आधारें। एकचि करून दुसरें।
मुख पाहती गोबरें। तैसें नको हें॥ २६८॥
हें पाहाणें ऐसें असे वीरा। जैसा नमोडलिया विहिरा।
मग आपलिया उगमीं झरा। भरोनि ठाके॥ २६९॥
ना तरी आटलिया अंभ। निजबिंबीं प्रतिबिंब।
नेहटे कां नभीं नभ। घटाभावीं॥ २७०॥
ना ना इंधनांश सरलेया। वन्हि परते जेविं आपणपयां।
तैसें आपेंआप धनंजया। न्याहाळणें जें॥ २७१॥
जिव्हे आपुली चवी चाखणें। चक्षु निज बुबुळ देखणें।
आहे तया ऐसें निरीक्षणें। आपुलें पैं॥ २७२॥
कां प्रभेसि प्रभा मिळे। गगन गगनावरी लोळे।
ना ना पाणी भरलें खोळे। पाणियाचिये॥ २७३॥
आपणेंचि आपणयातें। पाहिजे जें अद्वैतें।
तें ऐसें होय निरुतें। बोलिजतु असे॥ २७४॥
जें पाहिजतेनवीण पाहिजे। कांहीं नेणणाचि जाणिजे।
आद्यपुरुष म्हणिजे। जया ठायातें॥ २७५॥
अर्थ—पण आरशाच्या साह्याने एकच मुख दोन मुखे करून जसे मूर्ख लोक आपल्या मुखाला पाहतात तसे मात्र आत्मस्वरूपाला पाहता कामा नये.॥ २६८॥ हे वीरा अर्जुना! विहिरीत येणारे पाणी ज्याप्रमाणे विहीर उकरण्यापूर्वी उगमात साठविलेले असते, हे आपण जाणतो, त्याप्रमाणे आपण आपल्या आत्मस्वरूपाला पाहणे आहे.॥ २६९॥ किंवा ज्याप्रमाणे पाणी आटले असता त्यात पडलेले प्रतिबिंब बिंबाशी किंवा घट नाहीसा झाला की घटाकाश महाकाशाशी एकरूप होऊन राहते,॥ २७०॥ किंवा अर्जुना! लाकडाचे जळणे संपले असता अग्नी आपल्या स्वरूपात मिळतो, त्याप्रमाणे आपणच आपल्याला जे पाहणे, तेच आपले स्वरूप पाहणे होय. (आपण आपल्यासच ब्रह्मस्वरूप समजावे, असा अर्थ)॥ २७१॥ जिव्हेने आपली चव चाखण्यासारखे किंवा डोळॺाने आपले बुबुळ पाहण्यासारखे आपण आपल्याला पाहणे आहे॥ २७२॥ किंवा प्रकाशाने प्रकाशास मिळावे, आकाशाने आकाशावर लोळावे किंवा पाण्याच्या पिशवीत पाणी भरावे॥ २७३॥ अद्वैतदृष्टीने आपण आपल्याला जे पाहणे आहे ते खरोखर अशा प्रकारचे आहे. सांगतो, ऐक.॥ २७४॥ जे आत्मस्वरूप पाहिल्यावाचून पाहायचे असते, काही न जाणता जाणायचे असते, ज्या आत्मस्वरूपाला आद्यपुरुष म्हणतात.॥ २७५॥
गूढार्थदीपिका—अहंता, इदंता इत्यादी सर्व दृश्य नामरूपाहून आपल्याला निराळे करीत शेवटी उरलेल्या केवळ सत्तेशी एकरूप होऊन राहणे याला आत्मस्वरूप पाहणे म्हणतात व हाच निर्गुण आत्मस्वरूपाचा प्रत्यय होय.
तेथही उपाधीचा वोथंबा। घेऊनि श्रुति उभविती जिभा।
मग नामरूपांचा बडंबा। करिती वायां॥ २७६॥
पैं भवस्वर्गा उबगले। मुमुक्षु योगज्ञाना वळघले।
पुढती न यों इया निगाले। पैजा जेथ॥ २७७॥
संसाराचिया पायां पुढां। पळती वीतराग होडा।
ओलांडोनि ब्रह्मपदाचा कर्मकडा। घालिती मागां॥ २७८॥
अहंतादिभावां आपुलियां। झाडा देऊनि आघवेयां।
पत्र घेती ज्ञानिये जया। मूळघरासी॥ २७९॥
पैं जेथुनी हे येवढी। विश्वपरंपरेची विरूढी।
वाढती आशा जैसी कोरडी। निदैवाची॥ २८०॥
जिये कां वस्तूचें नेणणें। आणिलें थोर जगा जाणणें।
नाहीं तें नांदविलें जेणें। मी तूं जगीं॥ २८१॥
पार्था तें वस्तु पहिलें। आपण पैं आपुलें।
पाहिजे जैसें हिंवलें। हिंव हिंवें॥ २८२॥
आणीकही एक तया। वोळखण असे धनंजया।
तरी कां जया भेटलिया। येणेंचि नाहीं॥ २८३॥
परी तया भेटती ऐसे। जे ज्ञानें सर्वत्र सरिसे।
महाप्रळयांबूचें जैसें। भरलेपण॥ २८४॥
अर्थ—अशाही आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी उपाधी कल्पून मग त्याच्या आश्रयाने श्रुती नामरूपाचा वाचेने व्यर्थ गलबला करतात.॥ २७६॥ संसारसुख व स्वर्गसुख या दोहोंनाही तुच्छ मानून यात पुन: पडायचे नाही, या प्रतिज्ञेने योग व ज्ञान या मार्गाला लागलेले मुमुक्षू॥ २७७॥ वैराग्यसंपन्न होऊन पैजेने जेथे संसाराची मांडणी आहे, त्याच्या पलीकडे धावतात व ब्रह्मलोकरूपी कर्मकडॺाला ओलांडून तोही मागे टाकतात.॥ २७८॥ जे ज्ञानी आपल्या अहंतादी सर्व भावांना नि:शेष सोडून देऊन आपल्या मूळ ब्रह्मपदाची सनद घेतात,॥ २७९॥ दुर्दैवी पुरुषाची आशा जशी निष्फळ वाढते, त्याप्रमाणे जेथून ह्या विश्वपरंपरेची वाढ व्यर्थ होत असते,॥ २८०॥ ज्या वस्तूच्या अज्ञानामुळे एवढॺा मोठॺा जगाचे जाणणे अस्तित्वात आले व नसतेच मी-तू पण रूढविले गेले,॥ २८१॥ अर्जुना! ज्याप्रमाणे हिवाने हिवच कुडकुडू लागावे, त्याप्रमाणे ती वस्तूच आपले पहिले-म्हणजे मूळ स्वरूप होय, असे जाणावे.॥ २८२॥ अर्जुना! आणखी एक त्या वस्तूची ओळख आहे की जिला प्राप्त झाले असता पुन: संसारात परत यावे लागत नाही.॥ २८३॥ महाप्रलयातील पाणी जसे सर्वत्र भरलेले असते, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष त्या स्वरूपाला असे भेटतात की, ते ज्ञानाने सर्वत्र सारखे आपणच होऊन जातात.॥ २८४॥
(श्लोक-५)
निर्मानमोहा जितसंगदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामा:।
द्वन्द्वैर्विमुक्ता: सुखदु:खसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढा: पदमव्ययं तत्॥ ५॥
अर्थ—मान म्हणजे सत्कार, मोह म्हणजे अविवेक यांचा ज्यांनी त्याग केला आहे, आसक्ति व आसक्तीचे दोष ज्यांनी जिंकले आहेत, आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी रममाण होणारे, निष्काम झालेले, सुखदु:खादी द्वंद्वांपासून मुक्त झालेले, असे ते ज्ञानी पुरुष त्या अविनाशी पदाला प्राप्त होतात.॥ ५॥
जया पुरुषांचें कां मन। सांडोनि गेलें मोह मान।
वर्षांतीं जैसे घन। आकाशातें॥ २८५॥
निकवडॺा निष्ठुरा। उबगिजे जेविं सोयरा।
तैसे नागवती विकारां। वेंटाळूं जे॥ २८६॥
फळली केळी उन्मूळे। तैसी आत्मलाभें प्रबळे।
जयाची क्रिया ढाळेंढाळें। गळती आहे॥ २८७॥
आगी लागलिया रुखीं। देखोनि सैरा पळती पक्षी।
तैसें सांडिलें अशेखीं। विकल्पीं जे॥ २८८॥
आईकें सकळ दोषतृणीं। अंकुरिजती जिये मेदिनी।
तिये भेदबुद्धीची कहाणी। नाहीं जयातें॥ २८९॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे वर्षाऋतूच्या शेवटी आकाशातील अभ्रे निघून जातात, त्याप्रमाणे ज्याच्या मनातून मान व मोह हे नि:शेष नाहीसे झाले,॥ २८५॥ ज्याप्रमाणे दरिद्री व निष्ठुर अशा पुरुषाची त्याचे आप्त उपेक्षा करतात, त्याप्रमाणे ज्याचे मन विकाराच्या स्वाधीन होत नाही,॥ २८६॥ ज्याप्रमाणे फळलेले केळीचे झाड उन्मळून पडते, त्याप्रमाणे प्रबळ आत्मप्राप्तीमुळे ज्याची कर्मप्रवृत्ती क्रमाक्रमाने क्षीण होत जाते,॥ २८७॥ ज्याप्रमाणे वृक्षाला आग लागलेली पाहून त्यावरील पक्षी सैरावैरा पळतात, त्याप्रमाणे संपूर्ण विकल्पांनी ज्याला सोडले आहे.॥ २८८॥ अर्जुना! ऐक. संपूर्ण दोषरूपी गवताचे अंकुर ज्या द्वैतबुद्धिरूप भूमीत उगवतात, त्या द्वैतबुद्धीची वार्ताही ज्यांना नसते.॥ २८९॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञान्याची बुद्धी अखंड अद्वैत परब्रह्मरूप होऊन राहते. तिचा भंग न होता त्याची इंद्रिये मात्र पूर्वीच्या अभ्यासामुळे झालेल्या संस्काराप्रमाणे वागतात. ते शेण व अन्न एकरूप समजत नाहीत, हे लक्षात ठेवावे. नाहीतर कुत्र्यात व त्यांच्यात काहीही फरक राहणार नाही. सर्व खरे भूतपूर्व व वर्तमान ज्ञानी “भावाद्वैतं सदा कुर्यात् क्रियाद्वैतं न कर्हिचित्” या आचार्यवचनाप्रमाणे सर्व वस्तूंचे भावरूप अस्तित्व एक अद्वैतरूप आहे, भिन्न भिन्न नाही अशी अद्वैतदृष्टी करीत आले व करीत असतात व क्रियांचे अद्वैत कोणी समजत नसत व समजत नाहीत.
सूर्योदयासरिसी। रात्री पळोनि जाय अपैसी।
गेली देहअहंता तैसी। अविद्येसवें॥ २९०॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे सूर्योदय झाल्याबरोबर रात्र आपोआप जाते, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानाने अविद्येचा नाश झाला की त्याबरोबरच ज्याची देहअहंताही नाश पावते.॥ २९०॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञान झाल्यावर ज्ञान्याचा अहं “मी ब्रह्म” म्हणून आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर होत असल्यामुळे व त्याचे तो अखंड चिंतन करीत असल्यामुळे त्याचा ‘अहं’ पुन: देहावर कधी येत नाही, असा अर्थ.
पैं आयुष्यहीना जीवातें। शरीर सांडी जेविं अवचितें।
तेविं निदसुरें द्वैतें। सांडिले जे॥ २९१॥
लोहाचें सांकडें परिसा। न जोडे अंधार रवी जैसा।
द्वैतबुद्धीचा तैसा। दुकाळ सदा जया॥ २९२॥
अगा सुखदु:खाकारें। द्वंद्वें देहीं जियें गोचरें।
तियें जयां कां समोरें। होतीचि ना॥ २९३॥
स्वप्नींचें राज्य कां मरण। नोहे हर्षशोकांसि कारण।
उपवढलिया जाण। जियापरी॥ २९४॥
तैसे सुखदु:खरूपीं। द्वंद्वीं जे पुण्यपापीं।
न घेपीजती सर्पीं। गरुड जैसे॥ २९५॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे आयुष्य सरलेल्या जीवास शरीर एकदम सोडते, त्याप्रमाणे अज्ञानजन्य द्वैताने ज्यांना सोडले,॥ २९१॥ ज्याप्रमाणे परिसाला लोखंडाचे संकट पडत नाही किंवा सूर्याला अंधार दिसत नाही, त्याप्रमाणे ज्यांचेजवळ द्वैतबुद्धीचा सदा दुष्काळ असतो,॥ २९२॥ अर्जुना! अज्ञानी लोकांच्या देहाच्या ठिकाणी सुखदु:खाच्या रूपाने जे परस्परविरुद्ध भाव दिसून पडतात, ते त्याला कधी भासतच नाहीत.॥ २९३॥ ज्याप्रमाणे स्वप्नातील राज्यप्राप्ती किंवा मरण, जागे झाल्यावर हर्षाला किंवा शोकाला कारण होत नाही किंवा गरुड सर्पाकडून धरला जात नाही, त्याप्रमाणे पुण्य-पापरूप कर्मांनी उत्पन्न होणारी सुखदु:खरूप द्वंद्वे ज्याला होत नाहीत.॥ २९४-२९५॥
आणि अनात्मवर्गनीर। सांडूनि आत्मरसाचें क्षीर।
चरताति जे सविचार। राजहंस॥ २९६॥
जैसा वर्षोनि भूतळीं। आपला रस अंशुमाळी।
मागौता आणि रश्मिजाळीं। बिंबासीचि॥ २९७॥
तैसें आत्मभ्रांतीसाठीं। वस्तु विखरली बारावाटीं।
ते एकवटिती ज्ञानदृष्टीं। अखंड जे॥ २९८॥
किंबहुना आत्मयाचा। निर्धारीं विवेक जयाचा।
बुडाला वोघ गंगेचा। सिंधुमाजि जैसा॥ २९९॥
पैं आघवेंचि आपुलेपणें। नुरेचि जयां अभिलषणें।
जैसें जेथुनि पऱ्हां जाणें। आकाशा नाहीं॥ ३००॥
जैसा अग्नीचा डोंगर। नेघे कोणी बीज अंकुर।
तैसा मनीं जयांच्या विकार। उदयजेना॥ ३०१॥
जैसा काढिलिया मंदराचळ। राहे क्षीराब्धी निश्चळ।
तैसा नुठी जयां सळ। कामोर्मीचा॥ ३०२॥
चंद्रमा कळीं धाला। न दिसे कोणें आंगीं वोसावला।
तेविं अपेक्षेचा अवखळा। न पडे जयां॥ ३०३॥
हें किती बोलूं असांगडें। जेविं परमाणु नुरे वायुपुढें।
तैसें विषयाचें नावडे। नांवचि जयां॥ ३०४॥
एवं जे जे कोणी ऐसे। केले ज्ञानाख्यहुताशें।
ते तेथ मिळती जैसें। हेमीं हेम॥ ३०५॥
तेथ म्हणिजे कवणे ठायीं। ऐसेंही पुससी कांहीं।
तरी तें पद गा नाहीं। वेंचु जया॥ ३०६॥
दृश्यपणें देखिजे। कां ज्ञेयत्वें जाणिजे।
अमुकें ऐसें म्हणिजे। तें जें नव्हे॥ ३०७॥
अर्थ—जे ज्ञानीपुरुष, आत्म्याहून निराळे असणारे संपूर्ण जडवर्गरूपी पाणी टाकून देऊन आत्मरूपी दुग्धाचे प्राशन करणारे विचारवंत राजहंस होत,॥ २९६॥ ज्याप्रमाणे सूर्य आपण शोषलेल्या पाण्याचा वर्षाव करून पुन: आपल्या किरणांनी तो बिंबाच्या ठिकाणी आणतो,॥ २९७॥ त्याप्रमाणे अज्ञानभ्रांतीमुळे अनंत प्रकारांनी विखुरलेली आत्मवस्तू जे ज्ञानीपुरुष ज्ञानदृष्टीने अखंड एकरूप पाहतात.॥ २९८॥ फार काय सांगावे! ज्याप्रमाणे गंगेचा ओघ समुद्रास मिळून समुद्ररूप होऊन जातो, त्याप्रमाणे ज्यांचा विवेक एका आत्म्याचाच निर्धार करणारा होतो,॥ २९९॥ ज्याप्रमाणे सर्वत्र पसरले असल्यामुळे आकाशाला एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जावे लागत नाही, त्याप्रमाणे मीच सर्व झालो आहे, ह्या ज्ञानबुद्धीमुळे ज्या ज्ञान्याला दुसऱ्या कशाची इच्छाच राहत नाही.॥ ३००॥ ज्याप्रमाणे अग्नीच्या डोंगरावर कोणताही अंकुर उत्पन्न होत नाही, त्याप्रमाणे ज्यांच्या अंत:करणात कोणत्याही विकाराचा अंकुरच उत्पन्न होत नाही,॥ ३०१॥ ज्याप्रमाणे क्षीरसमुद्रातून मंदार पर्वत काढून घेतल्यावर तो जसा शांत झाला, त्याप्रमाणे ज्याच्या अंत:करणात कामाची ऊर्मीदेखील उठतच नाही,॥ ३०२॥ सोळा कळॺांनी पूर्ण झालेला पौर्णिमेचा चंद्र कोठेही अपूर्ण दिसत नाही, त्याप्रमाणे ज्याच्या अंगी पूर्णता बाणल्यामुळे अपेक्षा करण्याकरिता न्यूनताच भासत नाही.॥ ३०३॥ किती बोलायचे! तो अवर्णनीय आहे. ज्याप्रमाणे सुटलेल्या वायूपुढे धुळीचा कण टिकत नाही, त्याप्रमाणे ज्यांना विषयाचे नावही आवडत नाही.॥ ३०४॥ ज्ञानाग्नीने जे जे कोणी असे केले गेले ते, सोन्यात सोने मिळवावे, त्याप्रमाणे तेथे (अव्यय परब्रह्माशी) मिळतात.॥ ३०५॥ तेथे म्हणजे कोठे? असेही कदाचित विचारशील तर जे कधी नाशच पावत नाही, असे ते पद होय.॥ ३०६॥ जे दृश्य म्हणजे डोळॺांनी पाहण्याचा विषय किंवा ज्ञेय म्हणजे जाणण्याचा विषय व अमुक म्हणून जे बोटाने दाखविता येत नाही,॥ ३०७॥
गूढार्थदीपिका—मर्यादित वस्तूच प्रत्यक्षादी प्रमाणाने जाणली जाते व बोटाने दाखविता येते. ब्रह्म अमर्याद असल्यामुळे व प्रमाणाच्याही आधी स्वयंसिद्ध व सूक्ष्म असल्यामुळे ते प्रमाणाने जाणले जाऊ शकत नाही व बोटाने दाखविता येत नाही.
(श्लोक-६)
न तद् भासयते सूर्यो न शशांको न पावक:।
यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥ ६॥
अर्थ—सूर्य, चंद्र किंवा अग्नीदेखील त्या पदाला प्रकाशित करू शकत नाहीत. जेथे गेले असता पुरुष पुन: परत येत नाहीत, ते माझे परम स्थान होय.॥ ६॥
पैं दीपाचिया बंबाळीं। कां चंद्र हन जें उजळी।
हें काय बोलों अंशुमाळी। प्रकाशी जें॥ ३०८॥
तें अघवेंचि दिसणें। जयाचें कां न देखणें।
विश्व भासतसे जेणें। लपालेनी॥ ३०९॥
अर्थ—अनेक टेंभ्यांच्या उजेडाने किंवा चंद्राच्या उजेडाने, एवढेच नाही तर सूर्याच्या प्रकाशाने जेवढेकाही दिसते, त्या सर्वांचे दिसणे म्हणजे त्याचे न दिसणे होय. जे स्वरूप लोपले असताच विश्व दिसू लागते.॥ ३०८-३०९॥
गूढार्थदीपिका—परमात्मप्रकाश लोपला असल्यामुळे म्हणजे परमात्मप्रकाशाच्या अज्ञानामुळे परमात्म-प्रकाशाहून निराळे चंद्र, सूर्य, अग्नी इत्यादी भौतिक प्रकाश दिसत आहेत; म्हणून असे हे प्रकाश दिसतात, तोपर्यंत परमात्मप्रकाश दिसणे शक्य नाही, असा अर्थ.
जैसें शिंपीपण हारपे। तंव तंव खरें होय रुपें।
कां दोरी लोपतां सापें। फार होईजे॥ ३१०॥
तैसीं चंद्रसूर्यादि थोरें। इयें तेजें जियें फारें।
तियें जयाचेनि आधारें। प्रकाशती॥ ३११॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे जशी जशी शिंप दिसेनाशी होते तसे तसे त्यावर रुपे खरे वाटू लागते किंवा जशी जशी दोरी दिसत नाही तसा तसा सर्पाचा भास दृढ होतो,॥ ३१०॥ त्याप्रमाणे जे चंद्रसूर्यादी थोर प्रकाशमान पदार्थ ज्याच्या योगाने थोर प्रकाशमान झाले आहेत,॥ ३११॥
गूढार्थदीपिका—सृष्टीतील स्थावर जंगम पदार्थांच्या ठिकाणी असणारी कार्यकारी शक्ती ही परमात्म्याचीच आहे, असा भाव.
ते वस्तु कीं तेजोराशी। सर्वभूतात्मक सरिसी।
चंद्रसूर्यांच्या मानसीं। प्रकाशे जे॥ ३१२॥
म्हणौनि चंद्रसूर्य कडवसां। पडती वस्तूच्या प्रकाशा।
यालागीं तेज जें तेजसा। तें वस्तूचें अंग॥ ३१३॥
आणि जयाच्या प्रकाशीं। जग हारपे चंद्रार्केंसीं।
सचंद्रनक्षत्रें जैसीं। दिनोदयीं॥ ३१४॥
ना तरी प्रबोधलिये वेळे। ते स्वप्नींची दिंडी मावळे।
कां नुरेचि सांजवेळे। मृगतृष्णिका॥ ३१५॥
तैसा जिये वस्तूच्या ठायीं। कोण्हीच कां आभास नाहीं।
तें माझें निजधाम पाहीं। पाटाचें गा॥ ३१६॥
अर्थ—ती वस्तू म्हणजे तेजाची राशीच होय. ती पदार्थमात्राच्या ठिकाणी सारखी असून चंद्रसूर्याच्या अंतर्यामीही तीच प्रकाशते.॥ ३१२॥ त्या ब्रह्मस्वरूपाच्या प्रकाशापुढे चंद्रसूर्य हे तेजोहीन पदार्थ आहेत, म्हणून तेजस्वी वस्तूंमध्ये जे तेज दिसते, ते ज्या ब्रह्मवस्तूचेच परिवर्तित अंगतेज होय॥ ३१३॥ आणि ज्याप्रमाणे सूर्योदय झाला असता नक्षत्रांसहित चंद्र लोपला जातो, त्याप्रमाणे ज्याच्या प्रकाशात चंद्रसूर्यासहित विश्व लोपले जाते॥ ३१४॥ किंवा ज्याप्रमाणे जाग आल्याबरोबर स्वप्नातील देखावा मावळतो किंवा संध्याकाळी मृगजळाचा भास उरत नाही,॥ ३१५॥ त्याप्रमाणे ज्या स्वरूपाच्या ठिकाणी त्याच्याहून अन्य कोणताच दृश्यभास भासत नाही, ते माझे सर्वोच्च धाम होय.॥ ३१६॥
गूढार्थदीपिका—निर्गुण निराकार ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी त्यावाचून दुसरा कोणताच आभास राहत नाही, असे येथे जसे सांगितले आहे, तसाच “कंसमर्दने मुरलीवादने अघटित केले असे। की आभास काहीच उरला नसे” या पदाने एकनाथादी संतांनीही आपल्या सगुणभक्तीचा अनुभव सांगितला आहे.
किंवा जे परब्रह्म अद्वैत भासरहित आहे, असे श्रुती म्हणते, त्याचा अनुभव निर्गुणज्ञान्यांना व्यवहारकाली येत नसून समाधिकालीच येऊ शकतो. पण ज्ञानानंतरही सगुणभक्ती करणाऱ्या भक्तांना मात्र हा अनुभव “समाधिव्युत्थानी हरि विलसे। याविण काही अन्य न भासे” सदासर्वदा असतो, असे एकनाथ म्हणतात.
पुढती जे तेथ गेले। ते न घेती माघौतीं पाउलें।
महोदधीं कां मिनले। स्रोत जैसे॥ ३१७॥
कां लवणाची कुंजरी। सुदलिया लवणसागरीं।
होयचि ना माघारी। परती जैसी॥ ३१८॥
ना ना गेलिया अंतराळा। न येतीचि वन्हिज्वाळा।
नाहीं तप्तलोहौनि जळा। निघणें जेवीं॥ ३१९॥
तेविं मजसीं एकवट। जे जाले ज्ञानें चोखट।
तयां पुनरावृत्तीची वाट। मोडली गा॥ ३२०॥
अर्थ—जसे नदीचे प्रवाह समुद्रात मिळाले असता पुन: परत फिरत नाहीत, त्याप्रमाणे जे माझ्या या परमपदाला प्राप्त झाले, ते पुन: माघारा फिरत नाहीत.॥ ३१७॥ किंवा मिठाची केलेली हत्तीण क्षार समुद्रात बुडविली असता ज्याप्रमाणे ती माघारी परत फिरत नाही॥ ३१८॥ किंवा आकाशात गेलेल्या अग्नीच्या ज्वाळा परत येत नाहीत अथवा तापलेल्या लोखंडावर टाकलेल्या पाण्याला पुन: परत येणे नाही,॥ ३१९॥ त्याप्रमाणे शुद्धज्ञानाने सकार्य अविद्या नष्ट होऊन जे माझ्याशी ऐक्य पावले, त्यांची संसारात परत येण्याची वाटच मोडली जाते.॥ ३२०॥
तेथ प्रज्ञापृथ्वीचा रावो। पार्थ म्हणे जी जी पसावो।
परी विनंती एकी देवो। चित्त देतु॥ ३२१॥
तरी देवेंसीं स्वयें एक होती। मग माघौती जे न येती।
ते देवेंसीं भिन्न आथी। कीं अभिन्न जी॥ ३२२॥
जरि भिन्नचि अनादिसिद्ध। तरी न येती हें असंबद्ध।
जे फुलां गेले षट्पद। ते फुलेंचि होती कां॥ ३२३॥
पैं लक्षाहूनि अनारिसे। बाण लक्षीं शिवोनि जैसे।
मागुते पडती तैसे। येतीचि ते॥ ३२४॥
ना तरी तूंचि ते स्वभावें। तरि कोण कोणेंसीं मिळावें।
आपणयासीं आपण रुपावें। शस्त्रें केवीं॥ ३२५॥
म्हणौनि तुजशीं अभिन्ना जीवां। तुझा संयोगवियोग देवा।
न ये बोलों अवयवां। शरीरेंसीं॥ ३२६॥
आणि जे सदा वेगळे तुजसीं। तयां मिळणी नाहीं कोणे दिवशीं।
मा येती न येती कायसी। वायबुद्धि॥ ३२७॥
तरि कोण गा ते तूतें। पावोनि न येती माघौते।
हें विश्वतोमुखा मातें। बुझावीं जी॥ ३२८॥
अर्थ—हे ऐकून प्रज्ञारूप पृथ्वीचा राजा अर्जुन म्हणाला, अहो जी भगवंता! हा तुमचा प्रसाद आहे, पण माझी एक प्रार्थना आहे. देवांनी चित्त द्यावे.॥ ३२१॥ देवा! जे तुमच्याशी एकरूप होऊन परत येत नाहीत, ते तुमच्याहून भिन्न आहेत की अभिन्न आहेत?॥ ३२२॥ जर मुळचे ते तुमच्याहून स्वत:सिद्ध भिन्नच असतील, तर पुन: परत येत नाहीत हे बोलणे असंबद्ध आहे. झाडांच्या फुलांवर गेलेले भ्रमर फुलेच होऊन जातात काय?॥ ३२३॥ ज्याप्रमाणे बाण जेथे मारावयाचा, त्या लक्ष्याहून निराळा असलेला, तो लक्ष्याला स्पर्श करून जसा अलग पडतो, त्याप्रमाणे तुम्हांला प्राप्त झालेले परत येतीलच॥ ३२४॥ किंवा तेही स्वभावत: तूच असशील तर कोणी कोणात मिळायचे? एकच शस्त्र आपणातच आपण कसे खुपसले जाईल?॥ ३२५॥ म्हणून ज्याप्रमाणे शरीराशी अवयवांचा संयोग-वियोग कल्पिता येत नाही, त्याप्रमाणे तुझ्याशी अभिन्न असलेल्या जीवाचाही तुझ्याशीच संयोगवियोग कल्पिता येणार नाही.॥ ३२६॥ आणि जे सदासर्वदा तुझ्याहून भिन्न आहेत ते केव्हाही तुझ्याशी मिळू शकत नाहीत; मग ते तुम्हाला प्राप्त होतात, परत येत नाहीत, हे बोलणे व्यर्थ आहे.॥ ३२७॥ तरी तुम्हांला प्राप्त होऊन परत येत नाहीत ते कोण, हे सर्वत्र मुखे असलेल्या भगवंता! मला समजावून सांगा.॥ ३२८॥
इये अपेक्षीं अर्जुनाच्या। तो शिरोमणी सर्वज्ञांचा।
तोषला बोध शिष्याचा। देखोनियां॥ ३२९॥
मग म्हणे गा महामती। मातें पावोन न येती पुढती।
ते भिन्नाभिन्न रिती। आहाती दोनी॥ ३३०॥
जैं विवेकें खोलें पाहिजे। तरी मी तेचि ते सहजें।
ना आहाचवाहाच तरी दुजे। ऐसेही गमती॥ ३३१॥
जैसें पाणियावरी वेगळ। तळपतां दिसती कल्लोळ।
येऱ्हवीं तरी निखिळ। पाणीचि तें॥ ३३२॥
कां सुवर्णाहूनि आनें। लेणीं गमती भिन्नें।
मग पाहिजे तंव सोनें। आघवेंचि तें॥ ३३३॥
तैसें ज्ञानाचिये दिठी। मजसीं अभिन्नचि ते किरीटी।
येर भिन्नपण तें उठी। अज्ञानास्तव॥ ३३४॥
आणि साचोकारेनि वस्तुविचारें। कैंचें मज एकासि दुसरें।
जें भिन्नाभिन्नव्यवहारें। उमसिजेल॥ ३३५॥
आघवेंचि आकाश सूनि पोटीं। बिंबचि जैं आते खोटी।
तैं प्रतिबिंब कें उठी। कें रश्मि शिरे॥ ३३६॥
कां कल्पांतींचिया पाणिया। काय वोत भरिती धनंजया।
म्हणौनि कैंचे अंश अविक्रिया। एकामज॥ ३३७॥
परि वोघाचेनि मेळें। पाणी उजू परि वांकुडें जालें।
रवी दुजेपण आलें। तोयबगें॥ ३३८॥
व्योम चौफळें कीं वाटोळें। हें ऐसें कायसया मिळे।
परि घटमठीं वेटाळें। तैसेंही आथी॥ ३३९॥
हां गा निद्रेचेनि आधारें। काय एकलेनि जग न भरे।
स्वप्नींचेनि जैं अवतरे। राजपणें॥ ३४०॥
कां मिनलेनि किडाळें। वानिभेदासि ये सोळें।
तैसा स्वमायें वेंटाळें। शुद्ध जैं मी॥ ३४१॥
अर्थ—अर्जुनाने असा आक्षेप घेतला असता सर्वज्ञांचा शिरोमणी श्रीकृष्ण आपल्या प्रिय शिष्याचा बोध पाहून प्रसन्न झाले.॥ ३२९॥ मग भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले, हे बुद्धिमान अर्जुना! जो मला प्राप्त होऊन परत येत नाही, त्याचे माझ्याहून भिन्न व माझ्याशी अभिन्न असे दोनही प्रकार आहेत.॥ ३३०॥ खोल अशा विवेकदृष्टीने पाहता मी व ते स्वभावत: एक आहोत व नुसते वरवर दृष्टीने पाहता ते माझ्याहून भिन्नही दिसतात.॥ ३३१॥ ज्याप्रमाणे पाण्यावर उठलेले कल्लोळ वेगळे असे दिसतात, पण ते खरोखर पाणीरूपच असतात,॥ ३३२॥ किंवा सोन्याहून अलंकार निराळे वाटतात, पण विचार करून पाहू गेल्यास ते संपूर्ण सोनेच असते,॥ ३३३॥ त्याप्रमाणे अर्जुना! ज्ञानदृष्टीने पाहता ते माझ्याशी अभिन्नच आहेत. बाकी अज्ञानामुळे ते माझ्याहून भिन्न वाटतात.॥ ३३४॥ खरोखर ब्रह्मवस्तूचा विचार केला असता माझ्या (अफुट, अद्वैतरूप, अमर्याद, अविक्रिय अशा) स्वरूपाच्या ठिकाणी भिन्नाभिन्न शब्दाचा व्यवहार लागू पडेल अशी दुसरी वस्तू कोठून असणार?॥ ३३५॥ सर्व आकाश पोटात घालून सर्व एक बिंबच झाले, तर त्याचे प्रतिबिंब कोठे पडेल किंवा त्याची किरणे कोठे शिरतील?॥ ३३६॥ किंवा अर्जुना! कल्पाच्या शेवटी सर्व ब्रह्मांड बुडून जलमय करणाऱ्या पाण्याला, नद्यांना पूर येऊन फुटलेले त्याचे प्रवाह भरतात काय? म्हणून अपरिणामी, अफुट, अवयव नसणाऱ्या अशाला माझे अंश कोठून असणार?॥ ३३७॥ पाणी सरळच असते, पण प्रवाहामुळे ते वाकडे होते. सूर्य एकच पण पाण्याच्या संबंधामुळे त्याला दोनपणा येतो.॥ ३३८॥ वाटोळे किंवा चौकोनी या आकाराला आकाश कसे प्राप्त होईल? पण ते घटात किंवा मठात सापडले असता तसेही होते.॥ ३३९॥ झोपेमध्ये जेव्हा मी सार्वभौम राजा झालो, असे स्वप्न पडते तेव्हा एकच पुरुष जगभर होत नाही काय?॥ ३४०॥ किंवा हिणकसाने मिसळलेले शुद्ध सोने नाना प्रकारच्या कसोटीचे होते, त्याप्रमाणे शुद्ध अद्वैतस्वरूप जो मी, जेव्हा आपल्या मायेने वेटाळला जातो,॥ ३४१॥
गूढार्थदीपिका—तैसा स्वमायें वेंटाळें-
“तैसा स्वमायें वेंटाळें” या पदावरून माया एक पदार्थ आहे व तिचा व ब्रह्माचा केव्हा तरी संबंध होऊन जीव उत्पन्न झाला असे माउलीचे म्हणणे आहे, असे कोणी समजू नये. कारण तसे सिद्धच होत नाही. जीवाने कल्पिलेल्या ‘मी ब्रह्म जाणत नाही’ इत्यादी भ्रांतिरूप मायेचा व जीवाचा जो अनादी संबंध आहे, त्याचे जीवाच्या ठिकाणी कसे व कोणते परिणाम होतात, एवढेच माउलीने येथे दाखविले आहे.
तैं अज्ञान एक रूढे। तेणें कोहंविकल्पाचें मांडे।
मग विवरूनि कीजे फुडें। देहोहं ऐसें॥ ३४२॥
अर्थ—तेव्हा ‘मी ब्रह्म जाणत नाही’ असे एक अज्ञान रूढ होते व त्याच्या योगाने ‘कोहं’ मी कोण असा विकल्प उठतो व पुढे विचार करून तो ‘देहोऽहं’, मी देह आहे, असे म्हणतो.॥ ३४२॥
गूढार्थदीपिका-अज्ञान एक रूढे—आत्मविस्मृतिरूप मायाभ्रांतीलाच अज्ञान असे नाव रूढ होते किंवा भ्रांत झालेला जीव मी ब्रह्म जाणत नाही, असे आत्मस्वरूपाविषयीचे अज्ञान बोलत असतो.
कोहंविकल्पाचें मांडे-मग जीवाच्या ठिकाणी असलेल्या त्या आत्मविस्मृतिरूप अज्ञानाचा भ्रांतीने “कोऽहं” म्हणजे ‘मी कोण’ असा विकल्प उठतो व जीव अज्ञानाने विचार करूनच मी म्हणजे देह असा निश्चय करतो, असा अर्थ.
(श्लोक-७)
ममैवांशो जीवलोके जीवभूत: सनातन:।
मन: षष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥ ७॥
अर्थ—ह्या संसारात जो जीव म्हणून प्रसिद्ध आहे तो माझाच अनादी अंश आहे-म्हणजे अंशासारखा आहे. तो आपआपल्या गोलकाच्या ठिकाणी असलेल्या व मन ज्यांच्यात सहावे आहे, अशा इंद्रियांना आकर्षण करतो-म्हणजे ताब्यात ठेवतो.॥ ७॥
ऐसें शरीराचियेवढें। जैं आत्मज्ञान वेगळें पडे।
तैं माझा अंश आवडे। थोडेपणें॥ ३४३॥
अर्थ—ज्ञानरूप आत्मा जेव्हा देहाहंतेमुळे देहापुरता व वेगळा वाटतो तेव्हा (तो सर्वव्यापक असूनही) माझ्या अंशासारखा मर्यादित भासतो.॥ ३४३॥
गूढार्थदीपिका—दृष्टिसृष्टिवादाच्या दृष्टीने जीव एकच आहे व तोच एकजीववाद “ममैवांशो जीवलोके” या श्लोकात घेतला आहे आणि “अंशो नानाव्यपदेशात्” (ब्र. सू. २-३-४३) या सूत्रात सत्तात्रयवादानुसार जीवाचे नानात्व मानून भाष्यकाराने भाष्य केले आहे किंवा दृष्टिसृष्टिवादातील नाना अंत:करणप्रतिबिंबित नाना जीवाभासाला धरून भाष्य केले आहे, असे समजावे.
परब्रह्म निरवयव असल्यामुळे ते विभागले जाऊ शकत नाही. ते अखंड अफुटच राहते; म्हणून जीव खरोखरच परमेश्वराचा अंश आहे, असे मानता येत नाही, असे भगवान आचार्यांनी वरील सूत्रावर भाष्य करताना स्पष्ट केले आहे.
जीव पूर्ण परब्रह्मस्वरूपच असून मायाभ्रांतीने तो आपल्याला जे शरीरापुरते मर्यादित मानतो, त्या त्याच्या भ्रांत मर्यादित समजुतीला धरून येथे ‘अंश’ शब्द वापरला आहे.
समुद्र कां वायुवशें। तरंगाकार उल्लसे।
तो समुद्रांश ऐसा दिसे। सानिवा जेवीं॥ ३४४॥
तेवीं जडातें जीवविता। देह अहंता उपजविता।
मी जीव गमें पंडुसुता। जीवलोकीं॥ ३४५॥
अर्थ—वाऱ्यामुळे समुद्रावर तरंग उसळला की तो जसा समुद्राच्या एका छोटॺाशा अंशासारखा भासतो,॥ ३४४॥ त्याप्रमाणे अर्जुना! जडाला सचेतन करणारा व देहाची अहंता उत्पन्न करणारा मीच जीवलोकात ‘जीव’ असा वाटतो.॥ ३४५॥
गूढार्थदीपिका—मी जीव गमें-सच्चिदानंद परब्रह्म अखंड मायारहित शुद्धच असते. जीवाच्या ठिकाणी असलेल्या माया भ्रांतीला तेच आधार आहे. दृष्टिसृष्टिवादात मायोपहित ब्रह्मालाच जीव म्हणतात व त्या वादाच्या दृष्टीने मी शुद्धब्रह्मच मायेला आधार असल्यामुळे जीवरूप भासतो, असे “मी जीव गमें” या पदाने सुचविले आहे.
पैं जीवाचिया बोधा। गोचर जो हा धांदा।
तो जीवलोकशब्दा। अभिप्राय॥ ३४६॥
अगा उपजणें निमणें। हें साचचि जें कां मानणें।
तो जीवलोक मी म्हणे। संसार हन॥ ३४७॥
अर्थ—जीवाच्या ज्ञानाला विषय होणारा जेवढा सर्व व्यवहार आहे, तोच सर्व ‘जीवलोके’ या शब्दाचा अभिप्रेत अर्थ आहे.॥ ३४६॥ उत्पत्ती व नाश हे जेथे खरे मानले जातात, त्यालाच जीवलोके किंवा संसार असे मी म्हणतो.॥ ३४७॥
गूढार्थदीपिका—अविनाशी परब्रह्माचे उत्पत्ति-नाशच राहू शकत नाहीत व अद्वितीय परब्रह्माशिवाय दुसरी वस्तूच नसल्यामुळे दुसऱ्या कोणाचे उत्पत्ति-नाश असू शकत नाहीत. असे असताना उत्पत्ति-नाश खरे आहेत अशी जेथे भ्रांती आहे, तो ‘जीवलोक’ होय.
एवंविध जीवलोकीं। तूं मातें ऐसा अवलोकीं।
जैसा चंद्र कां उदकीं। उदकातीत॥ ३४८॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे पाण्यात चंद्राचे बिंब पडले तरी चंद्र हा पाण्याहून निराळा असतो, त्याप्रमाणे जीवलोकातही मला जीवलोकाहून निराळे पाहा.॥ ३४८॥
गूढार्थदीपिका—दृष्टिसृष्टिवादानुसार अंत:करणस्थ जीवाभास किंवा सृष्टिदृष्टिवादानुसार अविद्यायुक्त जीवच बद्ध मानला जातो; पण परमेश्वराला कोणी निरुपाधिक, कोणी मायोपाधिक, कोणी मायाधार असे अनेक प्रकारे मानले असले तरी कोणी त्याला बद्ध मानले नाही. सर्वांनी त्याला नित्यमुक्तच मानले आहे. म्हणून परमेश्वराचे अवतारही कोणत्याही प्रकारे परमेश्वरापेक्षा न्यून किंवा अपूर्ण असू शकत नाहीत.
पैं काश्मीराचा रवा। कुंकुमावरी पांडवा।
आणिकां गमे लोहिवा। तो तरी नव्हे॥ ३४९॥
तैसें अनादिपण न मोडे। माझें अक्रियत्व न खंडे।
परि कर्ता भोक्ता ऐसें आवडे। ते जाण गा भ्रांती॥ ३५०॥
किंबहुना आत्मा चोखट। होऊनि प्रकृतीसीं एकवट।
बांधे प्रकृतिधर्माचा पाट। आपणपयां॥ ३५१॥
पैं मनेंसीं साही इंद्रियें। श्रोत्रादि प्रकृतिकार्यें।
तियें माझीं म्हणौनि होये। व्यापारारूढ॥ ३५२॥
अर्थ—अर्जुना! स्फटिकाचा तुकडा कुंकुमावर पडला तर इतरांना तो लाल दिसतो, पण तो लाल होत नाही.॥ ३४९॥ त्याप्रमाणे माझे अनादिपण नाहीसे होत नाही व अक्रियत्व कधीही भंग पावत नाही, तरी मला जे कर्ता भोक्ता समजतात, ती केवळ भ्रांती आहे, असे जाण.॥ ३५०॥ फार काय सांगायचे! आत्मा (जीवात्मा) अत्यंत शुद्ध, निर्मळ आहे; पण तो प्रकृतीशी ऐक्य पावल्याप्रमाणे होऊन आपल्या ठिकाणी प्रकृतीच्या धर्माचा प्रवाह लावून घेतो.॥ ३५१॥ मनासह सहा श्रोत्रादी इंद्रिये जी प्रकृतीचे कार्य होत, ती माझी आहेत, असे समजून जीवात्मा त्यांच्या व्यापारावर आरूढ होतो-म्हणजे ते व्यापार मी केले असा अहंकार धारण करतो.॥ ३५२॥
जैसें स्वप्नीं परिव्राजें। आपणपयां आपण कुटुंब होईजे।
मग तयाचेनि धांविजे। मोहें सैरा॥ ३५३॥
तैसा आपलिया विस्मृती। आत्मा आपणचि प्रकृती-।
सारिखा गमोनि पुढती। तियेसीचि भजे॥ ३५४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे कुटुंबाची आसक्ती राहिलेला संन्यासी स्वप्नामध्ये आपणच आपले कुटुंब होऊन त्यांच्या मोहाने सैरावैरा धावतो,॥ ३५३॥ त्याप्रमाणेच जीवात्मा आपला मूळ ब्रह्मपणा विसरून आपणच प्रकृतीसारखा भासतो व पुढे तिच्याच ठिकाणी आसक्त होतो.॥ ३५४॥
गूढार्थदीपिका— येथे ‘आत्मा’ याचा शुद्ध आत्मा असा अर्थ नसून ‘जीवात्मा’ असा अर्थ आहे.
मनाच्या रथीं वळघे। श्रवणाच्या द्वारें निघे।
मग शब्दाचिया रिघे। रानामाजी॥ ३५५॥
तोचि प्रकृतीचा वागोरा। करी त्वचेचिया मोहरा।
आणि स्पर्शाचिया घोरा। वना जाय॥ ३५६॥
कोणे एके अवसरीं। रिघोनि नेत्राच्या द्वारीं।
मग रूपाच्या डोंगरीं। सैरा हिंडे॥ ३५७॥
कां रसनेचिया वाटा। निघोनि गा सुभटा।
रसाचा दरकुटा। भरोंचि लागे॥ ३५८॥
ना तरी येणेंचि घ्राणें। मदंश करी निघणें।
मग गंधाचीं दारुणें। आडवें लंघी॥ ३५९॥
ऐसेनि देहेंद्रियनायकें। धरूनि मन जवळिकें।
भोगिजती शब्दादिकें। विषयभरणें॥ ३६०॥
अर्थ—मनाच्या रथावर बसून श्रवणेंद्रियद्वारा बाहेर पडतो व मग शब्दाच्या अरण्यात शिरतो-म्हणजे नाना प्रकारचे शब्द ऐकतो.॥ ३५५॥ तोच प्रकृतीचा लगाम करून त्वचेंद्रिय मार्गाने स्पर्शरूपी घोर वनात शिरतो.॥ ३५६॥ केव्हा नेत्रेंद्रियाच्या द्वारे बाहेर निघून रूपविषयाच्या डोंगरावर सैरावैरा भटकतो॥ ३५७॥ किंवा, हे थोर योद्धॺा अर्जुना! रसनेंद्रियाच्या वाटेने जाण्याला निघून रसाची दरी भरू लागतो॥ ३५८॥ किंवा माझा अंशरूप जीवात्मा घ्राणेंद्रियाच्या द्वाराने बाहेर निघण्याची तयारी करून गंधरूपी दाट अरण्ये ओलांडतो.॥ ३५९॥ याप्रमाणे दहा इंद्रियांचा स्वामी जो जीवात्मा तो मनाला जवळ करून शरीराचे पोषण करणारे शब्दादी विषय भोगतो.॥ ३६०॥
(श्लोक-८)
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वर:।
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥ ८॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे वायू पुष्पांचा सुगंध घेऊन जातो, त्याप्रमाणे संघातरूप शरीराचा स्वामी जीव जेव्हा देह सोडून दुसरा देह घेतो, तेव्हा तो मनासह सर्व इंद्रियांना घेऊनच जातो.॥ ८॥
गूढार्थदीपिका—मरतेवेळी जीव हा स्थूलदेह येथेच सोडून दहा इंद्रिये, पंचप्राण, मन व बुद्धी ही सतरा तत्त्वे मिळून झालेल्या लिंगदेहास मात्र घेऊन जातो, असा भाव. वेदांतसूत्र (३-१-१) मध्ये भाष्यकारांनी याचा विचार केला आहे.
परि कर्ता भोक्ता ऐसें। हें जीवाचें तैंचि दिसे।
जैं शरीरीं कां पैसे। येकादिये॥ ३६१॥
अर्थ—जेव्हा जीव एखाद्या शरीरात प्रवेश करतो, तेव्हाच त्याचे कर्तृत्व-भोक्तृत्व दिसते.॥ ३६१॥
गूढार्थदीपिका—कर्तृत्व-भोक्तृत्व हे दोन्ही लिंगशरीरांतर्गत मनाचे धर्म असले, तरी लिंगशरीर हे स्थूल शरीरावाचून नुसते एकटे राहू शकत नाही व स्थूल शरीर घेतल्याशिवाय कर्तृत्व-भोक्तृत्व हे प्रगटही होत नाहीत.
जैसा आथिला आणि विलासिया। तैंचि वोळखों ये धनंजया।
जैं राजसेव्या ठाया। वस्तीसि ये॥ ३६२॥
तैसा अहंकर्तृत्वाचा वाढ। कां विषयेंद्रियांचा धुमाड।
हा जाणित तैं निवाड। जैं देह पावे॥ ३६३॥
अथवा शरीरातें सांडी। तऱ्ही इंद्रियांची तांडी।
हे आपणपयांसवें जोडी। घेऊनि जाय॥ ३६४॥
जैसा अपमानिला अतिथी। ने सुकृताची संपत्ती।
कां साईखडेयाची गती। सूत्रतंतू॥ ३६५॥
ना ना मावळतेनि तपनें। नेईजती लोकांचीं दर्शनें।
हें असो द्रुती पवनें। नेईजे जैसी॥ ३६६॥
तेविं मन:षष्ठां ययां। इंद्रियांतें धनंजया।
देहराज ने देहा-। पासूनि गेला॥ ३६७॥
अर्थ—अर्जुना! ज्याप्रमाणे राजाने ज्या नगरात वस्ती केली आहे, तेथेच जेव्हा मनुष्य येऊन राहतो, तेव्हाच तो श्रीमंत व विलासी भोग करणारा आहे, असे कळून येते.॥ ३६२॥ त्याप्रमाणेच जेव्हा स्थूल देह प्राप्त होतो तेव्हाच कर्तृत्वाहंकाराची वाढ व विषय, इंद्रिये यांचा जोराचा उठाव असतो. असाच निर्णय जाण.॥ ३६३॥ तसेच देह सोडतेवेळी हा जीवात्मा मन व इंद्रिये यांचा समुदाय आपल्याबरोबर घेऊन जातो.॥ ३६४॥ ज्याप्रमाणे आलेल्या अतिथीचा अपमान झाला असता तो यजमानाची पुण्यसंपत्ती घेऊन जातो किंवा बाहुल्यांचे चळणवळण सूत्र हालविणाऱ्याच्या स्वाधीन असते॥ ३६५॥ किंवा मावळता सूर्य लोकांची दृष्टी घेऊन जातो अथवा वायू जसा सुगंध घेऊन जातो,॥ ३६६॥ त्याप्रमाणे अर्जुना! देहाचा राजा जीवात्मा देह सोडून जाताना मन व इंद्रिये यांना घेऊन जातो.॥ ३६७॥
(श्लोक-९)
श्रोत्रं चक्षु: स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च।
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥ ९॥
अर्थ—श्रवणेंद्रिय, चक्षुरिंद्रिय, स्पर्शेंद्रिय, वागिंद्रिय, घ्राणेंद्रिय व मन यांच्यावर आरूढ होऊन म्हणजे यांचा अभिमान धरून जीवात्मा विषय भोगतो.॥ ९॥
मग येथें अथवा स्वर्गीं। जेथ जेथ जैसे देह आपंगी।
तेथ तैसेंचि पुढती पांगी। मनादिक॥ ३६८॥
जैसा मालवलिया दिवा। प्रभेंसीं जाय पांडवा।
मग उजळिजे तेथ तेधवां। तैसाचि फांके॥ ३६९॥
तरी ऐसैसिया राहाटी। अविवेकियांचे दिठी।
येतुलें हें किरीटी। गमेचि गा॥ ३७०॥
जे आत्मा देहासि आला। आणि विषय येणेंचि भोगिला।
अथवा देहोनि गेला। हें साचचि मानिती॥ ३७१॥
येऱ्हवीं येणें आणि जाणें। कां करणें हन भोगणें।
हें प्रकृतीचें तेणें। मानियेलें॥ ३७२॥
अर्थ—मग इहलोकात असो किंवा स्वर्गलोकात असो, जेथे जेथे जसा देह प्राप्त होतो, तेथे तेथे तो मनासह इंद्रियांचा आश्रय करतो.॥ ३६८॥ अर्जुना! ज्याप्रमाणे दिवा विझविला असता तो प्रकाश घेऊन जातो व पुन: उजळला की सहजच प्रकाशासहच उजळला जातो.॥ ३६९॥ अर्जुना! अशा राहाटीमुळे अज्ञानी लोकांच्या दृष्टीला याप्रमाणे वाटत असते की॥ ३७०॥ आत्मा देहात आला म्हणजे जन्मला, विषय यानेच भोगला किंवा हाच देहातून गेला, हे सर्व ते खरे मानतात.॥ ३७१॥ वास्तविक पाहता येणे-जाणे (जन्म-मृत्यू) किंवा करणे-भोगणे हे सर्व प्रकृतीचे धर्म आहेत, पण जीवाने ते धर्म आपल्या ठिकाणी मानून घेतले आहेत.॥ ३७२॥
(श्लोक-१०-११)
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुंजानं वा गुणान्वितम्।
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुष:॥ १०॥
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतस:॥ ११॥
अर्थ—देह सोडून जाताना, देहात असताना, विषयादी भोग भोगताना अथवा गुणयुक्त असताना अज्ञानी लोक आपल्या स्वरूपास पाहत नाहीत. ज्यांना ज्ञानदृष्टी प्राप्त झाली ते मात्र पाहतात.॥ १०॥ शमदमादिद्वारा परमेश्वरप्राप्तीचा अभ्यास करणारे योगी आपल्या बुद्धीच्या ठिकाणी परमेश्वरास पाहतात व परमेश्वराच्या प्राप्तीची इच्छा करणारे पण शमदमादिद्वारा चित्त शुद्ध न केल्यामुळे ज्यांचे चित्त स्वाधीन झाले नाही, असे पुरुष परमेश्वरास पाहू शकत नाहीत.॥ ११॥
परि देहाचें मोटकें उभें। आणि चेतना तेथ उपलभे।
तिये चळवळेचेनि लोभें। आला म्हणती॥ ३७३॥
तैसेंचि तया संगती। इंद्रियें आपलालां अर्थीं वर्तती।
तया नांव सुभद्रापती। भोगणें जया॥ ३७४॥
पाठीं भोगक्षीण आपैसें। देह गेलिया तें न दिसे।
तेथें गेला गेला ऐसें। बोभाती॥ ३७५॥
पैं रुख डोलत देखावा। तरी वारा वाजत मानावा।
रुख न दिसे तेथ पांडवा। नाहीं तो गा॥ ३७६॥
कां आरसा समोर ठेविजे। आणि आपणपें तेथ देखिजे।
तरी तेधवांचि जालें मानिजे। काय आधीं नाहीं॥ ३७७॥
कां परता केलिया आरसा। लोप जाला तया आभासा।
तरी आपणपें नाहीं ऐसा। निश्चय करावा॥ ३७८॥
शब्द तरी आकाशाचा। परी कपाळीं पिटे मेघांचा।
कां चंद्रीं वेग अभ्राचा। आरोपिजे॥ ३७९॥
तैसें होईजे जाईजे देहें। तें आत्मसत्ते अविक्रिये।
निष्टंकिती गा मोहें। आंधळे ते॥ ३८०॥
अर्थ—देह थोडा तयार होऊन चेतनाची चळवळ दिसू लागली की, चळवळीमुळे लोभ उत्पन्न होऊन जीव जन्माला आला असे मनुष्य म्हणू लागतो.॥ ३७३॥ त्याप्रमाणेच त्या चेतनाच्या संगतीने इंद्रिये जी आपआपल्या विषयांच्या ठिकाणी प्रवृत्त होतात, हे अर्जुना! त्याला त्या चेतनाचे भोगणे म्हणतात.॥ ३७४॥ नंतर आपोआपच भोग क्षीण होऊन देह पडला की, चेतना दिसत नाही, तेव्हा तो गेला गेला म्हणून रडतात.॥ ३७५॥ वृक्ष हालत असला तर वारा वाहत आहे असे म्हणावे आणि अर्जुना! त्याचे हालणे बंद झाले म्हणजे वारा नाही, असे म्हणावे काय?॥ ३७६॥ किंवा आरसा समोर ठेवला असता त्यात आपले मुख आपण प्रतिबिंबित झालेले पाहतो; म्हणून आपण तेव्हाच उत्पन्न झालो, आधी नव्हतो, असे मानायचे काय?॥ ३७७॥ किंवा आरसा बाजूला नेला असता त्यात पडलेले प्रतिबिंब दिसेनासे होते, तेव्हा आपण नाही असा निश्चय करावा काय?॥ ३७८॥ ध्वनी आकाशाचा गुण होय, पण तो अभ्राच्या कपाळी लावला जातो किंवा अभ्रांचा वेग चंद्रावर आरोपित केला जातो.॥ ३७९॥ त्याप्रमाणे येणे-जाणे देहासच लागू आहे. असे असताना अविक्रिय अशा आत्मसत्तेच्या ठिकाणी जे त्याचा आरोप करतात, ते अविचाराने आंधळे झाले आहेत, असे समजावे.॥ ३८०॥
येथ आत्मा आत्मयाच्या ठायीं। देखिजे देहींचा धर्म देहीं।
ऐसे देखणे ते पाहीं। आन आहाती॥ ३८१॥
अर्थ—येथे आत्मा आपल्या ठिकाणीच आहे व देहाचे धर्म देहाच्या ठिकाणीच आहेत, असे जे पाहणे ते काही वेगळेच आहे, पाहा!॥ ३८१॥
गूढार्थदीपिका—देहधर्माचा आत्म्याच्या ठिकाणी व चैतन्य धर्माचा देहाच्या ठिकाणी मिथ्या आरोप करून जीव संसाराचा मिथ्याच अनुभव घेतात.
ज्ञानें कां जयाचे डोळे। देखोनि न राहती देहींचे खोळे।
सूर्यरश्मी अणियाळे। ग्रीष्मीं जैसे॥ ३८२॥
तैसी विवेकाचेनि पैसें। जयांची स्फूर्ती स्वरूपीं बैसे।
ते ज्ञानिये देखती ऐसें। आत्मयातें॥ ३८३॥
जैसें तारांगणीं भरलें। गगन समुद्रीं बिंबलें।
परि तें तुटोनि नाहीं पडिलें। ऐसें निवडे॥ ३८४॥
गगन गगनींचि आहे। हें आभासे तें वाये।
तैसा आत्मा देखती देहें। गवसिलाही॥ ३८५॥
खळाळाची लगबगी। फेडूनि खळाळाच्या भागीं।
देखिजे चंद्रिका कां उगी। चंद्रीं जेवीं॥ ३८६॥
कां नाडरचि भरे शोषे। सूर्य तो जैसा तैसाचि असे।
देह होतां जातां तैसें। देखती मातें॥ ३८७॥
घट मठ घडले। तेचि पाठीं मोडले।
परि आकाश तें संचलें। असतचि असे॥ ३८८॥
तैसें अखंडे आत्मसत्ते। अज्ञानदृष्टि कल्पितें।
हें देहचि होतें जातें। जाणती फुडें॥ ३८९॥
चैतन्य चढे ना वोहटे। चेष्टवी ना चेष्टे।
ऐसें आत्मज्ञानें चोखटें। जाणती ते॥ ३९०॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे ग्रीष्मऋतूत सूर्याची प्रखर किरणे ढगात अडकून पडत नाहीत, त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपाला पाहून ज्याचे डोळे किंवा ज्याची दृष्टी देहरूपी खोळीतच पडत नाही,॥ ३८२॥ तसेच आत्मानात्मविचाराने ज्यांची अहंवृत्ती देहाला सोडून आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर झाली, असे ज्ञानी पुरुष अशा प्रकारे आत्मस्वरूपाला पाहतात,॥ ३८३॥ ज्याप्रमाणे नक्षत्रांनी भरलेले आकाश समुद्रात प्रतिबिंबित होते; परंतु ते तुटून पडले नाही, असाच निश्चय राहतो.॥ ३८४॥ आकाश आकाशाच्या ठिकाणीच असून समुद्रात जे आकाश भासत आहे ते खोटे आहे (असे मनुष्य जाणतो). त्याप्रमाणे देहाच्या ठिकाणी चैतन्याची सत्ता दिसत असली तरी आत्मा देहाहून निराळा आपल्याच ठिकाणी आहे, असे ते ज्ञानी पुरुष जाणतात.॥ ३८५॥ नदीच्या प्रवाहाच्या वेगामुळे होणाऱ्या पाण्याच्या खळखळीत चंद्राचा प्रकाश खळखळत दिसत असला तरी तो प्रकाश चंद्राच्या ठिकाणी व स्थिर आहे, असे आपण जाणत असतो॥ ३८६॥ किंवा पाण्याचे डबके पाण्याने भरते व सुकते (त्यामुळे त्यात पडलेले प्रतिबिंब दिसते व नाहीसे होते); पण सूर्य जशाच्या तसाच राहतो, त्याप्रमाणे देह होत जात असताना मी अखंड निर्विकार राहतो, असे ज्ञानी पुरुष मला जाणतात.॥ ३८७॥ ज्याप्रमाणे घट, मठ तयार केले व नंतर ते मोडले, पण आकाश जसेच्या तसेच (उत्पत्ति-नाश रहित) राहते,॥ ३८८॥ त्याप्रमाणे अखंड अशा आत्मसत्तेवरच अज्ञानदृष्टीने कल्पिलेले देह होतात-जातात, असे ते ज्ञानी पुरुष स्पष्ट जाणतात.॥ ३८९॥ चैतन्य अधिक होत नाही किंवा कमीही होत नाही. ते काही करवतही नाही व करीत नाही, असे ज्ञानी पुरुष शुद्ध आत्मज्ञानाने जाणत असतात.॥ ३९०॥
आणि ज्ञानही आपैतें होईल। प्रज्ञा परमाणुही उगाणा देईल।
सकळ शास्त्रांचें येईल। सर्वस्व हाता॥ ३९१॥
परी ते व्युपत्ती ऐसी। जरी विरक्ती न रिगे मानसीं।
तरी सर्वात्मका मजसीं। नव्हेचि भेटी॥ ३९२॥
पैं तोंड भरो कां विचारा। आणि अंत:करणीं विषयांसी थारा।
तरी नातुडें धनुर्धरा। त्रिशुद्धी मी॥ ३९३॥
अर्थ—आणि ज्ञान प्राप्त होईल, बुद्धी परमाणूचीही गणती सांगेल, सर्व शास्त्रांचे सिद्धांत हाती येतील,॥ ३९१॥ पण उपपत्तीने असे शब्दज्ञान होऊनही चित्तात दृढ वैराग्य बाणले नाही तर, सर्वांतर्यामी राहणारा जो मी, त्या माझ्याशी ऐक्य होऊ शकत नाही.॥ ३९२॥ तोंडभर ब्रह्मविचार बोलता येऊनही जर अंत:करणात विषयाचे चिंतन राहील तर, हे अर्जुना! माझी प्राप्ती होणार नाही, हे त्रिवार सत्य आहे.॥ ३९३॥
गूढार्थदीपिका—“विवेकाविण वैराग्य आंधळे। वैराग्याविण विवेक पांगळे। हे एकएका अवेगळे। झाल्याविण न कळे परमार्थ॥ ७४॥” (चतु:श्लोकी भाग.) वैराग्यावाचून ज्ञान शब्दमात्रच राहते व ते मनुष्याला कृतार्थ करू शकत नाही, असे नाथांनीही चतु:श्लोकी भागवतात म्हटले आहे.
हां गा वोसणतयाच्या ग्रंथीं। काई तुटती संसारगुंती।
कीं परिवेसलिया पोथी। वाचिली होय॥ ३९४॥
ना ना बांधोनियां डोळे। घ्राणीं लाविजती मुक्ताफळें।
तरी तयांचें काय कळे। मोल मान॥ ३९५॥
तैसा चित्तीं अहंते ठावो। आणि जिभे सकळ शास्त्रांचा सरावो।
ऐसेनि कोडी एक जन्म जावो। परि न पविजे मातें॥ ३९६॥
जो एक मी कां समस्तीं। व्यापक असें भूतजातीं।
ऐक तिये व्याप्ती। रूप करूं॥ ३९७॥
अर्थ—स्वप्नात ब्रह्मविचाराचे ग्रंथ बरळण्याने संसाराचे बंधन तुटेल काय? किंवा पोथीवरून हात फिरविला असता पोथी वाचली असे होते काय?॥ ३९४॥ किंवा डोळे बांधून मोत्ये नाकास लाविली असता त्याची किंमत व वजन कळेल काय?॥ ३९५॥ त्याप्रमाणे चित्तात देहाहंकार कायम राहून वाचेला सर्व शास्त्रे मुखपाठ झाली तरी कोटॺवधी जन्म घेऊनही माझी प्राप्ती होणार नाही.॥ ३९६॥ जो मी एक अद्वैतस्वरूप सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी व्यापून आहे, त्या माझ्या व्याप्तीचे स्वरूप सांगतो, ऐक.॥ ३९७॥
(श्लोक-१२)
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्॥ १२॥
अर्थ—सर्व जगाला भासविणारे सूर्याचे जे तेज आहे, तसेच चंद्राच्या आणि अग्नीच्या ठिकाणी जे तेज आहे, ते माझेच आहे, असे जाण.॥ १२॥
तरी सूर्यासकट आघवी। हे विश्वरचना जे दावी।
ते दीप्ति माझी जाणावी। आद्यंतीं आहे॥ ३९८॥
जल शोषुनि गेलिया सविता। ओलांश पुरवीतसे जे माघौता।
ते चंद्रीं पंडुसुता। ज्योत्स्ना माझी॥ ३९९॥
आणि दहन पचनसिद्धी। करीतसे जे निरवधी।
ते हुताशीं तेजोवृद्धी। माझीचि गा॥ ४००॥
अर्थ—सूर्यासह सर्व प्रपंचरचना दाखविणारे जे तेज (ज्ञानप्रकाश) आहे, ते माझेच असून जे जगाच्या पूर्वी व जगाच्या नंतरही राहते.॥ ३९८॥ अर्जुना! सूर्याने जल शोषून घेतल्यानंतर वनस्पतींना ओलावा पुरविणारा चंद्राच्या ठिकाणचा (शांत) प्रकाश माझाच होय॥ ३९९॥ आणि अमर्याद जाळणारी व खाल्लेले पचविणारी जी अग्नीच्या ठिकाणी तेजाची वाढ दिसून येते, ती माझीच आहे.॥ ४००॥
(श्लोक-१३)
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा।
पुष्णामि चौषधी: सर्वा: सोमो भूत्वा रसात्मक:॥ १३॥
अर्थ—पृथ्वीत राहून मीच आपल्या सामर्थ्याने सर्व भूतांचे धारण करतो व रसात्मक असा चंद्र होऊन सर्व वनस्पतींचे पोषण करतो.॥ १३॥
मी रिगालों असें भूतळीं। म्हणौनि समुद्रमहाजळीं।
हे पांसूची ढेंपुळी। विरेचि ना॥ ४०१॥
आणि भूतेंही चराचरें। हे धरीतसे जियें अपारें।
तियें मीचि धरीं धरे। रिगोनियां॥ ४०२॥
गगनीं मी पंडुसुता। चंद्राचेनि मिसें अमृता।
भरला जालों चालता। सरोवर॥ ४०३॥
तेथुनि फांकती रश्मिकर। ते पाट पेलूनि अपार।
सर्वौषधींचे आगर। भरित असें मी॥ ४०४॥
ऐसेनि सस्यादिकां सकळां। करीं धान्यजाती सुकाळा।
दें अन्नद्वारा जिव्हाळा। भूतजातां॥ ४०५॥
आणि निपजविलें अन्न। तरि तैसें कैंचें दीपन।
जेणें जिरूनि समाधान। भोगिती जीव॥ ४०६॥
अर्थ—मी पृथ्वीच्या पोटात शिरलो असल्यामुळेच समुद्रासारखे अफाट जळ देखील पृथ्वीसारख्या मातीच्या ढेकळाला विरघळवू शकत नाही॥ ४०१॥ आणि भूमी, जी चराचर अमर्याद भूतसृष्टीला धारण करते ते मीच तिच्यात शिरून धारण करतो॥ ४०२॥ हे अर्जुना! मीच आकाशात चंद्राच्या रूपाने अमृताचे चालते सरोवर झालो आहे॥ ४०३॥ तेथून अलग अलग निघालेले असंख्य किरणरूपी ओघ धारण करून सर्व औषधींच्या मळॺांचे मीच पोषण करीत असतो.॥ ४०४॥ अशा रितीने सर्व तृणधान्य इत्यादिकांची समृद्धी करतो व त्या अन्नाच्या द्वारा भूतमात्रांना जगवितो.॥ ४०५॥ अशा रितीने प्राणिमात्रांचे तयार झालेले अन्न खाल्ले जाऊन, ज्या तेजाने ते पचले जाते व प्राणिमात्र समाधान पावतात ते तेज कसे आहे, पाहा.॥ ४०६॥
(श्लोक-१४)
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रित:।
प्राणापानसमायुक्त: पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥ १४॥
अर्थ—मीच जठराग्नी होऊन प्राणिमात्रांच्या देहाचा आश्रय केला आहे व प्राण व अपान यांच्या साहाय्याने चारही प्रकारचे खाल्लेले अन्न मी पचवितो.॥ १४॥
म्हणौनि प्राणिजातांच्या घटीं। करूनि कंदावरी आगिठी।
दीप्ति जठरींही किरीटी। मीचि जालों॥ ४०७॥
प्राणापानांच्या जोडभातीं। फुंकफुंकोनियां अहोराती।
आटीतसें नेणों किती। उदरामाजी॥ ४०८॥
शुष्कें अथवा स्निग्धें। सुपक्वें कां विदग्धें।
परि मीचि गा चतुर्विधें। अन्नें पचीं॥ ४०९॥
एवं मीचि आघवें जन। जना निरवितें मीचि जीवन।
जीवनीं मुख्य साधन। वन्हिही मीचि॥ ४१०॥
अर्थ—म्हणून सर्व प्राणिमात्रांच्या पोटात नाभिस्थानी शेगडी तयार करून त्यातील जठाराग्नी मीच झालो आहे.॥ ४०७॥ अहोरात्र प्राणापानाचा जोडभाता फुंकून मी पोटामध्ये किती अन्न पचवितो त्याची गणतीच नाही.॥ ४०८॥ शुष्क अथवा स्नेहयुक्त, चांगले शिजलेले अथवा अर्धकच्चे असे चारही प्रकारचे खाल्लेले अन्न मीच पचवितो.॥ ४०९॥ अशा रितीने मीच सर्व लोक झालो आहे, सर्वांना जगविणारे अन्न मीच आहे. जिवंत राहण्याला मुख्य साधन जो अग्नी तो मीच आहे.॥ ४१०॥
आतां ऐसियाहीवरी काई। सांगों व्याप्तीची नवाई।
येथ दुजें नाहींचि घेईं। सर्वत्र मी गा॥ ४११॥
अर्थ—अर्जुना! आता इतके सांगितल्यावर आणखी माझ्या व्याप्तीचे विशेष स्वरूप काय सांगायचे राहिले? येथे दुसरे काहीच नाही. मीच सर्वत्र आहे, असे समज.॥ ४११॥
गूढार्थदीपिका—सूर्य, चंद्र, अग्नी, पृथ्वी इत्यादी सर्व भौतिक पदार्थ जड व काल्पनिक असल्यामुळे त्यांच्या ठिकाणी दिसून येणाऱ्या धारण, प्रकाशन, प्रीणन, पाचन, पोषण इत्यादी शक्ती त्यांच्या नाहीत. त्या सर्व ब्रह्मांडाला अधिष्ठित असलेल्या परमात्म्याच्या आहेत, असे येथील वरील १२ ते १४ श्लोकातून सुचविले आहे. त्या शक्तींचे दर्शन झाले असता तेथे परमात्म्याची भावना केली पाहिजे.
तरि कैसेनि पां वेखें। सदा सुखियें येकें।
येकें तियें बहुदु:खें। क्रांत भूतें॥ ४१२॥
जैसीं सगळिये पाटणीं। एकेचि दीपें दिवेलावणी।
जालिया कां न देखणी। उरलीं एकें॥ ४१३॥
ऐसी हन उखिविखी। करित आहासी मानसिकी।
तरी परिस तेही निकी। शंका फेडूं॥ ४१४॥
पैं अवघा मीचि असें। येथ नाहीं कीर अनारिसें।
परि प्राणियांचिया उल्लासें। बुद्धिऐसा॥ ४१५॥
अर्थ—अशी एक अद्वैत ब्रह्मवस्तूच असताना तेथे कित्येक जीव सदा सुखी व कित्येक दु:खाने व्याप्त असे दिसतात ते कोणत्या दृष्टीने?॥ ४१२॥ संपूर्ण शहरात एका दिव्याने सर्व दिवे लावले असता काही दिवे लागले नाहीत असे राहील काय?॥ ४१३॥ तुझ्या मनात त्या मिथ्या भासाविषयी अशी शंका असेल तर त्या शंकेचे निरसन करू. नीट ऐक.॥ ४१४॥ सर्व काही मीच आहे, यात काही अन्यथा नाही; पण प्राण्यांच्या बुद्धॺनुसार मी निरनिराळा भासतो.॥ ४१५॥
गूढार्थदीपिका—सर्वच परमात्मा असला तरी तो प्राण्यांच्या बुद्धीला त्यांच्या पुण्य-पापरूप कर्मानुसार अनुकूल किंवा प्रतिकूल भासतो व त्यामुळे प्राणी सुखदु:ख भोगतात, असा अर्थ.
जैसें एकचि आकाशध्वनी। वाद्यविशेषीं आनानीं।
वाजावें पडे भिन्नीं। नादांतरीं॥ ४१६॥
कां लोकचेष्टीं वेगळाला। जो हा एकचि भानु उगवला।
तो आनानीं परीं गेला। उपयोगासी॥ ४१७॥
ना ना बीजधर्मानुरूप। झाडां उपजवी आप।
तैसें परिणमलें स्वरूप। माझें जीवां॥ ४१८॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे आकाशाचा ध्वनी एकच असला तरी तो निरनिराळॺा वाद्यात निरनिराळॺा नादांचा होतो॥ ४१६॥ किंवा आकाशात उगवणारा सूर्य एकच असला तरी जसा तो लोकांचे निरनिराळे व्यापार करण्यास उपयोगाचा होतो.॥ ४१७॥ जसे पाणी बीजाच्या धर्माप्रमाणे झाडांना उत्पन्न करते, त्याप्रमाणे माझे स्वरूपही जीवांना त्यांच्या कर्मानुसार निरनिराळॺा रीतीने अनुभवास येते.॥ ४१८॥
गूढार्थदीपिका—आकाश, पाणी यांच्याप्रमाणे परमात्मा सर्वत्र सम आहे; पण निरनिराळॺा बीजांप्रमाणे निरनिराळॺा कर्मानुसार ते परमेश्वराला विषम पाहतात.
अगा नेणा आणि चतुरा। पुढां नीळयांचा दुसरा।
नेणा सर्प जाला येरा। सुखालागीं॥ ४१९॥
हें असो स्वातीचें उदक। शुक्तीं मोतीं व्याळीं विख।
तैसा सज्ञानांसी मी सुख। दु:ख तों अज्ञानासी॥ ४२०॥
अर्थ—नीलमण्याचा दोनसरी हार, न जाणणाऱ्यापुढे, सर्परूप भासून दु:ख देतो व जाणणाऱ्यांना सुख देतो.॥ ४१९॥ हे असो. स्वातीचे पाणी शिंपेत पडून मोतीरूप होते व तेच सर्पाच्या तोंडात पडून विषरूप होते, त्याप्रमाणे मी ज्ञानी पुरुषाला सर्वत्र सुखरूप भासत असून अज्ञान्याला दु:खरूप भासतो.॥ ४२०॥
गूढार्थदीपिका—सर्वत्र एक सुखरूप परमात्माच भरला असल्यामुळे त्याला जाणले असता सर्व संसारच सुखाचा होतो व त्याला विसरले असता संसार दु:खाचा होतो. दु:ख हे केवळ अज्ञानजन्य आहे, असा अर्थ.
(श्लोक-१५)
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्त: स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च।
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदांतकृद्वेदविदेव चाहम्॥ १५॥
अर्थ—मी सर्वांच्या हृदयात वसत असून माझ्यामुळे स्मृती म्हणजे आठवण, ज्ञान आणि विस्मरण होत असते. सर्व वेदांनी मीच एक जाणला जातो, मीच वेदांतसंप्रदाय उत्पन्न करणारा असून वेद जाणणाराही मीच आहे.॥ १५॥
येऱ्हवीं सर्वांच्या हृदयदेशीं। मी अमुका आहें ऐसी।
जे बुद्धि स्फुरे अहर्निशीं। ते वस्तु गा मी॥ ४२१॥
अर्थ—साधारणत: सर्वांच्या हृदयामध्ये, मी अमुक आहे, अशी जी बुद्धी सदासर्वदा स्फुरते, ती वस्तू मी आहे.॥ ४२१॥
गूढार्थदीपिका—“मी अमुक आहे” असे जे बुद्धीचे स्फुरण तेच माझे स्वरूप होय असे जे येथे भगवंतांनी म्हटले आहे, ते स्थूल दृष्टीने म्हटले आहे. वास्तविक परमात्मा त्या स्फुरणेलाही आधार आहे; पण त्या स्फुरणेच्या द्वारे आधाररूप परमात्म्याचे ग्रहण होते; म्हणून ‘मी’ रूपाने होणारे स्फुरण माझेच स्वरूप होय, असे भगवंतांनी म्हटले आहे.
परि संतांसवें वसतां। योगज्ञानीं पैसतां।
गुरुचरण उपासितां। वैराग्येंसीं॥ ४२२॥
येणेंचि सत्कर्में। अशेषही अज्ञान विरमे।
जयांचें अहं विश्रामे। आत्मरूपीं॥ ४२३॥
ते आपेंआप देखोनि देखीं। मियां आत्मेनि सदा सुखी।
येथें मीवांचून अवलोकीं। आन हेतु असे॥ ४२४॥
अर्थ—परंतु संतांच्या संगतीत राहून दृढ वैराग्यपूर्वक योग व ज्ञानाचा अभ्यास केला असता व श्रीगुरुंची उपासना केली असता॥ ४२२॥ याच पुण्यकर्माच्या योगाने अज्ञान नि:शेष नाहीसे होऊन आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी ज्यांचा अहं विश्राम पावतो,॥ ४२३॥ ते आपणच आत्मदृष्टीने आपल्याला पाहतात व त्यांचा आत्मा मीच असल्यामुळे ते सदा सुखी असतात. येथे मला जाणण्याकरिता माझ्याहून दुसरे निमित्त आहे काय?॥ ४२४॥
गूढार्थदीपिका—परमात्मा व बुद्धीचे अहंस्फुरण यांचा विवेक इतका सूक्ष्म आहे की, तो संतसमागम व संतांची सेवा यावाचून अनुभवला जाऊ शकत नाही.
अगा सूर्योदय जालिया। सूर्यें सूर्यचि पहावा धनंजया।
तेवीं मातें मियां जाणावया। मीचि हेतु॥ ४२५॥
ना शरीरपरातें सेवितां। संसारगौरवचि ऐकतां।
देहीं जयांची अहंता। बुडोनि ठेली॥ ४२६॥
ते स्वर्गसंसारालागीं। धांवतां कर्ममार्गीं।
दु:खाच्या सेलभागीं। विभागी होती॥ ४२७॥
परि हेंही होणें अर्जुना। मजचिस्तव तया अज्ञानां।
जैसा जागताचि हेतु स्वप्ना। निद्रेतें होय॥ ४२८॥
अर्थ—अर्जुना! ज्याप्रमाणे सूर्योदय झाला असता सूर्यानेच सूर्य पाहिला जातो, त्याप्रमाणे मला जाणण्याकरिता मीच निमित्त आहे.॥ ४२५॥ देहासक्त अशा अज्ञानी पुरुषांची सेवा करून व संसारसुखाचा बडेजाव ऐकून ज्यांचा अहंभाव देहाच्या ठिकाणी दृढ झाला-म्हणजे देहबुद्धी दृढ झाली.॥ ४२६॥ ते संसार व स्वर्ग यांच्या प्राप्तीकरिताच सारखी कर्मे करतात व पराकाष्ठेचे दु:ख भोगतात.॥ ४२७॥ अर्जुना! पण ज्याप्रमाणे जागणाराच स्वप्नाला व निद्रेला कारण होतो, त्याप्रमाणे हेही (दु:खही) या अज्ञानी पुरुषांना माझ्यामुळेच प्राप्त होते.॥ ४२८॥
गूढार्थदीपिका—‘अहं ब्रह्मास्मि’ ही ज्ञानवृत्ती व ‘मी अज्ञानी आहे’ ही अज्ञानवृत्ती या दोघांनाही भगवंतच आधार असल्यामुळे भगवंतापासूनच ज्ञान्याला ज्ञानाने सुखफल व अज्ञान्याला अज्ञानाचे दु:खफल मिळत असते, असा अर्थ.
पैं अभ्रें दिवस हरपला। तोही दिवसेंचि जाणों आला।
तेवीं मी नेणोनि विषय देखिला। मजचिस्तव भूतीं॥ ४२९॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे अभ्रे आल्याने दिवस बुडतो, हेही दिवसामुळेच कळते, त्याप्रमाणे मला विसरले, तरी माझ्यामुळेच प्राणी विषय जाणतात.॥ ४२९॥
गूढार्थदीपिका—भगवंताच्या सच्चिदानंद स्वरूपाचे वृत्तिरूपी विशेष ज्ञान जीव विसरला आहे, म्हणून त्याला भगवंताचा साक्षात्कार होत नाही. पण जीवाच्या ठिकाणी भगवंताच्या सच्चिदानंदाचा सत्तारूप सामान्य प्रकाश असल्यामुळे तो त्या प्रकाशाच्या योगानेच सर्व विषयरूप जग जाणतो.
भगवंताच्या सामान्य स्वरूपावर जग भासते व त्याच्या विशेषरूपाने जगताची निवृत्ती होते, असे वेदांतात मानले आहे.
एवं निद्रा कां जागणिया। प्रबोधचि हेतु धनंजया।
तेवीं ज्ञाना अज्ञाना जीवांचिया। मीचि मूळ॥ ४३०॥
अर्थ—याप्रमाणे निद्रा व जागे होणे या दोहाेंलाही जागृतिच ज्याप्रमाणे मूळ कारण असते, त्याप्रमाणे जीवाच्या ज्ञानाला व अज्ञानाला मीच कारण आहे.॥ ४३०॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञान व अज्ञान ह्या दोन्ही वृत्ती पूर्व अनादिसिद्ध भगवत्सत्तेनेच सत्तावान होऊन जीवाला मुक्त किंवा बंधन करण्यास समर्थ होतात, असा अर्थ.
जैसें सर्पत्वा कां दोरा। दोरचि मूळ धनुर्धरा।
तैसा ज्ञाना अज्ञानाचिया संसारा। मियांचि सिद्धि॥ ४३१॥
म्हणौनि जैसा असें तैसया। मातें नेणोनि धनंजया।
वेद जाणों गेला तंव तया। जालिया शाखा॥ ४३२॥
तरि तिंहीं शाखाभेदीं। मीचि जाणिजे त्रिशुद्धी।
जैसा पूर्वापरां नदीं। समुद्रचि ठी॥ ४३३॥
अर्थ—सर्प किंवा दोर दिसण्याला जसा दोरच कारण आहे, त्याप्रमाणे ज्ञान व अज्ञानाच्या देखाव्याला मीच निमित्त असतो.॥ ४३१॥ म्हणून अर्जुना! वेद मला जाणायला गेला, पण मी जसा आहे तसा मला न जाणल्यामुळे त्याच्या शाखा झाल्या.॥ ४३२॥ ज्याप्रमाणे पूर्वेकडे वाहणाऱ्या व पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या सर्व नद्यांना समुद्र हाच शेवट होतो, त्याप्रमाणे वेदाच्या सर्व शाखांनी मीच जाणला जातो, हे त्रिवार सत्य आहे.॥ ४३३॥
गूढार्थदीपिका—अज्ञानाच्या दृष्टीनेच वेदाच्या भिन्न शाखा व भिन्न प्रतिपाद्य विषय दिसतात. ज्ञानदृष्टीने पाहता एक अद्वैतब्रह्मच वेदाचा प्रतिपाद्य विषय आहे.
आणि महासिद्धांतापासीं। श्रुति हारपती शब्देंसीं।
जैसिया सगंधा आकाशीं। वातलहरी॥ ४३४॥
तैसें समस्तही श्रुतिजात। ठाके लाजिलें ऐसें निवांत।
तें मीचि करीं यथावत। प्रकटोनियां॥ ४३५॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे वासाला वाहून नेणाऱ्या वाऱ्याच्या झुळुका आकाशात लोप पावतात, त्याप्रमाणे शब्दासह सर्व वेदच महासिद्धांतात म्हणजे “एकमेवाद्वितीयम्” या सिद्धांतात लुप्त होतात.॥ ४३४॥ तसेच सर्व श्रुती लाजून निवांत झाल्या म्हणजे लीन होऊन अव्यक्त झाल्या असता त्या पुन: पूर्ववत मीच प्रगट करतो.॥ ४३५॥
पाठीं श्रुतीसहित अशेष। जग हारपे जेथ नि:शेष।
तें निजज्ञानही चोख। जाणता मीचि॥ ४३६॥
जैसें निदेलिया जागिजे। तेव्हां स्वप्नींचें कीर नाहीं दुजें।
परि एकत्वही देखों पाविजे। आपलेंचि॥ ४३७॥
तैसें आपलें अद्वयपण। मी जाणतसें दुजेनवीण।
तयाही बोधाकारण। जाणता मीचि॥ ४३८॥
मग आगी लागलिया कापुरा। काजळी ना वैश्वानरा।
उरणें नाहीं वीरा। जयापरी॥ ४३९॥
तेविं समूळ अविद्या खाये। तें ज्ञानही जैं बुडोनि जाये।
तऱ्ही नाहीं कीर नोहे। आणि न साहे असणेंही॥ ४४०॥
पैं विश्व घेऊनि गेला मागेंसीं। तया चोरातें कवण कें गिंवसी।
जे कोणी एकी दशा ऐसी। शुद्ध ते मी॥ ४४१॥
ऐसी जडाजडव्याप्ती। रूप करितां कैवल्यपती।
ठी केली निरुपहितीं। आपुल्या रूपीं॥ ४४२॥
तो आघवाचि बोध सहसा। अर्जुनीं उमटला कैसा।
व्योमींचा चंद्रोदय जैसा। क्षीरार्णवीं॥ ४४३॥
अर्थ—नंतर वेदांसह संपूर्ण जगत ज्या ठिकाणी नि:शेष नाहीसे होते, ते आपले शुद्ध अद्वैतज्ञानही मीच जाणत असतो.॥ ४३६॥ ज्याप्रमाणे निजलेला मनुष्य जागा झाला असता स्वप्नातील पदार्थ खरोखर दुसरे नाहीत असे पाहतो व जागेपणाचे एकटेपणहि आपणच पाहतो,॥ ४३७॥ त्याप्रमाणे मी आपले अद्वैतस्वरूप, त्याहून भिन्न न होता, जाणत असतो आणि त्या अद्वैतस्थितीला जाणणाऱ्या ज्ञानालाही मीच जाणत असतो.॥ ४३८॥ मग ज्याप्रमाणे, अर्जुना! कापराला अग्नी लागला असता शेवटी काजळ किंवा अग्नी काहीएक उरत नाही,॥ ४३९॥ त्याप्रमाणे जेव्हा ज्ञानाने समूळ अविद्येचा नाश होऊन अविद्येचा नाश करणारे ज्ञानही नाहीसे होते, तेव्हा ‘नाही’ हे खरोखर नसते व ‘आहे’ म्हणणेही तेथे सहन होत नाही.॥ ४४०॥ जो चोर, होते-नव्हते संपूर्ण घेऊन जाऊन ज्याने मार्गाचा मागमूसही ठेवला नाही त्या चोराला कोण व कोठे पकडणार? (अशा चोरासारखी) जी कोणी एक शुद्ध दशा आहे ते माझे स्वरूप होय.॥ ४४१॥ अशी संपूर्ण चराचराच्या ठिकाणी व्याप्ती सांगत असताना भगवान श्रीकृष्णांनी त्याचा शेवट आपल्या निरुपाधिक स्वरूपाच्या ठिकाणी केला॥ ४४२॥ भगवान श्रीकृष्णांनी केलेला संपूर्ण बोध अर्जुनाच्या ठिकाणी कसा प्रगट झाला म्हणाल तर ज्याप्रमाणे आकाशातील चंद्रोदय क्षीरसमुद्रात (मुळचाच) होता त्याप्रमाणे.॥ ४४३॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे क्षीरसमुद्राचे मंथन करून काढलेला चंद्रच भगवंताने आकाशात स्थापन केला, त्याप्रमाणे भगवंतांनी केलेला उपदेश अर्जुनाच्या ठिकाणीच मूळचाच लीन असलेला उद्बुद्ध झाला, असा अर्थ.
कां प्रतिभिंती चोखटे। समोरील चित्र उमटे।
तैसा अर्जुनें आणि वैकुंठें। नांदतसे बोध॥ ४४४॥
अर्थ—किंवा ज्याप्रमाणे चकचकित केलेल्या भिंतीमध्ये तिच्यासमोर असलेले भिंतीवरील चित्र प्रतिबिंबित होते, त्याप्रमाणे अर्जुन व श्रीकृष्ण यांच्या ठिकाणी एकच ब्रह्मज्ञान नांदत होते.॥ ४४४॥
गूढार्थदीपिका—गुरुपरंपरेने गुरुशिष्यात असा एकच बोध नांदत असतो, म्हणून गुरुपरंपरेचे शास्त्रात महत्त्व वर्णन केले आहे. ब्रह्म अफुट सर्वत्र एक अद्वितीयच असल्यामुळे त्याचा बोधही सर्व गुरुशिष्यांच्या ठिकाणी एकरूपच असणार, भिन्न राहू शकत नाही व तसा कृतयुगापासून आत्तापर्यंत झालेल्या ज्ञानी पुरुषांचा एकरूप अनुभव दिसतोही.
“कोणाचे काही न घेसी। आपुलेही तैसेचि न देसी। नेणो जाणो भोगिसी। गौरव कैसे”
(अमृ. प्र. ९-६६)
गुरुने मला काही नवीन प्राप्त करून दिले असे शिष्याला काही वाटत नाही व गुरुलाही मी शिष्याला अधिक काही दिले असे वाटत नसते. असे असूनही ‘अहं ब्रह्म’ हे वाग्ऋण फेडण्याकरिता गुरुचे सेव्यत्व कायमच राहते असे माउलींनी अमृतानुभवात सांगितलेही आहे.
तरि बाप वस्तुस्वभाव। फावे तंव तंव गोडिये थाव। म्हणौनि अनुभवियांचा राव। अर्जुन म्हणे॥ ४४५॥
जी व्यापकपण बोलतां। निरुपाधिक जे आतां। स्वरूप प्रसंगता। बोलिले देवो॥ ४४६॥
तें एक वेळ अव्यंगवाणें। कीजो कां मज सांगणें। तेथ द्वारकेचा नाथ म्हणे। भलें केलें॥ ४४७॥
अर्थ—परब्रह्म वस्तू परम प्रेमरूप आहे व परम प्रेमरूप वस्तूचा असा स्वभाव असतो की जसजशी तिची गोडी अनुभवावी तसतसे चित्त तेथे अधिक स्थिर होत जाते. म्हणून ब्रह्मवस्तूचा अनुभव येणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असा अर्जुन म्हणतो.॥ ४४५॥ भगवंता! आपले व्यापकपण सांगत असताना प्रसंगाने आपण आपल्या निरुपाधिक स्वरूपाचा उल्लेख केला,॥ ४४६॥ ते आपले निर्दोष असे निरुपाधिक स्वरूप एकदा मला सांगा! तेव्हा अर्जुनाचे भाषण ऐकून द्वारकेचे राजे भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले, ‘अर्जुना! फार चांगले विचारलेस.’॥ ४४७॥
गूढार्थदीपिका—निर्गुणस्वरूप निरुपाधिक आहे, हे अर्जुनाला माहीत होतेच; पण भगवंताच्या सगुणसाकार-स्वरूपाचाही निरुपाधिक उत्तम पुरुषात अंतर्भाव होतो की नाही हे जाणून घेण्याकरिताच ‘आपले निरुपाधिक स्वरूप सांगा’ अशी अर्जुनाने भगवंताला विनंती केली.
पैं अर्जुना आम्हांही वाडेंकोडें। अखंड बोलों आवडे।
परि काय कीजे न जोडे। पुसतें ऐसें॥ ४४८॥
आजि मनोरथांसि फळ। जोडलासि तूं केवळ।
जें तोंड भरूनि निखळ। आलासि पुसों॥ ४४९॥
जें अद्वैतावरीही भोगिजे। तें अनुभवींचें तूं विरजें।
पुसोनि मज माझें। देतोसि सुख॥ ४५०॥
जैसा आरसा आलिया जवळां। दिसे आपणपें आपला डोळा।
तैसा संवादियां तूं निर्मळां। शिरोमणी॥ ४५१॥
तुवां नेणोनि पुसावें। मग आम्हीं परिसऊं बैसावें।
तो गा हा पाड नव्हे। सोयरेया॥ ४५२॥
ऐसें म्हणौनि आलिंगिलें। कृपादृष्टीं अवलोकिलें।
मग देव काय बोलिले। अर्जुनेंसीं॥ ४५३॥
अर्थ—अर्जुना! आम्हांलाही मोठॺा आवडीने या आत्मस्वरूपाविषयी सदासर्वदा चर्चा करावीशी वाटते, पण काय करावे! तसा विचारणाराच कोणी भेटत नाही.॥ ४४८॥ तू तोंड भरून विचारण्याला आलास, म्हणून आज तुझ्या योगानेच माझे मनोरथ सफल झाले.॥ ४४९॥ अद्वैतप्राप्तीनंतरही अनुभवसुख भोगायला जे साह्यभूत होते, तेच तू विचारून मला माझे सुख देत आहेस.॥ ४५०॥ ज्याप्रमाणे आरसा समोर आला असता आपल्याला आपला डोळा दिसतो, त्याप्रमाणे निर्मळ संवाद करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असा तू मला मिळाला आहेस.॥ ४५१॥ हे माझ्या सोयऱ्या अर्जुना! समजत नाही, म्हणून तू विचारावे व मग मी उत्तर द्यावे, तसे हे नाही.॥ ४५२॥ इतके बोलल्यावर देवांनी अर्जुनाला आलिंगन दिले व त्याच्याकडे कृपादृष्टीने पाहिल्यावर, ते काय म्हणाले (ते ऐका).॥ ४५३॥
पैं दोहीं वोठीं एक बोलणें। दोहीं चरणीं एक चालणें।
तैसें पुसणें सांगणें। तुझें माझें॥ ४५४॥
एवं आम्हीं तुम्हीं येथें। देखावें एका अर्थातें।
सांगतें पुसतें येथें। दोन्ही एक॥ ४५५॥
ऐसा बोलत देव भुलला मोहें। अर्जुनातें आलिंगूनि ठाये।
मग बिहाला म्हणे नोहे। आवडी हे॥ ४५६॥
जाले इक्षुरसाचे ढाळ। तरि लवण देणें किडाळ।
तैसें संवादसुखाचें रसाळ। नासेल थितें॥ ४५७॥
आधींच आम्हां यया कांहीं। नरनारायणा सिनें नाहीं।
परि आतां जिरो माझ्या ठाईं। वेग हा माझा॥ ४५८॥
इया बुद्धी सहसा। श्रीकृष्ण म्हणे वीरेशा।
पैं गा तो तुवां कैसा। प्रश्न केला॥ ४५९॥
जो अर्जुन श्रीकृष्णीं विरत होता। तो परतोनियां मागुता।
प्रश्नावळीची कथा। ऐकों आला॥ ४६०॥
अर्थ—जसा दोन ओठांनी एक शब्द निघतो, दोन पायांनी एकच चालणे होते, त्याप्रमाणे तुझे विचारणे व माझे सांगणे एका निरुपाधिक स्वरूपाविषयीच आहे.॥ ४५४॥ याप्रमाणे तुम्ही व आम्ही एकाच अर्थाला घेतले पाहिजे; कारण विचारणारा व सांगणारा दोन्ही एकच आहेत.॥ ४५५॥ असे बोलत असता देव अर्जुनाच्या प्रेमाने भुलले व ठिकाणीच (मनाने) त्याला आलिंगन देऊन मग चित्तात भिऊन म्हणाले, यावेळी हे प्रेम बरे नव्हे.॥ ४५६॥ जसे उसाच्या रसाची ढेप करावयाची असली तर मीठ देणे वाईट, तसे असलेल्या संवादसुखाच्या रसाळपणात (त्या प्रेमाने) बिघाड होईल.॥ ४५७॥ हा नर व मी नारायण या नरनारायणांमध्ये आधीच भेद नाही; पण हा माझ्या आलेल्या प्रेमाचा वेग माझ्यामध्ये जिरो!॥ ४५८॥ अशी बुद्धी धारण करून श्रीकृष्ण म्हणाले, अर्जुना! तू कोणता प्रश्न विचारीत होतास बरे!॥ ४५९॥ जो अर्जुन श्रीकृष्णाशी ऐक्य पावत होता, तो देवाचे बोलणे ऐकल्याबरोबर प्रश्नाची उत्तरे ऐकण्याकरिता पुन: देहावर आला.॥ ४६०॥
तेथ सद्गदें बोलें। अर्जुनें जी जी म्हणितलें।
निरुपाधिक आपुलें। रूप सांगा॥ ४६१॥
यया बोला तो शार्ङ्गी। तेंचि सांगावयालागीं।
उपाधी दोहीं भागीं। निरूपीत असे॥ ४६२॥
पुसिलिया निरुपहित। उपाधि कां सांगे येथ।
हें कोणाही प्रस्तुत। गमे जरी॥ ४६३॥
तरि ताकाचे अंश फेडणें। तयाचें नांव लोणी काढणें।
चोखाचिये शुद्धी तोडणें। कीडचि जेवीं॥ ४६४॥
बाबुळीचि सारावी हातें। परि पाणी तंव असे आईतें।
अभ्रचि जावें गगन तें। सिद्धचि कीं॥ ४६५॥
वरिल कोंडियाचा गुंडाळा। झाडूनि केलिया वेगळा।
कण घेतां विरंगोळा। असे काई॥ ४६६॥
तैसा उपाधि उपहितां। शेवट जेथ विचारितां।
तें कोणातेंही न पुसतां। निरुपाधिक॥ ४६७॥
जैसें न सांगणेंवरी। बाळा पतीसी रूप करी।
बोल निमालेपणें विवरी। अचर्चातें॥ ४६८॥
पैं सांगणेया जोगें नव्हे। तेथिंचें सांगणें ऐसें आहे।
म्हणौनि उपाधिलक्षण हें। बोलिजे आदि॥ ४६९॥
पाडिव्याची चंद्ररेखा। निरुती दावावया शाखा।
दाविजे तेविं औपाधिका। बोली तया॥ ४७०॥
अर्थ—तेथे सद्गद वाणीने अर्जुन म्हणू लागला, अहो जी भगवंता! तुम्ही आपल्या निरुपाधिक स्वरूपाचे वर्णन करा.॥ ४६१॥ हे बोलणे ऐकून भगवान श्रीकृष्ण तेच सांगण्याकरिता उपाधीचा दोघांशी संबंध आहे, असे सांगू लागले.॥ ४६२॥ अर्जुनाने आपले निरुपाधिक स्वरूप सांगा, असे म्हटले असता, उपाधीचा संबंध देव का सांगतात अशी कोणाला शंका येईल,॥ ४६३॥ पण ज्याप्रमाणे ताकाचा अंश निराळा करणे म्हणजेच लोणी काढणे होय किंवा सोने शुद्ध करणे म्हणजेच हीणकट भाग अलग करणे होय.॥ ४६४॥ किंवा शेवाळ हाताने दूर केले की पाणी शुद्धच असते. अभ्र गेले की आकाश निर्मळच असते.॥ ४६५॥ धान्याच्या वर असलेल्या कोंडॺाचा गुंडाळा झाडून दूर केल्यावर धान्याचा कण घेण्यास काही प्रतिबंध होतो काय?॥ ४६६॥ त्याप्रमाणे ज्या वस्तूचे ठिकाणी उपाधि व उपाधीचा आधार होणे विचाराने सिद्ध होत नाही, ती आपोआपच निरुपाधिक आहे, असे कळून येते.॥ ४६७॥ ज्याप्रमाणे नववधू न बोलण्यानेच आपल्या पतीच्या स्वरूपाची ओळख करून देते किंवा जी वस्तू शब्दाच्या पलीकडे आहे, अशा शब्दाच्या पलीकडे असलेल्या वस्तूचे विवरण मौन करते.॥ ४६८॥ जी वस्तू सांगण्याजोगी नाही, त्या वस्तूचे सांगणे असेच आहे; म्हणून प्रथम उपाधीचे लक्षण (कोणाच्या ठिकाणी आहे, ते) सांगतो.॥ ४६९॥ शुक्लपक्षाच्या प्रतिपदेच्या दिवशी चंद्राची कोर दाखविण्याकरिता ज्याप्रमाणे झाडाच्या फांदीचा संबंध घ्यावा लागतो, त्याप्रमाणे निरुपाधिक स्वरूप दाखविण्याकरिता उपाधीचा संबंध असलेल्या विषयीचे हे बोलणे आहे.॥ ४७०॥
गूढार्थदीपिका—निरुपाधिक परब्रह्म उपाधीने झाकले गेले आहे. उपाधी व औपाधिक यांचा व्यतिरेक केला असता उरलेले परब्रह्म साहजिकच निरुपाधिक असते व केवळ बुद्धिवृत्तीने अनुभवण्याजोगे आहे. शब्दाने सांगता येण्याजोगे नाही, असा अर्थ.
(श्लोक-१६)
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च।
क्षर: सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते॥ १६॥
अर्थ—या लोकात क्षर व अक्षर असे दोन पुरुष आहेत. सर्व भूते क्षरपुरुष असून कूटस्थाला अक्षरपुरुष म्हणतात.॥ १६॥
मग तो म्हणे गा सव्यसाची। पैं इये संसार पाटणींची।
वस्ती साविया टांची। दुपुरुषीं॥ ४७१॥
अर्थ—मग भगवान म्हणतात, अर्जुना! संसार नगरात खरोखर पाहता जी वस्ती आहे, ती दोन मर्यादित पुरुषांनीच केलेली आहे.॥ ४७१॥
गूढार्थदीपिका—क्षरपुरुष उपाधिगत असून अक्षरपुरुष उपाधीला आधार असल्यामुळे या दोघांशीच उपाधीचा संबंध आहे व उपाधीमुळे हे दोन मर्यादित झाले आहेत.
जैसी आघवांचि गगनीं। नांदत दिवोरात्रि दोन्ही।
तैसें संसारराजधानीं। दोन्हीचि हे॥ ४७२॥
आणिकही तिजा पुरुष आहे। परि तो या दोहींचें नांव न साहे।
जो उदेला गांवेंसीं खाये। दोहींतें ययां॥ ४७३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे संपूर्ण आकाशात दिवस—रात्र हे दोघेच नांदतात, त्याप्रमाणे संसाररूपी राजधानीत हे दोघेच आहेत.॥ ४७२॥ आणखी एक तिसरा पुरुष आहे; पण तो या दोघांचे नावही सहन करीत नाही; कारण तो प्रगट झाला की या संसार नगरासह तो या दोघांनाही गिळून टाकतो.॥ ४७३॥
गूढार्थदीपिका—हा तिसरा पुरुष सच्चिदानंदघन, अद्वैतस्वरूप व व्यापक असल्यामुळे याचा अनुभव आला असता त्याच्याहून निराळॺा अशा उपाधी व उपाधिगताचे नावच राहत नाही, असा अर्थ.
परि ते तंव गोठी असो। आधीं दोन्हीचि हे परियेसों।
जे संसारग्रामा वसों। आले असती॥ ४७४॥
एक आंधळा वेडा पंगु। येर सर्वांगें पुरता चांगु।
परि ग्रामगुणें संगु। घडला दोघां॥ ४७५॥
तया एका नाम क्षर। एकातें म्हणती अक्षर।
इंहीं दोहींचि परि संसार। कोंदला असे॥ ४७६॥
आतां क्षर तो कवण। अक्षर तो किंलक्षण।
हा अभिप्राय संपूर्ण। विवंचूं गा॥ ४७७॥
अर्थ—पण त्याची गोष्ट तूर्त बाजूला असू दे. अगोदर संसारग्रामात वस्ती करण्याकरिता आलेल्या क्षर व अक्षर या दोघांविषयीच ऐकवितो.॥ ४७४॥ या दोघांपैकी एक आंधळा, वेडा, पांगळा असून दुसरा सर्वांगाने चांगला पूर्ण आहे, परंतु एकाच गावात असल्यामुळे त्या दोघांचा संबंध घडला.॥ ४७५॥ एकाला क्षर म्हणतात व दुसऱ्याचे नाव अक्षर आहे; पण सर्व संसार या दोघांनीच भरला आहे.॥ ४७६॥ आता क्षरपुरुष कोण व अक्षरपुरुषाचे लक्षण काय? या संपूर्ण अभिप्रायाचे आम्ही स्पष्टीकरण करू.॥ ४७७॥
तरि महदहंकारा-। लागुनियां धनुर्धरा।
तृणांतींचा पांगोरा-। वेरि पैं गा॥ ४७८॥
जें कांहीं सानें थोर। चालतें अथवा स्थिर।
किंबहुना गोचर। मनबुद्धीसि जें॥ ४७९॥
जेतुलें पांचभौतिक घडतें। जें नामरूपा सांपडतें।
गुणत्रयाच्या पडतें। कामठां जें॥ ४८०॥
भूताकृतीचें नाणें। घडत भांगारें जेणें।
काळासिं जूं खेळणें। जिंहीं कवडां॥ ४८१॥
जाणणेंनीचि विपरीतें। जें जें कांहीं जाणिजेतें।
जें प्रतिक्षणीं निमतें। होऊनियां॥ ४८२॥
अगा काढूनि भ्रांतीचें दांग। उभवी सृष्टीचें आंग।
हें असो बहु जग। जया नाम॥ ४८३॥
अर्थ—अर्जुना! महत्-अहंतेपासून तृणाच्या शेवटील अग्रापर्यंत॥ ४७८॥ जेवढे काही लहान-मोठे, स्थावर-जंगम आहे; किंबहुना जेवढे मनबुद्धीला गोचर होणारे आहे.॥ ४७९॥ जेवढे काही पंचभूतांपासून उत्पन्न झाले आहे, जे नामरूपात सापडले आहे व जे त्रिगुणाच्या टाकसाळेत उत्पन्न होते,॥ ४८०॥ ज्या सोन्याचे भूतांची आकृती हे नाणे बनते. ज्या कवडॺांनी काळाशी द्यूत खेळले जाते.॥ ४८१॥ जे काही विपरीत ज्ञानानेच जाणले जाते व जे प्रतिक्षणी उत्पन्न होऊन नाश पावते.॥ ४८२॥ ज्या सृष्टीचे स्वरूप भ्रांतिरूप दाट जंगल काढून तयार केले जाते. हे असो, बहु काय सांगायचे! ज्याला जग म्हणतात.॥ ४८३॥
पैं अष्टधा भिन्न ऐसें। जें दाविलें प्रकृतिमिसें।
जें क्षेत्रद्वारा छत्तीसें। भागीं केलें॥ ४८४॥
हें मागील सांगों किती। अगा आतांचि जें प्रस्तुतीं।
वृक्षाकार रूपकरीती। निरूपिलें॥ ४८५॥
तें आघवेंचि साकार। कल्पूनि आपणयां पुर।
जालें असे तदनुसार। चैतन्यचि॥ ४८६॥
जैसा कुहां आपणचि बिंबे। सिंह प्रतिबिंब पाहतां क्षोभे।
मग क्षोभला समारंभें। घाली तेथ॥ ४८७॥
कां सलिलीं असतचि असे। व्योमावरी व्योम बिंबे जैसें।
अद्वैत होऊनि तैसें। द्वैत घेपे॥ ४८८॥
अर्जुना गा यापरी। साकार कल्पूनि पुरी।
आत्मा विस्मृतीची करी। निद्रा तेथ॥ ४८९॥
पैं स्वप्नीं सेजार देखिजे। मग पहुडणें जैसें तेथ कीजे।
तैसें पुरीं शयन देखिजे। आत्मयासी॥ ४९०॥
पाठीं तिये निद्रेचेनि भरें। मी सुखी दु:खी म्हणत घोरें।
अहंममतेचेनि थोरें। वोसणाये सादें॥ ४९१॥
हा जनक हे माता। हा मी गौर हीन पुरता।
पुत्र वित्त कांता। माझें हें ना॥ ४९२॥
अर्थ—जे आठ प्रकारच्या प्रकृतिरूपाने मागे सांगितले गेले किंवा जे छत्तीस विभागाने क्षेत्र म्हणून सांगितले गेले,॥ ४८४॥ अर्जुना! मागील किती सांगू! याच अध्यायात प्रथमारंभी वृक्षाचे रूपक करून जे सांगितले गेले,॥ ४८५॥ त्या सर्व साकाराला आपल्या राहावयाच्या नगराची कल्पना करून एक चैतन्यच त्याप्रमाणे झाले आहे.॥ ४८६॥ ज्याप्रमाणे सिंह विहिरीत आपले प्रतिबिंब पाहून क्षुब्ध होतो व दुसरा सिंह आहे, असे समजून आवेशाने त्यात उडी घालतो,॥ ४८७॥ किंवा ज्याप्रमाणे पाण्यामध्ये आकाश असतेच, त्यावरच आकाशाचे प्रतिबिंब पडते, त्याप्रमाणे अद्वैत आत्माच आपले अद्वैतस्वरूप विसरून द्वैत घेतो.॥ ४८८॥ अर्जुना! याप्रमाणे जो सर्व साकाररूप नगरीची कल्पना करून आपल्या स्वरूपाच्या विस्मृतीची तेथे निद्रा करतो-(म्हणजे जीवचैतन्यच आपल्या ठिकाणी साकार देहाची कल्पना करून व हे माझे स्वरूप आहे, असे समजून त्याचा अभिमान धरतो व आपले अद्वैत स्वरूप विसरतो).॥ ४८९॥ ज्याप्रमाणे निद्रिस्त पुरुष स्वप्नात अंथरुण घातलेले पाहतो व त्यावर जाऊन मी निजलो असे पाहतो, तशी या संसारनगरात आत्म्याने निद्रा केली आहे, असे समजावे.॥ ४९०॥ नंतर त्या निद्रेच्या भरात ‘मी सुखी’, ‘मी दु:खी’ असे घोरतो व अहंता-ममता यांच्या योगाने ‘मी’ व ‘माझे’ असे मोठॺाने बरळतो.॥ ४९१॥ हे माझे वडील, ही माझी आई, मी गोरा, मी अभागी, मी अव्यंग, पुत्र-वित्त-कांता हे माझे आहेत ना!॥ ४९२॥
ऐसिया वळघोनि स्वप्ना। धांवत भवस्वर्गाचिया राना।
तया चैतन्या नाम अर्जुना। क्षर पुरुष गा॥ ४९३॥
आतां ऐक क्षेत्रज्ञ येणें। नामें जयातें बोलणें।
जग जीवू कां म्हणे। जिये दशेतें॥ ४९४॥
अर्थ—अशा रितीने स्वप्नभूत जगताला कवटाळून संसार व स्वर्गादी अरण्यात फिरणाऱ्या चैतन्याला, अर्जुना! क्षरपुरुष म्हणतात.॥ ४९३॥ आता क्षेत्रज्ञ या नावाने ज्याला ओळखले जाते व ज्या दशेला सर्व लोक जीव म्हणतात.॥ ४९४॥
गूढार्थदीपिका—येथे ‘जीव’, ‘जगत्’ या शब्दांनी दृष्टिसृष्टिवाद्यांप्रमाणे सर्व जगताचा जीव एकच आहे, असा एकजीववाद स्वीकारला आहे.
जो आपुलेनि विसरें। सर्व भूतत्वें अनुकरे।
तो आत्मा बोलिजे क्षरें। पुरुषनामें॥ ४९५॥
जे तो वस्तुस्थितीपुरता। म्हणोनि आली पुरुषता।
वरी देहपुरीं निदैजतां। पुरुषनामें॥ ४९६॥
आणि क्षरपणाचा नाथिला। आळ यया ऐसेनि आला।
जे उपाधीचि आतळा। म्हणोनियां॥ ४९७॥
अर्थ—जो आपल्या स्वरूपाला विसरून सर्व भूतस्वरूप होतो, त्या आत्म्याला क्षरपुरुष समजावे.॥ ४९५॥ त्याची मुळची स्थिती तशीच पूर्ण आहे, म्हणून त्याला पुरुष म्हणतात. वर आणखी तो देहरूपी नगरामध्ये निजला आहे, म्हणून त्याला पुरुष म्हणतात.॥ ४९६॥ हा उपाधीत सापडला आहे; म्हणून त्याच्यावर क्षर म्हणजे नाशिवंत असा खोटाच आरोप आला आहे.॥ ४९७॥
गूढार्थदीपिका—जेव्हा चैतन्य उपाधीच्या स्वाधीन झाल्यासारखे व जागृती आणि स्वप्न या दोन अवस्थेत सुखदु:खादी भोग भोगत आहे, अशासारखे भासते, तेव्हा त्या चैतन्याला ‘क्षर’ संज्ञा दिली जाते.
जैसी खळाळींचिया उदका-। सरसी उदाळे चंद्रिका।
तैसा विकारां औपाधिकां। ऐसाचि गमे॥ ४९८॥
कां खळाळ मोटका शोषे। आणि चंद्रिका तैं सरिसीच भ्रंशे।
तैसा उपाधिनाशीं न दिसे। औपाधिक॥ ४९९॥
ऐसें उपाधीचेनि पाडें। क्षणिकत्व यातें जोडे।
तेणें खोकरपणें घडे। क्षर हें नाम॥ ५००॥
एवं जीवचैतन्य आघवें। हें क्षर पुरुष जाणावें।
आतां रूप करूं बरवें। अक्षरासी॥ ५०१॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे वाहणाऱ्या पाण्याच्या खळाळीबरोबर चंद्राचा प्रकाश उसळल्यासारखा दिसतो, त्याप्रमाणे आत्माही विकारांच्या उपाधीमुळे तसा झालेला दिसतो.॥ ४९८॥ खळाळ नाहीसा झाला असता त्याबरोबर चंद्राच्या प्रकाशाचे उसळणेही नाहीसे होते, त्याप्रमाणे उपाधी नाश पावल्याबरोबर त्याचे उपाधिजन्य धर्मही नाहीसे होतात.॥ ४९९॥ याप्रमाणे उपाधीच्या योगाने आत्म्याच्या ठिकाणी क्षणिकत्व भासते व त्या क्षणिकतेमुळे ‘क्षर’ हे नाव आले आहे.॥ ५००॥ याप्रमाणे संपूर्ण जीवचेतन हे आहे, याला ‘क्षरपुरुष’ म्हणतात असे जाण. आता अक्षरपुरुषाचे स्पष्ट लक्षण सांगतो, ऐक.॥ ५०१॥
गूढार्थदीपिका—मी अज्ञानी आहे, मी जन्मतो, मी मरतो, मी सुखी, मी दु:खी, इत्यादी सत्त्व-रज-तम या त्रिगुणांचे, देहाचे, इंद्रियांचे, मनाचे जे शास्त्रातून धर्म सांगितले आहेत, हे आपल्या ठिकाणी मानून घेणाऱ्या चेतनाला क्षरपुरुष म्हणतात.
तरि अक्षर जो दुसरा। पुरुष पैं धनुर्धरा।
तो मध्यस्थ गा गिरिवरां। मेरु जैसा॥ ५०२॥
जे तो पृथ्वी पाताळ स्वर्गीं। इंहीं न भेदे तिंहीं भागीं।
तैसा दोहीं ज्ञानाज्ञानांगीं। पडेना जो॥ ५०३॥
अर्थ—अर्जुना! ज्याप्रमाणे सर्व पर्वतांच्यामध्ये मेरुपर्वत जसा मध्यस्थ आहे, त्याप्रमाणे अक्षरपुरुष हा उत्तमपुरुष व क्षरपुरुष यांच्यामध्ये आहे.॥ ५०२॥ कारण जो पृथ्वी-पाताळ-स्वर्ग या तीन विभागात पडत नाही. तसेच जो ज्ञान व अज्ञान या दोन भागातही सापडत नाही,॥ ५०३॥
गूढार्थदीपिका—जीव आपल्या ठिकाणी सर्व क्रियेंचा, गुणागुणांचा, धर्माचा, गुणांचा वगैरेंचा आपल्याशी अहंकारद्वारे संबंध लावून घेतो; पण फक्त अज्ञानाला आधार असणाऱ्या अक्षरपुरुषाच्या ठिकाणी अहंकारादी कोणत्याही वृत्ती नसतात; म्हणून त्याच्यात-म्हणजे अक्षरपुरुषात-भेद उत्पन्न होत नाही.
ना यथार्थज्ञानें एक होणें। ना अनेकत्वें दुजें घेणें।
ऐसें निखिळ जें नेणणें। तेंचि तें रूप॥ ५०४॥
पांसुता नि:शेष जाये। ना घटभांडादि होये।
तया मृत्पिंडाऐसें आहे। मध्यस्थ जें॥ ५०५॥
पैं आटोनि गेलिया सागर। मग तरंग ना नीर।
तया ऐसी अनाकार। जे दशा गा॥ ५०६॥
पार्था जागणें तरी बुडे। परि स्वप्नाचें कांहीं न मांडे।
तैसिये निद्रे सांगडें। न्याहाळणें जें॥ ५०७॥
विश्व आघवेंचि मावळे। आणि आत्मबोध तरी नुजळे।
तिये अज्ञानदशे केवळे। अक्षर नाम॥ ५०८॥
अर्थ—यथार्थज्ञानानेही तो एकरूप होत नाही किंवा अनेक होऊन भेदही पावत नाही, असे जे निव्वळ नेणतेपण ते त्या अक्षरपुरुषाचे रूप होय.॥ ५०४॥ कणरूपी धुळीची अवस्था नि:शेष नाहीशी होऊन घटभांडादी होण्यापूर्वी मध्ये जी ओली पिंडरूप मातीची अवस्था असते, त्याप्रमाणे या अक्षरपुरुषाची स्थिती आहे.॥ ५०५॥ ज्याप्रमाणे समुद्र आटला असता पाणी राहत नाही व तरंगही उठत नाही, त्याप्रमाणे आकाराला येण्यापूर्वीची आकाररहित जी दशा असते,॥ ५०६॥ अर्जुना! जागणे नाहीसे होऊन स्वप्न पडण्यापूर्वी जसे निद्रेचे स्वरूप असते, तशी अक्षरपुरुषाची स्थिती समजावी.॥ ५०७॥ विश्व संपूर्ण नाहीसे होऊन आत्मबोधही प्रगट झाला नाही, अशा त्या केवळ अज्ञानदशेला अक्षर हे नाव आहे.॥ ५०८॥
सर्वां कळीं सांडिलें जैसें। चंद्रपण उरे अंवसे।
रूप जाणावें तैसें। अक्षराचें॥ ५०९॥
पैं सर्वोपाधिविनाशें। हे जीवदशा जेथ पैसे।
फळ पाकांत जैसें। झाड बीजीं॥ ५१०॥
तैसें उपाधीसी उपहित। थोकोनि ठाके जेथ।
तयातें अव्यक्त। बोलती गा॥ ५११॥
घन अज्ञान सुषुप्ती। तो बीजभाव म्हणती।
येर स्वप्न हन जागृती। फळभाव तो॥ ५१२॥
जयासी कां बीजभाव। वेदांतीं केला ऐसा आव।
तो तया पुरुषा ठाव। अक्षराचा॥ ५१३॥
जेथूनि अन्यथा ज्ञान। फांकोनि जागृती स्वप्न।
नाना बुद्धींचें रान। रिगालें असे॥ ५१४॥
जीवत्व जेथून किरीटी। विश्व उठवितचि उठी।
ते उभय भेदांची मिठी। अक्षर पुरुष॥ ५१५॥
अर्थ—सर्व कळा नाहीशा होऊन ज्याप्रमाणे अमावास्येला कळाहीन चंद्र राहतो, त्याप्रमाणे अक्षर पुरुषाचे स्वरूप जाणावे.॥ ५०९॥ ज्याप्रमाणे फळाचा परिपाक होईपर्यंत वाढणारे झाड प्रथम बीजात असते, त्याप्रमाणे सर्व उपाधींचा नाश होऊन जीवदशा नाहीशी होऊन जेथे राहते,॥ ५१०॥ तसेच उपाधी व उपहितपणा हे दोन्ही जेथे बंद राहतात (लीन होऊन असतात), त्या दशेला अव्यक्तदशा म्हणतात.॥ ५११॥ या अव्यक्तदशेलाच घन अज्ञान, सुषुप्ती किंवा बीजभाव म्हणतात व स्वप्न, जागृती यांना व्यक्त वा फलभाव म्हणतात.॥ ५१२॥ वेदांतशास्त्रात ज्या दशेला सर्व जगताचा अव्यक्तभाव किंवा बीजभाव म्हटले आहे, तेच अक्षरपुरुषाचे ठिकाण होय.॥ ५१३॥ जेथून विपरीत ज्ञान विस्तार पावून बुद्धीचे जागृति-स्वप्नरूप नाना प्रकारचे अरण्य तयार झाले,॥ ५१४॥ अर्जुना! जेथून विश्वाची उत्पत्ती घेऊनच विश्वाच्या पसाऱ्यासह जीवदशा व्यक्त होते व जेथे जीवत्व व विश्व या उभयतांचा भेद नाहीसा होतो, ती ज्ञानदशा अक्षरपुरुष होय.॥ ५१५॥
येर क्षर पुरुष कां जनीं। देहीं खेळे जागृतीं स्वप्नीं।
तिया अवस्था जो दोन्ही। वियाला गा॥ ५१६॥
पैं अज्ञानघनसुषुप्ती। ऐसैसी जे कां ख्याती।
या उणी येकी प्राप्ती। ब्रह्माची जे॥ ५१७॥
साचचि पुढती वीरा। जरि न येतां स्वप्न जागरां।
तरी ब्रह्मभावो साचोकारा। म्हणों येता॥ ५१८॥
परी प्रकृति पुरुष दोनी। अभ्रें जालीं जिये गगनीं।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञ स्वप्नीं। देखिला जिये॥ ५१९॥
हें असो अधोशाखा। या संसाररूपा रुखा।
मूळ तें पुरुषा। अक्षराचें॥ ५२०॥
हा पुरुष कां म्हणिजे। पूर्णपणेंचि निजें।
पैं मायापुरीं पहुडिजे। तेणेंही बोलें॥ ५२१॥
अर्थ—दुसरा जो क्षरपुरुष आहे, तो ज्या जागृति-स्वप्न या दोन अवस्थांत खेळ खेळतो, त्या दोन्ही अवस्थांना ज्यांनी जन्म दिला, (त्याला अक्षरपुरुष म्हणतात).॥ ५१६॥ अज्ञान किंवा गाढ निद्रा म्हणून जी अवस्था प्रसिद्ध आहे, त्या अवस्थेला अक्षरपुरुष म्हणतात. या अव्यक्तदशेत एक ब्रह्मप्राप्तीच कमी आहे किंवा “या उणी” म्हणजे ही अव्यक्तदशा नाहीशी झाली की ब्रह्माचीच प्राप्ती होते.॥ ५१७॥ हे वीरा अर्जुना! या अवस्थेत गेल्यानंतर मागाहून जीव जर जागृती व स्वप्न या अवस्थेत आला नसता, तर खरोखर त्या अवस्थेला ब्रह्मस्थितीच म्हणता आली असती.॥ ५१८॥ ज्या आकाशात प्रकृती व पुरुष ही दोन अभ्रे आली व ज्या स्वप्नात क्षेत्रक्षेत्रज्ञ यांना पाहिले,॥ ५१९॥ हे असो. संसारवृक्षाच्या ज्या खालच्या शाखा आहेत, त्यांचे अक्षरपुरुष हे मूळ आहे.॥ ५२०॥ याला पुरुष म्हणतात, याचे कारण असे आहे की, तो पूर्ण राहूनच निजतो व तो मायापुरीत निजतो, म्हणूनही त्याला पुरुष म्हणतात.॥ ५२१॥
आणि विकारांची जे वारी। ते विपरीतज्ञानाची परी।
नेणिजे जिये माझारीं। ते सुषुप्ती गा ही॥ ५२२॥
म्हणौनि यया आपैसें। क्षरणें पां नसे।
अणिकेंही हा न नाशे। ज्ञानाउणें॥ ५२३॥
यालागीं हा अक्षर। ऐसा वेदांतीं डगर।
केला देशीं थोर। सिद्धांताचा॥ ५२४॥
ऐसें जीवकार्यकारण। जया मायासंगचि लक्षण।
अक्षर पुरुष जाण। चैतन्य तें॥ ५२५॥
अर्थ—आणि कार्यरूपाने पुन: विकारदशेस प्राप्त होणे हा विपरीत ज्ञानाचाच प्रकार होय आणि याचे ज्ञान ज्या अवस्थेत नाही, त्याला सुषुप्ती म्हणतात.॥ ५२२॥ म्हणूनच हा आपोआप झिजत नाही व ज्ञानाशिवाय दुसऱ्या कशाने नाश पावत नाही.॥ ५२३॥ म्हणून हा अक्षर आहे असा वेदांतशास्त्रात डंका वाजला असून देशी भाषेतही असा थोर सिद्धांत केला आहे.॥ ५२४॥ ते चैतन्यच अक्षरपुरुष होय व तेच मायासंगतीने कार्यरूप जीव किंवा कारणरूप जीव होते किंवा याप्रमाणे जीव, कार्य, कारण याचे, मायेचा संग, हेच लक्षण असून अक्षरपुरुष हा चैतन्यस्वरूपच आहे, असे जाण.॥ ५२५॥
गूढार्थदीपिका—मायेचे कार्य जे अंत:करण त्याच्या संगतीने ज्याला क्षरपुरुष म्हटले आहे, तो कार्यरूप जीव होय व ज्याला येथे अक्षरपुरुष म्हटले आहे, तो कारणरूप जीव होय. किंवा जीव, कार्य, कारण या तिघांच्याही ठिकाणी मायेचा संग आहे. अक्षरपुरुष मात्र नुसता मायेला आधार असल्यामुळे चैतन्यस्वरूपच आहे.
(श्लोक-१७)
उत्तम: पुरुषस्त्वन्य: परमात्मेत्युदाहृत:।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वर:॥ १७॥
अर्थ—आता परमात्मा म्हणून जो उत्तम पुरुष सांगितला आहे, तो यांच्याहून निराळा असून तो अविनाशी व तिन्ही लोकांना व्यापून त्यांचे धारण व नियंत्रण करणारा आहे.॥ १७॥
आतां अन्यथाज्ञानीं। या दोनी अवस्था जया जनीं।
तया हरपती घनीं। अज्ञानतत्त्वीं॥ ५२६॥
तें अज्ञान ज्ञानीं बुडालिया। ज्ञानें कीर्तिमुखत्व केलिया।
जैसा वह्नी काष्ठ जाळूनियां। स्वयें जळे॥ ५२७॥
तैसें अज्ञान ज्ञानें नेलें। आपणही वस्तु देऊनि गेलें।
ऐसें जाणणेंनिवीण उरलें। जाणतें जें॥ ५२८॥
अर्थ—आता विपरीत ज्ञानरूप स्वप्न व जागृती अशा त्या दोन अवस्था ज्या गाढ निद्रारूप अज्ञानावस्थेत लीन होतात,॥ ५२६॥ ज्ञानाने ते अज्ञान खाऊन टाकून ज्ञानाने शंकराच्या कीर्तिमुखगणाप्रमाणे होऊन राहिले असता ज्याप्रमाणे काष्ठ जाळून अग्नी स्वत: विराम पावतो,॥ ५२७॥ त्याप्रमाणे ज्ञानाने अज्ञान नाहीसे होऊन ज्ञानहि नाहीसे झाले असता ‘जाणले’ या भावावाचून जे नुसते जाणीवरूप राहते.॥ ५२८॥
गूढार्थदीपिका—“तैसें आपणया आपण। जाणतें नव्हे जाण। म्हणोनि ज्ञानपणेंविण। ज्ञानमात्र जें”
(अमृ. प्र. ४-२२)
या ओवीत जसे परब्रह्म जाणतेपणावाचून केवळ ज्ञानस्वरूप आहे असे माउलींनी अमृतानुभवात सांगितले आहे तेच, या ओवीत सांगितले आहे-म्हणजे शुद्ध परब्रह्म प्रकाशक आहे, जाणणारे नाही किंवा त्याच्या ठिकाणी जाणण्याची जाणीव उत्पन्न होत नाही, असे ते निर्विकल्प आहे.
तें तो गा उत्तम पुरुष। जो तृतीय कां निष्कर्ष।
दोहींहून आणिक। मागिलां जो॥ ५२९॥
अर्थ—मागे जे दोन पुरुष सांगितले त्याच्याहून (मागला) जो निराळा असा तिसरा पुरुष मायासंपर्करहित असून त्याला उत्तम पुरुष म्हणतात.॥ ५२९॥
गूढार्थदीपिका—या निरुपाधिक उत्तम पुरुषाला माउलींनी ईश्वर, परमात्मा इत्यादी शब्द लावून सगुण-साकार भगवंताचाही या निरुपाधिक उत्तम पुरुषातच अंतर्भाव केला आहे. निर्गुणपरब्रह्म अधिष्ठानरूप असून अवतार त्याचे विवर्त आहेत. परब्रह्माचे निरवयव, अफुट, निर्गुण, निराकार, मायारहित, अविनाशी, सर्वव्यापी, अविकारी, पूर्ण व सच्चिदानंद इत्यादी धर्म नित्य असल्यामुळे त्याचे अंश पडून अवतार हे अधिष्ठानाहून निराळे व अपूर्ण होत नाहीत. अर्थात अवतारदेखील निरुपाधिक मायारहित अनध्यस्तविवर्त ठरतात, असा अर्जुनाचा विचाराने निश्चय झाला.
“निर्गुणाहूनि सगुण न्यून। म्हणे तो केवळ मूर्ख जाण। सगुण-निर्गुण दोन्ही समान। न्यून पूर्ण असेना॥” (ए. भा. अ. ११-१४५८) या ओवीत नाथांनीहि असेच सांगितले असून “तुज सगुण म्हणो कीं निर्गुण रे। सगुण निर्गुण एक गोविंद रे” या अभंगात माउलीने असेच म्हटले आहे.
सुषुप्ती आणि स्वप्ना-। पासूनि बहुवें अर्जुना।
जागणें जैसा आना। बोधाचेंचि॥ ५३०॥
कां रश्मी आणि मृगजळा-। पासूनि अर्कमंडळा।
अफाट तेविं वेगळा। उत्तम गा॥ ५३१॥
हें ना काष्ठींच्या काष्ठींहुनी। अनारिसा जैसा वह्नी।
तैसा क्षराक्षरापासूनी। आनचि तो॥ ५३२॥
पैं ग्रासूनि आपली मर्यादा। एक करीत नदीनदां।
उठी कल्पांतीं उदावादा। एकार्णवाचा॥ ५३३॥
तैसें स्वप्न ना सुषुप्ती। ना जागराची गोठी आथी।
जैसी गिळिली दिवोराती। प्रळयतेजें॥ ५३४॥
मग एकपण ना दुजें। असे नाहीं हें नेणिजे।
अनुभव निर्बुजे। बुडाला जेणें॥ ५३५॥
ऐसें आथि जें कांहीं। तें तो उत्तम पुरुष पाहीं।
जें परमात्मा इंहीं। बोलिजे नामीं॥ ५३६॥
तेंही तेथ न मिसळतां। बोलणें जीवत्वें पंडुसुता।
जैसी बुडणेयाची वार्ता। थडियेचा कीजे॥ ५३७॥
अर्थ—अर्जुना! ज्याप्रमाणे स्वप्न व निद्रा याहून जागृती ही पुष्कळ प्रकारांनी निराळी अशी यथार्थबोधाची असते॥ ५३०॥ किंवा सूर्यकिरणे व मृगजळ यांच्याहून सूर्यमंडळ विस्तीर्ण आहे, त्याप्रमाणे हा उत्तमपुरुष या दोन्ही पुरुषांहून अमर्याद आहे.॥ ५३१॥ एवढेच नाही तर, नाना प्रकारच्या लाकडात असलेला अग्नी जसा त्या त्या काष्ठाहून निराळा असतो, त्याप्रमाणे हा उत्तम पुरुष क्षराक्षराहून वेगळा आहे.॥ ५३२॥ ज्याप्रमाणे प्रलयामध्ये समुद्र आपली मर्यादा नाहीशी करून व सर्व नदनद्यांना एकत्र करून एकार्णवाचे पूर्णत्व प्रगट करतो,॥ ५३३॥ ज्याप्रमाणे प्रलयाच्या तेजात दिवस-रात्र नाहीसे होतात, त्याप्रमाणे ज्याच्या ठिकाणी स्वप्न-सुषुप्ती नसून जागृतीचीही गोष्ट नाही.॥ ५३४॥ मग जेथे अद्वैताची जाणीव नाही व द्वैताचीही जाणीव नाही, ‘आहे’, ‘नाही’ असे ज्याच्याविषयी बोलता येत नाही, ज्याच्या योगाने अनुभवही कासावीस होऊन नाहीसा होतो-म्हणजे जाणतेपणही जेथे उरत नाही,॥ ५३५॥ अशी जी काही वस्तू आहे, ती तो उत्तम पुरुष होय, असे जाण व तीच वस्तू ‘परमात्मा’ या शब्दाने बोलली जाते.॥ ५३६॥ अर्जुना! ज्याप्रमाणे नदीच्या काठावर असलेला पण ‘मी बुडालो नाही’ असे न जाणणारा मनुष्य भ्रमाने जसा आपल्या बुडण्याची गोष्ट करतो,॥ ५३७॥
गूढार्थदीपिका—निरुपाधिक आत्मस्वरूप किंवा भगवत्स्वरूप जाणले जात नाही किंवा त्याच्याशी ऐक्य होत नाही, तोपर्यंतच जीवत्व आहे. परमात्म्याशी एकदा ऐक्य झाले की सर्व तोच भासतो. मग जीवत्व वगैरे काही एक उरत नाही.
तैसें विवेकाचिये कांठीं। उभें ठाकलिया किरीटी।
परावाराचिया गोठी। करणें वेदां॥ ५३८॥
म्हणौनि पुरुष क्षराक्षर। दोन्ही देखोनि अवर।
यातें म्हणती पर। आत्मरूप॥ ५३९॥
अर्जुना ऐसिया परी। परमात्मा शब्दवरी।
सूचिजे गा अवधारीं। पुरुषोत्तम॥ ५४०॥
येऱ्हवीं न बोलणेनि बोलणें। जेथिंचें सर्व नेणिवा जाणणें।
कांहींच न होनि होणें। जे वस्तु गा॥ ५४१॥
सोहं तेंही अस्तवलें। जेथ सांगतेंचि सांगणें जालें।
द्रष्टृत्वेंसीं गेलें। देखणें जेथ॥ ५४२॥
आतां बिंबा आणि प्रतिबिंबा-। माजि कैंची हे म्हणों नये प्रभा।
जऱ्ही कैसेनि हे लाभा। जायेचिना॥ ५४३॥
कां घ्राणा फुला दोहीं। द्रुती असे माझारिला ठायीं।
ते न दिसे तरी नाहीं। ऐसें बोलों नये॥ ५४४॥
तैसें द्रष्टा दृश्य हें जाये। मग कोण म्हणे काय आहे।
हेंचि अनुभवे तेंचि पाहे। रूप तया॥ ५४५॥
अर्थ—अर्जुना! विवेकाच्या काठी उभे राहूनच, पलीकडे काय आहे व अलीकडे काय आहे, याविषयी वेदाला गोष्टी करायच्या असतात.॥ ५३८॥ म्हणून क्षर व अक्षर या दोन्ही औपाधिक पुरुषांना खालचे व परमात्म्याला पलीकडचा आत्मरूप म्हणतात.॥ ५३९॥ अर्जुना! याप्रमाणे उत्तम पुरुषच परमात्मा या नावाने सुचविला जातो, हे ध्यानात घे.॥ ५४०॥ वास्तविक पाहता काही न बोलणे हेच ज्या वस्तूविषयी बोलणे आहे, काही न जाणणे हे ज्या वस्तूचे जाणणे होय व काहीच न होऊन राहणे हे ज्या वस्तूचे होणे होय,॥ ५४१॥ जेथे ‘सोऽहं’ ही जाणीव नाहीशी होते, जेथे सांगणाराच सांगणे होऊन जातो व ब्रह्मासह दृश्य जेथे नाहीसे होते,॥ ५४२॥ आता बिंब व प्रतिबिंब यांच्यामधील प्रभेचा कोणत्याही रितीने जरी लाभ होत नाही, तरी ती आली कोठून असे म्हणू नये॥ ५४३॥ किंवा घ्राणेंद्रिय व फूल या दोघांमध्ये असलेला सुवास दिसत नाही, म्हणून तो नाही, असे म्हणता येत नाही,॥ ५४४॥ त्याप्रमाणे द्रष्टा व दृश्य हे नाहीसे झाल्यावर काही आहे, असे कोण म्हणणार? असा जो अनुभव हेच ज्याचे स्वरूप आहे,॥ ५४५॥
जो प्रकाश्येंवीण प्रकाश। ईशितव्येंवीण ईश।
आपणेंनीचि अवकाश। वसवीत असे जो॥ ५४६॥
जो नादें ऐकिजता नाद। स्वादें चाखिजता स्वाद।
जो भोगीजतसे आनंद। आनंदेंचि॥ ५४७॥
जो पूर्णतेचा परिणाम। पुरुष गा सर्वोत्तम।
विश्रांतीचाही विश्राम। विराला जेथें॥ ५४८॥
सुखासी सुख जोडलें। जें तेज तेजासि सांपडलें।
शून्यही बुडालें। महाशून्यीं जिये॥ ५४९॥
अर्थ—प्रकाशल्या जाणाऱ्या वस्तूवाचून जो प्रकाशरूप आहे, जो नियम्य वस्तूवाचून नियमन करणारा आहे व जो आपणच सर्व आकाशात भरून आहे.॥ ५४६॥ जो नादालाच ऐकू येणारा नाद होय. स्वादालाच चाखता येणारा स्वाद असून आनंदालाच भोगता येणारा आनंद होय.॥ ५४७॥ जो पुरुषोत्तम पूर्णतेचा परिणाम (म्हणजे पूर्णता पूर्णरूपाने परिणाम पावते) होय; म्हणून तो सर्वांपेक्षा उत्तम आहे व विश्रांतीने होणारा विश्रामही जेथे नाहीसा झाला,॥ ५४८॥ जे सुखाला मिळालेले सुख होय, जे तेजास प्राप्त झालेले तेज होय, ज्या महाशून्यात शून्यही नाहीसे होते,॥ ५४९॥
गूढार्थदीपिका-महाशून्य-म्हणजे अमर्याद सत्ता. शून्य—म्हणजे मर्यादित सत्ता.
जो विकासाहीवरी उरता। ग्रासातेंही ग्रासूनि पुरता।
जो बहुतें पाडें बहुतां-। पासूनि बहु॥ ५५०॥
पैं नेणतयाप्रती। रुपेपणाची प्रतीती।
रुपें न होनि शुक्ती। दावी जेवीं॥ ५५१॥
कां नाना अलंकारदशे। सोनें न लपत लपालें असे।
विश्व न होनियां तैसें। विश्व जो धरी॥ ५५२॥
अर्थ—जगत् रूप कार्याच्याही पलीकडे कार्यरहित असा उरणारा आहे, जो संहाराला नाहीसा करून पूर्ण आहे. थोर थोर पदार्थांच्या तुलनेत पाहता जो त्या सर्वांपेक्षा अपरिमित श्रेष्ठ आहे॥ ५५०॥ ज्याप्रमाणे शिंप न जाणणाऱ्याला ती चांदी न होताच आपल्याला चांदीरूप भासविते॥ ५५१॥ किंवा ज्याप्रमाणे सोने अलंकार दशेतही न लोपले जाता लोपले जाते, त्याप्रमाणे जो विश्व न होताच विश्वाला धारण करतो.॥ ५५२॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे अलंकाराकडेच लक्ष देणाऱ्याला सोने दिसत नाही, त्याप्रमाणे जड-विनाशी जगताकडेच लक्ष देणाऱ्याला परमात्मा दिसत नाही. वास्तविक अलंकार जसे सोनेच असते, तसे जगत् सच्चिदानंद ब्रह्मच आहे.
हें असो जलतरंगा। नाहीं सिनानपण जेविं गा।
तेविं सत्ताप्रकाश जगा। आपणचि जो॥ ५५३॥
आपलिया संकोच विकाशा। आपणचि रूप वीरेशा।
हा जळीं चंद्र हन जैसा। समग्र गा॥ ५५४॥
तैसा विश्वपणें कांहीं होये। ना विश्वलोपीं केंही जाये।
जैसा रात्रि दिवसें नोहे। द्विधा रवि॥ ५५५॥
तैसा कांहींचि कोणीकडे। कायिसेनिही वेंचीं न पडे।
जयाचें सांगडें। जयासीचि॥ ५५६॥
अर्थ—हे असो. ज्याप्रमाणे पाणी व तरंग हे परस्पर यत्किंचितही निराळे नसतात, त्याप्रमाणे जो जगाची सत्ता व चैतन्य आपणच झाला आहे.॥ ५५३॥ हे वीरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या अर्जुना! ज्याप्रमाणे चंद्र पाण्यातील आपल्या संकोच- विकासाला (प्रतिबिंबित होण्याला व प्रतिबिंबित न होण्याला) आपणच कारण होतो.॥ ५५४॥ त्याप्रमाणे परमात्माही विश्वरूपाने रूपांतराला येतो अथवा विश्व लोपले असता तो कोठे तरी जातो, असे मुळीच नाही. ज्याप्रमाणे सूर्याला रात्र व दिवस यांच्या योगाने दोनपणा येत नाही,॥ ५५५॥ त्याप्रमाणे जो कोणीकडे कशानेही यत्किंचितही न्यून होत नाही. ज्याची तुलना ज्याच्याशीच करता येते.॥ ५५६॥
गूढार्थदीपिका—या सर्व ओव्यांतून माउलीने परमात्मा ज्ञातृत्वभोक्तृत्वरहित केवल निर्विकल्प सच्चिदानंदस्वरूप आहे, हे दाखविले आहे.
“ऐसिया निरुपमावरी। आपुलिये विलासवरी।
आत्मा राणीव करी। आपुल्या ठायीं”
(अमृ. प्र. ७-२६८) या अमृतानुभवातील ओवीत माउलीने असेच सांगितले आहे.
(श्लोक-१८)
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तम:।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथित: पुरुषोत्तम:॥ १८॥
अर्थ—मी क्षरपुरुषाच्या पलीकडे असून अक्षरपुरुषापेक्षाही उत्तम आहे. म्हणूनच मी वेद, शास्त्रे व लोक यांच्यात पुरुषोत्तम या नावाने प्रसिद्ध आहे.॥ १८॥
जो आपणपेंचि आपणया। प्रकाशीतसे धनंजया।
काय बहु बोलों जया। नाहीं दुजें॥ ५५७॥
तो गा मी निरुपाधिक। क्षराक्षरोत्तम एक।
म्हणोनि म्हणे वेदलोक। पुरुषोत्तम॥ ५५८॥
अर्थ—अर्जुना! जो आपणच आपल्याला प्रकाशित करतो. फार काय सांगू! ज्याच्या ठिकाणी दुसरे काहीच नाही,॥ ५५७॥ तो मी अत्यंत उपाधिरहित व क्षर व अक्षर या दोन्ही पुरुषांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, म्हणूनच मला वेद व लोक पुरुषोत्तम म्हणतात.॥ ५५८॥
(श्लोक-१९)
यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥ १९॥
अर्थ—जो पुरुष ज्ञानसंपन्न होऊन याप्रमाणे मला (उत्तमपुरुषाला) जाणतो, तो सर्व जाणणारा होऊन सर्व भावाने माझेच भजन करतो.॥ १९॥
परि हें असो ऐसिया। मज पुरुषोत्तमातें धनंजया।
जाणे जो पाहलेया। ज्ञानमित्रें॥ ५५९॥
चेईलिया आपुलें ज्ञान। जैसें नाहींचि होय स्वप्न।
तैसें स्फुरतें त्रिभुवन। वावो जालें॥ ५६०॥
कां हातीं घेतलिया माळा। फिटे सर्पाभासाचा कंटाळा।
तैसा माझेनि बोधें टवाळा। नागवे तो॥ ५६१॥
लेणें सोनेंचि जो जाणे। तो लेणेंपण तें वाव म्हणे।
तेविं मी जाणोनि जेणें। वाळिला भेद॥ ५६२॥
अर्थ—हे आता असो! पण अर्जुना! ज्ञानरूपी सूर्याने म्हणजे ज्ञानदृष्टीने माझ्या या पुरुषोत्तम स्वरूपाला ओळखले असता, ज्याप्रमाणे जाग आली असता संपूर्ण स्वप्नातील देखावा मावळतो, त्याप्रमाणे ज्याला भासत असलेले त्रिभुवन मुळीच अस्तित्वात नाही असा प्रत्यय येतो॥ ५५९-५६०॥ किंवा ज्याप्रमाणे हा सर्प नव्हे, माळ आहे, असे जाणून माळ हाती घेतल्याबरोबर सर्पाच्या भासाने वाटलेली भीती नि:शेष नाहीशी होते, त्याप्रमाणे ज्याला माझ्या पुरुषोत्तम स्वरूपाचे ज्ञान झाले, तो ह्या खोटॺा जगद्रूप भासाने फसला जात नाही.॥ ५६१॥ ज्याप्रमाणे अलंकार सोनेच आहे, असे जो जाणतो, तो सोन्याहून अलंकाराचा भिन्नपणा खोटा (व्यर्थ) समजतो, त्याप्रमाणे माझ्या पुरुषोत्तम स्वरूपाला जाणून ज्याने (नामरूपाचाही) सर्व भिन्नपणा नाहीसा केला.॥ ५६२॥
मग म्हणे सर्वत्र सच्चिदानंद। मीचि एक स्वत:सिद्ध।
जो आपणेनसीं भेद। नेणोनि जाणे॥ ५६३॥
तेणेंचि सर्व जाणितलें। हेंही म्हणणें थेंकुलें।
जें तया सर्वत्र उरलें। द्वैत नाहीं॥ ५६४॥
अर्थ—मग आपल्यालाही माझ्याहून भिन्न न पाहता मीच एक सर्वत्र सच्चिदानंदस्वरूपाने भरलो आहे, असे जो जाणतो,॥ ५६३॥ त्यानेच सर्व जाणले, हेही म्हणणे जेथे कमी पडते; कारण सर्वत्र म्हणण्यापुरते त्याला आपल्याहून भिन्न असे काही उरतच नाही.॥ ५६४॥
गूढार्थदीपिका—येथे माउलीने हा अन्वय सांगितला आहे.
म्हणोनि माझिया भजना। उचित तोचि अर्जुना।
गगन जैसें आलिंगना। गगनाचिया॥ ५६५॥
अर्थ—म्हणून आकाशाला आलिंगन देण्यास ज्याप्रमाणे आकाशच योग्य असते, त्याप्रमाणे, हे अर्जुना! माझ्या भजनास तोच योग्य आहे.॥ ५६५॥
गूढार्थदीपिका—खरी भक्ती ज्ञानानंतरच होते, हे माउलींनी येथे स्पष्ट केले आहे.
क्षीरसागरा परगुणें। कीजे क्षीरसागरचिपणें।
अमृतचि होऊन मिळणें। अमृतीं जेवीं॥ ५६६॥
साडेपंधरां मिसळावें। तैं साडेपंधरेंचि होआवें।
तेविं मी जालिया संभवे। भक्ति माझी॥ ५६७॥
हां गा सिंधूसि आनी होती। तरि गंगा कैसेनि मिळती।
म्हणौनि मी न होतां भक्ती। अन्वय आहे॥ ५६८॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे क्षीरसागराला क्षीरसागराचाच पाहुणचार योग्य होतो किंवा अमृत होऊनच अमृतात मिळता येते.॥ ५६६॥ सोन्यात मिसळायचे असल्यास सोनेच झाले पाहिजे, त्याप्रमाणे मी झालो-म्हणजे माझ्याशी ज्ञानाने ऐक्य झाले असताच माझी भक्ती संभवते.॥ ५६७॥ गंगा समुद्राहून भिन्न असती तर ती समुद्रास कशी मिळाली असती? त्याप्रमाणे जीव माझ्याशी ऐक्य न पावता अन्वय भक्ती होईल काय?॥ ५६८॥
गूढार्थदीपिका—येथे श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी अन्वयाला भक्ती म्हटले आहे. नाथांनीही चतु:श्लोकी भागवतात “अन्वय माझी पूर्णभक्ति। व्यतिरेक शुद्ध ब्रह्मस्थिति” (ओ. ६१९) या ओवीने असेच सांगितले आहे.
“सात्वस्मिन् परमप्रेमरूपा” डोळॺांनी दिसणाऱ्या अशा सगुण परमेश्वराच्या ठिकाणी परम प्रेम असणे ही भक्ती होय, असे भगवान नारदांनी आपल्या भक्तिसूत्रात म्हटले असून परमेश्वराच्या ठिकाणी परम प्रेम याला भक्ती म्हणतात, असे शांडिल्यांनी “परानुरक्तिरीश्वरे” या सूत्रात भक्तीचे स्वरूप वर्णिले आहे.
नाथांनी नाथभागवतादिकांतून व श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी श्रीज्ञानेश्वर्यादिकांतून असेच भक्तीचे स्वरूप वर्णिले आहे.
अन्वय म्हणजे भक्ती व सगुण परमेश्वराच्या ठिकाणी प्रेम असणे म्हणजे भक्ती अशा या भक्तीच्या दोन लक्षणात बाह्यत: भिन्नता दिसत असली तरी अन्वयाने नामरूपे ही पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहेत, असा प्रत्यय येऊन भगवंताच्या नामरूपाच्या ठिकाणीही परम प्रेम अनायासेच जडते-म्हणजेच नामरूपात्मक सगुणसाकार परमेश्वराच्या ठिकाणी प्रेम जडते. म्हणूनच नाथांनी व माउलींनी अन्वयालाच भक्ती म्हणून भक्तीच्या दोन्ही लक्षणातील विरोध नाहीसा केला आहे.
अर्थातच “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” या अन्वयाने होत असलेल्या परमप्रेमरूप भक्तीत अहंभाव शिल्लक राहत नाही. तसेच एका परब्रह्माशिवाय सर्व विवर्तच असल्यामुळे जगत् व सगुण श्रीहरी दोघेच विवर्त असणार यात शंका नाही; पण अध्यस्त अशा जगताच्या नामरूपाचा जड-विनाशी वस्तुभावात्मक प्रत्ययामुळे जसा त्याच्या, त्याला आधारभूत असणाऱ्या सच्चिदानंद परब्रह्माच्या प्रत्ययाला पूर्वसंस्कारामुळे विकल्प उठून प्रतिबंध होतो, तसा नामरूपासह सच्चिदानंद परब्रह्मस्वरूप भासणाऱ्या अनध्यस्तविवर्त अशा सगुण श्रीहरीच्या नामरूपांचा प्रतिबंध होत नाही.
अर्थातच “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” या अन्वयात म्हणा किंवा भक्तीत म्हणा अहंभाव शिल्लक राहत नाही, हे उघड आहे.
ऐसियालागीं सर्व प्रकारीं। जैसा कल्लोळ अनन्य सागरीं।
तैसा मातें अवधारीं। भजिन्नला जो॥ ५६९॥
सूर्या आणि प्रभे। एकवंकी जेणें लोभें।
तो पाड मानूं लाभे। भजना तया॥ ५७०॥
अर्थ—याकरिता ज्याप्रमाणे तरंग सागराहून निराळा न होता सर्व प्रकारांनी समुद्रावर खेळतो, त्याप्रमाणे माझेच जो सर्व भावांनी भजन करतो,॥ ५६९॥ सूर्य व त्याची प्रभा यांचे जे स्वाभाविक प्रेमैक्य आहे त्याचीच उपमा त्याच्या भजनाला देता येईल.॥ ५७०॥
(श्लोक-२०)
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ।
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत॥ २०॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेपुरुषोत्तमयोगो नाम पंचदशोऽध्याय:॥ १५॥
अर्थ—हे निष्पाप अर्जुना! अत्यंत गुप्त असलेले असे हे शास्त्र मी तुला सांगितले आहे. हे जाणणारा पुरुषच खरा बुद्धिमान होय व तोच कृतकृत्य होतो.॥ २०॥
एवं कथिलयादारभ्य। जें हें सर्वशास्त्रैकलभ्य।
उपनिषदां सौरभ्य। कमळदळां जेवीं॥ ५७१॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे कमलदलात सुगंध असतो, त्याप्रमाणे हा अध्याय म्हणजे सांगण्याला आरंभ केल्यापासून सर्व शास्त्रांच्या एकवाक्यतेने लाभणारा उपनिषदातील सुगंध आहे, असे जाण.॥ ५७१॥
गूढार्थदीपिका—या पंधराव्या अध्यायात जे सांगितले आहे, तेच सर्व शास्त्रांचे व उपनिषदांचे सारभूत सिद्धांत होत, असा अर्थ.
हें शब्दब्रह्माचें मथितें। श्रीव्यासप्रज्ञेचेनि हातें।
मथूनि काढिलें आयितें। सार आम्हीं॥ ५७२॥
जे ज्ञानामृताची जाह्नवी। जे आनंदचंद्रींची सतरावी।
विचारक्षीरार्णवींची नवी। लक्ष्मी जे हे॥ ५७३॥
म्हणोनि आपुलेनि पदें वर्णें। अर्थाचेनि जीवेंप्राणें।
मीवांचोनि हों नेणें। आन कांहीं॥ ५७४॥
अर्थ—भगवान व्यासांच्या बुद्धिरूप हाताने शब्दब्रह्मरूपी वेदांचे मंथन करून हे आयते सार आम्ही काढून ठेवले आहे.॥ ५७२॥ ही ज्ञानरूपी अमृताची गंगाच आहे किंवा ही आनंदरूपी चंद्राची सतरावी कळा आहे अथवा ही विचाररूपी क्षीरसागरातून निघालेली नवी लक्ष्मी आहे.॥ ५७३॥ म्हणून ही गीता आपल्या अक्षर-वर्ण-पदाने व अर्थरूप जीवाप्रमाणे मज भगवंतावाचून दुसरे काही होणे जाणत नाही.॥ ५७४॥
गूढार्थदीपिका—गीतेची अक्षरे-पदे-वर्ण हे सर्व भगवद्रूपच आहेत, असा भाव.
क्षराक्षरत्वें समोर जालें। तयाचें पुरुषत्व वाळिलें।
मग सर्वस्व मज दिधलें। पुरुषोत्तमीं॥ ५७५॥
म्हणौनि जगीं गीता। मियां आत्मेनि पतिव्रता।
जे हे प्रस्तुत तुवां आतां। आकर्णिली॥ ५७६॥
अर्थ—क्षर व अक्षर हे दोन्ही ज्ञेयकोटीत किंवा दृश्यकोटीत असल्यामुळे त्याठिकाणी पुरुषत्व नाही असे सांगून शेवटी माझ्या पुरुषोत्तम स्वरूपाच्या ठिकाणी सर्वस्व अर्पण केले.॥ ५७५॥ म्हणून सध्या तू जी गीता ऐकलीस, ती या जगात मज आत्मस्वरूपाच्या योगानेच पतिव्रता झाली आहे.॥ ५७६॥
गूढार्थदीपिका—गीता सर्वतोपरी परमेश्वराचेच प्रतिपादन करते, असा अर्थ.
साचचि बोलाचें नव्हे हें शास्त्र। पैं संसार जिणतें शस्त्र।
आत्मा अवतरविते मंत्र। अक्षरें इयें॥ ५७७॥
परि तुजपुढां सांगीतलें। तें अर्जुना ऐसें जालें।
जें गौप्यधन काढिलें। माझें आजि तुवां॥ ५७८॥
मज चैतन्यशंभूचा माथां। जो निक्षेप होता पार्था।
तया गौतम जालासि आस्था-। निधी तूं गा॥ ५७९॥
चोखटिवा आपुलिया। पुढिला उगाणा घेयावया।
तया दर्पणाचीचि परी धनंजया। केली आम्हां॥ ५८०॥
कां भरलें चंद्रतारांगणीं। नभ सिंधु आपणयामाजि आणी।
तैसा गीतेसीं मी अंत:करणीं। सुदला तुवां॥ ५८१॥
अर्थ—खरोखर हे नुसते बोलण्याजोगे शास्त्र नव्हे. ते संसार जिंकणारे शस्त्र आहे व आत्म्याला प्रगट करणारी-म्हणजे सर्व सगुणसाकार ब्रह्मस्वरूपच आहे, असा प्रत्यय आणून देणारी-ही मंत्राक्षरे होत.॥ ५७७॥ अर्जुना! तुझ्यासमोर जे निरूपण केले, ते त्वां आज माझे गुप्तधनच काढले असे समज.॥ ५७८॥ हे अर्जुना! मज चैतन्यरूपी शंकराच्या मस्तकावर जो ज्ञानगंगेचा साठा होता, तो तू आज श्रद्धेचे कोठार असा गौतम होऊन बाहेर काढलास.॥ ५७९॥ हे अर्जुना! आपल्या शुद्ध निरुपाधिक स्वरूपाचा अनुभव घेण्याकरिता तू आम्हांला, स्वरूपाला समोर करून दाखविणारा, आरसा झाला आहेस.॥ ५८०॥ किंवा ज्याप्रमाणे चंद्रनक्षत्रांनी भरलेले आकाश, समुद्र आपल्यामध्ये दाखवितो, त्याप्रमाणे गीतेसह मला तू आपल्या अंत:करणात साठविलेस.॥ ५८१॥
जे त्रिविधमळकटां। तूं सांडलासि सुभटा।
म्हणौनि गीतेसीं मज वसौटा। जालासी गा॥ ५८२॥
परि हे बोलों काय गीता। जे हे माझी उन्मेषलता।
जाणे तो समस्ता। मोहा मुके॥ ५८३॥
सेविली अमृतसरिता। रोग दवडूनि पंडुसुता।
अमरपण उचितां। देऊनि घाली॥ ५८४॥
तैसी गीता हे जाणितलिया। काय विस्मय मोह जावया।
परि आत्मज्ञानें आपणपयां। मिळिजे येथ॥ ५८५॥
जया आत्मज्ञानाच्या ठायीं। कर्म आपलेया जीविता पाहीं।
होऊनियां उतराई। लया जाय॥ ५८६॥
हरपलें दावूनि जैसा। माग सरे वीरविलासा।
ज्ञानचि कळस वळघे तैसा। कर्मप्रासादाचा॥ ५८७॥
अर्थ—हे उत्तम योद्धॺा अर्जुना! तिन्ही प्रकारच्या दोषांपासून तू मुक्त झालास, म्हणून गीतेसह माझे राहण्याचे स्थान झाला आहेस.॥ ५८२॥ फार काय सांगावे! माझी ज्ञानवल्ली जी गीता ती जो जाणतो, तो सर्व मोहांपासून मुक्त होतो॥ ५८३॥ ज्याप्रमाणे अर्जुना! अमृताच्या नदीचे सेवन केले असता ती संपूर्ण रोगाला नाहीसे करून योग्य अमरपण देते,॥ ५८४॥ त्याप्रमाणे ही गीता जाणली असता मोह जाईल यात आश्चर्य नाही; पण गीतेने आत्मस्वरूपाचे ज्ञान होऊन आपण आपल्याशी ऐक्य पावतो.॥ ५८५॥ पाहा! ज्या आत्मज्ञानाच्या ठिकाणी कर्म आपल्या जीविताचे निंबलोण करून लय पावते.॥ ५८६॥ हे वीरश्रेष्ठा अर्जुना! ज्याप्रमाणे हरवलेली वस्तू सापडवून देऊन शोधणे बंद पडते, त्याप्रमाणे निष्कामकर्मरूपी मंदिरावरच ज्ञानाचा कळस चढतो.॥ ५८७॥
म्हणौनि ज्ञानिया पुरुषा। कृत्य करूं सरलें देखा।
ऐसा अनाथांचा सखा। बोलिला तो॥ ५८८॥
तें श्रीकृष्णवदनामृत। पार्थीं भरोनि असे ओसंडत।
मग व्यासकृपा प्राप्त। संजयासी॥ ५८९॥
तो धृतराष्ट्रराया। सूतसे पान करावया।
म्हणौनि जीवितां तया। नोहेचि भारी॥ ५९०॥
येऱ्हवीं गीताश्रवणअवसरीं। आवडों लागतां अनधिकारी।
परि सेखीं तेचि उजरी। पातला भली॥ ५९१॥
जेव्हां द्राक्षीं दूध घातलें। तेव्हां वायां गेलें गमलें।
परी फळपाकीं दुणावलें। देखिलें जेवीं॥ ५९२॥
तैसीं श्रीहरिवक्त्रींचीं अक्षरें। संजयें सांगितलीं आदरें।
तिहीं अंधु तोही अवसरें। सुखिया जाला॥ ५९३॥
अर्थ—म्हणून ज्ञानी पुरुषाला कर्म करण्याचे बंधन राहत नाही, पाहा! असे अनाथांचे बंधू भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले.॥ ५८८॥ भगवान श्रीकृष्णाच्या मुखातून निघालेले हे ज्ञानामृत अर्जुनाच्या अंत:करणात पूर्ण भरून वाहू लागले व भगवान व्यासांच्या कृपेने ते संजयालाही प्राप्त झाले.॥ ५८९॥ तो संजय धृतराष्ट्र राजाला ते ज्ञानामृत प्राशन करावयाला देत होता, म्हणूनच त्याला मरणसमयी दु:ख झाले नाही.॥ ५९०॥ राजा धृतराष्ट्र, गीता श्रवण करीत असताना जरी अनधिकारी वाटत होता, तरी शेवटी गीताश्रवणाने त्याला सद्गतीच प्राप्त झाली.॥ ५९१॥ ज्याप्रमाणे द्राक्षाच्या झाडांना दूध घालताना ते व्यर्थ गेले असे प्रथम वाटते; पण त्याने फळाची गोडी दुप्पट वाढली असे मागाहून जसे दिसून येते,॥ ५९२॥ त्याप्रमाणे भगवंतांच्या मुखातून निघालेली अक्षरे संजयाने श्रद्धेने सांगितली, पण ती ऐकून शेवटी धृतराष्ट्रही त्या बोधामृताने सुखी झाला.॥ ५९३॥
तेंचि मऱ्हाठेनि विन्यासें। मियां उन्मेषें ठसेंठोंबसें।
जी जाणें नेणें तैसें। निरोपिलें॥ ५९४॥
सेवंतीये अरसिकांहीं। आंग पाहतां विशेष नाहीं।
परि सौरभ्य नेलें तिहीं। भ्रमरीं जाणिजे॥ ५९५॥
तैसें घडतें प्रमेय घेईजे। उणें तें मज देईजे।
जें नेणणें हेंचि सहजें। रूप कीं बाळा॥ ५९६॥
तरि नेणतें जऱ्ही होये। तऱ्ही देखोनि बाप कीं माये।
हर्ष केंही न समाये। चोज करिती॥ ५९७॥
तैसें संत माहेर माझें। तुम्ही मिनलिया मी लाडैजें।
तेंचि ग्रंथाचेनि व्याजें। जाणिजो जी॥ ५९८॥
आतां विश्वात्मक माझा। स्वामी श्रीनिवृत्तिराजा।
तो अवधारू वाक्यपूजा। ज्ञानदेव म्हणे॥ ५९९॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां पंचदशोऽध्याय:॥ १५॥
अर्थ—त्याचे मी अजाणत्याने ओबडधोबड मराठी भाषेत रचना करून कळले, न कळले अशा ज्ञानाने निरूपण केले.॥ ५९४॥ अरसिक पुरुष शेवंतीचे फूल पाहील तर त्याला विशेष काही दिसून येणार नाही; पण त्यातील विशेष जो सुगंध तो मात्र भ्रमरच लुटतो, हे लक्षात ठेवा.॥ ५९५॥ त्याप्रमाणे या ग्रंथात जे सिद्धांत मान्य असतील ते स्वीकारावे व न्यून (चूक) वाटतील ते परत द्यावे; कारण सर्व न समजणे हेच लहान मुलाचे स्वाभाविक स्वरूप असते,॥ ५९६॥ तरी ज्याप्रमाणे लहान मूल अज्ञानी असले तरी आईबाप त्याला पाहून हर्षभरित होतात व त्याचे कोडकौतुकच करतात.॥ ५९७॥ त्याप्रमाणे तुम्ही संतश्रोते माझे माहेर आहात. तुम्ही भेटलात म्हणून मी तुमच्याशी जे लडिवाळपणाने वागावे ते या ग्रंथाच्या मिषानेच होय, असे जाणा.॥ ५९८॥ श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, माझे विश्वस्वरूपी श्रीगुरु निवृत्तिनाथ महाराज ही वचनरूपी पूजा श्रवण करोत.॥ ५९९॥
श्रीसद्गुरुकृपेने ह्या पंधराव्या अध्यायाचा अनुवाद गूढार्थदीपिकेसह पूर्ण झाला,तो त्यांचे चरणी समर्पण असो.
समारोप
मागील चौदाव्या अध्यायाच्या शेवटी भगवंतांनी सांगितले की ज्याला आत्मज्ञान झाले, तोच मुक्त होऊ शकतो. पण ते ज्ञान, वैराग्यावाचून चित्तात दृढ ठसू शकत नाही. संसाराची अनित्यता मनात पक्की ठसली असताच वैराग्य प्राप्त होते; म्हणून वैराग्य उत्पन्न होण्याकरिता या पंधराव्या अध्यायात भगवंतांनी वृक्षाच्या रूपकाने या संसाराची अनित्यता दाखविली आहे.
भगवान म्हणतात, अर्जुना! वर मुळे व खाली शाखा असलेल्या संसारवृक्षाला अश्वत्थ म्हणतात. ऋग्वेदादी वेद त्याची पाने असून जो त्या अश्वत्थवृक्षाला जाणतो, तोच वेद जाणणारा होय. या संसारवृक्षाच्या फांद्या खाली, वर पसरल्या असून सत्त्व, रज, तम या तीन गुणांनी वाढल्या आहेत. विषय त्यांची पाने, अंकुर होत. मनुष्यलोकात कर्मांना कारण होणारी वासनारूपी मुळे खाली पसरली आहेत.
ज्ञानविचार केला असता या संसारवृक्षाचे स्वरूप वर्णन केल्याप्रमाणे दिसत नाही. त्याला आदी-अंत नसून त्याचे अस्तित्वही सिद्ध होत नाही. हा संसारवृक्ष अज्ञानभ्रमाने बलवान झाला आहे. ही अज्ञानमुळे असलेल्या संसारवृक्षाला कापून काढण्याकरिता आत्मज्ञान हेच उत्तम खड्ग होय. तेव्हा आत्मज्ञानरूपी तलवारीने हा संसारवृक्ष समूळ तोडून ज्या पदाच्या ठिकाणी प्राप्त झालेले पुरुष पुन: संसारात परत येत नाहीत व ज्यापासून अनादी संसारचक्राची प्रवृत्ती झाली आहे, त्या पदाला शरण जाऊन त्याचा शोध करावा.
सत्कार, अविवेक यांचा त्याग करणारे, आसक्ती व आसक्तीचे दोष जिंकणारे, आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी रममाण होणारे, निष्काम झालेले व सुखदु:खापासून मुक्त झालेले ज्ञानी पुरुष त्या अविनाशी पदाला प्राप्त होतात.
सूर्य, चंद्र किंवा अग्नी हे देखील त्या पदाला प्रकाशित करू शकत नाहीत. ते माझे परमस्थान होय.
या संसारात जो जीव म्हणून प्रसिद्ध आहे, तो माझाच अंश आहे. जीव हा पूर्ण परब्रह्मस्वरूपच असून मायाभ्रांतीने तो आपल्याला शरीरापुरते मर्यादित मानतो. जीव हा, मरतेवेळी स्थूलदेह येथेच सोडून दहा इंद्रिये, पंचप्राण, मन व बुद्धी ही सतरा तत्त्वे मिळून झालेल्या लिंगदेहास मात्र घेऊन जातो. पंचज्ञानेंद्रियांचा अभिमान धरून जीवात्मा विषय भोगतो. देह सोडून जाताना, देहात असताना, विषयादी भोग भोगताना अथवा गुणयुक्त असताना अज्ञानी लोक आपल्या स्वरूपास पाहत नाहीत. शमदमादिद्वारा परमेश्वरप्राप्तीचा अभ्यास करणारे योगी मात्र आपल्या सूक्ष्म झालेल्या बुद्धीने परमेश्वरास पाहतात. ज्यांनी आपले चित्त शुद्ध केले नाही, ते परमेश्वरास पाहू शकत नाहीत. सूर्य, चंद्र, अग्नी इत्यादी सर्व भौतिक पदार्थ जड व काल्पनिक असल्यामुळे त्यांच्या ठिकाणी दिसून येणाऱ्या शक्ती त्यांच्या नसून सर्व ब्रह्मांडाला अधिष्ठित असलेल्या परमात्म्याच्या आहेत.
भगवान म्हणतात, मीच सर्वांच्या हृदयात वसत असून माझ्यामुळे आठवण, ज्ञान व विस्मरण होत असते. सर्व वेदांनी मीच जाणला जातो. मीच वेदांतसंप्रदाय उत्पन्न करणारा असून वेद जाणणाराही मीच आहे.
या शरीरात परमात्मा व जीव हे दोघेही एकाच ठिकाणी आहेत. पण जीव हा उपाधिगत असून परमात्मा उपाधिरहित आहे. या परमात्म्याला उत्तम पुरुषही म्हणतात. उपाधिगत जीवाची मर्यादा समजली असता उपाधिरहित जो परमात्मा तोही अनायासे गोचर होतो, म्हणून भगवंत म्हणतात, अर्जुना! तुला मी आधी उपाधिगत जीवाची मर्यादा सांगतो, ऐक.
हा जीव, मुख्य जीव किंवा एकजीव अथवा अक्षरपुरुष व जीवाभास किंवा क्षरपुरुष असा दोन प्रकारचा आहे. अंत:करणप्रतिबिंबित जीवाभासाला क्षरपुरुष म्हणतात. ज्याप्रमाणे पाण्याचे चांचल्यादी धर्म पाण्यातील प्रतिबिंबाच्या ठिकाणी दिसून येतात, त्याप्रमाणे मनाचे सुखदु:खादी, प्राणाचे क्षुधा-तृषादी, इंद्रियांचे अंधत्व, मूकत्व, पटुत्वादी, देहाचे गौरकृष्णादी धर्म उपाधिगत क्षरपुरुष आपल्या ठिकाणी भ्रांतीने मानून घेतो. या प्रतिबिंबरूप जीवाभासाला जो बिंबरूप अक्षरपुरुष आहे, तो कार्यरूप अंत:करणउपाधीचे कारण जी माया किंवा अज्ञान याला नुसता आधार आहे. अक्षरपुरुषाच्या ठिकाणी मी जाणतो किंवा जाणत नाही या दोन्ही वृत्ती नसतात. आकाराला येण्यापूर्वी जशी मातीची दशा आकाररहित असते, तशी या अक्षरपुरुषाची अव्यक्त दशा असते. यथार्थज्ञानाने एकरूप न होता किंवा अनेकरूप होऊन भेद न पावता जे निव्वळ नेणतेपण ते या अक्षरपुरुषाचे स्वरूप होय. येथपर्यंत जीवदशा आहे.
यापलीकडे उत्तम पुरुष किंवा परमात्माच आहे व अर्थातच तो निरुपाधिक आहे. हा निरुपाधिक परमात्मा सगुण व निर्गुण असा दोन प्रकारचा आहे.
सगुण परमात्मा विवर्तरूप असून निर्गुण परमात्मा अधिष्ठानरूप आहे. या सगुणसाकार परमात्मरूप विवर्तात अधिष्ठानरूप परमात्मा लोपला जात नाही. उलट स्पष्ट अनुभवाला येतो.
अधिष्ठानज्ञानाने विवर्तरूप सगुण परमात्म्याची निवृत्ती होत नाही व अधिष्ठानरूप निर्गुण परमात्मस्वरूपाशी तो अभिन्नच राहतो; म्हणून त्या सगुणसाकार परमात्म्याला निरुपाधिक अथवा अनध्यस्तविवर्त म्हणतात. जो अविनाशी आहे व तिन्ही लोकांना व्यापून त्यांचे धारण व नियंत्रण करणारा आहे तो मीच आहे. अर्जुना! वेदशास्त्रे व लोक यांच्यात पुरुषोत्तम या नावाने मीच प्रसिद्ध आहे. जो पुरुष ज्ञानसंपन्न होऊन याप्रमाणे मला जाणतो, तो सर्व जाणणारा होऊन सर्वभावाने माझेच भजन करतो. तोच खरा बुद्धिमान होय व तोच कृतकृत्य होय.
॥ श्रीमत्सद्गुरु श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु॥
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय सोळावा
मावळवीत विश्वाभास। नवल उदयला चंडांश।
अद्वयाब्जिनीविकाश। वंदूं आतां॥ १॥
अर्थ—अद्वैतसत्तारूप कमलाला विकसित करून संपूर्ण विश्वाचा भास नाहीसा करणारा असा हा आश्चर्यकारक प्रखर किरणरूपी ज्ञानसूर्य उगवला आहे. त्यालाच आता वंदन करू.॥ १॥
गूढार्थदीपिका—प्राकृत सूर्याच्या प्रकाशाने विश्व दिसते, पण ब्रह्मज्ञानरूपी सूर्याचा उदय झाला असता विश्व मावळते व त्याचाच एक प्रकाश दिसतो, असा श्रीज्ञानेश्वर महाराज आपला अनुभव सांगतात.
जो अविद्याराती रुसोनियां। गिळी ज्ञानाज्ञानचांदणियां।
जो सुदिन करी ज्ञानियां। स्वबोधाचा॥ २॥
अर्थ—हा ज्ञानसूर्य अविद्यारूप रात्र नाहीशी करून व त्यात चमकणाऱ्या ज्ञान व अज्ञानवृत्तिरूप चांदण्या गिळून ज्ञानी पुरुषाला आत्मबोधाचा अखंड दिवसच उजाडवितो.॥ २॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानाज्ञानचांदणियां-अविद्या त्रिगुणात्मक असून ज्ञान म्हणजे जाणणे, हे सत्त्वगुणाचे कार्य असल्यामुळे व अज्ञान म्हणजे न जाणणे, हे तमोगुणाचे कार्य असल्यामुळे ज्ञानाज्ञानाला माउलीने अविद्यारात्रीतील चांदण्यांची उपमा दिली आहे.
जेणें विवळतिये सवळे। लाहोनि आत्मज्ञानाचे डोळे।
सांडिती देहाहंतेचीं अविसाळें। जीवपक्षी॥ ३॥
अर्थ—ज्या आत्मज्ञानाच्या उदयाबरोबर प्राप्त झालेल्या ज्ञानप्रकाश दृष्टीमुळे जीवपक्षी देहअहंतारूपी घरटे सोडून जातो,॥ ३॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञान झाले असता मी देह आहे, अशी मर्यादित बुद्धी न राहता सर्वत्र मीच आहे, अशी व्यापक बुद्धी होते.
लिंगदेह कमळाचा। पोटीं वेंचतया चिद्भ्रमराचा।
बंदिमोक्ष जयाचा। उदैला होय॥ ४॥
अर्थ—ज्या आत्मज्ञानरूपी सूर्याच्या उदयाबरोबर लिंगदेहरूपी कमळात अडकून पडून मरणपंरपरा भोगणाऱ्या जीवचैतन्यरूपी भ्रमराच्या बंदिवासाचा मोक्ष होतो.॥ ४॥
शब्दाचिया आसकडीं। भेदनदीच्या दोहीं थडीं।
आरडत विरहवेडीं। बुद्धिबोध॥ ५॥
अर्थ—बुद्धी व यथार्थबोध हे दोन चक्रवाक पक्षी शब्दाच्या भिन्नार्थरूपी अडचणीत सापडल्यामुळे परस्परांचा वियोग होऊन ते दोघे भेदनदीच्या दोन काठावर विरहाने वेडे होऊन अनादी कालापासून ओरडत बसले आहेत.॥ ५॥
गूढार्थदीपिका—चक्रवाक पक्षी पाण्याच्या ठिकाणी राहतात व ते अत्यंत कामासक्त असून परस्परांपासून किंचित दूर झाले तर परस्परांच्या विरहाने ओरडतात, असा पुराणातून उल्लेख आहे.
आत्मज्ञान होण्यापूर्वी शब्दाचा विश्वरूप अर्थ करून केवळ जाणीवरूप ज्ञानापासून ज्ञातृपणाने भिन्न पडणारी बुद्धी भोक्तृपणाने अनादिकालापासून दु:ख भोगते.
तया चक्रवाकांचें मिथुन। सामरस्याचें समाधान।
भोगवी जो चिद्गगन-। भुवनदिवा॥ ६॥
अर्थ—जो चिदाकाशातील अखंड प्रकाशरूप गुरुरूप सूर्य या बोधबुद्धिरूप चक्रवाक पक्ष्यांच्या जोडप्याकडून समरस एकतेच्या भेटीचे सुख भोगवितो.॥ ६॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञान झाले असता सर्व शब्द साक्षात किंवा परंपरेने एका समरस अद्वैत परब्रह्माचेच प्रतिपादन करतात, असे जाणून बुद्धी ज्ञानाशी एकरूप होते व दु:खातून मुक्त होते.
जेणें पाहालिये पाहांटे। भेदाची चोरळी फिटे।
रिघती आत्मानुभववाटे। पांथिक योगी॥ ७॥
अर्थ—ज्याच्या ज्ञानप्रकाशाच्या पहाटेमुळे भेदाची चोरवेळच नाहीशी होते व परमार्थमार्गाने जाऊ पाहणारे वाटसरू जे योगी ते आत्मानुभवाच्या वाटेने जाऊ लागतात.॥ ७॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञानाने परब्रह्माची एक अफुट, अद्वैतसत्ताच अनुभवाला येते, असा अर्थ.
जयाचेनि विवेककिरणसंगें। उन्मेखसूर्यकांत फुणगे।
दीपले जाळिती दांगें। संसाराचीं॥ ८॥
जयाचा रश्मिपुंज निबर। होतां स्वरूप उखरीं स्थिर।
ये महासिद्धीचा पूर। मृगजळ तें॥ ९॥
अर्थ—ज्याच्या विवेकरूपी किरणाने ज्ञानरूपी सूर्यकांत मण्यातून निघणाऱ्या ठिणग्यांचा प्रकाश संसाररूप अरण्ये जाळतो.॥ ८॥ ज्याचा तीव्र किरणरूपी समुदाय आत्मस्वरूपी माळजमिनीवर स्थिर झाला असता महासिद्धीचा जो जगद्रूप पूर येतो, ते मृगजळ होय.॥ ९॥
गूढार्थदीपिका—आत्मस्वरूपाला ‘उखर’ म्हणजे माळ जमिनीची उपमा देऊन परब्रह्मापासून जगत उत्पन्न होणे शक्य नाही. हेच येथे सुचविले आहे.
जो प्रत्यग्बोधाचिया माथया। सोहंतेचा मध्यान्हीं आलिया।
लपे आत्मभ्रांति छाया। आपणपां तळीं॥ १०॥
अर्थ—जो सर्वांतर्यामी प्रत्यक्स्वरूप आत्मज्ञानरूप सूर्य माथ्यावर येऊन सोहंरूप माध्यान्हवेळ झाली असता-म्हणजे ‘अहं ब्रह्मास्मि’ हा बोध दृढ झाला असता-आत्मविस्मृतिरूप भ्रांती आपल्या खालीच लोपली जाते.॥ १०॥
गूढार्थदीपिका—अमृतानुभव प्रकरण तीन, ओवी तीसमध्येही माउलीने असेच म्हटले आहे- ना तरी माध्यान्ह काळीं। छाया न दिसे वेगळी। असे पायातळीं। रिगोनियां॥
ते वेळीं विश्वस्वप्नासहितें। कोण अन्यथामती निद्रेतें।
सांभाळी नुरेचि जेथें। मायाराती॥ ११॥
अर्थ—तेव्हा मायाभ्रांतिरूप रात्र मुळीच उरत नाही. मग विश्वरूप स्वप्नासहित असलेल्या विपरीत ज्ञानरूप निद्रेला कोण सांभाळणार?॥ ११॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञानाने मायारूप भ्रांती नाहीशी झाली की विपरीत बुद्धी व प्रपंचभास हेही नाहीसे होतात, असा अर्थ.
म्हणौनि अद्वयबोधपाटणीं। तेथ महानंदाची दाटणी।
मग सुखानुभूतीचीं घेणीं देणीं। मंदावों लागती॥ १२॥
अर्थ—अशा त्या अद्वैतज्ञानरूप शहरात एक ब्रह्मानंदाची दाटी असते; म्हणून सुखानुभवाच्या देण्याघेण्याचा व्यवहार क्षीण होऊ लागतो.॥ १२॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञानाचा अद्वैतबोध दृढ झाला असता सुखाचे भोक्तृत्वदेखील स्फुरत नाही व जीव सुखाचा भोक्ता होण्यापुरतादेखील निराळा राहत नाही. केवळ सुखस्वरूप होऊन जातो.
किंबहुना ऐसैसें। मुक्तकैवल्य सुदिवसें।
सदा लाहिजे कां प्रकाशें। जयाचेनी॥ १३॥
अर्थ—फार काय सांगावे! ज्याच्या ज्ञानप्रकाशाने वर सांगितल्याप्रमाणे सदासर्वदा उपाधीपासून मुक्त झालेला असा केवळ एक आत्मस्वरूपच होऊन राहतो.॥ १३॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञानाने उपाधीपासून खरोखर मुक्त होऊन आत्मस्वरूप झालेला ज्ञानी पुरुष पुन: कधीही, कोणत्याही व कशाही प्रसंगी उपाधीशी ऐक्य पावू शकत नाही, असा अर्थ.
अपरोक्षानुभूति—
तत्त्वज्ञानोदयादूर्ध्वं प्रारब्धं नैव विद्यते।
देहादीनामसत्यत्वाद्यथा स्वप्नो विबोधत:॥ ९१॥
कर्म जन्मान्तरकृतं प्रारब्धमिति कीर्तितम्।
तत्तु जन्मान्तराभावात्पुंसो नैवास्ति कर्हिचित्॥ ९२॥
स्वप्नदेहो यथाऽध्यस्तस्तथैवायं हि देहक:।
अध्यस्तस्य कुतो जन्म जन्माभावे हि तत्कुत:॥ ९३॥
उपादानं प्रपंचस्य मृद्भांडस्येव कथ्यते।
अज्ञानं चैव वेदांतैस्तस्मिन्नष्टे क्व विश्वता॥ ९४॥
यथा रज्जुं परित्यज्य सर्पं गृह्णाति वै भ्रमात्।
तद्वत्सत्यमविज्ञाय जगत्पश्यति मूढधी:॥ ९५॥
रज्जुरूपे परिज्ञाते सर्पभ्रांतिर्न तिष्ठति।
अधिष्ठाने तथैवेति प्रपंच: शून्यतां व्रजेत्॥ ९६॥
देहस्यापि प्रपंचत्वात्प्रारब्धावस्थिति: कुत:।
अज्ञानिजनबोधार्थं प्रारब्धं वक्ति वै श्रुति:॥ ९७॥
भावार्थ—ज्याप्रमाणे जाग आलेल्या माणसाचे स्वप्न शिल्लक राहत नाही, त्याप्रमाणे देहादिक सर्व केवळ भासमात्र आहेत, म्हणून खोटे असल्यामुळे आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यानंतर प्रारब्ध शेष राहत नाही.॥ ९१॥ मागील जन्मात केलेले कर्म या जन्मात प्रारब्धरूप होते, असे म्हटले आहे; परंतु आत्मज्ञानविचाराने मागील जन्म, कर्म इत्यादिकांचे देखील अस्तित्वच सिद्ध होत नसल्यामुळे जीवाला खरोखर मागील जन्मही नव्हते.॥ ९२॥ स्वप्नातील देह जसा काल्पनिक असतो, तसाच हा देहादी काल्पनिकच आहे. अशा काल्पनिक देहाचा जन्म कसा होणार? व जन्मच नाही तर प्रारब्ध कोठे राहणार?॥ ९३॥ म्हणूनच माती जशी मडक्याचे उपादानकारण होय, असे म्हटले जाते, त्याप्रमाणे या सर्व प्रपंचाचे अज्ञान हे उपादानकारण होय, असे वेदांतशास्त्रात सांगितले आहे. ते अज्ञान नाहीसे झाल्यावर तो प्रपंच कोठे भासणार?॥ ९४॥ ज्याप्रमाणे दोरी टाकून देऊन भ्रमाने सर्प घेतला जातो, त्याप्रमाणे अज्ञानी लोक परब्रह्म जाणत नसल्यामुळे परब्रह्माला जगद्रूपाने पाहतात.॥ ९५॥ ज्याप्रमाणे दोरी जाणल्यावर सर्पाभास उरत नाही, त्याप्रमाणे जगताच्या अधिष्ठानभूत परब्रह्माला जाणल्यावर जगत शून्यस्वरूप होते.॥ ९६॥ देहही प्रपंचातीलच असल्यामुळे देहच शून्यस्वरूप आहे, तर प्रारब्धाची स्थिती कोठून असणार? अज्ञान्याच्या शंकेंचे निरसन करण्याकरिता श्रुतींनी ज्ञान्याच्या ठिकाणी प्रारब्ध राहते, असे सांगितले आहे; वस्तुत: नाही.॥ ९७॥
असे आचार्यांनीही अपरोक्षानुभूतीत म्हटले आहे. श्रीतुकाराम महाराजही “संचित क्रियमाण। भक्तां प्रारब्ध नाहीं जाण” या अभंगात असेच म्हणतात.
जो निजधामव्योमींचा रावो। उदैलाचि उदैजतखेंवो।
फेडी पूर्वादि दिशांसि ठावो। उदयास्ताचा॥ १४॥
न दिसणें दिसणेंनसीं मावळवी। दोहीं झांकिलें तें सैंघ पालवी।
काय बहु बोलों ते आघवी। उखाचि आनी॥ १५॥
तो अहोरात्रांचा पैलकड। कोणें देखावा ज्ञानमार्तंड।
जो प्रकाश्येंवीण सुरवाड। प्रकाशाचा॥ १६॥
तया चित्सूर्या श्रीनिवृत्ती। आतां नमोचि म्हणों पुढतपुढती।
जे बाधका येईजतसे स्तुती। बोलाचिया॥ १७॥
देवाचें महिमान पाहोनियां। स्तुती तरी येईजे चांगावया।
जरि स्तव्य बुद्धीसीं लया। जाईजे कां॥ १८॥
अर्थ—जो चित्सूर्य आपणच आपल्या चिदाकाशाचा स्वामी असून ज्ञानरूपाने उदय पावताक्षणीच पूर्वादी दिशांच्या उदय-अस्तांचा ठावठिकाणाही उरू देत नाही.॥ १४॥ पदार्थाचे दिसणे न दिसणे हे दोन्ही नाहीसे करून पदार्थांनी झाकले गेलेले परब्रह्म सर्वत्र प्रत्ययाला आणून देतो. फार काय सांगू! ही चित्सूर्याची होणारी पहाट काही वेगळीच आहे.॥ १५॥ जो दिवस-रात्र यांचे पलीकडील तीर असून अन्य प्रकाशांनी प्रकाशला न जाता केवळ प्रकाशाचाच सुकाळ आहे, तो ज्ञानसूर्य कोणी पाहावा?॥ १६॥ शब्दांनी केली जाणारी स्तुती त्याच्या स्वरूपाला बाधकच होत असल्यामुळे त्या चित्स्वरूपी श्रीनिवृत्तिनाथांना आता वारंवार नमस्कार असो, असेच मी म्हणतो.॥ १७॥ श्रीगुरुचा महिमा पाहून त्याची चांगली योग्य स्तुती होण्याकरिता श्रीगुरुस्तवनास योग्य व मी स्तवनकर्ता या दोन बुद्धी लयाला गेल्या पाहिजेत.॥ १८॥
गूढार्थदीपिका—अद्वैतस्वरूपाची, त्याहून भिन्न राहून केलेली स्तुती लटकीच होय, असा अर्थ.
जो सर्वनेणिवां जाणिजे। मौनाचिया मिठिया वानिजे।
कांहींच न होनि आणिजे। आपणपयां जो॥ १९॥
अर्थ—काही न जाणता ज्याला जाणावे, मौनाला मिठी मारून त्याची स्तुती करावी व जो काही एक न होऊ देता (आपण) आपल्याशी ऐक्य करतो.॥ १९॥
गूढार्थदीपिका—सच्चिदानंद आत्मस्वरूप सर्व विशेषणरहित असे निर्विशेष आहे, असा अर्थ.
जया तुझिया उद्देशासाठीं। पश्यंती मध्यमा पोटीं।
सूनि परेसीही पाठीं। वैखरी विरे॥ २०॥
तया तूतें मी सेवकपणें। लेववीं बोलकेया स्तोत्राचें लेणें।
हें उपसाहावेंही म्हणतां उणें। अद्वयानंदा॥ २१॥
अर्थ—ज्या तुझ्या प्राप्तीकरिता परावाणीसह पश्यंती, मध्यमा वाणीला पोटात घालून वैखरी वाणी लय पावते.॥ २०॥ आपल्या ठिकाणी सेवकपणा घेऊन शब्दरूप स्तोत्रांचे अलंकार तुम्हांला लेववीत आहे, ह्याची क्षमा करा. हे अद्वयानंद श्रीगुरुनाथा! हे म्हणणेही अयोग्यच होणार आहे.॥ २१॥
गूढार्थदीपिका—निर्विशेष आत्मस्वरूप श्रीगुरुच्या ठिकाणी केलेली स्तुती अयोग्य होत असली तरी सेवकभावाने केलेल्या स्तुतीच्या योगाने ग्रंथकर्तृत्वादिकांचा अहंकार उठत नाही व क्षमायाचनेने अयोग्यता या दोषाचाही परिहार होऊन सेवक गुरुकृपापात्र होतो.
परि रंकें अमृताचा सागर। देखिलिया पडे उचिताचा विसर।
मग करूं धांवे पाहुणेर। शाकांचा तया॥ २२॥
तेथ शाकही कीर बहुत म्हणावा। तयाचा हर्षवेगचि तो घ्यावा।
उजळोनि दिव्य तेजा हातिवा। ते भक्तीचि पाहावी॥ २३॥
बाळा उचित जाणणें होये। तरी बाळपणचि कें आहे।
परि साचचि येरी माये। म्हणोनि तोषे॥ २४॥
हां गा गांवरसें भरलें। पाणी पाठीं पाय देत आलें।
तें गंगा काय म्हणितलें। परतें सर॥ २५॥
जी भृगूचा कैसा अपकार। कीं तो मानूनि प्रियोपचार।
काय तोषेचि ना शार्ङ्गधर। गुरुत्वासी॥ २६॥
कीं आंधारें खतेलें अंबर। जालें दिवसनाथासमोर।
तेणें तयातें पऱ्हां सर। म्हणितलें काई॥ २७॥
तेविं भेदबुद्धीचिये तुळे। घालून सूर्यश्लेषाचें कांटाळें।
तुकलासी तें येकी वेळे। उपसाहिजो जी॥ २८॥
अर्थ—पण दरिद्री पुरुषाने अमृताचा समुद्र पाहिला असता आनंदाच्या भरात त्याचा योग्य सत्कार करण्याचे विसरतो. मग तो त्याला शाकभाज्यांचा पाहुणचार करण्याला धावतो.॥ २२॥ तेथे शाकभाज्यांचा तरी पाहुणचार पुष्कळच झाला. खरोखर ज्या आनंदाने तो पाहुणचार करतो, त्या आनंदाकडेच लक्ष दिले पाहिजे. तेज:पुंज सूर्याला काडवातीने ज्या भक्तीने ओवाळले जाते, त्या भक्तीकडेच पाहवे लागते.॥ २३॥ योग्य काय ते लेकराला समजले असते तर त्याला लेकरू कसे म्हणता आले असते? पण त्याची आई खरोखरच जन्मदात्री असते म्हणूनच ती त्याच्या कोणत्याही चेष्टेचा आनंदच मानते.॥ २४॥ गावातील सर्व पाणी घेऊन झालेला ओघ गंगेत मिळू लागला तर, गंगा त्याला ‘बाजूला हो’ म्हणते काय?॥ २५॥ भृगुऋषीचा केवढा अपराध होता, पण ब्राह्मण म्हणून गुरु मानल्यामुळे त्या अपराधास प्रिय भक्ताने अर्पिलेल्या उपचारासारखे मानून भगवान संतुष्ट झाले नाहीत काय?॥ २६॥ किंवा अंधाराने व्यापलेले आकाश सूर्यासमोर आले असता त्याने त्याला “दूर हो” असे म्हटले काय?॥ २७॥ त्याप्रमाणे भेदबुद्धीच्या तराजूने सूर्यादिकांची उपमारूप वजने टाकून तुझी तुलना केली, त्या अपराधाची क्षमा करावी.॥ २८॥
गूढार्थदीपिका—अभेद अशा श्रीगुरुचे ठिकाणी भेद कल्पून तुलना केली, अनुपमाला उपमा दिली, हा अपराध झाला असे माउली म्हणते.
जिहीं ध्यानाचा डोळां पाहिलासी। वेदादि वाचा वानिलासी।
जें उपसाहिलें तयांसीं। तें आम्हांहीकरीं॥ २९॥
परि मी आजि तुझ्या गुणीं। लांचावलों अपराध न गणीं।
भलतें करीं परी अर्धधणीं। नुठीं कदा॥ ३०॥
अर्थ—ज्यांनी तुम्हांला ध्यानरूप डोळॺांनी पाहिले, वेदादी शब्दांनी तुमचे वर्णन केले, त्यांचे अपराध आपण जसे पोटात घातले तसे माझेही अपराध आपण पोटात घालावे.॥ २९॥ पण मी आज तुमचे गुणवर्णन करण्यात लुब्ध झालो असल्यामुळे तुम्ही तो अपराध मानू नये. आपण काही करा, पण मी अर्धपोटी उठणार नाही.॥ ३०॥
मियां गीता येणें नांवें। तुझें पसायामृत सुहावें।
वानूं लाधलों तेणें दुणेन थावें। दैवलों दैवें॥ ३१॥
माझिया सत्यवादाचें तप। वाचा केलें बहुत कल्प।
तया फळाचें हें महाद्वीप। पातली प्रभु॥ ३२॥
अर्थ—गीता या नावाने असलेले जे तुझे आवडते प्रसादामृत त्याचे जे मी वर्णन करू लागलो, त्या सद्भाग्याने मी दुप्पट जोराने भाग्यवान झालो.॥ ३१॥ हे प्रभो! असे वाटते की माझ्या वाणीने कल्पानुकल्प सत्य बोलण्याचे जे तप केले, त्याचे तिला गीतारूप अफाट बेट हे फळ प्राप्त झाले.॥ ३२॥
गूढार्थदीपिका—गीतेची एवढी थोरवी आहे की कोणत्याही रितीने तिचा आश्रय करण्याची बुद्धी होणे हे कल्पानुकल्प केलेल्या सत्यवादासारख्या महातपाचे फळ होय, असा माउलीच्या म्हणण्याचा भाव.
पुण्यें पोशिलीं असाधारणें। तियें तुझे गुण वानणें।
देऊनि मज उत्तीर्णें। जालीं आजी॥ ३३॥
अर्थ—मी थोर थोर पुण्यकर्मे जी संपादन केली, तीच आज मला तुझे गुणवर्णन करण्याच्या ठिकाणी गोडी लावून देऊन माझ्या ऋणातून मुक्त झाली.॥ ३३॥
गूढार्थदीपिका—निष्काम कर्माचरणाने भगवत्कृपा होऊन भगवंताच्या गुणांचे वर्णन करण्याची गोडी लागते, असा भाव.
जी जीवित्वाच्या आडवीं। आतुडलों होतों मरणगांवीं।
ते अवदसाचि आघवी। फेडिली आजी॥ ३४॥
जे गीता येणें नांवें नावाणिगी। जे अविद्या जिणोनि दाटुगी।
ते कीर्ति तुझी आम्हां जोगी। वानावया जाली॥ ३५॥
पैं निर्धनाघरीं वानिवसें। महालक्ष्मी येऊनि बैसे।
तयातें निर्धन ऐसें। म्हणों ये काई॥ ३६॥
कां अंधकाराचिया ठाया। दैवें सूर्य आलिया।
तो अंधकारचि जगा यया। प्रकाश नोहे॥ ३७॥
जया देवाची पाहतां थोरी। विश्व परमाणुही दशा न धरी।
तो भावाचिये सरोबरी। नव्हेचि काई॥ ३८॥
तैसा मी गीता वाखाणीं। हे खपुष्पाची तुरंबणी।
परि समर्थें तुवां शिरयाणी। फेडिली ते॥ ३९॥
म्हणौनि तुझेनि प्रसादें। मी गीतापद्यें अगाधें।
निरूपीन जी विशदें। ज्ञानदेव म्हणे॥ ४०॥
अर्थ—अहो जी सद्गुरुनाथा! जीवपणाच्या अरण्यातील मरणगावात जो मी सापडलो होतो, ती माझी दुर्दशा आज तुम्ही नि:शेष नाहीशी केली.॥ ३४॥ कारण अविद्येचा फडशा पाडून बलवान झालेली व गीता या नावाने प्रसिद्धीस आलेली तुझी अगाध कीर्ती आम्हांला वर्णन करण्याजोगी झाली आहे.॥ ३५॥ दरिद्री पुरुषाचे घरी अकस्मात महालक्ष्मी येऊन बसली, तर त्याला दरिद्री म्हणता येईल काय?॥ ३६॥ अंधकाराच्या ठिकाणी दैवाने सूर्य प्राप्त झाला तर अंधारच जगाला प्रकाश होणार नाही काय?॥ ३७॥ ज्या भगवंताचा महिमा लक्षात घेता हे संपूर्ण ब्रह्मांडदेखील त्याच्यापुढे परमाणूएवढेही म्हणता येणार नाही, तो परमात्मा प्रेमाधीन होऊन भक्ताचा भाव असेल तसा होत नाही काय?॥ ३८॥ त्याप्रमाणे मी गीतेचे व्याख्यान करणे म्हणजे आकाशपुष्पाचा वास घेण्यासारखे आहे. पण तुम्ही माझी ती हौस पुरविलीत.॥ ३९॥ म्हणून श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, हे सद्गुरुनाथा! गीतेची पदे अशा गंभीर अर्थाने भरलेली असली, तरी मी तुमच्या कृपाप्रसादाने त्यांच्या अर्थाचे स्पष्ट निरूपण करीन.॥ ४०॥
तरि अध्यायीं पंधरावा। श्रीकृष्णें तया पांडवा।
शास्त्रसिद्धांत आघवा। उगाणिला॥ ४१॥
जे वृक्षरूपकपरिभाषा। केलें उपाधिरूप अशेषा।
सद्वैद्यें जैसें दोषा। अंगलीना॥ ४२॥
आणि कूटस्थ जो अक्षर। दाविला पुरुषप्रकार।
तेणें उपहिताही आकार। चैतन्या केला॥ ४३॥
पाठीं उत्तमपुरुष। शब्दाचें करूनि मिष।
दाविलें चोख। आत्मतत्त्व॥ ४४॥
आत्मविषयीं आंतुवट। साधन जें आंगदट।
ज्ञान हेंही स्पष्ट। चावळला॥ ४५॥
म्हणौनि इये अध्यायीं। निरूप्य नुरेचि कांहीं।
आतां गुरुशिष्या दोहीं। स्नेह लाहणा॥ ४६॥
अर्थ—तरी मागील पंधराव्या अध्यायात भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला वेदांतशास्त्रातील संपूर्ण सारभूत सिद्धांत स्पष्ट करून सांगितला.॥ ४१॥ ज्याप्रमाणे चांगल्या वैद्याने शरीरात भिनलेल्या दोषांचे निदान करावे, त्याप्रमाणे भगवंताने वृक्षाच्या रूपकपरिभाषेने संपूर्ण उपाधीचे वर्णन केले॥ ४२॥ आणि पुरुषाचा प्रकार जो कूटस्थ अक्षरपुरुष, त्याचे वर्णन करून मायेला आधार होणाऱ्या चैतन्यालाही मर्यादा आहे, असे दाखविले.॥ ४३॥ नंतर शब्दाच्या निमित्ताने उत्तमपुरुष हे नाव देऊन शुद्ध आत्मस्वरूप दाखविले॥ ४४॥ आणि आत्मप्राप्तीला अत्यंत जवळ असे अंतरंगसाधन ज्ञान आहे हेही भगवंताने सांगितले.॥ ४५॥ म्हणून या सोळाव्या अध्यायात काही सांगावयाचे राहिले नाही. आता गुरुशिष्य या दोघांमध्ये एक प्रेम मात्र प्राप्त झाले.॥ ४६॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञान झाल्यावर शिष्याचे गुरुच्या ठिकाणी कृतज्ञताबुद्धीमुळे प्रेम असते व शिष्य कृतकृत्य झाला हे पाहून गुरुचे त्याच्यावर पुत्रवत वात्सल्यप्रेम असते.
एवं इयेविषयीं कीर। जाणते बुझावले अपार।
परि मुमुक्षु इतर। साकांक्ष जाले॥ ४७॥
त्या मज पुरुषोत्तमा। ज्ञानें भेटे जो सुवर्मा।
तो सर्वज्ञ तोचि सीमा। भक्तीचीही॥ ४८॥
अर्थ—याप्रमाणे या सिद्धांताविषयी जाणत्यांचे खरोखर पूर्ण समाधान झाले, पण इतर मुमुक्षू जे होते त्यांना मात्र आणखी ऐकण्याची इच्छा उत्पन्न झाली.॥ ४७॥ जो ज्ञानाने मज पुरुषोत्तमाला प्राप्त होतो तोच, हे उत्तम क्षत्रिया अर्जुना! सर्वज्ञ-म्हणजे ज्याने सर्व जाणले, आता काही जाणावयाचे राहिले नाही असा-होय व तोच भक्तीची पराकाष्ठा होय.॥ ४८॥
गूढार्थदीपिका—अन्वयपूर्ण ज्ञान्याचे सगुण श्रीहरीवर आत्मवत प्रेम जडते, म्हणून येथे त्या ज्ञान्याला भक्तीची सीमा म्हटले आहे. याचे विवरण आम्ही मागे पंधराव्या अध्यायाच्या शेवटी ओवी ५६८ वरील गूढार्थदीपिकेत केले आहे.
ऐसें हें त्रैलोक्यनायकें। बोलिलें अध्यायान्त श्लोकें।
तेथें ज्ञानचि बहुतेकें। वानिलें तोषें॥ ४९॥
भरूनि प्रपंचाचा घोंट। कीजे देखताचि देखतया दृष्ट।
आनंदसाम्राज्यीं पाट। बांधिजे जीवां॥ ५०॥
येवढेया लाठेपणाचा उपावो। आन नाहींचि म्हणे देवो।
हा सम्यग्ज्ञानाचा रावो। उपायांमाजी॥ ५१॥
ऐसे आत्मजिज्ञासु जे होते। तिहीं तोषलेनि चित्तें।
आदरें तया ज्ञानातें। वोवाळिलें जीवें॥ ५२॥
आतां आवडी जेथ पडे। तयाचि अवसरीं पुढें पुढें।
रिगों लागे हें घडे। प्रेम ऐसें॥ ५३॥
म्हणौनि जिज्ञासूंच्या पैकीं। ज्ञानीं प्रतीति होय ना जंव निकी।
तंव योग क्षेम ज्ञानविखीं। स्फुरेलचिकीं॥ ५४॥
म्हणोनि तेंचि सम्यग्ज्ञान। कैसेनि होय स्वाधीन।
जालिया वृद्धियत्न। घडेल केवीं॥ ५५॥
अर्थ—असे जे त्रैलोक्याचे स्वामी भगवान श्रीकृष्ण यांनी मागील अध्यायाच्या शेवटील श्लोकाने विशेषत: ज्ञानाचे महत्त्व संतोषाने वर्णन केले.॥ ४९॥ प्रपंचाचे मूळ अस्तित्व नाहीसे करून पाहणाराच आपल्याला पाहतो आणि जीवाचा आनंदसाम्राज्यावर पट्टाभिषेक होतो.॥ ५०॥ श्रीकृष्ण म्हणतात, अर्जुना! एवढा सामर्थ्यवान उपाय ज्ञानावाचून दुसरा नाही; म्हणून ह्या यथार्थ ज्ञानोपायाला सर्व उपायांचा राजा म्हणतात.॥ ५१॥ असे जे आत्मजिज्ञासू होते, त्यांनी हे उत्तर ऐकून संतुष्ट चित्ताने त्या ज्ञानाविषयी अत्यंत आदर दाखविण्याकरिता त्यावरून आपला जीवभाव ओवाळून टाकला.॥ ५२॥ ज्या पदार्थाची आवडी मनात उत्पन्न होते, त्या पदार्थाविषयी शंका मनाच्या पुढे पुढे येत असतात. प्रेमामुळेच असे घडत असते.॥ ५३॥ म्हणून मुमुक्षूंपैकी काहींच्या ठिकाणी जोपर्यंत ज्ञानाचा दृढ अनुभव येत नाही, तोपर्यंत ज्ञानाची प्राप्ती कशी करून घ्यावयाची व प्राप्त झाल्यावर त्याचे संरक्षण कसे करावे, ही शंका उत्पन्न होणार!॥ ५४॥ म्हणून ते यथार्थज्ञान कोणत्या उपायाने प्राप्त होईल व प्राप्त झाल्यावर ते वृद्धिंगत म्हणजे व्यापक होऊन दृढ कसे होईल,॥ ५५॥
कां उपजोंचि जें न लाहे। जें उपजलेंही अव्हाटां सूये।
तें ज्ञानीं विरुद्ध काय आहे। हें जाणावें कीं॥ ५६॥
मग जाणतया जें विरू। तयाची वाट वाहती करूं।
ज्ञानहित तें विचारूं। सर्वभावें॥ ५७॥
ऐसा ज्ञानजिज्ञासु तुम्हीं समस्तीं। भाव जो धरिला असे चित्तीं।
तो पुरवावया लक्ष्मीपती। बोलिजेल॥ ५८॥
अर्थ—किंवा ज्या (प्रतिबंधामुळे) आत्मज्ञान होऊ शकत नाही व उत्पन्न झाले तर भलत्या वाटेने निघून जाते, असे ज्ञानाच्या विरुद्ध काय आहे, हे जाणले पाहिजे ना!॥ ५६॥ मग ज्ञान्याच्या विरुद्ध जे प्रतिबंध असतील ते दूर करून ज्ञानाची वाट वाहती (सर्वांना जाता येण्याजोगी मोकळी) करू व ज्ञानाला हितकर काय जे असेल त्याचाच सर्वभावाने विचार करू.॥ ५७॥ तुम्ही ज्ञानजिज्ञासूंनी असा जो भाव अंत:करणात धरून ठेवला, तो तुमचा मनोरथ जेणेकरून पूर्ण होईल असे भगवान लक्ष्मीपती (या अध्यायात) बोलतील.॥ ५८॥
ज्ञानासि सुजन्म जोडे। आपली विश्रांतीही वरी वाढे।
ते संपत्तीचे पवाडे। सांगेल दैवी॥ ५९॥
आणि अज्ञानाचेनि कामाकारें। रागद्वेषांसि दे थारें।
तिये आसुरियेही घोरे। करील रूप॥ ६०॥
सहज इष्टानिष्टकरणी। दोघीचि इया कवतुकिणी।
हे नवमाध्यायीं उभारणी। केली होती॥ ६१॥
तेथ साउमा घेयावा उवावो। तंव वोडवला आन प्रस्तावो।
तरी तया प्रसंगें आतां देवो। निरूपीत असे॥ ६२॥
तया निरूपणाचेनि नांवें। अध्याय पद सोळावें।
लावणी पाहतां जाणावें। मागिलावरी॥ ६३॥
परि हें असो आतां प्रस्तुतीं। ज्ञानाच्या हिताहितीं।
समर्था संपत्ती। इयाचि दोन्ही॥ ६४॥
जे मुमुक्षुमार्गींची बोळावी। जे मोहरात्रीची धर्मदिवी।
ते आधीं तंव दैवी। संपत्ति ऐका॥ ६५॥
जेथ एक एकातें पोखी। ऐसे बहुत पदार्थ येकीं।
संपादिजती ते लोकीं। संपत्ति म्हणिजे॥ ६६॥
ते दैवी सुखसंभवी। तेथ दैवगुणें येकोपजीवी।
जाली म्हणौनि दैवी। संपत्ती हे॥ ६७॥
अर्थ—ज्याच्या योगाने आत्मज्ञान सुलभ व उत्तम रीतीने अंत:करणात प्रगट होईल व आणखी चित्ताची पूर्ण शांती होईल त्या दैवी संपत्तीची महती भगवान सांगतील.॥ ५९॥ तसेच, जी संपत्ती अज्ञानामुळे उत्पन्न होणाऱ्या विषयवासनेच्या रूपाने रागद्वेषाला आश्रय देते, त्या अत्यंत घोर आसुरी संपत्तीचे स्वरूप वर्णन करतील.॥ ६०॥ ह्या दोन संपत्तीच इष्ट म्हणजे कल्याण व अनिष्ट म्हणजे अकल्याण करण्याचे कौतुक करून दाखविणाऱ्या आहेत, असा मागे नवव्या अध्यायात उपक्रम करण्यात आला होता॥ ६१॥ (त्यांचा) साक्षात तेथेच सविस्तर विचार करायचा; पण मध्ये निराळा प्रसंग उद्भवल्यामुळे तो तेथे करता आला नाही. आता भगवंत येथे प्रसंगाने त्याचा उलगडा करतात.॥ ६२॥ त्या दोन संपत्तीच्या निरूपणाचे नाव म्हणजे सोळावा अध्याय होय. या अध्यायाची मांडणी पाहता मागील पंधराव्या अध्यायावरच ती झाली आहे, असे जाणावे.॥ ६३॥ आता हे पुरे. प्रस्तुत सांगण्याचे तात्पर्य इतकेच की ज्ञानाचे हित व अहित करण्यास अनुक्रमे ह्या दोन संपत्तीच समर्थ आहेत.॥ ६४॥ जी संपत्ती संसारातून मुक्त होऊ इच्छिणाऱ्यांना परमार्थमार्गाने शेवटपर्यंत पोहोचविते व जी अज्ञानअंधकारात मार्ग दाखविणारी धर्मरूप दिवटी आहे, अशा त्या दैवी संपत्तीचे अगोदर वर्णन ऐका.॥ ६५॥ जेथे जेव्हा एक दुसऱ्याला पोषण करणारे असे अनेक पदार्थ ज्या एका वस्तूने संपादन केले जातात, तेव्हा त्या एका वस्तुला जगात संपत्ती म्हणतात.॥ ६६॥ ती देवाच्या ठिकाणी असणारी म्हणून सुख देणारी व देवाच्या ठिकाणी असणाऱ्या एका सत्त्वगुणाचाच आश्रय धरून राहणारी म्हणून तिला दैवी संपत्ती म्हणतात.॥ ६७॥
(श्लोक-१)
श्रीभगवानुवाच
अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थिति:।
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १॥
अर्थ—श्रीभगवान म्हणतात, अभय (भीती सोडणे), चित्तशुद्धी, ज्ञान व योगाच्या ठिकाणी तत्परता, दान, दम (इंद्रियनिग्रह), यज्ञ (यागादी), स्वाध्याय (वेदशास्त्रादी अध्ययन), तप, आर्जव (मनाचा सरळपणा)॥ १॥
आतां तयाचि दैवगुणां-। माजि धुरेचा बैसणा।
बैसे तया आकर्णा। अभय ऐसें॥ ६८॥
तरी न घालूनि महापुरीं। न घेपे बुडणयाची शियारी।
कां रोग न गणिजे घरीं। पथ्याचिया॥ ६९॥
तैसा कर्माकर्माचिया मोहरा। उठूं नेदूनि अहंकारा।
संसाराचा दरारा। सांडणें येणें॥ ७०॥
अथवा ऐक्यभावाचेनि पैसें। दुजे मानूनि आत्मा ऐसें।
भयवार्ता देशें। दवडणें जें॥ ७१॥
पाणी बुडवूं ये मिठातें। तंव मीठचि पाणी आते।
तेवीं आपण जालेनि अद्वैतें। नाशे भय॥ ७२॥
अगा अभय येणें नांवें। बोलिजे तें हें जाणावें।
सम्यग्ज्ञानाचें आघवें। धांवणें हें॥ ७३॥
अर्थ—आता या दैवी सात्त्विक गुणांमध्ये ज्याला अग्रेसरत्वाचा मान दिला आहे व ज्याला अभय म्हणतात, त्याचे लक्षण ऐका.॥ ६८॥ जसे पुरात उडी घेतली नाही तर, बुडण्याची भीती राहत नाही किंवा पथ्याने वागणाऱ्याला रोगाची भीती नसते,॥ ६९॥ त्याप्रमाणे पापपुण्यकर्म करण्याकरिता अहंकार उठू न देऊन त्यामुळे कर्माकर्माने प्राप्त होणाऱ्या संसाराचे भय सोडून देणे॥ ७०॥ अथवा सर्वत्र आपला एकात्मभाव जाणून आत्म्याला भिन्न मानल्याने उत्पन्न होणारे भय नाहीसे करणे॥ ७१॥ जेव्हा पाणी मिठाला बुडवू पाहते, तेव्हा मीठच पाणी होऊन जाते, त्याप्रमाणे आपणच अद्वैतरूप झालो असता भयच नाहीसे होते.॥ ७२॥ अर्जुना! अभय या नावाने जे बोलले जाते, ते हे होय असे जाण. हा संपूर्ण यथार्थज्ञानाचा रक्षकच होय.॥ ७३॥
गूढार्थदीपिका—अभय ज्याला प्राप्त झाले, त्याला यथार्थज्ञान प्राप्त होतेच असे समजावे.
आतां सत्त्वशुद्धी जे म्हणिजे। ते ऐशा चिन्हीं जाणिजे।
तरी जळे न विझे। राखोंडी जैसी॥ ७४॥
कां पाडिवा वाढी न मगे। अंवसे तुटी सांडूनि मागें।
माजी अतिसूक्ष्म अंगें। चंद्र जैसा राहे॥ ७५॥
ना तरी वार्षिया सांडिली। ग्रीष्में नाहीं मांडिली।
माजि निजरूपें निवडली। गंगा जैसी॥ ७६॥
तैसी संकल्पविकल्पाची वोढी। सांडूनि रजतमाची कावडी।
भोगितां निजधर्माची आवडी। बुद्धीउरे॥ ७७॥
इंद्रियवर्गीं दाखविलिया। विरुद्धा अथवा भलिया।
विस्मय कांहीं केलिया। नुठी चित्तीं॥ ७८॥
गांवा गेलिया वल्लभ। पतिव्रतेचा विरहक्षोभ।
भलतेसणी हानी लाभ। न मनी जेवीं॥ ७९॥
तेवीं सत्स्वरूप रुचलेपणें। बुद्धी जें ऐसें अनन्य होणें।
ते सत्त्वशुद्धी म्हणे। केशिहंता॥ ८०॥
अर्थ—आता जिला सत्त्वशुद्धी म्हणजे अंत:करणशुद्धी म्हणतात ती या लक्षणाने जाण. ज्याप्रमाणे राख जळत नाही व विझत नाही किंवा ज्याप्रमाणे अमावस्येला झालेला कलेचा क्षय मागे टाकून देऊन प्रतिपदेला होणारी कलेची वाढ दिसत नाही, तरी मध्ये चंद्र जसा अत्यंत सूक्ष्म असतो॥ ७४-७५॥ किंवा वर्षाऋतूने सोडली असता (वर्षाऋतू संपल्यानंतर) व ग्रीष्मऋतूने बर्फ वितळून गंगेच्या प्रवाहाला पुरवठा केला नसता मध्ये (शरद, हेमंत इत्यादी चार ऋतूंमध्ये) ती जशी निव्वळ आपल्या स्वरूपाने राहते,॥ ७६॥ त्याप्रमाणे संकल्पविकल्पाची ओढ व रजतमगुणाचे ओझे टाकून बुद्धी केवळ आपल्या सत्पक्षपाती धर्माची आवड धरून राहते,॥ ७७॥ इंद्रियांच्या समुदायाने चित्ताला अपायकारक किंवा हितकर असे काहीही दाखविले तरी नवल असे कधी वाटत नाही,॥ ७८॥ प्रिय पती गावास गेल्यामुळे त्याच्या विरहाने व्याकूळ झालेली पतिव्रता स्त्री ज्याप्रमाणे वाटेल तसे नुकसान किंवा लाभ झाला तरी त्याला ती जुमानीत नाही,॥ ७९॥ त्याप्रमाणे सद्ब्रह्मस्वरूपाची आवड उत्पन्न होऊन चित्ताचे एक त्याच्याच ठिकाणी पतिव्रतेसारखे अनन्य होणे, ही चित्तशुद्धी होय, असे केशिदैत्याला मारणारे श्रीकृष्ण म्हणतात.॥ ८०॥
आतां आत्मलाभाविखीं। ज्ञानयोगामाजी एकीं।
जे आपुलिया ठाकीं। हांवे भरे॥ ८१॥
तेथ सगळिये चित्तवृत्ती। त्याग करणें या रीती।
निष्कामें पूर्णाहुती। हुताशीं जैसी॥ ८२॥
कां सुकुळीनें आपुली। आत्मजा सत्कुळींचि दिधली।
हे असो लक्ष्मी स्थिरावली। मुकुंदीं जैसी॥ ८३॥
तैसें निर्विकल्पपणें। जें योगज्ञानींच या वृत्तिक होणें।
तो तिजा गुण म्हणे। कृष्णनाथ॥ ८४॥
आतां देहवाचाचित्तें। यथासंपन्नें वित्तें।
वैरी जालियाही आर्तातें। न वंचणें जें कां॥ ८५॥
फुलीं फळीं छाया। मुळीं पत्रींही धनंजया।
वाटेचा न चुके आलिया। वृक्ष जैसा॥ ८६॥
तैसें मनौनि धनवरी। विद्यमानें आल्या अवसरीं।
श्रांतांचिये मनोहारीं। उपयोगा जाणें॥ ८७॥
तया नांव जाण दान। जें मोक्षनिधानाचें अंजन।
हें असो आईक चिन्ह। दमाचें तें॥ ८८॥
अर्थ—आत्मलाभ करून घेण्याकरिता ज्ञान व योग या दोहो मार्गांपैकी जो मार्ग आपल्या अधिकारानुसार असेल व करण्याची इच्छा असेल त्या मार्गाकरिता जशी अग्नीमध्ये पूर्णाहुती टाकावी, त्याप्रमाणे निष्काम चित्ताने सर्व वृत्तींचा त्याग करणे,॥ ८१-८२॥ किंवा ज्याप्रमाणे उत्तम कुलवंताने आपली कन्या कुलीन घराण्यातच दिली किंवा लक्ष्मी भगवंताच्या ठिकाणी स्थिर झाली॥ ८३॥ त्याप्रमाणे विकल्परहित चित्ताने योग अथवा ज्ञान या मार्गाच्या ठिकाणी अंत:करण लावणे, हा दैवी संपत्तीतील तिसरा गुण होय, असे भगवंत म्हणतात.॥ ८४॥ आपला शत्रू असला तरी संकटात सापडला असता कायावाचामनाने व यथाप्राप्त संपत्तीने त्याच्याशी प्रतारणा न करणे,॥ ८५॥ ज्याप्रमाणे मार्गावर असलेला वृक्ष फूल, फळ, छाया, मूळ, पान यांपैकी अर्जुना! जे लागेल ते आलेल्या वाटसरूला देण्याला चुकत नाही,॥ ८६॥ त्याप्रमाणे, आलेल्या दु:खितांच्या मनाचे समाधान होईल, अशा रितीने प्राप्त असलेल्या तन-मन-धनाने त्याच्या उपयोगी पडणे,॥ ८७॥ त्याला दान म्हणतात, असे जाण, जे मोक्षरूप संपत्ती दाखविणारे अंजनच होय. हे असो. आता दमाचे चिन्ह ऐक.॥ ८८॥
तरि विषयेंद्रियमिळणी। करूनि घापे वितुटणी।
जैसें तोडिजे खडूळ पाणी। पारकेया॥ ८९॥
तैसा विषयजातांचा वारा। वाजों नेदिजे इंद्रियद्वारां।
इयें बांधोनि प्रत्याहारा। हातीं वोपी॥ ९०॥
आंतुला चित्ताचे अंगवरी। प्रवृत्ति पेलूनि माघारी।
आगी सुयिजे दाहींही द्वारीं। वैराग्याची॥ ९१॥
श्वासोच्छ्वासाहुनी बहुवसें। व्रतें आचरे खरपुसें।
वोसंतितां रात्रिदिवसें। नाराणुक जया॥ ९२॥
पैं दम ऐसा म्हणिपे। तो हा जाण स्वरूपें।
यज्ञार्थही संक्षेपें। सांगों ऐक॥ ९३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे शुद्ध करणारे निवळीचे बी वगैरे पदार्थ गढूळपणा व पाणी यांचा संबंध तोडतात, त्याप्रमाणे विषय व इंद्रिये यांचा जो संबंधच होऊ देत नाही,॥ ८९॥ याप्रमाणे विषयाचा वारा इंद्रियांच्या द्वारांना लागू न देता त्यांना एकत्र बांधून जो प्रत्याहाराच्या हाती देतो.॥ ९०॥ शरीरापर्यंत असलेल्या कर्माच्या प्रवृत्तीला आत चित्तापर्यंत माघार घ्यायला लावून दहाही इंद्रियांच्या द्वारांत वैराग्याचा अग्नी पेटवावा.॥ ९१॥ श्वासोच्छ्वासाहून पुष्कळ व कडक अशा व्रतांचे रात्रंदिवस आचरण करण्याने ज्याला क्षणभर देखील उसंत मिळत नाही,॥ ९२॥ ज्याला दम म्हणतात, तो अशा स्वरूपाचा आहे, असे जाण. आता यज्ञाचा योग्य अर्थ संक्षेपाने सांगतो, तोही ऐक.॥ ९३॥
तरी ब्राह्मण करूनि धुरे। स्त्रियादिक पैल मेरे।
माझारीं अधिकारें। आपुलालेनी॥ ९४॥
जया जें सर्वोत्तम। भजनीय देवता धर्म।
तें तेणें यथागम-। विधी यजिजे॥ ९५॥
जैसा द्विज षट्कर्में करी। शूद्र तयातें नमस्कारी।
कीं दोहींसिही सरोभरी। निपजे याग॥ ९६॥
तैसें अधिकारपर्यालोचें। हें यज्ञ करणें सर्वांचें।
परि विष फळाशेचें। न घापे माजी॥ ९७॥
आणि मी कर्ता ऐसा भावो। नेदिजे देहाचेनि द्वारें जावों।
ना वेदाज्ञेसि तरी ठावो। होईजे स्वयें॥ ९८॥
अर्जुना एवं यज्ञ। सर्वत्र जाण साज्ञ।
कैवल्यमार्गींचा अभिज्ञ। सांगाती हा॥ ९९॥
अर्थ—प्रथम ब्राह्मणापासून सुरू करून स्त्री-शूद्रापर्यंत मध्ये त्यांच्या त्यांच्या अधिकारानुसार देवतेला उद्देशून ज्याला जे आचारधर्म उत्तम म्हणून सांगितले असतील, त्याचे त्यांनी शास्त्रानुसार आचरण करावे.॥ ९४-९५॥ उदाहरणार्थ, ज्याप्रमाणे ब्राह्मण, शास्त्रानुसार अध्ययन, अध्यापन, यजन, याजन, दान व प्रतिग्रह ही सहा कर्में करतो व शूद्र ब्राह्मणाला नुसता नमस्कार करतो. पण दोघांनाही सारखाच यज्ञ घडतो.॥ ९६॥ कोणाचा कसा अधिकार आहे, हे पाहून शास्त्राने सर्वांना यज्ञ करायला सांगितले आहे, पण ते यज्ञकर्म करताना कोणत्याही प्रकारच्या फलाची इच्छा असता कामा नये॥ ९७॥ आणि तसेच देहाला धरून, मी कर्ता आहे, असा कर्तृत्वाहंकार उत्पन्न होऊ देऊ नये. सारांश आपण वेदाज्ञेला केवळ आश्रय होऊन राहवे.॥ ९८॥ अर्जुना! याप्रमाणे यज्ञ हा अज्ञानापासून जाणत्यापर्यंत सर्वांना विहित असून तो मोक्षमार्गाचा जाणता सोबती आहे.॥ ९९॥
गूढार्थदीपिका—अशा रितीने होणारे यज्ञकर्म रागद्वेषरहित शुद्ध चित्ताने व निष्काम होत असल्यामुळे परमेश्वरप्राप्तीला अचूक साधक होते, असा अर्थ.
आतां चेंडुवें भूमी हाणिजे। हें नव्हे तो हाता आणिजे।
कीं शेतीं बीं विखुरिजे। परी पिकीं लक्ष॥ १००॥
ना तरी ठेविलें देखावया। आदर कीजे दिविया।
कां शाखा फळें यावया। सिंपिजे मूळ॥ १०१॥
हें बहू असो आरिसा। आपणपें देखावया जैसा।
पुढतपुढती बहुवसा। उटिजे प्रीतीं॥ १०२॥
तैसा प्रतिपाद्य जो ईश्वर। तो होआवयालागीं गोचर।
श्रुतीचा निरंतर। अभ्यास करणें॥ १०३॥
तें द्विजांसींच ब्रह्मसूत्र। येरां स्तोत्र कां नाममंत्र।
आवर्तवणें पवित्र। पावावया तत्त्व॥ १०४॥
अर्थ—जसे भूमीवर चेंडूचे आपटणे तो हातात घेण्याकरिता असते किंवा पिकाकडे लक्ष देऊन शेतीत धान्य पेरले जाते॥ १००॥ किंवा अंधारात ठेवलेले पाहण्याकरिताच आपण दिवा हाती घेतो अथवा झाडाच्या फांद्यांना फळे यावी या आशेने मुळाला पाणी देतो.॥ १०१॥ हा विस्तार असो. आपण आपल्याला पाहण्याकरिताच, ज्याप्रमाणे वारंवार आरसा प्रेमाने स्वच्छ करतो.॥ १०२॥ त्याप्रमाणे वेदांनी प्रतिपादिलेल्या ईश्वराचा साक्षात्कार होण्याकरिता श्रुतीचा नेहमी जो अभ्यास करावा लागतो, तो उपनिषदाचा व ब्रह्मसूत्राचा अभ्यास ब्राह्मणासच करण्याचा अधिकार सांगितला आहे व इतर शूद्रादिकांना परतत्त्व प्राप्त होण्याकरिता भगवंताचे स्तोत्र किंवा नाममंत्र यांची आवर्तने करणे हे विहित केले आहे.॥ १०३-१०४॥
गूढार्थदीपिका—द्विजांसींच ब्रह्मसूत्र। येथे “द्विजांसींच ब्रह्मसूत्र” या पदाने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य यांनाच केवळ वैदिक ब्रह्मसूत्राचा विचार करण्याचा अधिकार आहे, एवढेच सांगितले आहे. स्तोत्र, नाममंत्राचा अधिकार नाही, असे सांगितले नाही, उलट,
ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: स्त्रियश्शूद्रांत्यजादय:।
यत्रतत्रानुकुर्वन्ति विष्णोर्नामानुकीर्तनम्॥
(भविष्य पुराण)
“ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, स्त्रिया, शूद्र, अंत्यज हे सर्व जेथे कोठे भगवंताचे नामसंकीर्तन करतील”, असे भविष्यादी पुराणांतून सांगितले असल्यामुळे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य या तीन वर्णांनाही भगवंताचे स्तोत्र, नामसंकीर्तन इत्यादिकांचे ठिकाणी अधिकार आहे, हे उघड आहे.
येरां स्तोत्र कां नाममंत्र—या पदाने शूद्रांना केवळ स्तोत्र व नाममंत्राचाच अधिकार आहे, असे जाणावे.
पार्था गा स्वाध्यावो। बोलिजे तो हा म्हणे देवो।
आतां तपशब्दाभिप्रावो। आईक सांगों॥ १०५॥
अर्थ—अर्जुना! ज्याला स्वाध्याय म्हणतात, तो हा होय, असे देव म्हणतात. आता ‘तप’ शब्दाचा अभिप्राय सांगतो, ऐक॥ १०५॥
तरी दानें सर्वस्व देणें। वेंचणें तें व्यर्थ करणें।
जैसें फळोनि स्वयें सुकणें। औषधीचें॥ १०६॥
ना ना धुपाचा अग्निप्रवेश। कनकीं तुकाचा नाश।
पितृपक्ष पोषितां ऱ्हास। चंद्राचा जैसा॥ १०७॥
तैसा स्वरूपाचिया प्रसरा-। लागीं प्राणेंद्रियशरीरां।
आटणी करणें जें वीरा। तेंचि तप॥ १०८॥
अथवा अनारिसें। तपाचें रूप जरी असे।
तरि जाण जेंविं दुधीं हंसें। सूदली चांचू॥ १०९॥
तैसें देहजीवाचिये मेळणीं। जो उदयजत सूये पाणी।
तो विवेक अंत:करणीं। जागवी जो॥ ११०॥
पाहतां आत्मयाकडे। परि बुद्धीचा पैस सांकडे।
सनिद्र स्वप्न बुडे। जागणीं जैसें॥ १११॥
तैसा आत्मपर्यालोच। प्रवर्ते जो साच।
तपाचा हा निर्वच। धनुर्धरा॥ ११२॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे औषधी, मूळ, त्वचा, पाने, फूल इत्यादिकांनी समृद्ध होऊन परार्थच जगतात व शेवटी सुकतात, त्याप्रमाणे दानाने सर्वस्व देऊन टाकून स्वशरीरसुखार्थ खर्च करण्याकरिता काही शिल्लक न ठेवणे,॥ १०६॥ किंवा ज्याप्रमाणे अग्नीत टाकलेला धूप नाश पावतो, सोने शुद्ध करण्यात त्याचे वजन कमी होते, कृष्णपक्ष वाढण्यात चंद्र कले-कलेने कमी होत जातो,॥ १०७॥ त्याप्रमाणे अद्वैत परब्रह्माची प्राप्ती होण्याकरिता शरीर, इंद्रिये, प्राण यांचे शोषण करणे, याला, अर्जुना! तप म्हणतात.॥ १०८॥ अथवा तपाचे निराळे लक्षण केले तरी ते हंसाने पाणीमिश्रित दुधात आपली चोच घालावी (तसे आहे).॥ १०९॥ त्याप्रमाणे देहजीवाचे ऐक्यात जो उत्पन्न होताच हात घालतो (वेगळे करतो), तो विवेक अंत:करणात अखंड जागा ठेवतो.॥ ११०॥ ज्याप्रमाणे जाग आल्याबरोबर झोपेसहित स्वप्न नाहीसे होते, त्याप्रमाणे आत्मसाक्षात्कार झाला की बुद्धीचा पसारा आटला जातो.॥ १११॥ अर्जुना! असा जो खरा आत्मविचारप्रवृत्त होतो, हाच ‘तप’ शब्दाच्या अर्थाचा निर्णय आहे.॥ ११२॥
आतां बाळाच्या हितीं स्तन्य। जैसें नानाभूतीं चैतन्य।
तैसें प्राणिमात्रीं सौजन्य। आर्जव तें॥ ११३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे आईच्या स्तनातील दूध बाळाच्या पोषणाकरिताच असते किंवा भूतमात्रांच्या ठिकाणी चैतन्य असते, त्याप्रमाणे प्राणिमात्रांशी सरळ निष्कपट वागणे याला आर्जव म्हणतात.॥ ११३॥
(श्लोक-२)
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्याग: शान्तिरपैशुनम्।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥ २॥
अर्थ—कोणालाही काया-वाचा-मनाने दु:ख न देणे, प्रिय व जसे पाहिले किंवा ऐकले असेल तसेच बोलणे, क्रोध न करणे, त्याग (वस्तूवरील ममता सोडणे), अंत:करणात विकार न उठणे, कोणाचा द्रोह न करणे, प्राणिमात्रांवर दया करणे, विषय सन्निध असता चित्त विकारी न होणे, अंत:करणाचा कोमलपणा, निंद्यकर्माची लाज वाटणे व चित्ताची स्थिरता,॥ २॥
आणि जगाचिया सुखोद्देशें। शरीरवाचामानसें।
राहाटणें तें अहिंसे। रूप जाण॥ ११४॥
अर्थ—काया-वाचा-मनाने प्राणिमात्रांच्या सुखाकरिता व्यापार करणे ते अहिंसेचे स्वरूप होय, असे जाण.॥ ११४॥
आतां तीख होउनि मवाळ। जैसें जातीचें मुकुळ।
कां तेज परी शीतळ। शशांकाचें॥ ११५॥
शके दावितांचि रोग फेडूं। आणि जिभे तरि नव्हे कडु।
तें वोखद नाहीं मा घडु। उपमा कैंची॥ ११६॥
तरी मऊपणें बुबुळें। झगडतांही परि नाडळे।
येरवीं फोडी कोराळें। पाणी जैसें॥ ११७॥
तैसें तोडावया संदेह। तीख जैसें कां लोह।
श्राव्यत्वें तरि माधुर्य। पायीं घाली॥ ११८॥
ऐकों ठातां कौतुकें। कानातें निघती मुखें।
जें साचारिवेचेनि बिकें। ब्रह्मही भेदी॥ ११९॥
किंबहुना प्रियपणें। कोणातेंही झकऊं नेणे।
यथार्थ तरी खुपणें। नाहीं कवणा॥ १२०॥
येऱ्हवीं गोरी कीर काना गोड। परि साचाचा पाखाळीं कीड।
आगियेचें करणें उघड। परि जळो तैंसाच॥ १२१॥
कानीं लागतां महुर। अर्थें विभांडी जिव्हार।
ते वाचा नव्हे सुंदर। लांवचि पां॥ १२२॥
परि अहितीं कोपोनि सोप। लालनीं मऊ जैसें पुष्प।
तिये मातेचें स्वरूप। जैसें कां होय॥ १२३॥
तैसें श्रवणसुखचतुर। परिणमोनि साचार।
बोलणें जें अविकार। तें सत्य येथें॥ १२४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे जाईच्या फुलाची कळी अणीदार असूनही कोमल असते किंवा चंद्राचा प्रकाश तेजस्वी असूनही थंड असतो,॥ ११५॥ दाखविताक्षणीच रोग नाहीसा करू शकेल व तोंडाला कडू लागणार नाही असे औषधच नाही, तेव्हा त्याची उपमा कशी देता येईल?॥ ११६॥ तरी पाणी मऊपणामुळे डोळॺाच्या बुबुळास लागले तरी व्यथा करीत नाही. एऱ्हवी तेच पर्वताचे कडे फोडीत असते.॥ ११७॥ त्याप्रमाणे पाजळविलेल्या तीक्ष्ण लोखंडाच्या शस्त्राप्रमाणे जे बोलणे संशयनिवृत्ती करते, पण ऐकण्यास अत्यंत गोड वाटते,॥ ११८॥ जे बोलणे सहजासहजी ऐकण्यास मिळाले असता कानाला मुखे निघतात म्हणजे ऐकावेसे वाटते आणि परब्रह्माचा भेद करील इतके ते सत्याला धरून असते.॥ ११९॥ फार काय सांगावे! ते बोलणे मधुरपणामुळे कोणालाही फसवू जाणत नाही व सत्यत्वपणामुळे कोणाच्याही वर्मी लागत नाही.॥ १२०॥ एऱ्हवी, व्याधाचे गाणे कानाला गोड लागते, पण त्या सत्याच्या शुद्धतेत हिणकटपणा असतो. नाश करणे हे अग्नीचे कार्य उघडच आहे, पण आग लागो अशा सत्याला!॥ १२१॥ जे बोलणे कानाला गोड लागते, पण त्याचा अर्थ काळजाला छिद्र पाडतो, ते बोलणे नव्हे. ती सुंदर दिसणारी जाखीणच होय.॥ १२२॥ अहित होऊ नये म्हणून लटकीच रागावते व लाड करण्यात जी फुलासारखी मऊ असते, असे मातेच्या स्वरूपाप्रमाणे ऐकताना सुख देण्यात चतुर, परिणामी सत्य होणारे व निर्विकार असे जे बोलणे त्याला सत्य म्हणावे.॥ १२३-१२४॥
आतां घालितांही पाणी। पाषाणीं न निघे अणी।
कां मथिलिया लोणी। कांजी नेदी॥ १२५॥
त्वचा पायें शिरीं। हालेयाही फडे न करी।
वसंतींही अंबरीं। न होती फुलें॥ १२६॥
ना ना रंभेचेनिही रूपें। शुकीं नुठिजेचि कंदर्पें।
कां भस्मीं वन्हि न उद्दीपे। घृतेंही जेवीं॥ १२७॥
तेविंचि कुमारु क्रोधें भरे। तैसिया मंत्राचीं बीजाक्षरें।
तियें निमित्तेंही अपारें। मीनलिया॥ १२८॥
पैं धातयाही पायां पडतां। नुठी गतायु पंडुसुता।
तैसी नुपजे उपजवितां। क्रोधोर्मि॥ १२९॥
अक्रोधत्व ऐसें। नांव तें ये दशे।
जाण ऐसें श्रीनिवासें। म्हणितलें तया॥ १३०॥
अर्थ—आता दगडावर कितीही पाणी घातले तरी त्याला अंकुर फुटणार नाही किंवा कितीही मंथन केले तरी कांजीतून लोणी निघत नाही.॥ १२५॥ सर्पाने टाकलेल्या कातेवर पाय दिला तरी ती फणा उभारत नाही. वसंत-ऋतूतही आकाशाला फुले येत नाहीत॥ १२६॥ किंवा रंभेसारखे सुंदर रूप पुढे आले तरी श्रीशुकाचार्यांच्या ठिकाणी काम उत्पन्न होत नाही किंवा राखेत तूप टाकूनही अग्नी पेटायचा नाही,॥ १२७॥ अर्जुना! ज्याप्रमाणे आयुष्य सरले असता ब्रह्मदेवाच्या पाया पडूनही मेलेला मनुष्य जिवंत होऊ शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्या मंत्रबीजाक्षराच्या जपाने लहान मुलाला देखील क्रोध उत्पन्न होईल अशी अनेक निमित्ते प्राप्त झाली तरी ज्याच्या अंत:करणात क्रोधाची उर्मी उठविली असताही उठत नाही,॥ १२८-१२९॥ या दशेला अक्रोधत्व असे नांव आहे, हे जाण, असे भगवान श्रीकृष्ण त्या अर्जुनाला म्हणाले.॥ १३०॥
आतां मृत्तिकात्यागें घट। तंतुत्यागें पट।
त्यजिजे जेवीं वट। बीजत्यागें॥ १३१॥
कां त्यजूनि भिंतिमात्र। त्यजिजे आघवेंचि चित्र।
कां निद्रात्यागें विचित्र। स्वप्नजाळ तें॥ १३२॥
ना ना जळत्यागें तरंग। वर्षात्यागें मेघ।
त्यजिजती जैसे भोग। धनत्यागें॥ १३३॥
तेवीं बुद्धिमंतीं देहीं। अहंता सांडूनि पाहीं।
सांडिजे अशेषही। संसारजात॥ १३४॥
तया नांव त्याग। म्हणे तो यज्ञांग।
हें मानूनि सुभग। पार्थ पुसे॥ १३५॥
अर्थ—आता ज्याप्रमाणे मातीचा त्याग केल्याने घटाचा त्याग करावा किंवा कापसाच्या सुताचा त्याग केल्याने वस्त्राचा त्याग करावा किंवा बीजाचा त्याग केल्याने वटवृक्षाचा त्याग करावा॥ १३१॥ किंवा भिंतीचा त्याग केल्याने संपूर्ण चित्रलेखनाचा त्याग व्हावा, निद्रेचा त्याग केल्याने विचित्र अशा स्वप्नजालाचा त्याग व्हावा॥ १३२॥ किंवा पाण्याचा त्याग केल्याने तरंगाचा त्याग व्हावा, वर्षाऋतुच्या त्यागाने मेघांचा अनायासे त्याग व्हावा, संपत्तीचा त्याग केल्याने जसा भोग अनायासे सुटावा,॥ १३३॥ त्याप्रमाणे बुद्धिमान मनुष्याने आपल्या देहाची अहंता सर्वस्वी सोडून देऊन नि:शेष संसाराचा त्याग करावा, असे जाण.॥ १३४॥ यालाच त्याग म्हणतात, असे यज्ञात ज्याचे यजन केले जाते असे भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले. हे मान्य करून दैववान अर्जुन विचारू लागला.॥ १३५॥
आतां शांतीचें लिंग। तें व्यक्त मज सांग।
देवो म्हणती चांग। अवधान देईं॥ १३६॥
तरी गिळोनि ज्ञेयांतें। ज्ञाता ज्ञानही माघौतें।
हारपे निरुतें। ते शांति पैं गा॥ १३७॥
जैसा प्रळयांबूचा उभड। बुडऊनि विश्वाचा पवाड।
होय आपणपें निबिड। आपणचि॥ १३८॥
मग उगम ओघ सिंधू। हा नुरेचि व्यवहारभेदु।
परि जरी जलैक्याचा बोधु। तोही कवणा॥ १३९॥
तैसी ज्ञेया देतां मिठी। ज्ञातृत्वही पडे पोटीं।
मग उरे तेंचि किरीटी। शांतीचें रूप॥ १४०॥
अर्थ—आता भगवंता! शांतीचे काय स्वरूप आहे, हे मला स्पष्ट करून सांगा. देव म्हणाले, सांगतो, नीट ऐक.॥ १३६॥ ज्ञेयाला गिळून नंतर ज्ञाता-म्हणजे ज्ञातृत्वाचा अभिमान-व ज्ञान-म्हणजे ज्ञातृत्वरूप जाणीव-हे नाहीसे झाल्यावर जी चित्ताची स्थिती ती खरी शांती होय.॥ १३७॥ ज्याप्रमाणे प्रलयकाळच्या पाण्याचा लोंढा ब्रह्मांडरूप विश्वाचा संपूर्ण विस्तार बुडवून घनदाट एक आपणच राहतो.॥ १३८॥ मग उगम, प्रवाह, समुद्र हा व्यावहारिक भेद काहीच राहत नाही आणि (सर्व एक पाणी झाले असता) जलैक्याची जाणीव तरी कोणाला राहणार?॥ १३९॥ त्याप्रमाणे ज्ञेयाशी ऐक्य झाले असता ज्ञातृत्वहि लय पावते, तेव्हा जे उरते, अर्जुना! ते शांतीचे रूप होय.॥ १४०॥
आतां कदर्थवित व्याधी। बळीकरणाचिया आधी।
आप पर न शोधी। सद्वैद्य जैसा॥ १४१॥
कां चिखलीं रुतली गाये। धड भाकड न पाहे।
जो तियेचिया ग्लानी होये। कालाभुला॥ १४२॥
ना ना बुडतयातें सकरुण। न पुसे अंत्यज कीं ब्राह्मण।
काढूनि राखे प्राण। हेंचि जाणे॥ १४३॥
कीं मायवणी पापियें। उघडी केली विपायें।
ते नेसविल्यावीण न पाहे। शिष्ट जैसा॥ १४४॥
तैसें अज्ञानप्रमादादिकीं। कां प्राक्तनींही सदोषीं।
निंद्यत्वाच्या सर्वविषीं। खिळिले जे॥ १४५॥
तयां आंगीक आपलें। देउनियां भलें।
विसरविजती सलें। सलतीं तियें॥ १४६॥
अगा पुढिलाचे दोष। करूनि आपुलिये दिठी चोख।
मग घापे अवलोक। तयावरी॥ १४७॥
जैसा पुजूनि देव पाहिजे। पेरूनि शेता जाईजे।
तोषौनि प्रसाद घेईजे। अतिथीचा॥ १४८॥
तैसें आपुलेनि गुणें। पुढिलाचें उणें।
फेडुनियां पाहणें। तयाकडे॥ १४९॥
वांचूनि न विंधिजे वर्मीं। नातुडविजे अकर्मीं।
न बोलविजे नामीं। सदोषीं तिहीं॥ १५०॥
वरि कोणे एके उपायें। पडिलें तें उभें होये।
तेंचि कीजे परि घाये। नेदावे वर्मीं॥ १५१॥
पैं उत्तमाचिया साटीं। नीच मानिजे किरीटी।
हें वांचोनि दिठी। दोष न घेपे॥ १५२॥
अगा अपैशुन्याचें लक्षण। अर्जुना हें फुडें जाण।
मोक्षमार्गींचें सुखासन। मुख्य हें गा॥ १५३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे रोग पीडा देत आहे असे पाहून रोग्याला धट्टाकट्टा करण्याच्या चिंतेत लागलेला वैद्य, रोगी आपला की परका, असा विचार करीत नाही,॥ १४१॥ किंवा चिखलात रुतलेल्या दु:खी गाईला पाहून व्याकूळ होणारा मनुष्य जसा ती दूध देणारी आहे की म्हातारी आहे, याचा विचार करीत नाही,॥ १४२॥ किंवा मनुष्याला बुडताना पाहून कनवाळू मनुष्य तो महार आहे की ब्राह्मण आहे, याचा विचार करीत नाही. त्याला बाहेर काढून त्याच्या प्राणाचे रक्षण करावे, हेच तो जाणतो,॥ १४३॥ किंवा एखाद्या दुष्टाने कुलस्त्रियेला नग्न केले असता जसा सज्जन पुरुष (लुगडे) नेसविल्याशिवाय तिला पाहत नाही.॥ १४४॥ त्याप्रमाणे अज्ञान प्रमादादी किंवा प्रारब्धजन्य निंद्य अशा सर्व दोषांनी पछाडलेले जे,॥ १४५॥ त्यांना आपल्या अंगचे उत्तम गुण देऊन त्यांच्या सलणाऱ्या दोषांचा विसर पाडतात.॥ १४६॥ आपल्यासमोर असलेल्यांचे दोष आपल्या दृष्टीने दोषरहित करून मग त्यांच्याकडे पाहतात,॥ १४७॥ ज्याप्रमाणे देवाची पूजा करूनच त्याला पाहवे. पेरल्यावर शेताकडे जावे. अतिथीला संतुष्ट करूनच त्यांचा आशीर्वाद घ्यावा,॥ १४८॥ त्याप्रमाणे आपल्या गुणांनी दुसऱ्याचा उणेपणा नाहीसा करून त्याचेकडे पाहवे.॥ १४९॥ यावाचून, वर्मी लागेल असे बोलू नये, त्याला निंद्य कर्मात गुरफटवू नये. दोषाला धरून नाव ठेवून बोलू नये.॥ १५०॥ आणखी ज्या उपायाने, पडलेला मनुष्य उभा होईल, तोच उपाय करावा, पण वर्मावर घाव घालू नये,॥ १५१॥ सज्जनाच्या संगतीत असलेल्या नीचालाही सज्जनासाठी मान द्यावा. यावाचून दृष्टीने दोष पाहू नये.॥ १५२॥ अर्जुना! असे अपैशुन्याचे स्पष्ट लक्षण आहे, ही मोक्षमार्गाने जाण्याकरिता मुख्य अशी पालखीच आहे.॥ १५३॥
गूढार्थदीपिका—या अपैशुन्याने गुणदोष पाहण्याची दृष्टी नाहीशी होऊन समब्रह्मभाव बुद्धीत सहज ठसतो, म्हणून या अपैशुन्याला मोक्षमार्गाचे सुखासन म्हटले आहे.
आतां दया ते ऐसी। पूर्णचंद्रिका जैसी।
निववितां न कडसी। साने थोर॥ १५४॥
तैसें दु:खितांचें शिणणें। हिरतां सकणवपणें।
उत्तमाधम नेणे। विवंचूं गा॥ १५५॥
पैं जगीं जीवनासारिखें। वस्तु अंगवरी उपखे।
परि जातें जीवित राखे। तृणाचेंही॥ १५६॥
तैसें पुढिलांचेनि तापें। कळवळलिये कृपें।
दिधलेंही आपणपें। न्यूनचि मानी॥ १५७॥
निम्न भरलिया उणें। पाणी ढळोंनि नेणे।
तेविं श्रांता तोषौनि जाणें। सामोरें पां॥ १५८॥
पैं पायीं कांटा नेहटे। तंव व्यथा जीवीं उमटे।
तैसा पोळे संकटें। पुढिलांचेनी॥ १५९॥
कां पावो शीतळता लाहे। कीं ते डोळ्ॺांचिलागीं होये।
तैसा परसुखें जाये। सुखावत जो॥ १६०॥
किंबहुना तृषितालागीं। पाणी आरायिलें असे जगीं।
तैसें दु:खितांचे सेलभागीं। जिणें जयाचें॥ १६१॥
तो पुरुष वीरराया। मूर्तिमंत जाण दया।
मी उदयजतांचि तया। ऋणिया लाभें॥ १६२॥
अर्थ—आता दया ती अशी आहे—ज्याप्रमाणे पूर्ण चंद्राचा प्रकाश शीतळता देताना लहान, थोर असा भेद करीत नाही,॥ १५४॥ त्याप्रमाणे दु:खितांचे दु:ख कळवळॺाने नाहीसे करताना उत्तम, अधम असा भेद जो करीत नाही,॥ १५५॥ जगामध्ये सर्वांचे जीवन असलेली पाण्यासारखी वस्तू आपला नाश करून घेऊन गवताच्या देखील नाहीसे होत असलेल्या जीवनाचे रक्षण करते,॥ १५६॥ त्याप्रमाणे समोर असलेल्या माणसांचे दु:ख पाहून जो दयेने कळवळतो व त्यांच्या दु:खनिवारणार्थ त्याला आपले सर्वस्व देऊनही ते थोडेच मानतो.॥ १५७॥ समोर आलेली सखोल जागा भरल्यावाचून जसे पाणी तेथून पुढे हालत नाही, त्याप्रमाणे दु:खिताला संतोष दिल्यानंतरच जो पुढे जातो,॥ १५८॥ ज्याप्रमाणे काटा पायात बोचतो, पण त्याची व्यथा अंत:करणात होते, त्याप्रमाणे दुसऱ्याचे संकट पाहून जो दु:खी होतो,॥ १५९॥ किंवा ज्याप्रमाणे थंड स्पर्श पायाला होतो, पण तो थंडावा डोळॺाला मिळतो, त्याप्रमाणे दुसऱ्याच्या सुखाने जो सुखी होतो.॥ १६०॥ फार काय सांगावे! ज्याप्रमाणे तान्हेल्याकरिता जगात पाणी निर्माण झाले त्याप्रमाणे केवळ दु:खितांच्या दु:खाचे निवारण करण्याकरिताच जो जिवंत राहतो,॥ १६१॥ हे वीरश्रेष्ठा अर्जुना! असा जो पुरुष, तो म्हणजे दयेची मूर्तीच होय. अशी दया उत्पन्न झाल्याबरोबरच मी त्याचा ऋणी होतो.॥ १६२॥
आतां सूर्यासि जीवें। अनुसरलिया राजीवें।
परि तें तो न शिवे। सौरभ्य जैसें॥ १६३॥
कां वसंताचिया वाहाणीं। आलिया वनश्रीच्या अक्षौहिणी।
ते न करीतचि घेणी। निगाला तो॥ १६४॥
हें असो महासिद्धीसी। लक्ष्मीही आलिया पाशीं।
परि महाविष्णु जैसी। न गणीच ते॥ १६५॥
तैसे ऐहिकींचे कां स्वर्गींचे। भोग पाईक जालिया इच्छेचे।
परि भोगावें हें न रुचे। मनामाजी॥ १६६॥
बहुवें काय कौतुकीं। जीव नोहे विषयाभिलाखी।
अलोलुप्त्वदशा ठाउकी। जाण ते हे॥ १६७॥
अर्थ—कमळाचे फूल सूर्याला जीवभावाने अनुसरले तरी सूर्य मात्र कमळाच्या सुगंधाला स्पर्श करीत नाही,॥ १६३॥ वसंत ऋतू सुरू झाला असता हजारो वनशोभा प्रगट झाल्या, तरी तो वसंतऋतू त्या वनशोभेच्या सौंदर्याचा अनुभव न घेता निघून जातो,॥ १६४॥ हे असो. सर्व सिद्धींसह लक्ष्मी जवळ आली तरी महाविष्णू जसे तिच्या ठिकाणी आसक्त होत नाहीत, त्याप्रमाणे इहलोकातील व परलोकातील विषयभोग इच्छेच्या सर्वस्वी स्वाधीन झाले तरी ज्याला मनातून ते भोग भोगण्याची इच्छाच होत नाही,॥ १६५-१६६॥ फार काय कौतुक सांगावे! ज्याचे मन विषय भोगण्याची इच्छाच करीत नाही, ती त्या मनाची प्रसिद्ध अलोलुप्त्व दशा होय, असे जाण.॥ १६७॥
आतां माशियां जैसें मोहळ। जळचरां जेविं जळ।
कां पक्षियां अंतराळ। मोकळें हें॥ १६८॥
ना तरी बाळकोद्देशें। मातेचें स्नेह जैसें।
कां वसंतींच्या स्पर्शें। मऊ मलयानिल॥ १६९॥
डोळयां प्रियांची भेटी। कां पिलियां कूर्मीची दिठी।
तैसी भूतमात्रीं राहटी। मवाळ ते॥ १७०॥
स्पर्शें अतिमृदु। मुखीं घेतां सुस्वादु।
घ्राणासि सुगंधु। उजाळ आंगें॥ १७१॥
तो आवडे तेवढा घेतां। विरुद्ध जरी न होता।
तरी उपमे येता। कापुर कीं॥ १७२॥
परी महाभूतें पोटीं वाहे। तेवींचि परमाणूमाजि सामाये।
या विश्वानुसार होये। गगन जैसें॥ १७३॥
काय सांगों ऐसें जिणें। जें जगाचेनि जीवें प्राणें।
तया नांव म्हणें। मार्दव मी॥ १७४॥
अर्थ—आता माशांना जसे मोहोळ, जलचरांना जसे पाणी किंवा पक्ष्यांना जसे आकाश केव्हाही मोकळे असते॥ १६८॥ किंवा मुलाविषयी आईचे जसे प्रेम असते किंवा वसंतऋतूच्या स्पर्शाने मलयपर्वतावरील वाहणारा वायू जसा मृदू होतो,॥ १६९॥ किंवा प्रिय पुरुषाच्या दर्शनाने डोळ्ॺाला जसा आनंद होतो, कासवीची आपल्या पिल्लावर जशी दृष्टी असते, त्याप्रमाणे ज्याचे भूतमात्रांशी प्रेमळ वागणे असते,॥ १७०॥ स्पर्श केला असता अत्यंत मऊ, मुखात घातला असता उत्तम स्वादिष्ट, वास घेतला असता सुगंधी, शरीराने निर्मळ, असा कापूर, विरुद्ध न होता म्हणजे अपाय न होता वाटेल तेवढा खाता आला असता, तर त्या कापराची उपमा देता आली असती.॥ १७१-१७२॥ जसे आकाश, महाभूते पोटात साठवून परमाणू-परमाणूमध्येही राहून विश्वाकार होते.॥ १७३॥ फार काय सांगू! याप्रमाणे जगाचा जीव-प्राण होऊन जे जीवन कंठणे, त्याला मी मार्दव म्हणतो.॥ १७४॥
आतां पराजयें राजा। जैसा कदर्थिजे लाजा।
कां मानिया निस्तेजा। निकृष्टास्तव॥ १७५॥
ना ना चांडाळमंदिराशीं। अवचटें आलिया संन्यासी।
मग लाज होय जैसी। उत्तम तया॥ १७६॥
क्षत्रियां रणीं पळोनि जाणें। तें कोण साहे लाजिरवाणें।
वैधव्यें पाचारणें। महासतीयेतें॥ १७७॥
रूपसा उदयलें कुष्ठ। संभावितां कुटीचें बोट।
तया लाजा प्राणसंकट। होय जैसें॥ १७८॥
तैसें औटहातपणें। जें शव होऊनि जिणें।
उपजो उपजो मरणें। नावांनावां॥ १७९॥
जियें गर्भमेदमुसें। रक्तमूत्ररसें।
वोंतीव होऊनि असे। तें लाजिरवाणें॥ १८०॥
हें बहु असो देहपणें। नामरूपासि येणें।
नाहीं लाजिरवाणें। तयाहूनी॥ १८१॥
ऐसैसिया अवकळा। घेपे शरीराचा कंटाळा।
ते लाज पैं निर्मळा। निसुगा गोड॥ १८२॥
अर्थ—आता ज्याप्रमाणे पराजय झाला असता राजा लाजेने दु:खी होतो किंवा मानी पुरुष निकृष्ट दशेत आला असता निस्तेज होतो,॥ १७५॥ किंवा संन्यासी न कळता चांडाळाच्या घरी आला व चांडाळाचे घर आहे असे कळल्याबरोबर त्याला पराकाष्ठेची लाज वाटते,॥ १७६॥ क्षत्रियाला संग्रामातून पळून जाणे जसे अत्यंत लाजिरवाणे असल्यामुळे कोण क्षत्रिय ते सहन करतो? किंवा कोणती महापतिव्रता स्त्री ‘गंगाभागीरथी’ म्हणून हाक मारली असता ते सहन करील?॥ १७७॥ रूपवानाला कोड फुटले किंवा संभाविताला निंदेचे लांछन लागले तर ज्याप्रमाणे त्याला मरणप्राय लाज उत्पन्न होते,॥ १७८॥ त्याप्रमाणे साडेतीन हात प्रेतरूपी देह होऊन जगणे, वारंवार जन्ममरणपरंपरा भोगणे,॥ १७९॥ तेथे गर्भरूपी मुशीत मेद, रक्त, मूत्र यांच्या योगाने ओतले जाणे, याची ज्याला अत्यंत लाज वाटते,॥ १८०॥ हा पाल्हाळ पुरे. मुळात सच्चिदानंदस्वरूप असताना जड-विनाशी देहाशी ऐक्य करून नामरूपास येणे, याच्यापेक्षा लाजिरवाणे दुसरे नाही.॥ १८१॥ निर्लज्ज पुरुषाला हे शरीर गोड वाटते; पण निर्मळ अंत:करणाच्या पुरुषाला, ही दुर्दशा आहे, असे जाणून शरीरादिकांचा कंटाळा येतो.॥ १८२॥
आतां सूत्रतंतू तुटलिया। चेष्टाचि ठाके सायखडिया।
तैसी प्राणजयें कर्मेंद्रियां। खुंटे गती॥ १८३॥
कीं मावळलिया दिनकर। सरे किरणांचा प्रसर।
तैसा मनोजयें प्रकार। बुद्धींद्रियां॥ १८४॥
एवं मनपवननियमें। होती दाही इंद्रियें अक्षमें।
तें अचापल्य वर्में। येणें होय॥ १८५॥
अर्थ—ज्या दोऱ्यांनी बाहुल्या नाचविल्या जातात, ती दोरी तुटली की जसे बाहुल्यांचे नाचणे बंद पडते त्याप्रमाणे प्राणायामाने प्राण स्वाधीन करून घेतला की, कर्मेंद्रियांचे व्यापार बंद पडतात॥ १८३॥ किंवा सूर्य अस्तास गेला म्हणजे सूर्यकिरणांचा प्रसार नाहीसा होतो, त्याप्रमाणे मन जिंकले म्हणजे बुद्धी व इंद्रिये जिंकली जातात.॥ १८४॥ सारांश, मन व प्राण यांचे नियमन झाल्याने दहाही इंद्रिये आपआपले कार्य करण्यास असमर्थ होतात. ‘अचापल्य’ म्हणतात ते अशा रितीने सिद्ध होते.॥ १८५॥
(श्लोक-३)
तेज: क्षमा धृति: शौचमद्रोहो नातिमानिता।
भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत॥ ३॥
अर्थ—हे अर्जुना! तेजस्वीपणा, अपराधाची क्षमा करणे, धैर्य, अंतर्बाह्य शुद्धी, द्वेष न करणे, अतिमानिता नसणे, असे हे गुण दैवी संपत्तीला अनुलक्षून उत्पन्न झालेल्या पुरुषाचे असतात.॥ ३॥
आतां ईश्वरप्राप्तीलागीं। प्रवर्ततां ज्ञानयोगी।
धिंवसेयाच्या आंगीं। वोसिवा नव्हे॥ १८६॥
वोखटें मरणाऐसें। तेंही आलें अग्निप्रवेशें।
परी प्राणेश्वरोद्देशें। न गणीचि सती॥ १८७॥
तैसें आत्मनाथाचिया आधीं। लावूनि विषयविषाची बांधी।
धांवों आवडे पाणधीं। शून्याचिये॥ १८८॥
न ठाके निषेध आड। न पडे विधीची भीड।
नुपजेचि जीवीं कोड। महासिद्धीचें॥ १८९॥
ऐसें ईश्वराकडे निज। धांवे आपसया सहज।
तया नांव तेज। आध्यात्मिक तें॥ १९०॥
अर्थ—ईश्वराची प्राप्ती व्हावी म्हणून ज्ञान व योग यांच्या मार्गाने जात असताना धैर्याचे अंग कमी पडू देत नाही.॥ १८६॥ अग्नीत प्रवेश करून मरणासारखा अत्यंत दुर्धर प्रसंग स्वत:वर ओढवला जात असताही प्रिय पतीच्या प्रेमामुळे पतिव्रता स्त्रियेला त्याचे काहीच वाटत नाही,॥ १८७॥ त्याप्रमाणे आत्मप्राप्तीच्या तळमळीने विषयरूपी विषाला बांध घालून नामरूपरहित शून्यमय अशा निर्गुण मार्गाने धावणे आवडते.॥ १८८॥ ज्याच्या आड निषेध येत नाही किंवा विधिवचनाची भीडही त्याला पडत नाही. वाटेत सिद्धी प्राप्त झाल्या तरी त्याचे त्याला कौतुक वाटत नाही,॥ १८९॥ याप्रमाणे ईश्वराकडे मनाची आपोआप धाव असणे त्याला आध्यात्मिक तेज म्हणतात.॥ १९०॥
आतां सर्वही साहातिया गरिमा। गर्वा न ये तेचि क्षमा।
जैसें देह वाहोनि रोमां। वाहणें नेणें॥ १९१॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे रोमांना शरीर धारण करते, पण त्यांची त्याला जाणीवही नसते, त्याप्रमाणे सर्व सहन करीत असतानादेखील मोठेपणाचा गर्व उठत नाही, याला क्षमा म्हणतात॥ १९१॥
आणि मातलिया इंद्रियांचे वेग। कां प्राचीनें खवळले रोग।
अथवा योगवियोग। प्रियाप्रियांचे॥ १९२॥
यया आघवियांचाचि थोर। एके वेळे आलिया पूर।
तरी अगस्त्याहूनि धीर। उभा ठाके॥ १९३॥
आकाशीं धूमाची रेखा। उठिली बहुवा आगळिका।
ते गिळी येकीं झुळुका। वारा जेवीं॥ १९४॥
तैसें अधिभूताधिदैवां। अध्यात्मादि उपद्रवां।
पातलेयां पांडवा। गिळूनि घाली॥ १९५॥
ऐसें चित्तक्षोभाच्या अवसरीं। उचलूनि धैर्या जें गावें करी।
धृती म्हणिपे अवधारीं। तियेतें गा॥ १९६॥
अर्थ—उन्मत्त झालेल्या इंद्रियांचे वेग किंवा प्रारब्धाने प्रगट झालेले दुर्धर रोग किंवा प्रिय-अप्रिय यांचे योग वियोग॥ १९२॥ या सर्वांचा समुदाय एकदमच प्राप्त झाला तरी अगस्ती ऋषीप्रमाणे धैर्यवान होऊन त्यांना तोंड देण्यास सज्ज होतो.॥ १९३॥ आकाशामध्ये धुराची प्रचंड रांग उठली तरी वारा एका झुळकीने ती नाहीशी करतो,॥ १९४॥ त्याप्रमाणे अर्जुना! आधिभौतिक, आधिदैविक व आध्यात्मिक असे तिन्ही प्रकारचे उपद्रव प्राप्त झाले तरी ते सर्व निमूटपणे सहन करतो.॥ १९५॥ याप्रमाणे चित्त क्षुब्ध झाले असता जे धैर्याला उचलून धरून अढळ करते; त्याला धृती म्हणतात.॥ १९६॥
आतां निर्वाळूनि कनकें। भरिला गांगें पीयूषें।
तया कलशाचिया सारिखें। शौच असे॥ १९७॥
जे आंगीं निष्काम आचार। जीवीं विवेक साचार।
तो सबाह्य घडला आकार। शुचित्वाचाचि॥ १९८॥
अर्थ—शुद्ध सोन्याचा कलश अमृतरूपी गंगोदकाने भरावा त्याप्रमाणे शुद्धी आहे.॥ १९७॥ अंत:करणात विवेक असून बाहेर शरीराकडून ज्याची सर्व कर्मे निष्काम होतात, तो म्हणजे संपूर्ण शुचित्वाची साकार मूर्तीच होय.॥ १९८॥
कां फेडीत पाप ताप। पोखित तीरींचे पादप।
समुद्रा जाय आप। गंगेचें जैसें॥ १९९॥
कां जगाचें आंध्य फेडित। श्रियेचीं राउळें उघडित।
निघे जैसा भास्वत। प्रदक्षिणे॥ २००॥
तैसीं बांधलीं सोडित। बुडालीं काढित।
सांकडीं फेडित। आर्तांचिया॥ २०१॥
किंबहुना दिवसराती। पुढिलांचें सुख उन्नती।
आणित आणित स्वार्थीं। प्रवेशिजे॥ २०२॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे जगाचे पाप व ताप नाहीसे करीत व काठावरील झाडे वाढवीत गंगेचे पाणी समुद्रास जाऊन मिळते,॥ १९९॥ किंवा ज्याप्रमाणे जगातील अंधकार नाहीसा करीत व शोभेची मंदिरे जी कमले ती प्रफुल्लित करीत सूर्य पृथ्वीच्या प्रदक्षिणेला निघतो,॥ २००॥ त्याप्रमाणे उपाधीने बांधलेल्यांना मुक्त करीत, संसारात बुडलेल्यांचा उद्धार करीत व दु:खितांचे संकट नाहीसे करीत,॥ २०१॥ फार काय सांगावे! समोर दिसेल त्याला रात्रंदिवस सुख देत व त्याचा उत्कर्ष करीत जे स्वार्थ साधतात (म्हणजे जे आपल्या स्वार्थाबरोबर दुसऱ्याचाही स्वार्थ साधतात किंवा आपल्या आत्महिताबरोबर दुसऱ्याचेहि आत्महित साधण्याचा प्रयत्न करतात),॥ २०२॥
वांचूनि आपुलिया काजालागीं। प्राणिजातांच्या अहितभागीं।
संकल्पाचीही आडवंगी। न करणें जें॥ २०३॥
पैं अद्रोहत्व ऐशिया गोष्टी। ऐकसी जिया किरीटी।
तें सांगितलें हे दिठी। पाहों ये तैसें॥ २०४॥
अर्थ—यावाचून आपल्या स्वार्थाकरता इतर प्राण्यांचे अहित होईल अशा संकल्पाचा देखील अडथळा न करणे,॥ २०३॥ हे अर्जुना! ‘अद्रोह’ या शब्दाने जे तू ऐकतोस, ते दृष्टीने प्रत्यक्ष पाहता येईल, असे तुला सांगितले.॥ २०४॥
आणि गंगा शंभूच्या माथां। पावोनि संकोचली जेविं पार्था।
तेविं मान्यपणें सर्वथा। लाजणें जें॥ २०५॥
तें हें पुढतपुढती। अमानित्व जाण सुमती।
मागां सांगितलेंसे किती। तेंचि तें बोलों॥ २०६॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे गंगा शंकराच्या माथ्याचा आश्रय करून तेथे संकोच पावली, त्याप्रमाणे योग्य मानसन्मानाची देखील ज्याला लाज वाटते,॥ २०५॥ हे शुद्धबुद्धी अर्जुना! ते हे अमानित्व होय, हे वारंवार लक्षात घे. या अमानित्वाचे लक्षण मागे सांगितलेच आहे. तेच ते किती सांगायचे!॥ २०६॥
एवं इंहीं सव्विसें। ब्रह्मसंपदा हे वसत असे।
मोक्षचक्रवर्तीचें जैसें। अग्रहार होय॥ २०७॥
ना ना हे संपत्ती दैवी। या गुणतीर्थांची नित्य नवी।
निर्विण्णसगरांच्या दैवीं। गंगाचि आली॥ २०८॥
कीं गुणकुसुमांची माळा। हे घेऊनि मुक्तिबाळा।
वैराग्यनिरपेक्षाचा गळा। गिंवसीत असे॥ २०९॥
कीं सव्विसगुणज्योती। इंहीं उजळूनि आरती।
गीता आत्मया निजपती। नीरांजना आली॥ २१०॥
उगळिते निर्मळें। गुण इयेंचि मुक्ताफळें।
दैवी शुक्तीकळे। गीतार्णवींची॥ २११॥
काय बहु वानूं ऐसी। अभिव्यक्ति ये अपैसी।
केलें दैवी गुणराशी। संपत्तिरूप॥ २१२॥
अर्थ—याप्रमाणे हे सव्वीस गुणांच्या रूपाने दैवी संपत्ती वसत असते. ही संपत्ती म्हणजे मोक्षरूपी राज्याच्या सार्वभौमराजाचे जसे इनामच होय॥ २०७॥ किंवा या सव्वीस गुणरूपी तीर्थांची नित्य नवी अशी दैवी संपत्तीच विरक्तिरूप सगरपुत्राच्या दैवाने गंगारूपाने प्राप्त झाली॥ २०८॥ किंवा मुक्तिरूपबाला या गुणांची माळ हाती घेऊन, वैराग्याने निरपेक्ष झालेल्या पुरुषांच्या गळॺांचा शोध करीत आहे॥ २०९॥ किंवा या सव्वीस गुणांची आरती उजळून ही गीता आपल्या आत्मस्वरूप पतीला ओवाळण्याकरता आली.॥ २१०॥ हे सव्वीस गुण म्हणजे गीतारूपी समुद्रातील शिंपेतून बाहेर पडलेले पाणिदार व तेजस्वी मोतीच होत.॥ २११॥ फार काय वर्णन करू! या सव्वीस गुणराशींच्या द्वारा दैवी संपत्तीचे स्वरूप आपोआप अभिव्यक्त होईल असे वर्णन केले आहे.॥ २१२॥
आतां दु:खाची आंतुवट वेली। दोषकांटॺांची जरी भरली।
तरी निजाभिधानीं घातली। आसुरी ते॥ २१३॥
पैं त्याज्य त्यजावयालागीं। जाणावी जरी अनुपयोगी।
तरी ऐका ते चांगी। श्रोत्रशक्ती॥ २१४॥
तरी नरकव्यथा थोरी। आणावया दोषीं अघोरी।
मेळ केला ते आसुरी। संपत्ती हे॥ २१५॥
ना ना विषवर्ग एकवट। तया नांव जैसें बासट।
आसुरी संपत्ती हा खोट। दोषांचा तैसा॥ २१६॥
अर्थ—आता जी आत दु:खाने भरलेली वेलीच आहे, ती दोषकाटॺांनी जरी भरली असली तरी त्या आसुरी संपत्तीच्या निरूपणाकडे आपले लक्ष दे.॥ २१३॥ ज्याप्रमाणे त्याज्य वस्तू जरी अनुपयोगी असली तरी तिचा त्याग करण्याकरिता ती समजून घ्यावी लागते, त्याप्रमाणे, आसुरी संपत्तीचा त्याग करण्याकरिता चांगल्या श्रवणशक्तीने ती ऐक.॥ २१४॥ भयंकर अशा नरकदु:खात आणण्याकरता जो घोर दोषांचा मेळावा, ती आसुरी संपत्ती होय॥ २१५॥ किंवा सर्व विषे एकत्र झाली असता त्याला जसे काळकूट नाव प्राप्त होते, त्याप्रमाणे आसुरी संपत्ती सर्व दोषांची लगडीच होय.॥ २१६॥
(श्लोक-४)
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोध: पारुष्यमेव च।
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥ ४॥
अर्थ—अर्जुना! आसुरी संपत्तीला अनुलक्षून झालेल्या पुरुषाच्या ठिकाणी दंभ (धार्मिकतेचा देखावा), दर्प (गर्व), अभिमान (अहंकार), क्रोध, पारुष्य (कठोर भाषण), अज्ञान ही आसुरी संपत्ती असते.॥ ४॥
तरी तयाचि आसुरा। दोषांमाजी जया वीरा।
वाडपणाचा डांगोरा।
तो दंभ ऐसा॥ २१७॥
जैसी आपुली जननी। नग्न दाविलिया जनीं।
तें तीर्थचि परि पतनीं। कारण होय॥ २१८॥
कां विद्या गुरुपदिष्टा। बोभाइलिया चोहटां।
तरी इष्टदाचि परि अनिष्टा। हेतु होती॥ २१९॥
पैं आंगें बुडतां महापुरीं। जे वेगें काढी पैलतीरीं।
ते नावचि बांधिलिया शिरीं। बुडवी जैसी॥ २२०॥
कारण जें जीविता। तें वानिलें जरी सेवितां।
तरी अन्नचि पंडुसुता। होय विष॥ २२१॥
तैसा दृष्टादृष्टाचा सखा। धर्म जाला तो फोकारिजे देखा।
तरी तारिता तोचि दोखा-। लागिं होय॥ २२२॥
म्हणौनि वाचेचा चौबारां। घातलिया धर्माचा पसारा।
धर्मचि तो अधर्म होय वीरा। तो दंभ जाणें॥ २२३॥
अर्थ—हे वीर अर्जुना! त्या आसुरी संपत्तीतील दोषांमध्ये ज्याच्याविषयी वडीलपणाचा डांगोरा आहे, तो दंभ असा आहे.॥ २१७॥ ज्याप्रमाणे आपले जन्मस्थान म्हणून तीर्थस्थान असले तरी आपल्या आईला लोकांना नग्न करून दाखविले असता ते आपल्या अधोगतीला कारण होते॥ २१८॥ किंवा गुरुने सांगितलेला मंत्र चौरस्त्यावर मोठॺाने ओरडून प्रगट केला असता तो कल्याणकारक असला तरी अकल्याणकारक होतो॥ २१९॥ किंवा महापुरात शरीरासह बुडत असताना जी नाव पाण्यातून आपल्याला बाहेर काढून वाचविते, तीच जर डोक्यावर घेतली तर ती जशी बुडविते,॥ २२०॥ अर्जुना! जे अन्न जिवंत राहण्याला कारणीभूत होते, तेच सेवन करीत असताना वाढणाऱ्याने त्याची प्रशंसा करून वाढले असता दृष्टिदोष होऊन विषरूप होते,॥ २२१॥ त्याप्रमाणे इहलोकातील व परलोकातील मित्र असा जो धर्म तो जेवढा काही आपल्याकडून घडला, त्याचा डांगोरा पिटला असता तोच तारण्याऐवजी दोषावह होतो.॥ २२२॥ म्हणून धर्माचा पसारा वाचेच्या चव्हाटॺावर मांडला असता जो धर्मच अधर्म होतो, हे अर्जुना! तो दंभ होय, असे जाण.॥ २२३॥
आतां मूर्खाचिये जिभे। अक्षरांचा आंबुखा सुभे।
आणि तो ब्रह्मसभे। न रिझे जैसा॥ २२४॥
कां मादुरी लोकांचा घोडा। गजपतीही मानी थोडा।
कां कांटियेवरिल्या सरडा। स्वर्गही नीच॥ २२५॥
तृणाचेनि इंधनें। आगी धांवे गगनें।
थिल्लरबळें मीनें। न गणिजे सिंधू॥ २२६॥
तैसा माजे स्त्रिया धनें। विद्या स्तुती बहुतें मानें।
एके दिवसींचेनि परान्नें। अल्पकु जैसा॥ २२७॥
अभ्रच्छायेचिया जोडी। निदैव घर मोडी।
मृगांबु देखोनि फोडी। पाणियाढें मूर्ख॥ २२८॥
किंबहुना ऐसैसें। उतणें जें संपत्तिमिसें।
तो दर्प गा अनारिसें। न बोलें घेईं॥ २२९॥
अर्थ—मूर्खाच्या जिभेवर अक्षराचा शिंतोडा पडला असता मग तो गर्वाने इतका फुगून जातो व ब्रह्मदेवाच्या सभेतही त्याचे समाधान होत नाही॥ २२४॥ किंवा चाबुकस्वाराचा घोडा इंद्राच्या ऐरावतालाही तुच्छ मानतो अथवा कुंपणावरील सरडा स्वर्गालाही नीच समजतो.॥ २२५॥ गवतास लागलेला अग्नी आकाशाला टेकतो किंवा डबक्यातील मासा समुद्रासही जुमानीत नाही.॥ २२६॥ जसा दरिद्री मनुष्य एक दिवस परान्न पोटभर मिळाले म्हणजे माजून जातो, त्याप्रमाणे स्त्री, धन, विद्या, स्तुती, मानमान्यता इत्यादी प्राप्त झालेले पाहून जो उन्मत्त होतो.॥ २२७॥ अभ्राची छाया प्राप्त झालेली पाहून दुर्दैवी मनुष्य, असलेले घर मोडून टाकतो किंवा मृगजळ पाहून मूर्ख मनुष्य साठविलेल्या पाण्याचा बांध फोडून टाकतो.॥ २२८॥ फार काय सांगावे! अशा अशा रितीने संपत्तीच्या निमित्ताने उन्मत्त होणे, त्याला दर्प म्हणतात, हे न बोलता जाण.॥ २२९॥
आणि जगा वेदीं विश्वास। आणि विश्वासीं पूज्य ईश।
जगीं एक तेजस। सूर्यचि हा॥ २३०॥
जगस्पृहे आस्पद। एक सार्वभौमपद।
न मरणें निर्विवाद। जगा पढियें॥ २३१॥
म्हणौनि जरी उत्साहें। यांतें वानूं जाये।
कीं तें आईकोनि मत्सर वाहे। फुगों लागे॥ २३२॥
म्हणे ईश्वरातें खायें। तया वेदा विष सूयें।
गौरवामाजी त्राये। भंगीत असे॥ २३३॥
पतंगा नावडे ज्योती। खद्योता भानूची खंती।
टिटिभेनें अपांपती। वैरी केला॥ २३४॥
तैसा अभिमानाचेनि मोहें। ईश्वराचेंही नाम न साहे।
बापातें म्हणे मज हे। सवती जाली॥ २३५॥
ऐसा मान्यतेचा पुष्टगंड। तो अभिमानी परमलंड।
रौरवाचा रूढ। मार्गचि पैं॥ २३६॥
अर्थ—जगाला वेदांच्या ठिकाणीच विश्वास वाटतो व त्या विश्वासामुळे वेदांनी प्रतिपादिलेल्या ईश्वराला जग पूज्य मानते. या जगात तेजस्वी एक सूर्यच आहे.॥ २३०॥ जगाला एक पद प्राप्त व्हावे, अशी महत्त्वाकांक्षा आहे व ते म्हणजे सार्वभौमपद होय. जगात कोणालाही मरू नये, हेच आवडते.॥ २३१॥ म्हणून आनंदाने कोणी त्याची प्रशंसा केली तर ती ऐकून त्याच्याविषयी मत्सर दाखवून स्वत: अभिमानाने फुगू लागतो॥ २३२॥ आणि म्हणतो की मी ईश्वरास खाऊन टाकीन, त्या वेदाला विष देईन व मोठेपणाच्या अभिमानाने व्यवहाराला पायाखाली तुडवितो.॥ २३३॥ पतंगाला दिवा आवडत नाही, काजव्याला सूर्याचे वाईट वाटते व टिटवी पक्ष्याने समुद्राशी वैर मानले,॥ २३४॥ त्याप्रमाणे अभिमानाच्या मोहाने ईश्वराचे नावही सहन होत नाही व आपल्या प्रत्यक्ष बापालाच मोठेपणाच्या आड येणारी सवत समजतो.॥ २३५॥ मानमान्यतेने उन्मत्त झालेला व अभिमानाने कोणालाही न जुमानणारा असा पुरुष म्हणजे रौरव नरकाला जाणारा रुळलेला मार्गच होय.॥ २३६॥
आणि पुढिलांचें सुख। देखणियांचें होय मिख।
चढे क्रोधाग्नीचें विख। मनोवृत्ती॥ २३७॥
शीतजळाचिये भेटी। तातला तेलीं आगी उठी।
चंद्र देखोनि जळे पोटीं। कोल्हा जैसा॥ २३८॥
विश्वाचें आयुष्य जेणें उजळे। तो सूर्य उदैला देखोनि सवळे।
पापिया फुटती डोळे। डुडुळाचे॥ २३९॥
जगाची सुखपहांट। चोरां मरणाहूनि निकृष्ट।
दुधाचें काळकूट। होय व्याळीं॥ २४०॥
अगाधें समुद्रजळें। प्राशितां अधिक जळे।
वडवाग्नी न मिळे। शांती कंहीं॥ २४१॥
तैसा विद्याविनोदविभवें। देखे पुढिलांचीं दैवें।
तंव तंव रोष दुणावे। क्रोध तो जाण॥ २४२॥
अर्थ—समोर आलेल्या पुरुषाचे सुख पाहण्याचे निमित्त होताच मनोवृत्तीत क्रोधाग्नीचे विष चढते.॥ २३७॥ तापलेल्या तेलात थंड पाणी पडताच भडका उडतो किंवा चंद्र उगवला म्हणजे कोल्हा जसा मनात जळतो.॥ २३८॥ ज्याच्या योगाने विश्वाचे व्यापार चालू होतात तो सूर्य सकाळी उगवलेला पाहून पापी घुबडाचे डोळे फुटतात.॥ २३९॥ सर्व जगाला सुखरूप वाटणारी पाहाट चोराला मरणाहून दु:खद होते. सर्पाच्या ठिकाणी दूधच विषरूपाने परिणाम पावते॥ २४०॥ वडवाग्नी समुद्राचे अगाध जळ पीत राहूनही अधिकच पेटत राहतो व त्याला कधी शांती मिळत नाही,॥ २४१॥ त्याप्रमाणे विद्या, विलास, ऐश्वर्य यांनी युक्त अशी इतरांची भाग्ये जसजशी पाहतो, तसतसा जो रोष वाढत जातो, त्याला क्रोध म्हणतात, असे जाण.॥ २४२॥
आणि मन सर्पाची कुटी। डोळे नाराचांची सुटी।
बोलणें ते वृष्टी। इंगळांची॥ २४३॥
येर जें क्रियाजात। तें तिखयाचें कर्वत।
ऐसें सबाह्य खसखसित। जयाचें गा॥ २४४॥
तो मनुष्यांत अधम जाण। पारुष्याचें अवतरण।
आतां आईक खुण। अज्ञानाची॥ २४५॥
अर्थ—ज्याचे मन जणू काय सर्पाचे बीळच होय. ज्याचे डोळॺाने पाहणे म्हणजे जणू काय सोडलेले तीक्ष्ण बाण होत, ज्याचे बोलणे म्हणजे जळजळीत निखाऱ्यांचा वर्षावच होय.॥ २४३॥ ज्याच्या बाकीच्या क्रिया पोलादी कर्वतीप्रमाणे कापणाऱ्या असून ज्याचे अंतर्बाह्य वागणे सर्वथा खरपूसच असते,॥ २४४॥ तो मनुष्यांमध्ये अत्यंत नीच व कठोरपणाची मूर्तीच समजावी. आता अज्ञानाचे लक्षण ऐक.॥ २४५॥
तरी शीतोष्णस्पर्शा। निवाड नेणे पाषाण जैसा।
कां रात्री आणि दिवसा। जात्यंध तो॥ २४६॥
आगी उठिला आरोगणें। जैसा खाद्याखाद्य न म्हणे।
कां परिस पाड नेणे। सोनया लोहा॥ २४७॥
ना तरि ते नानारसीं। रिघोनि दर्वी जैसी।
परि रसस्वादासी। चाखों नेणे॥ २४८॥
कां वारा जैसा पारखी। नव्हेचि गा मार्गामार्गाविखीं।
तैसें कृत्याकृत्यविवेकीं। अंधपण जें॥ २४९॥
हें चोख हें मैळ। ऐसें नेणोनियां बाळ।
देखे तें केवळ। मुखींचि घाली॥ २५०॥
तैसें पापपुण्याचें खिचटें। करोनि खातां बुद्धिचेष्टे।
कडु मधुर न वाटे। ऐसी जे दशा॥ २५१॥
तिये नाम अज्ञान। या बोला नाहीं आन।
एवं साही दोषांचें चिन्ह। सांगितलें॥ २५२॥
अर्थ—जसे दगडाला हा शीत स्पर्श, हा उष्ण स्पर्श, असा किंवा जन्मांधाला ही रात्र, हा दिवस, असा निवाडा कळत नाही,॥ २४६॥ ज्याप्रमाणे पेटलेला अग्नी खाण्याकरिता उठला असता खाण्याजोगे काय व न खाण्याजोगे काय हा विचार करीत नाही किंवा परीस हे सोने, हे लोखंड असा भेद करू जाणत नाही,॥ २४७॥ किंवा ज्याप्रमाणे पळीला खारट, आंबट, तिखट इत्यादी सर्व रसांमध्ये फिरत असताही त्या रसांचा स्वाद कळत नाही,॥ २४८॥ किंवा ज्याप्रमाणे वाऱ्याला मार्ग, अमार्ग याची परीक्षा नसते, त्याप्रमाणे काय करावे, काय करू नये, हे ज्याला समजत नाही,॥ २४९॥ लहान मूल हे घाणेरडे की हे स्वच्छ हे न जाणता दिसेल ते केवळ तोंडातच घालते,॥ २५०॥ त्याप्रमाणे पाप-पुण्यकर्माची खिचडी करून खाण्याचा व्यापार करीत असता तिला कडू-गोड, बरे-वाईट, असे काही वाटत नाही, अशी जी बुद्धीची दशा,॥ २५१॥ त्या दशेला अज्ञान म्हणतात. हे बोलणे अन्यथा नाही. याप्रमाणे आसुरी संपत्तीच्या सहाही दोषांची लक्षणे सांगितली.॥ २५२॥
इंहींच साही दोषांगीं। हे आसुरी संपत्ति दाटुगी।
जैसें थोर विष भुजंगीं। अंग सानें॥ २५३॥
कां तिघां वन्हींच्या पांती। पाहतां थोडे ठाय गमती।
परि विश्वही प्राणाहुती। करूं न पुरे॥ २५४॥
धातयाही गेलिया शरण। त्रिदोषीं न चुके मरण।
तयां तिहींची दुणी जाण। साही दोष हे॥ २५५॥
इंहीं साही दोषीं संपूर्णीं। जाली इयेची उभारणी।
म्हणोनि आसुरी उणी। संपदा नव्हे॥ २५६॥
परि क्रूरग्रहांची जैसी। मांदी मिळे एकेचि राशी।
कां येती निंदकापासीं। अशेष पापें॥ २५७॥
मरणाराचें आंग। पडिघाती अवघेचि रोग।
कां कुमुहूर्तीं दुर्योग। एकवटी॥ २५८॥
विश्वासला आतुडवीजे चोरां। शिणला सुईजे महापुरा।
तैसें दोषीं इंहीं नरा। अनिष्ट कीजे॥ २५९॥
कां आयुष्य जातिये वेळे। शेळिये सातवेउळि मिळे।
तैसे साही दोष सगळे। जोडती तया॥ २६०॥
मोक्षमार्गाकडे। जयाचा आंबुखा पडे।
न निघे म्हणौनि बुडे। संसारीं जो॥ २६१॥
अधमां योनींच्या पाउटीं। उतरत जो किरीटी।
स्थावरांहीं तळवटीं। बैसणें घे॥ २६२॥
हें असो तयाच्या ठायीं। मिळोनि साही दोषीं इंहीं।
आसुरी संपत्ती पाहीं। वाढविजे॥ २६३॥
ऐसिया या दोनी। संपत्ती प्रसिद्धा जनीं।
सांगितलिया चिन्हीं। वेगळाल्या॥ २६४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे भुजंगाचे शरीर लहान असते, पण त्याचे विष भयंकर असते, त्याप्रमाणे आसुरी संपत्ती सहा दोषांनी युक्त असली तरी ती तेवढॺांनीच बलवान झाली आहे.॥ २५३॥ ज्याप्रमाणे तिन्ही अग्नींच्या (आहवनीय, दक्षिण, गार्हपत्य) पंक्तीला पाहता जागा थोडी लागते, पण विश्वही त्यांच्या घासाला पुरत नाही.॥ २५४॥ त्रिदोष कुपित झाले असता ब्रह्मदेवाला शरण जाऊनही मरण चुकविता येत नाही. मग हे तर तीन दोषांच्या दुप्पट सहा दोष आहेत.॥ २५५॥ या संपूर्ण सहा दोषांनी आसुरी संपत्तीची घडण झाली असल्यामुळे ती कमी सामर्थ्यवान नाही.॥ २५६॥ सर्व क्रूर ग्रह मिळून एकाच राशीला यावे किंवा निंदकाला सर्वच पापे घडतात,॥ २५७॥ मरणाऱ्याच्या शरीराच्या ठिकाणी सर्वच रोग येऊन राहतात किंवा कुमुहूर्तावर सर्व वाईट योग जमतात.॥ २५८॥ विश्वास ठेवणारा मनुष्य जसा चोराच्या हाती लागावा, थकलेला मनुष्य महापुरात सापडावा, त्याप्रमाणे या सहाही दोषांनी मनुष्याचे अकल्याणच होते.॥ २५९॥ आयुष्य सरले असताच ज्याप्रमाणे शेळीशी हिंस्र पशूची गाठ पडते, त्याप्रमाणे हे सर्व सहाही दोष त्या आसुरी संपत्तीच्या पुरुषाला प्राप्त होतात.॥ २६०॥ जेव्हा या सहा दोषांचा शिंतोडा पडतो, तेव्हा मोक्षमार्गाने जाण्याकरिता निघणार नाही, असे म्हणून तो संसारातच बुडून राहतो.॥ २६१॥ निकृष्ट योनीच्या पायऱ्यांनी खाली जात असता, अर्जुना! जो शेवटी वृक्षादी स्थावर योनींच्या तळी जातो.॥ २६२॥ हे असो! या सहा दोषांनी त्याच्या ठिकाणी एक आसुरी संपत्तीच वाढविली जाते, पाहा.॥ २६३॥ अशा रितीने जगात प्रसिद्ध असलेल्या या दोन्ही संपत्ती वेगळाल्या चिन्हांनी सांगितल्या.॥ २६४॥
(श्लोक-५)
दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता।
मा शुच: सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव॥ ५॥
अर्थ—दैवी संपत्ती मुक्त करणारी असून आसुरी संपत्ती बंधन करणारी आहे, असे मानले जाते. हे अर्जुना! तू दैवी संपत्ती घेऊन जन्मास आला असल्यामुळे आसुरी संपत्तीची तू भीती बाळगू नकोस.॥ ५॥
इयां दोन्हीमाजी पहिली। दैवी जे म्हणितली।
ते मोक्षसूर्यें पाहली। उखाचि जाण॥ २६५॥
येरी जे दुसरी। संपत्ति कां आसुरी।
ते मोहलोहाची खरी। सांखळी जीवा॥ २६६॥
अर्थ—ह्या दोनपैकी पहिली जी दैवी संपत्ती म्हणून म्हटली जाते, ती मोक्षसूर्याने उजाडलेली पहाटच होय.॥ २६५॥ बाकीची राहिलेली दुसरी जी आसुरी संपत्ती ती जिवाच्या पायात असलेली अविवेकपूर्वक आसक्तीची लोखंडी बेडीच होय.॥ २६६॥
गूढार्थदीपिका—शास्त्रीय गुणाचे आचरण करणारे लोकच आजपर्यंत संसार तरून गेले व पुढेही तरतील, पण अशास्त्रीय स्वैर वर्तन करणारे लोक मागे कोणी संसार तरून गेले नाहीत व पुढेही तरून जाणार नाहीत, असे येथे गीता निश्चयाने सांगते.
परि हें आईकोनि झणें। भय घेसी हो मनें।
काय रात्रीचा दिनें। धाक धरिजे॥ २६७॥
हे आसुरी संपत्ति तया। बंधालागीं धनंजया।
जो साही दोषां ययां। आश्रय होय॥ २६८॥
तूं तंव पांडवा। सांगितलेया दैवा।
गुणनिधी बरवा। जन्मलासी॥ २६९॥
म्हणोनि पार्था तूं या। दैवीसंपत्ती स्वामिया।
होउनि यावें उवाया। कैवल्याचिया॥ २७०॥
अर्थ—हे ऐकून, अर्जुना! तू कदाचित मनात भय धरशील, पण दिवसाने रात्रीचा धाक धरावा काय?॥ २६७॥ हे अर्जुना! जो या सहाही दोषांना आश्रय होतो, त्यालाच ही आसुरी संपत्ती बंधनकारक म्हणून संसारात पाडणारी होते.॥ २६८॥ पण, अर्जुना! तू तर दैवी संपत्तीत सांगितलेल्या सद्गुणांचा समुद्र असा उत्तम जन्माला आला आहेस.॥ २६९॥ म्हणून, हे पार्था! तू दैवी संपत्तीचा स्वामी होऊन कैवल्यासारख्या सर्वोत्कृष्ट उत्कर्षास प्राप्त हो.॥ २७०॥
(श्लोक-६)
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च।
दैवो विस्तरश: प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु॥ ६॥
अर्थ—अर्जुना! ह्या लोकात दैव व आसुर अशी दोन प्रकारची भूतसृष्टी आहे. दैवसृष्टी आत्तापर्यंत विस्तारपूर्वक सांगितली. आता पुढे आसुरी भूतसृष्टी सांगतो, ऐक.॥ ६॥
आणि दैवां आसुरां। संपत्तिवंतां नरां।
अनादिसिद्ध उजरा। राहाटीचा आहे॥ २७१॥
जैसें रात्रीच्या अवसरीं। व्यापारिजे निशाचरीं।
दिवसा सुव्यवहारीं। मनुष्यादिकीं॥ २७२॥
तैसिया आपलालिया राहाटीं। वर्तती दोनी सृष्टी।
दैवी आणि किरीटी। आसुरी येथ॥ २७३॥
तेवींचि विस्तारूनि दैवी। ज्ञानकथनादि प्रस्तावीं।
मागील ग्रंथीं बरवी। सांगीतली॥ २७४॥
अर्थ—दैवी संपत्ती व आसुरी संपत्ती घेऊन जन्मलेल्या पुरुषाची अशी दोन प्रकारची प्रसिद्ध अशी राहाटी अनादिसिद्धच आहे.॥ २७१॥ ज्याप्रमाणे रात्रीच्या वेळी पिशाचांचा व्यवहार असतो व दिवसा मनुष्यादी सर्व नीट व्यवहार करतात,॥ २७२॥ त्याप्रमाणे दैवी आणि आसुरी ह्या दोन्ही भूतसृष्टी, हे अर्जुना! येथे आपआपल्या राहाटीप्रमाणे वागत असतात.॥ २७३॥ तसेच मागे ज्ञानलक्षणाचे निरूपण करताना दैवी सृष्टीचे उत्तम रितीने विस्तारपूर्वक वर्णन केले.॥ २७४॥
आतां आसुरी जे सृष्टी। तेथींची उपलवूं गोठी।
अवधानाची दिठी। दे पां निकी॥ २७५॥
तरी वाद्येंवीण नाद। नेदी कवणाही साद।
कां अपुष्पीं मकरंद। न लभे जैसा॥ २७६॥
तैसी प्रकृति हे आसुर। एकली नोहे गोचर।
जंव एकाधें शरीर। माल्हाती ना॥ २७७॥
मग आविष्करला लांकुडें। पावक जैसा जोडे।
तैसी प्राणिदेहीं सांपडे। आटोपली हे॥ २७८॥
ते वेळीं जे वाढी उंसा। तेचि आंतुला रसा।
देहाकार होय तैसा। प्राणियांचा॥ २७९॥
आतां तयांचि प्राणियां। रूप करूं धनंजया।
घडले जे आसुरिया। दोषवृंदीं॥ २८०॥
अर्थ—आता ज्याला आसुरी सृष्टि म्हणतात, तेथील आचरण कसे असते, विस्ताराने सांगतो. चांगले लक्ष देऊन ऐक.॥ २७५॥ ज्याप्रमाणे वाद्यावाचून ध्वनी नाही व ध्वनीशिवाय प्रतिध्वनी उमटत नाही किंवा फुलावाचून मधू प्राप्त होत नाही,॥ २७६॥ त्याप्रमाणे ही आसुरी प्रकृती जोपर्यंत एखाद्या शरीरात प्रगट होत नाही, तोपर्यंत ती केवळ एकटी दिसू शकत नाही.॥ २७७॥ ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडात प्रगट होतो, तेव्हाच तो दिसतो, त्याप्रमाणे ही प्राण्याच्या शरीरात प्रगट झाली असता स्पष्ट दिसते.॥ २७८॥ उसाची जी वाढ होते ती त्याच्या आतील रसाचीच वाढ होय. त्याप्रमाणे आसुरी संपत्ती देहात प्रगट होते, तेव्हा प्राण्यांचे देह तदाकार होतात.॥ २७९॥ म्हणून अर्जुना! आता आसुरी संपत्तीच्या दोषांनी भरलेल्या पुरुषांच्या आचरणाचे स्वरूप सांगतो.॥ २८०॥
(श्लोक-७)
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुरा:।
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥ ७॥
अर्थ—आसुरी संपत्तीचे लोक प्रवृत्ती-म्हणजे शास्त्रांनी ‘करावा’ म्हणून सांगितलेला विधिआचार-व-निवृत्ती-म्हणजे करू नये म्हणून सांगितलेले असते ते-काहीच जाणत नाहीत. त्यांच्या आचरणात शुद्धी, विहित आचार व सत्य नसते.॥ ७॥
तरि पुण्यालागीं प्रवृत्ती। कां पापाविषयीं निवृत्ती।
या जाणणेयाची राती। तयांचें मन॥ २८१॥
निगणेया आणि प्रवेशा। चित्त नेदीत आवेशा।
कोशकीट जैसा। जाचिनला पैं॥ २८२॥
कां दिधलें मागुती येईल। कीं न ये हें पुढील।
न पाहतां दे भांडवल। मूर्ख चोरां॥ २८३॥
तैसिया प्रवृत्ति निवृत्ति दोनी। नेणिजती आसुरीं जनीं।
आणि शौच तें स्वप्नीं। देखती ना ते॥ २८४॥
काळिमा सांडील कोळसा। वरि चोखी होईल वायसा।
राक्षसही मांसा। विटों शके॥ २८५॥
परि आसुरां प्राणियां। शौच नाहीं धनंजया।
पवित्रत्व जेविं भांडिया। मद्याचिया॥ २८६॥
अर्थ—पुण्यकर्माविषयी प्रवृत्ती असली पाहिजे किंवा पापकर्माविषयी निवृत्ती असली पाहिजे हे जाणण्याविषयी त्यांच्या मनात अंधार असतो.॥ २८१॥ ज्याप्रमाणे कोशातील किडा कोश बांधण्याच्या आवेशात बाहेर निघण्यास किंवा प्रवेश करण्याकडे लक्ष न दिल्यामुळे जाचातच सापडतो,॥ २८२॥ किंवा ज्याप्रमाणे दिलेला पैसा परत येईल किंवा नाही याचा विचार न करता मूर्ख मनुष्य चोराला पैसे देतो,॥ २८३॥ त्याप्रमाणे पुण्यकर्म करण्याकडे प्रवृत्ती किंवा पापकर्मापासून निवृत्ती हे दोन्ही आसुरी लोक जाणत नाहीत. शुद्धी तर त्यांना स्वप्नातही दिसत नाही.॥ २८४॥ कोळसा कदाचित आपला काळेपणा टाकून देईल, कावळा पांढरा होईल, राक्षसालाही एकदा मांसाचा कंटाळा येईल,॥ २८५॥ पण मद्याच्या भांडॺाला ज्याप्रमाणे पावित्र्य नसते, त्याप्रमाणे आसुरी संपत्तीचा पुरुष शुद्धी जाणत नाही.॥ २८६॥
वाढविती विधीची आस। कां पाहती वडिलांची वास।
कर्में आचरती हे भाष। नेणतीचि ते॥ २८७॥
जैसें चरणें शेळियेचें। कां धांवणें वारियाचें।
जाळणें अग्नीचें। भलतेउतें॥ २८८॥
तैसें पुढां सूनि स्वैर। आचरती ते गा आसुर।
सत्येंसी कीर वैर। सदाचि तयां॥ २८९॥
जरी नांगिया आपुलिया। विंचू करी गुदगुलिया।
तरी साचा बोलिया। बोलती ते॥ २९०॥
अपानाचेनि तोेंडें। जरी सुगंधा येणें घडे।
तरि सत्य तयां जोडे। आसुरांतें॥ २९१॥
ऐसे ते न करितां कांहीं। आंगेंचि वोखटें पाहीं।
आतां बोलती ते नवाई। सांगिजेल॥ २९२॥
येऱ्हवीं करेयाच्या ठायीं चांग। तें तयासि कैंचें नीट आंग।
तैसा आसुरांचा प्रसंग। प्रसंगें परिस॥ २९३॥
उधवणीचें जेविं तोंड। उगळी धुंवाचे उभड।
हें जाणिजे तेविं उघड। सांगों ते बोल॥ २९४॥
अर्थ—शास्त्रानुसार वागण्याची इच्छा वाढवावी किंवा वाडवडिलांच्या आचारविचाराकडे पाहवे किंवा कर्माचे आचरण करावे ही गोष्ट त्यांना माहीतच नसते.॥ २८७॥ ज्याप्रमाणे शेळीचे चरणे किंवा वाऱ्याचे धावणे किंवा अग्नीचे जाळणे भरमसाट असते,॥ २८८॥ त्याप्रमाणे आसुरी लोक दृष्टीसमोर स्वैरपणा ठेवून आचरण करतात. खरेपणाशी त्यांचे नेहमीच वैर असते.॥ २८९॥ जर विंचू आपल्या नांगीने गुदगुल्या करील, तरच हे असुर खरे बोलतील.॥ २९०॥ अधोद्वाराने सुगंध येईल तरच त्यांचा सत्य बोलण्याशी संबंध होईल.॥ २९१॥ अशा रितीने ते काही न करता सर्वांगाने वाईट असतात, पाहा. आता त्यांचे आश्चर्यकारक बोलणे सांगतो, पाहा.॥ २९२॥ एरवी उंटाचे कोणते अंग, नीटनेटके चांगले असते? त्याप्रमाणे आसुरी लोकांच्या गोष्टी प्रसंगाने ऐक.॥ २९३॥ ज्याप्रमाणे धुराडॺाचे तोंड धुरांचे लोटच सोडत असते, त्याप्रमाणे आसुरी लोकांचे बोलणे असते, असे जाण. तेच बोलणे उघड सांगतो, ऐक.॥ २९४॥
(श्लोक-८)
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्।
अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥ ८॥
अर्थ—‘हे जगत अनादी आहे’ इत्यादी जगताविषयीचे शास्त्राचे म्हणणे खोटे आहे. त्याची व्यवस्था पापपुण्यावर आधारलेली नाही. ईश्वर म्हणून कोणी त्याचा शास्ता नाही. ते कामी स्त्रीपुरुषांपासून झाले आहे. कामावाचून त्याच्या उत्पत्तीचा दुसरा हेतू काय? असे ते आसुरी लोक बोलतात.॥ ८॥
तरि विश्व हा अनादि ठावो। येथ नियंता ईश्वररावो।
चावडिये न्यावो अन्यावो। निवडी वेद॥ २९५॥
वेदीं अन्यायी पडे। तो निरयभोगें दंडे।
सन्यायी तो सुरवाडें। स्वर्गीं जिये॥ २९६॥
ऐसी हे विश्वव्यवस्था। अनादि जे पार्था।
इयेतें म्हणती ते वृथा। अवघेंचि हें॥ २९७॥
यज्ञमूढ ठकिले यागीं। देवपिसे प्रतिमालिंगीं।
नागवले भगवे योगी। समाधिभ्रमें॥ २९८॥
येथ आपलेनि बळें। भोगिजे जें जें वेंटाळें।
हें वांचोनि वेगळें। पुण्य आहे॥ २९९॥
ना अशक्तपणें आंगिकें। वेंगळवेंटाळीं न टके।
ऐसा गादिजे वीण विषयसुखें। तेंचि पाप॥ ३००॥
प्राण घेपती संपन्नांचे। तें पाप जरी साचें।
तरी सर्वस्व हाता ये तयांचें। हें पुण्यफळ कीं॥ ३०१॥
बळी अबळातें खाय। हेंचि बाधित जरी होय।
तरी मासयां कां न होय। निसंतान॥ ३०२॥
अर्थ—तरी जगत अनादी आहे, त्याचा शास्ता परमात्मा आहे. वेद हा आपल्या चावडीवर न्याय अन्यायांचा (पुण्यपापांचा) निवाडा करतो.॥ २९५॥ वेदांनी ज्याला अन्यायी (पापी) ठरविले, त्याला नरकरूपी दु:खाचा दंड मिळतो आणि पुण्यकर्म करणारा स्वर्गात सुख भोगतो.॥ २९६॥ अर्जुना! अशा प्रकारे जगाची जी अनादी व्यवस्था आहे, ती सर्व खोटी आहे, असे ते (असुर लोक) म्हणतात.॥ २९७॥ आणखी ते म्हणतात, यज्ञाच्या पाठीमागे लागणाऱ्या मूर्खांना यागांनी ठकविले. देवाच्या मागे लागून वेडे झालेल्यांना देवाच्या प्रतिमा व लिंग यांनी नागविले. भगवे वस्त्र परिधान करणारे योगी समाधीच्या भ्रमात सापडले.॥ २९८॥ या मनुष्यलोकात आपण आपल्या मनगटाच्या बळावर जे जे प्राप्त करून घेता येईल ते ते प्राप्त करून घेऊन भोगावे, हेच पुण्य होय. याच्याशिवाय दुसरे पुण्य कोणते?॥ २९९॥ तसेच अंगात बळ नसल्यामुळे निरनिराळे भोग प्राप्त करून घेता येत नाहीत; म्हणून जे दु:ख भोगणे, तेच पाप होय.॥ ३००॥ श्रीमंत लोकांचे प्राण घेणे, हे जर पाप असेल तर त्यांची सर्व संपत्ती हाती येणे, हे पुण्याचेच फळ होय ना!॥ ३०१॥ बलवंताने दुर्बलाला खाल्ले असता बाधक होते, असे असेल तर माशांचे नि:संतान का होत नाही ?॥ ३०२॥
आणि कुळें शोधून दोन्ही। कुमारेंचि शुभलग्नीं।
मेळविजती प्रजासाधनीं। हेतु जरी॥ ३०३॥
तरी पशुपक्ष्यादि जाती। जयां मिती नाहीं संतती।
तयां कोणे प्रतिपत्ती। विवाह केले॥ ३०४॥
चोरियेचें धन आलें। तरि तें कोणासि विष जालें।
वालभें परद्वार केलें। कोढी कोणी होय॥ ३०५॥
म्हणोनि देव गोसावी। तो धर्माधर्म भोगवी।
आणि परत्राच्या गांवीं। करी तो भोगी॥ ३०६॥
परि परत्र ना देवो। न दिसे म्हणोनि तें वावो।
आणि कर्ता निमे मा ठावो। भोग्यासि कवण॥ ३०७॥
अर्थ—आणि दोन्ही कुळांचा विचार करून मुलामुलींचे सुमुहूर्तावर लग्न करणे हे जर संतती उत्पत्तीला कारण होते, असे म्हणावे,॥ ३०३॥ तर ज्यांच्या संततीला मर्यादा नाही, अशा पशुपक्ष्यादी जातींची लग्ने कोणत्या शास्त्रीय विधीने होतात?॥ ३०४॥ चोरीने आलेले धन कोणाला विषाप्रमाणे प्राणघातक होते? आणि आवडीने परद्वार करणारा कोण अचूक कुष्टी होतो?॥ ३०५॥ म्हणून परमेश्वर जगाचा स्वामी आहे, तो पुण्य-पापकर्माप्रमाणे भोग देतो आणि जीव मेल्यानंतर परलोकात फळ भोगतो. पण परलोक व देव दिसत नाहीत म्हणून ते नाहीत व कर्ता मेल्यानंतर भोग्य पदार्थाचे ठिकाण कोठे असणार?॥ ३०६-३०७॥
येथ उर्वशिया इंद्र सुखी। जैसा कां स्वर्गलोकीं।
तैसाचि कृमिही नरकीं। लोळत श्लाघे॥ ३०८॥
म्हणौनि नरक स्वर्ग। नव्हे पापपुण्यभाग।
जे दोहीं ठायीं सुखभोग। कामाचाचि तो॥ ३०९॥
याकारणें कामें। स्त्रीपुरुषयुग्में।
मिळती तेथ जन्मे। आघवें जग॥ ३१०॥
आणि जें जें अभिलाषें। स्वार्थालागीं पोषे।
पाठीं परस्पर द्वेषें। कामचि नाशी॥ ३११॥
एवं कामावांचूनि कांहीं। जगा मूळचि आन नाहीं।
ऐसें बोलती पाहीं। आसुर गा ते॥ ३१२॥
आतां असो हें किडाळ। बोलीं न करूं पाघळ।
सांगतांचि सफोल। होतसे वाचा॥ ३१३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे स्वर्गात उर्वशीच्या समागमाने इंद्र सुखी होतो, तसेच नरकातील किडेही नरकात सुख मानतात.॥ ३०८॥ म्हणून नरक, स्वर्ग, पापपुण्याचे फळ नव्हे. कारण दोन्ही ठिकाणी विषयाचाच सुखभोग आहे.॥ ३०९॥ म्हणूनच कामवासनेने स्त्रीपुरुष एके ठिकाणी मिळाले असता हे सर्व जगत उत्पन्न होते॥ ३१०॥ आणि ज्याची ज्याची इच्छा करतो ते ते स्वार्थाकरिता जतन करतो व नंतर परस्परांच्या द्वेषाने कामच त्यांचा नाश करतो.॥ ३११॥ अशा रितीने कामवासनेवाचून जगाचे दुसरे कारण नाही, असे असुर लोक मानीत असतात.॥ ३१२॥ आता हे निंद्य वर्णन फार करीत बसत नाही, हे वर्णन करण्यात वाचेला व्यर्थ शीणच होतो.॥ ३१३॥
(श्लोक-९)
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धय:।
प्रभवन्त्युग्रकर्माण: क्षयाय जगतोऽहिता:॥ ९॥
अर्थ—या दृष्टीचा आश्रय करून आत्मस्वरूपाला सर्वस्वी विसरलेले मंदबुद्धीचे असुर लोक, जगाचे शत्रू, जगाचा सर्वस्वी नाश करण्याकरिता घोर कर्म करणारे असे उत्पन्न होतात.॥ ९॥
आणि ईश्वराचिया खंती। नुसधियाचि करिती चांथी।
हेंही नाहीं चित्तीं। निश्चय एक॥ ३१४॥
किंबहुना उघड। आंगीं लाऊनियां पाखंड।
नास्तिकपणाचें हाड। रोविलें जीवीं॥ ३१५॥
ते वेळीं स्वर्गालागीं आदर। कां नरकाचा अडदर।
या वासनांचा अंकुर। जळोनि गेला॥ ३१६॥
मग केवळ ये देहखोडां। अमेध्योदकाचा बुडबुडा।
विषयपंकीं सुहाडा। बुडाले गा॥ ३१७॥
जैं आटावे होती जळचर। तैं डोहीं मिळती ढीवर।
कां पडावें होय शरीर। तैं रोगां उदय॥ ३१८॥
उदैजणें केतूचें जैसें। विश्वा अनिष्टोद्देशें।
जन्मती ते तैसे। लोकां आटूं॥ ३१९॥
विरूढलिया अशुभ। फुटती तैं ते कोंभ।
पापाचे कीर्तिस्तंभ। चालते ते॥ ३२०॥
आणि मागां पुढां जाळणें-। वांचूनि आगी कांहीं नेणे।
तैसें विरुद्धचि एक करणें। भलतेयां॥ ३२१॥
परि तेंचि गा करणें। आदरिती संभ्रमें जेणें।
तो आईक पार्था म्हणे। श्रीनिवास॥ ३२२॥
अर्थ—आणि अंत:करणात ईश्वराविषयी तिरस्कार असल्यामुळे व्यर्थ बडबड करतात. वास्तविक त्यांच्या चित्तात कोणताही एक निश्चय नसतो.॥ ३१४॥ किंबहुना उघड पाखंडमत स्वीकारून अंत:करणात नास्तिकपणाचे हाड रोवून घेतात.॥ ३१५॥ तेव्हा पुण्यकर्माने स्वर्ग मिळवावा या आदररूप किंवा पापकर्माने नरक प्राप्त होईल या भीतिरूप वासनांचा अंकुर त्यांच्या मनातून जळून गेलेला असतो.॥ ३१६॥ मग रसरक्ताच्या अपवित्र अशा पाण्याचा जणू काय बुडबुडा, अशा देहरूपी खोडॺात पडून, हे अर्जुना! ते विषयरूपी चिखलात बुडाले.॥ ३१७॥ डोहातील जलचराचा निसंतान होण्याचा काळ आला असता कोळी डोहात शिरतात किंवा शरीर पडतेवेळी सर्व रोग उद्भवतात.॥ ३१८॥ ज्याप्रमाणे केतूचा उदय जगाचे अनिष्ट होण्याकरिता होत असतो, त्याप्रमाणे ते असुर लोक लोकांचा नाश करण्याकरिताच जन्माला येतात.॥ ३१९॥ ते असुर लोक म्हणजे वाढलेल्या पापकर्मांचे कोंब आहेत व पापकर्मांच्या कीर्तीला आधार देणारे चालते-बोलते स्तंभ आहेत.॥ ३२०॥ जसा अग्नी मागील-पुढील जाळण्यावाचून काही जाणत नाही, त्याप्रमाणे असुर लोक वाटेल त्याचे वाईट करणे हेच एक जाणतात.॥ ३२१॥ भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले, हे अर्जुना! ते वाईट करणेही ज्या उत्साहाने ते करतात तो (उत्साह) सांगतो, ऐक.॥ ३२२॥
(श्लोक-१०)
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विता:।
मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रता:॥ १०॥
अर्थ—कधी तृप्त होणार नाही असा काम वाढवून, दंभ, मान, मद यांनी युक्त होऊन व अविवेकामुळे अशुभ निश्चय करून अमंगल व्रते करण्यास ते प्रवृत्त होतात.॥ १०॥
तरी जाळ पाणियें न भरे। आगी इंधनें न पुरे।
तयां दुर्भरांचिये धुरे। भुकाळु जो॥ ३२३॥
तया कामाचा वोलावा। जीवीं धरूनि पांडवा।
दंभमानाचा मेळावा। मेळविती॥ ३२४॥
मातलिया कुंजरा। आगळी जाली मदिरा।
तैसा मदाचा ताठा तंव जरा। चढतां आंगीं॥ ३२५॥
आणि आग्रहा तोचि ठावो। वरि मौढॺा ऐसा सावावो।
मग काय वानूं निर्वाहो। निश्चयाचा॥ ३२६॥
जिहीं परोपताप घडे। परावा जीवु रगडे।
तिहीं कर्मीं होउनि गाढे। जन्मवृत्ती॥ ३२७॥
मग आपुलें केलें फोकारिती। आणि जगातें धिक्कारिती।
दाही दिशीं पसरिती। स्पृहाजाळ॥ ३२८॥
ऐसेनि गा आटोपें। थोरिये आणिती पापें।
धर्मधेनू खुरपें। सुटलें जैसें॥ ३२९॥
अर्थ—जाळे पाण्याने भरलेले राहू शकत नाही; विस्तवात कितीही लाकडे टाकली तरी पुरेशी होत नाहीत, अशा कधीही तृप्त न होणाऱ्या पदार्थांमध्ये जो अग्रसर आहे,॥ ३२३॥ अंत:करणात त्या कामाचे मूळ धरून, अर्जुना! दंभमानादी विकारांचा समुदाय गोळा करतात.॥ ३२४॥ ज्याप्रमाणे मदोन्मत्त हत्तीला दारू विशेषच मदोन्मत्त करते, त्याप्रमाणे आसुरी पुरुष वयोवृद्ध होऊ लागला की अधिकच उन्मत्त होतो.॥ ३२५॥ दुराग्रहाचे तोच ठिकाण होतो. आणखी वर त्याच्या जोडीला मूर्खपणा असतो. मग अशा स्थितीत निश्चय टिकण्याचे काय वर्णन करावे?॥ ३२६॥ ज्याच्या योगाने दुसऱ्याला दु:ख होईल, दुसऱ्याचा नाश होईल, असेच जन्मभर करण्याचा ते दृढ निश्चय करतात.॥ ३२७॥ मग आपण केलेल्या कर्माची बढाई मारतात व दुसऱ्याचा धिक्कार करतात. अशा रितीने आपल्या वासनेचे जाळे जिकडे तिकडे पसरवितात.॥ ३२८॥ ज्याप्रमाणे देवाला सोडलेली गाय, हेच कोणी खुरपे, ती सुटली असता सर्व शेताचा फडशा पाडते, त्याप्रमाणे अशा प्रकारच्या आवेशाने ते आसुरी लोक पापांना थोर करून सोडतात.॥ ३२९॥
(श्लोक-११)
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिता:।
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिता:॥ ११॥
अर्थ—प्रलयापर्यंतच्या काळाची अमर्याद चिंता वागवून व विषयभोगच सर्वस्व आहे, असा निश्चय करून ते (आसुरी लोक) केवळ विषयपरायणच होतात.॥ ११॥
याचि येका आयती। तयाचिया कर्मप्रवृत्ती।
आणि जिणियाहीं परौती। वाहती चिंता॥ ३३०॥
पाताळाहूनि निम्न। जियेचिये उंचिये सानें गगन।
जे पाहतां त्रिभुवन। अणुही नोहे॥ ३३१॥
ते भोगपटाची मवणी। जीवीं अनियम चिंतवणी।
जे सांडूं नेणे रमणी। वल्लभा जैसी॥ ३३२॥
तैसी चिंता अपार। वाढविती निरंतर।
जीवीं सूनि असार। विषयादिक॥ ३३३॥
स्त्रिया गाईलें आईकावें। स्त्रीरूप डोळां देखावें।
सर्वेंद्रियें आलिंगावें। स्त्रियेतेंचि॥ ३३४॥
कुरवंडी कीजे अमृतें। ऐसें सुख स्त्रियेपरौतें।
नाहींचि म्हणौनि चित्तें। निश्चय केला॥ ३३५॥
मग तयाचि स्त्रीभोगा-। लागीं पाताळ स्वर्गा।
धांवती दिग्विभागा-। परौतेही॥ ३३६॥
अर्थ—याच एका सिद्धीसाठी ते सर्व कर्म करण्याला प्रवृत्त होतात व जिवंत राहण्यापलीकडची चिंता वाहतात.॥ ३३०॥ जी पाताळापेक्षाही खोल, आकाशाहूनही उंच आहे व पाहू गेले असता जिच्यापुढे त्रिभुवन अणूही ठरत नाही.॥ ३३१॥ ज्याप्रमाणे पतिव्रता स्त्री आपल्या पतीला मरण आले तरी त्याला सोडून राहू इच्छित नाही किंवा संन्याशाला नवीन संन्यास घेतल्यावर अंत:करणात पाळावयाच्या नियमांची जशी सारखी घोकणी लागते,॥ ३३२॥ अशी अमर्याद चिंता नाशिवंत विषयांविषयी रात्रंदिवस ते वाढवीत असतात.॥ ३३३॥ स्त्रियांचे गायन ऐकावे, स्त्रियांचे रूप डोळॺांनी पाहवे व सर्वेंद्रियांनी स्त्रियांनाच आलिंगन द्यावे.॥ ३३४॥ ज्या सुखावरून अमृतही ओवाळून टाकावे असे सुख स्त्रीवाचून दुसरे ठिकाणी नाही, असाच ज्यांच्या चित्ताने निश्चय केला,॥ ३३५॥ मग ते स्त्रीसुख भोगण्याकरिता दिशांच्या पलीकडे असणाऱ्या पाताळ-स्वर्गलोकांकडे धाव घेतात.॥ ३३६॥
(श्लोक-१२)
आशापाशशतैर्बद्धा: कामक्रोधपरायणा:।
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसंचयान्॥ १२॥
अर्थ—शेकडो आशापाशांनी बद्ध होऊन व कामक्रोधयुक्त होत्साते विषयवासना भोगण्यास अन्यायाने विपुल संपत्तीचा साठा मिळविण्याची इच्छा करतात.॥ १२॥
आमिषकवळु थोरी आशा। न विचारितां गिळी मासा।
तैसें कीजे विषयाशा। तयांसि गा॥ ३३७॥
वांच्छित तंव न पवती। मग कोरडिये आशेची संतती।
वाढऊं वाढऊं होती। कोशकिडे॥ ३३८॥
आणि पसरिला अभिलाष। अपूर्ण होय तोचि द्वेष।
एवं कामक्रोधाहूनि अधिक। पुरुषार्थ नाहीं॥ ३३९॥
दिहा खोलणें रात्रीं जागोवा। ठाणांतरिया जैसा पांडवा।
अहोरात्रींही विसांवा। भेटेचिना॥ ३४०॥
तैसें उंचौनि लोटिलें कामें। नेहटती क्रोधाचिये ढिमें।
तरी रागद्वेष प्रेमें। न माती केंही॥ ३४१॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे मासा परिणामाचा विचार न करता, गळाला लावलेल्या मांसाचा तुकडा गिळतो व त्यात अडकला जातो, त्याप्रमाणे त्यांची विषयाची आशा, त्यांनाही तसेच करते.॥ ३३७॥ इच्छिलेला विषय प्राप्त न होता कोरडी आशा सारखी वाढवीत वाढवीत कोशकिडॺाप्रमाणे ते आशेतच गुरफटून राहतात.॥ ३३८॥ वाढविलेला मनोरथ अपूर्ण राहिल्यास तोच द्वेषात परिणाम पावतो. याप्रमाणे कामक्रोधाहून दुसरा पुरुषार्थच त्यांना वाटत नाही.॥ ३३९॥ ज्याप्रमाणे, अर्जुना! देवडीवाल्याला दिवसा मालकाची स्वारी निघाली असता समोर धावावे लागते व रात्री गस्त द्यावी लागते, म्हणून अहोरात्र त्याला विश्रांती मिळत नाही,॥ ३४०॥ किंवा कामाने उंचावरून लोटले गेलेले क्रोधाच्या खडकावर आदळतात, तरी विषयांवरील प्रेमामुळे त्यांचा रागद्वेष इतका वाढलेला असतो की तो कोठे मावत नाही.॥ ३४१॥
तेविंचि जीवींचिया हांवा। विषयवासनांचा मेळावा।
केला परी तो भोगावा। अर्थें कीं ना॥ ३४२॥
म्हणौनि भोगावयाजोगा। पुरता अर्थ पैं गा।
आणावया जगा। झोंबती सैरा॥ ३४३॥
एकातें साधूनि मारिती। एकाचीं सर्वस्वें हरिती।
एकालागीं उभारिती। अपाययंत्रें॥ ३४४॥
पाशिकें पोतीं वागुरा। सुणीं ससाणे चिकाटी खोंचारा।
घेउनि निघती डोंगरा। पारधी जैसे॥ ३४५॥
ते पोसावया पोट। मारूनि प्राणियांचे संघाट।
आणिती ऐसें निकृष्ट। तेंही करिती॥ ३४६॥
परप्राणघातें। मेळविती वित्तें।
मिळाल्या चित्तें। तोषणें कैसें॥ ३४७॥
अर्थ—तसेच अंत:करणातील हावेप्रमाणे नाना प्रकारच्या विषयवासना वाढविल्या, तरी जवळ धन असेल तरच वासनेप्रमाणे भोग भोगता येतील ना!॥ ३४२॥ म्हणून भोग भोगण्यास लागणारे धन आणण्याकरिता वाटेल तसे जगाला पकडतात.॥ ३४३॥ कोणाला फसवून ठार मारतात तर कोणाचे सर्वस्व लुटतात व कोणावर जारण-मारणाचे प्रयोग करतात.॥ ३४४॥ ज्याप्रमाणे पारधी, पाश, पोती, जाळे, शिकारी कुत्रे, ससाणा पक्षी, चिकटण्या, भाले घेऊन डोंगरावर जातात व आपले पोट भरण्यासाठी प्राण्यांचे समूह मारून आणतात, त्याप्रमाणे आसुरी लोकही असे कृष्णकर्म करतात.॥ ३४५-३४६॥ दुसऱ्यांचे प्राण घेऊन संपत्ति मिळवितात व मिळालेली संपत्ती पाहून कसे संतुष्ट होतात (तेही ऐक).॥ ३४७॥
(श्लोक-१३)
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम्।
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥ १३॥
अर्थ—आज हे धन मी मिळविले आहे. ते अगदी मनाजोगे झाले. हे मी उद्या मिळवीन, पुन: तेही माझे होणार आहे.॥ १३॥
म्हणे आजि मियां। संपत्ती बहुतेकांचिया।
आपुल्या हातीं केलिया। धन्य ना मी॥ ३४८॥
ऐसा श्लाघों जंव जाये। तंव मन आणिकही वाहे।
सवेंचि म्हणे पाहें। आणिकांचेंही आणूं॥ ३४९॥
हें जेतुलें असे जोडिलें। तयाचेनि भांडवलें।
लाभा घेईन उरलें। चराचर हें॥ ३५०॥
ऐसेनि धना विश्वाचिया। मीचि होईन स्वामिया।
मग दिठी पडे तया। उरों नेदीं॥ ३५१॥
अर्थ—आणि म्हणतो की मी आज पुष्कळांच्या संपत्ती हस्तगत केल्या, तेव्हा मी धन्य आहे की नाही?॥ ३४८॥ अशी आपली स्तुती करून घेतो, तोच मनात आणखी मिळावे अशी इच्छा उत्पन्न होते व लगेच म्हणतो, पाहा! दुसऱ्याचेही धन आणू.॥ ३४९॥ हे जितके काही मिळविले त्या मुद्दलावर उरलेल्या चराचरातील धनाचा लाभ प्राप्त करून घेईन.॥ ३५०॥ अशा रितीने संपूर्ण जगातील संपत्तीचा मालक होईन व मग दृष्टीस पडेल त्याला जिवंत राहू देणार नाही.॥ ३५१॥
(श्लोक-१४)
असौ मया हत: शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि।
ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी॥ १४॥
अर्थ—या शत्रूला मी मारले, दुसऱ्यांनाही पुढे मारीन. मीच ईश्वर आहे, मी भोक्ता आहे, मीच सिद्ध, मीच समर्थ, मीच सुखी आहे.॥ १४॥
हे मारिले वैरी थोडे। आणिकही साधीन गाढे।
मग नांदेन पवाडें। येकलाचि मी॥ ३५२॥
मग माझीं होतील कामारीं। तियेंवांचूनि येरें मारीं।
किंबहुना चराचरीं। ईश्वर तो मी॥ ३५३॥
मी भोगभूमींचा रावो। आजि सर्व सुखासी ठावो।
म्हणोनि इंद्रही वावो। मातें पाहूनि॥ ३५४॥
मी मनें वाचा देहें। करीं तें कैसें नोहे।
कें मजवांचूनि आहे। आज्ञासिद्ध आन॥ ३५५॥
तंवचि बळिया काळ। जंव न दिसें मी अतुर्बळ।
सुखाचा कीर निखिळ। रासिवा मीचि॥ ३५६॥
अर्थ—हे थोडे शत्रू मारले, आणखी आपल्यापेक्षा बलवान असतील अशा दुसऱ्या शत्रूंनाही मारीन. मग सर्वत्र कीर्ती पावलेला असा मीच एकटा नांदेन.॥ ३५२॥ मग सर्व माझे सेवक होतील. त्यांच्यावाचून जे कोणी राहतील त्यांचा संहार करीन. फार काय सांगावे! चराचराचा ईश्वर काय तो एक मीच होईन.॥ ३५३॥ भोगभूमी अशा पृथ्वीचा मी राजा होईन. सर्व सुखाला आश्रयस्थान आज मीच होईन. म्हणून मला पाहून इंद्रही व्यर्थ ठरेल.॥ ३५४॥ मी काया-वाचा-मनाने करतो असे म्हटल्यानंतर ते कसे होणार नाही? ज्याची आज्ञा पाळलीच पाहिजे, असा समर्थ माझ्यावाचून दुसरा कोण आहे?॥ ३५५॥ जोपर्यंत महाबलवान मी दृष्टीस पडत नाही, तोपर्यंतच काल बलवान म्हटला जातो. मी निश्चयाने केवळ सुखाची राशी आहे.॥ ३५६॥
(श्लोक-१५)
आढॺोऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया।
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिता:॥ १५॥
अर्थ—मी धनसंपन्न आहे, मी कुलवान आहे, माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे? मी यज्ञ करीन, दान देईन, आनंदित होईन, असे ते अज्ञानाने मोहित होऊन बरळतात.॥ १५॥
कुबेर आथिला होये। परि तो नेणे माझी सोये।
संपत्ति मजसम नव्हे। श्रीनाथाही॥ ३५७॥
माझिया कुळाचा उजाळु। कां जातीगोतांचा मेळु।
पाहतां ब्रह्माही हळु। उणाचि दिसे॥ ३५८॥
म्हणोनि मिरविती नांवें। वायां ईश्वरादि आघवे।
नाहीं मजसीं सरी पावे। ऐसें कोण्ही॥ ३५९॥
आतां लोपला अभिचार। त्याचा करीन मी जीर्णोद्धार।
प्रतिष्ठीन परमार। यागवरी॥ ३६०॥
मातें गाती वानिती। नटनाचें रिझविती।
तयां देईन मागती। ते ते वस्तु॥ ३६१॥
माजिरा अन्नपानीं। प्रमदांच्या आलिंगनीं।
मी होईन त्रिभुवनीं। आनंदाकार॥ ३६२॥
काय बहु सांगों ऐसे। ते आसुरीप्रकृतिपिसे।
तुरंबिती असोसें। गगनौळें तियें॥ ३६३॥
अर्थ—कुबेर संपन्न खरा, पण मला झालेला धनलाभ त्याला माहीत नाही. माझ्यासारखी संपत्ती लक्ष्मीपती विष्णूचीही नाही.॥ ३५७॥ माझ्या कुळाचा नावलौकिक किंवा माझ्या जातीच्या व गोताचा समुदाय पाहता ब्रह्मदेवही थोडा कमीच वाटतो.॥ ३५८॥ म्हणून ईश्वरादी सर्व व्यर्थच नावे धारण करतात, पण माझी बरोबरी करू शकेल असा कोणी नाही.॥ ३५९॥ लोपलेल्या जारणमारण प्रकाराचा मी जीर्णोद्धार करीन व लोकांना मारक असे याग सुरू करीन.॥ ३६०॥ जे कोणी माझे गायन करतील, स्तुती करतील, नाचतमाशाने माझे मनोरंजन करतील त्यांना, ते जे जे मागतील ते ते देईन.॥ ३६१॥ मादक अन्न व पेय सेवन करून व स्त्रियांना आलिंगन देऊन या त्रिभुवनात मीच एक सुखाचा पुतळा होईन.॥ ३६२॥ फार काय सांगावे! असे आसुरी प्रकृतीने पिसे झालेले लोक अतिशय महत्त्वाकांक्षेने आकाशपुष्पाचा सुगंध घेऊ पाहतात.॥ ३६३॥
(श्लोक-१६)
अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृता:।
प्रसक्ता: कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ॥ १६॥
अर्थ—अनेक प्रकारच्या चित्तभ्रांतीने युक्त होऊन, जाळॺात सापडले जाऊन व अनेक विषयभोगांच्या ठिकाणी आसक्त होऊन मरणानंतर ते अपवित्र अशा नरकात पडतात.॥ १६॥
ज्वराचेनि आटोपें। रोगी भलतैसें जल्पे।
चावळती संकल्पें। जाण ते तैसे॥ ३६४॥
अज्ञान आतले धुळी। म्हणौनि आशा वाहटुळी।
भोवंडीजती अंतराळीं। मनोरथांच्या॥ ३६५॥
अनियम आषाढमेघ। कां समुद्रोर्मी अभंग।
तैसे कामिती अनेग। अखंड काम॥ ३६६॥
मग पैं कामनाचि तयां। जीवीं जाल्या वेलरिया।
वोरपिलीं कांटिया। कमळें जैसीं॥ ३६७॥
कां पाषाणाचिया माथां। हांडी फुटली पार्था।
जीवीं तैसे सर्वथा। कुटके जाले॥ ३६८॥
तेव्हां चढतीये रयणीं। तमाची होय पुरवणी।
तैसा मोह अंत:करणीं। वाढोंचि लागे॥ ३६९॥
आणि वाढे जंव जंव मोहो। तंव तंव विषयीं रोहो।
विषय तेथ ठावो। पातकासी॥ ३७०॥
पापें आपलेनि थांवें। जंव करिती मेळावे।
तंव जितांचि आघवे। येती नरक॥ ३७१॥
अर्थ—ज्वराचा वेग वाढला म्हणजे रोगी जसा वाटेल तसे बडबडतो, त्याप्रमाणे हे लोक नाना प्रकारचे संकल्प बडबडतात, असे समज.॥ ३६४॥ अज्ञानरूपी धुळीत सापडल्यामुळे आशारूपी वावटळीने मनोरथरूपी आकाशात ते गिरक्या घालतात.॥ ३६५॥ आषाढातील मेघ अनियमित असतात किंवा समुद्रावर तरंग सारखे उठत असतात, त्याप्रमाणे त्यांच्या ठिकाणी कामवासना सदासर्वदा उठत असतात.॥ ३६६॥ ज्याप्रमाणे काटॺांनी कमळाची दळे चिरली जातात, त्याप्रमाणे मग त्या कामनाच त्यांच्या अंत:करणात वेलींच्या जाळॺा होतात,॥ ३६७॥ किंवा दगडावर मातीचे भांडे पडले असता त्याचे तुकडे तुकडे होतात, तसे त्यांच्या जिवाचे कामनेमुळे तुकडे तुकडे होतात.॥ ३६८॥ ज्याप्रमाणे जसजशी रात्र होते, तसतसा अंधकाराचाच पुरवठा होत जातो, त्याप्रमाणे अंत:करणात अविवेक उत्तरोत्तर वाढत जातो॥ ३६९॥ आणि जसजसा अविवेक वाढतो तसतशी विषयासक्ती वाढते व जेथे विषय आले, तेथेच पातकेही आलीच.॥ ३७०॥ पातकाचे बळ वाढून जेव्हा ती एकत्र होतात, तेव्हा जिवंतपणीच सर्व नरकांची प्राप्ती होते.॥ ३७१॥
म्हणौनि गा सुमती। जे कुमनोरथां पाळिती।
ते आसुर येती वस्ती। तया ठाया॥ ३७२॥
जेथ असिपत्र तरुवर। खदिरांगाराचे डोंगर।
तातला तेलीं सागर। उतताती॥ ३७३॥
जेथ यातनांची श्रेणी। हे नित्य नवी यमजाचणी।
पडती तिये दारुणीं। नरकलोकीं॥ ३७४॥
अर्थ—म्हणून, हे शुद्धमती अर्जुना! जे दुष्ट मनोरथ अंत:करणात बाळगतात, ते असुर लोक या नरकलोकात वस्ती करण्याकरिता येतात.॥ ३७२॥ जेथे तलवारीच्या धारेसारखी तीक्ष्ण पाती असलेले वृक्ष आहेत, खैराच्या निखाऱ्यांचे डोंगर आहेत व तापलेल्या उकळत असलेल्या तेलाचे समुद्र आहेत,॥ ३७३॥ जेथे यातनांच्या वाढत्या रांगाच आहेत, अशी जी नित्य नवी यमजाचणी होय, त्या घोर नरकात ते आसुरी लोक जाऊन पडतात.॥ ३७४॥
(श्लोक-१७)
आत्मसम्भाविता: स्तब्धा धनमानमदान्विता:।
यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥ १७॥
अर्थ—आपण आपली संभावना करून घेणारे, ताठर वृत्तीचे व धन व मान यांनी उन्मत्त झालेले ते असुर लोक दंभपूर्वक शास्त्रविधी सोडून नाममात्र यज्ञ करतात.॥ १७॥
ऐसे नरकाचिये सेले। भागीं जे जे जन्मले।
तेही देखों भुलले। यजिती यागीं॥ ३७५॥
येऱ्हवीं यागादिक क्रिया। आहाण तेचि धनंजया।
परि विफळती आचरोनियां। नाटकी जैसे॥ ३७६॥
वल्लभाचिया उजरिया। आपणया पति कुस्त्रिया।
जोडोनि तोषिती जैसिया। अहेवपणें॥ ३७७॥
तैसें आपणयां आपण। मानितां महंतपण।
फुगती असाधारण। गर्वें तेणें॥ ३७८॥
मग लवों नेणती कैसे। आटिवा लोहाचे खांब जैसे।
कां उधवले आकाशें। शिळाराशी॥ ३७९॥
तैसे आपुलिये बरवे। आपणचि रिझतां जीवें।
तृणाहीहूनि आघवें। मानिती नीच॥ ३८०॥
वरि धनाचिया मदिरा। माजूनि धनुर्धरा।
कृत्याकृत्यविचारा। सवतें केलें॥ ३८१॥
जया आंगीं आयती ऐसी। तेथ यज्ञाची गोठी कायसी।
तरी काय काय पिसीं। न करिती गा॥ ३८२॥
अर्थ—अशा घोर नरकाच्या यातना भोगण्यास योग्य असलेले लोकही मोहाने भुलून जाऊन यज्ञयागाच्या नादी लागलेले दिसतात.॥ ३७५॥ हे अर्जुना! खरे पाहिले असता, यज्ञयागादी क्रिया आचरणायोग्यच आहेत, पण आसुरी लोक नाटक्याप्रमाणे त्याचे आचरण करून त्या निष्फळ करतात.॥ ३७६॥ ज्याप्रमाणे वाईट चालीच्या स्त्रिया आपल्याला दुसरे पती जोडून घेतात व पतीच्या आश्रयाने सौभाग्यपण मिरविण्यात संतोष मानतात.॥ ३७७॥ तसेच आपणच आपल्याला महंत म्हणवून घेऊन ते असुर लोक अतिशय गर्वाने फुगतात.॥ ३७८॥ मग ओतीव लोखंडाच्या खांबाप्रमाणे किंवा आकाशात उंच वाढलेल्या दगडाच्या राशीप्रमाणे, वाकणे-म्हणजे नम्र होणे कसे-ते जाणत नाहीत.॥ ३७९॥ त्याप्रमाणे आपणच आपली स्तुती करून समाधान मानतात व दुसऱ्या सर्वांना गवताहून तुच्छ समजतात.॥ ३८०॥ अर्जुना! वर आणखी संपत्तिरूप दारूने मत्त होतात व काय करावे, काय करू नये ह्या सांगितलेल्या विधिनिषेधरूप विचाराचा मत्सर करतात॥ ३८१॥ ज्याच्या ठिकाणी अशी स्थिती आहे, तेथे विधिपूर्वक यज्ञानुष्ठानाची गोष्ट कशी निघणार? पण भ्रमिष्ट माणसे काय काय करणार नाहीत!॥ ३८२॥
म्हणौनि कोणे एके वेळे। मौढॺमद्याचेनि बळें।
यागाचींही टवाळें। आदरिती॥ ३८३॥
ना कुंड मंडप वेदी। ना उचित साधनसमृद्धी।
आणि तयांसी तंव विधी। द्वंद्वचि सदा॥ ३८४॥
देवां ब्राह्मणांचेनि नांवें। आड वारेनही नोहावें।
ऐसें आथी तेथ यावें। लागे कवणा॥ ३८५॥
पैं वासरुवाचा भोकसा। गाईपुढें ठेऊनि जैसा।
उगाणा घेती क्षीररसा। बुद्धिवंत॥ ३८६॥
तैसें यागाचेनि नांवें। जग वाउनि हांवे।
नागविती आघवें। अहेरावारीं॥ ३८७॥
ऐशा कांहीं आपुलिया। होमिती जें उजरिया।
तेणें कामिती प्राणियां। सर्वनाश॥ ३८८॥
अर्थ—म्हणून मूर्खपणा व मद्य यांच्या प्रभावामुळे एखादे वेळी यज्ञयागाची नक्कल करतात.॥ ३८३॥ त्यांना यज्ञाकरिता कुंड, मंडप, वेदी नको; योग्य साधनसमृद्धी नको; शास्त्रात सांगितलेल्या विधीशी त्यांचा सर्वदा विरोधच असतो.॥ ३८४॥ देव, ब्राह्मण यांच्या नावाचा वाराही त्यांना सहन होत नाही. असे जेथे आहे, तेथे कोणाला यावे लागणार?॥ ३८५॥ ज्याप्रमाणे बुद्धिमान लोक गायीपुढे कृत्रिम वासरू ठेवून तिला पान्हावून दूध घेतात,॥ ३८६॥ त्याप्रमाणे यज्ञयागाच्या निमित्ताने लोकांना लोभाने पाचारण करून अहेराच्या द्वारा त्या सर्वांना नागवितात.॥ ३८७॥ आपल्या उत्कर्षासाठी असे जे काही उघडपणे होमहवन करतात, ते लोकांच्या सर्वनाशाची इच्छा धरूनच करतात.॥ ३८८॥
(श्लोक-१८)
अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिता:।
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयका:॥ १८॥
अर्थ—अहंकार, बल, दर्प, काम व क्रोध इत्यादी विकारांचा आश्रय करून ते आपल्या देहाच्या ठिकाणी व परदेहाच्या ठिकाणी असलेल्या माझा द्वेष करणारे व मत्सर करणारेच होत.॥ १८॥
मग पुढां भेरी निशाण। लाउनी ते दीक्षितपण।
जगीं फोकारिती आयण। वावो वावो॥ ३८९॥
तेव्हां महत्त्वें तेणें अधमा। गर्वा चढे महिमा।
जैसे लेवे दिधले तमा। काजळाचे॥ ३९०॥
तैसें मौढॺ घणावे। औद्धत्य उंचावे।
अहंकार दुणावे। अविवेकही॥ ३९१॥
मग दुजयाची भाष। नुरवावया नि:शेष।
बळियेपणा अधिक। होय बळ॥ ३९२॥
ऐसा अहंकार बळा। जालया येकवळा।
दर्पसागर मर्यादवेळा। सांडूनि उते॥ ३९३॥
मग वोसंडलेनि दर्पें। कामाही पित्त कुरुपे।
तया धगीं सैंघ पळिपे। क्रोधाग्नि तो॥ ३९४॥
तेथ उन्हाळां आगी खरमरा। तेलातुपाचिया कोठारा।
लागला आणि वारा। सुटला जैसा॥ ३९५॥
तैसा अहंकार बळा आला। दर्प कामक्रोधीं गूढला।
या दोहींचा मेळ जाला। जयांच्या ठायीं॥ ३९६॥
ते आपुलिया सवेशा। मग कोणी कोणी हिंसा।
या प्राणियांतें वीरेशा। न साधिती गा॥ ३९७॥
अर्थ—मग भेरी, निशाण लावून आपल्या दीक्षितपणाचा जगात उगीच व्यर्थ बडेजाव माजवितात.॥ ३८९॥ ज्याप्रमाणे अंधकाराला काजळाचा लेप द्यावा, त्याप्रमाणे अधम पुरुषाच्या ठिकाणी तो बडेजाव आणखी गर्व वाढविण्यास कारण होतो.॥ ३९०॥ तसेच त्यांचा मूर्खपणा अधिकच वाढतो, उद्धटपणा बळावतो, अहंकार व अविवेकही दुप्पट वाढतात.॥ ३९१॥ मग दुसऱ्याचे नावही उरू द्यावयाचे नाही, असा प्रयत्न करण्याकरिता त्यांचे बळही अधिक बळावते.॥ ३९२॥ अशा रितीने अहंकार एकदा बलवान झाला म्हणजे गर्वसमुद्र मर्यादा सोडून उतू येतो.॥ ३९३॥ मग त्या मर्यादा सोडून वाहू लागलेल्या गर्वाने कामाचा प्रकोप होतो व त्याच्या उष्णतेने क्रोधाग्नी एकदम भडकतो.॥ ३९४॥ तेव्हा ज्याप्रमाणे खरखरीत उन्हाळॺात तेलातुपाच्या कोठाराला आग लागून त्याला वाऱ्याचे साहाय्य व्हावे,॥ ३९५॥ त्याप्रमाणे बळावलेल्या अहंकाराचा व कामक्रोध यांनी व्यापलेल्या गर्वाचा ज्यांच्या ठिकाणी मेळ झाला,॥ ३९६॥ वीर अर्जुना! ते लोक आपल्या इच्छेप्रमाणे कोणकोणत्या प्रकारच्या हिंसेने प्राण्यांना मारणार नाहीत!॥ ३९७॥
पहिलें तंव धनुर्धरा। आपुलिया मांसरुधिरा।
वेंच करिती अभिचारा-। लागोनियां॥ ३९८॥
तेथ जाळिती जियें देहें। यामाजि जो मी आहें।
तया आत्मया मज घाये। वाजती ते॥ ३९९॥
आणि अभिचारकीं तिहीं। उपद्रविजे जेतुलें कांहीं।
तेथ चैतन्य मी पाहीं। सीण पावें॥ ४००॥
अर्थ—अर्जुना! हे लोक प्रथम जारणमारणादी अभिचारकर्माकरिता आपल्याच रक्तमांसाचा उपयोग करतात.॥ ३९८॥ असे करताना ज्या देहाला ते जाळतात, त्या देहात असलेल्या मलाच घाव घालतात॥ ३९९॥ आणि त्या अभिचारकर्माने ज्यांना उपद्रव होतो, तेथे चैतन्यरूपाने असलेल्या मलाच दु:ख होते.॥ ४००॥
गूढार्थदीपिका—जीव जरी आपल्याहून परमात्म्याला निराळा मानीत असला तरी परमेश्वर, जीवाला आपल्याहून निराळा समजत नाही व जीवचैतन्य आणि ईश्वरचैतन्य एकच असल्यामुळे जीवाला होणारे दु:ख मलाच होते, असे येथे औपचारिकरीत्या भगवंतांनी म्हटले आहे.
आणि अभिचारावेगळें। विपायें जें अवगळे।
तया टाकिती इटाळें। पैशुन्यासीं॥ ४०१॥
सती आणि सत्पुरुष। दानशीळ याज्ञिक।
तपस्वी अलौकिक। संन्यासी जे॥ ४०२॥
कां भक्त हन महात्मे। इयें माझीं निजाचीं धामें।
निर्वाळलीं होमधर्में। श्रौतादिकीं॥ ४०३॥
तयां द्वेषाचेनि काळकूटें। बासटोनि तिखटें।
कुबोलांची सदटें। सूति कांडें॥ ४०४॥
अर्थ—आणि अभिचारकर्मापासून चुकून जे गळले गेले, त्यांना निंद्यकर्माचा दोष लावतात.॥ ४०१॥ पतिव्रता, सत्पुरुष, दानशूर, निष्काम यज्ञादिकर्म करणारे तपस्वी, अलौकिक पुरुष, संन्यासी किंवा भक्त महात्मे, जी, श्रौतादी होमधर्माने शुद्ध सात्त्विक झालेली ही माझी राहण्याची ठिकाणे आहेत, त्यांना द्वेषरूपी काळकूटविषाने माखलेले, अत्यंत मर्मभेदी, तिखट व जोरदार वाग्बाण ते मारतात.॥ ४०२-४०४॥
(श्लोक-१९)
तानहं द्विषत: क्रूरान्संसारेषु नराधमान्।
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु॥ १९॥
अर्थ—अशा त्या द्वेष करणाऱ्या क्रूर नराधमांना मी संसारातील सतत पापरूप आसुरी योनीतच जन्माला घालतो.॥ १९॥
ऐसे आघवाचि परीं। प्रवर्तले माझ्या वैरीं।
तयां पापियां जें मी करीं। तें आईक पां॥ ४०५॥
तरी मनुष्यदेहाचा तागा। घेऊनि रुसती जे जगा।
ते पदवी हिरोनि पैं गा। ऐसे ठेवीं॥ ४०६॥
जे क्लेशगांवींचा उकरडा। भवपुरीचा पानिवडा।
ते तमोयोनी तयां मूढां। वृत्तीचि दें॥ ४०७॥
मग आहाराचेनि नांवें। तृणही जेथ नुगवे।
ते व्याघ्र वृश्चिक आडवे। तैसिये करीं॥ ४०८॥
तेथ क्षुधादु:खें बहुतें। तोडूनि खाती आपणयातें।
मरमरों मागुते। होतचि असती॥ ४०९॥
कां आपला गरळजाळीं। जाळिति आंगाची पेंदळी।
ते सर्पचि करीं बिळीं। निरुंधला॥ ४१०॥
परी घेतला श्वास घापे। येतुलेनही मापें।
विसांवा तयां नाटोपे। दुर्जनांसी॥ ४११॥
ऐसेनि कल्पांचिया कोडी। गणितांही संख्या थोडी।
तेतुला वेळ न काढीं। क्लेशौनि तयां॥ ४१२॥
तरि तयांसी जेथ जाणें। तेथिंचें हें पहिलें पेणें।
तें पावोनि येरें दारुणें। न होती दु:खें॥ ४१३॥
अर्थ—अशा रितीने सर्वच प्रकारे माझे वैर करण्यास जे प्रवृत्त होतात, त्या पापी लोकांना जे मी फळ देतो ते सांगतो, ऐक.॥ ४०५॥ मनुष्यदेहाचा संबंध प्राप्त असताही जे जगाचा नाश करण्यास प्रवृत्त होतात, ती त्यांची मनुष्यपणाची पदवी हिसकावून घेऊन त्यांना मी असे करून ठेवतो.॥ ४०६॥ अशा त्या मूढ लोकांना मी जो संपूर्ण दु:खरूपी गावाचा उकिरडा होय, जो संसार नरकाचा पाणवठाच होय, अशा त्या तमोगुणी योनीचा वतनदार करून ठेवतो-म्हणजे सतत अशा तमोगुणी योनीतच त्यांना जन्माला घालतो.॥ ४०७॥ मग आहाराकरिता गवतही जेथे मिळणार नाही, अशा जंगलात वाघ, विंचू इत्यादी जन्मात घालतो.॥ ४०८॥ मग तेथे भुकेच्या अत्यंत दु:खाने आपणालाच तोडून खाऊन मरत जातात व जन्माला येत जातात॥ ४०९॥ किंवा आपल्या विषाच्या अग्नीने आपल्या अंगाची त्वचा जाळून कात टाकणारा सर्प करून त्यांना बिळात कोंडून ठेवतो.॥ ४१०॥ घेतलेला श्वास टाकण्यास जितका वेळ लागतो तितका वेळदेखील विश्रांती त्या दुर्जनांना मिळू देत नाही.॥ ४११॥ कल्पांच्या अनेक चळथी लोटण्याचा काळ ज्याच्या गणतीच्या दृष्टीने कमी भरेल, इतका काळ लोटला तरी त्या दुर्जनांना मी त्या दु:खातून बाहेर काढत नाही.॥ ४१२॥ तरी त्यांना पुढे जेथे जावयाचे त्याचा हा पहिला मुक्कामच होय. ती प्राप्ती झाली असता इतर दु:खे त्याच्यापुढे काहीच भयंकर वाटणार नाहीत.॥ ४१३॥
(श्लोक-२०)
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि।
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥ २०॥
अर्थ—हे अर्जुना! मग ते तमोगुणी मूर्ख लोक जन्मोजन्मी आसुरी योनीतच जन्म पावून मला प्राप्त न होता त्यापेक्षाही नीच गतीला प्राप्त होतात.॥ २०॥
हा ठायवरी घोरी। संपत्ती ते आसुरी।
अधोगति अवधारीं। जोडिली तिहीं॥ ४१४॥
पाठीं व्याघ्रादि तामसा। योनीं तो अळुमाळ ऐसा।
देहाधाराचा उसासा। आथी जोही॥ ४१५॥
तोही मी वोल्हावा हिरें। मग तमचि होती एकसरें।
जेथें गेलें आंधारें। काळवंडैजे॥ ४१६॥
जयांची पापा चिळसी। नरक घेती विवसी।
शीण जाय मूर्च्छी। शिणें जेणें॥ ४१७॥
मळ जेणें मैळे। ताप जेणें पोळे।
जयाचेनि नांवें सळे। महाभय॥ ४१८॥
पापा जयाचा कंटाळा। उपजे अमंगळ अमंगळा।
विटाळही विटाळा। बिहे जया॥ ४१९॥
ऐसे विश्वाचेया या वोखटेया। अधम जे धनंजया।
ते ते होती भोगूनियां। तामसा योनी॥ ४२०॥
अर्थ—ते मूढ लोक येथपर्यंत आसुरी संपत्तीच्या योगाने घोर अधोगती प्राप्त करून घेतात, पाहा!॥ ४१४॥ नंतर व्याघ्रादी तामसी योनीतील देहाच्या आधाराचा जो थोडासा विसावा घेतला जातो,॥ ४१५॥ तोही ओलावा मी हिरावून घेऊन जेथे प्राप्त झाले असता अंधारालाही काळेपणाची पुटे चढतील, असे ते केवळ एक तमरूपच होऊन राहतात.॥ ४१६॥ पापांनाही ज्यांची किळस येईल, नरकालाही भीती वाटेल व ज्यांचे दु:खभोग पाहून दु:खालाही मूर्च्छा येईल,॥ ४१७॥ ज्याच्या योगाने मळालाही मळ लागेल, ताप होरपळेल, महाभयालाही ज्याचे नाव ऐकताच थरकाप सुटेल,॥ ४१८॥ पापालाही ज्याचा कंटाळा येईल व अमंगळालाही ज्याला पाहता अमंगळ वाटेल, विटाळालाही ज्याचा विटाळ होईल म्हणून भीती वाटते,॥ ४१९॥ अर्जुना! व्याघ्रादी तमोयोनी भोगून जगामध्ये जे अधमातीलही अधम असेल, ते, ते होऊन राहतात.॥ ४२०॥
अहा सांगतां वाचा रडे। आठवितां मन खिरडे।
कटारे मूर्खीं केवढे। जोडले निरय॥ ४२१॥
कायिसया ते आसुर। संपत्ति पोषिती वाउर।
जिया दिधलें घोर। पतन ऐसें॥ ४२२॥
म्हणौनि तुवां धनुर्धरा। नोहावें गा तिया मोहरा।
जेउता वास असुरां। संपत्तिवंतां॥ ४२३॥
आणि दंभादिदोष साही। हे संपूर्ण जयांच्या ठायीं।
ते त्यजावे हें काई। म्हणों कीर॥ ४२४॥
अर्थ—अरेरे! हे सांगताच आमच्या वाणीला रडू येते. त्यांच्या नुसत्या आठवणीने आमचे मन मागे फिरते. हाय हाय! या मूर्खांनी केवढे घोरतम नरक प्राप्त करून घेतले.॥ ४२१॥ जिच्या योगाने असे हे भयंकर अध:पतन होते, त्या आसुरी संपत्तीचे, ते मूढ लोक, व्यर्थ पोषण कशाला करतात बरे!॥ ४२२॥ म्हणून हे अर्जुना! आसुरी संपत्तीच्या लोकांचा जेथे जेथे रहिवास आहे तेथे तेथे तू जाऊ नकोस॥ ४२३॥ आणि वर सांगितलेले आसुरी संपत्तीतील दंभादी सहाही दोष ज्यांच्या ठिकाणी असतील, त्यांचा संग सर्वदा वर्ज्य करावा, हे खरोखर काय सांगायला पाहिजे.॥ ४२४॥
(श्लोक-२१)
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मन:।
काम: क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्॥ २१॥
अर्थ—काम, क्रोध, लोभ, असे ते तीन आपला नाश करणारे—म्हणजे सर्व पुरुषार्थाचा नाश करणारे-असून नरकाची द्वारे आहेत, म्हणून या तिघांचा सर्वथा त्याग करावा.॥ २१॥
परि काम क्रोध लोभ। या तिहींचेंचि थोंब।
थावे तेथें अशुभ। पिकलें जाण॥ ४२५॥
सर्व दु:खां आपुलिया। दर्शना धनंजया।
पाढाऊ हे भलतया। दिधले आहाती॥ ४२६॥
कां पापियां नरकभोगीं। सुवावयालागीं जगीं।
पातकांची दाटुगी। सभाचि हे॥ ४२७॥
ते रौरव गा तंवचि वरी। आईकिजती पटांतरीं।
जंव हे तिन्ही अंतरीं। उठती ना॥ ४२८॥
अपाय तिंहीं आशलुग। यातना इंहीं सवंग।
हाणी हाणी नोहे हे तिघ। हेचि हाणी॥ ४२९॥
काय बहु बोलूं सुभटा। सांगीतलिया निकृष्टा।
नरकाचा दारवंटा। त्रिशंकु हा॥ ४३०॥
या कामक्रोधलोभां-। माजि जीवें जो होय उभा।
तो निरयपुरींची सभा। येथ पावे॥ ४३१॥
म्हणौनि पुढतपुढती किरीटी। हे कामादिदोषत्रिपुटी।
त्यजावीचि गा वोखटी। आघवां विषयीं॥ ४३२॥
अर्थ—काम, क्रोध, लोभ या तिघांचा समुदाय जेथे होतो, तेथेच पापकर्म पिकते, असे जाण.॥ ४२५॥ अर्जुना! कोणालाही आपल्या संपूर्ण दु:खस्वरूपाचे दर्शन करून देण्याकरिता यांना वाटाडे नेमले आहे.॥ ४२६॥ काम, क्रोध, लोभ हे तिघे म्हणजे जगामध्ये पापी लोकांना त्यांच्या पापकर्मांचा भोग म्हणून नरकात घालणारी पातकांची एक समर्थ सभाच होय.॥ ४२७॥ काम, क्रोध, लोभ हे जोपर्यंत अंत:करणात उत्पन्न होत नाहीत, तोपर्यंत रौरवादी नरक हे शाब्दिक असे परोक्षच राहतात.॥ ४२८॥ या तिघांच्या योगाने अपाय सोपे झाले आहेत व दु:ख स्वस्त झाले आहे, म्हणून मार! मार! नव्हे तर ह्या तिघांनाच मार.॥ ४२९॥ हे उत्तम योद्धॺा अर्जुना! काय सांगू! वर सांगितलेल्या निकृष्ट नरकांचा, हा त्रिशंकू, दारवंठाच आहे.॥ ४३०॥ जो कोणी काम, क्रोध, लोभ या तिघांमध्ये जीवभावाने उभा राहतो-म्हणजे जो सर्वस्वी त्यांच्या स्वाधीन होऊन राहतो-तो यमपुरीची सभा येथे जिवंतपणीच पाहतो.॥ ४३१॥ म्हणून, हे अर्जुना! काम, क्रोध, लोभ ही दोषरूपी त्रिपुटी अत्यंत अपायकारकच असल्यामुळे सर्व बाबतीत तिचा त्याग करावा, हेच वारंवार सांगणे आहे.॥ ४३२॥
(श्लोक-२२)
एतैर्विमुक्त: कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नर:।
आचरत्यात्मन: श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥ २२॥
अर्थ—अर्जुना! जो पुरुष तमोरूपी अधोगतीचे द्वार असलेल्या या तिघांपासून मुक्त होतो, तो आपणच आपले कल्याण करून घेतो, व मग परमगतीला प्राप्त होतो.॥ २२॥
धर्मादिकां चौंहीआंत। पुरुषार्थाची तैंचि मात।
करावी जैं संघात। सांडील हा॥ ४३३॥
हे तिन्ही जीवीं जंव जागती। तंववरी निकियाची प्राप्ती।
हे माझे कान नाईकती। देवही म्हणे॥ ४३४॥
जया आपणपें पढिये। आत्मनाशा जो बिहे।
तेणें न धरावी हे सोये। सावध होईजे॥ ४३५॥
पोटीं बांधोनि पाषाण। समुद्रीं बाहीं आंगवण।
कां जियावया जेवण। काळकूटाचें॥ ४३६॥
इंहीं कामक्रोधलोभेंसी। कार्यसिद्धि जाण तैसी।
म्हणौनि ठावोचि पुसीं। ययांचा गा॥ ४३७॥
अर्थ—जेव्हा मनुष्य काम, क्रोध, लोभ या तिघांचा समुदाय नि:शेष सोडील तेव्हाच धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष या चार पुरुषार्थांपैकी कोणत्याही पुरुषार्थाच्या प्राप्तीची गोष्ट त्याला करता येईल.॥ ४३३॥ हे तिन्ही दोष जोपर्यंत अंत:करणात जागृत असतात, तोपर्यंत कल्याण झाल्याची वार्ता माझे कान ऐकत नाहीत, असे देवही म्हणतात.॥ ४३४॥ ज्याला आत्मस्वरूपाचे प्रेम आहे व आत्मविस्मृती होऊ नये म्हणून जो भितो, त्याने यांचा आश्रय करू नये. यांच्यापासून नेहमी सावध राहवे.॥ ४३५॥ ज्याप्रमाणे पोटाला दगड बांधून हाताच्या सामर्थ्यावर समुद्रात पोहावे किंवा जिवंत राहण्याकरिता काळकूट विष सेवन करावे.॥ ४३६॥ त्याप्रमाणे काम, क्रोध, लोभ यांच्या संगतीने पुरुषार्थसिद्धीचा प्रयास करणे होय, असे जाण. म्हणून यांचा ठावठिकाणादेखील राहू देऊ नकोस.॥ ४३७॥
जैं कहीं अवचटें। हे तिकडी सांखळ तुटे।
तैं सुखें आपुलिये वाटे। चालों लाभे॥ ४३८॥
त्रिदोषीं सांडिलें शरीर। त्रिकुटीं फिटलिया नगर।
त्रिदाह निमालिया अंतर। जैसें होय॥ ४३९॥
तैसा कामादिकीं तिघीं। सांडिला सुख पावोनि जगीं।
संग लाहे मोक्षमार्गीं। सज्जनांचा॥ ४४०॥
मग सत्संगें प्रबळें। सच्छास्त्राचेनि बळें।
जन्ममृत्यूचीं निमाळें। निस्तरे रानें॥ ४४१॥
ते वेळीं आत्मानंदें आघवें। जें सदा वसतें बरवें।
तें तैसेंचि पाटण पावे। गुरुकृपेचें॥ ४४२॥
तेथ प्रियाची परमसीमा। तो भेटे माउली आत्मा।
तये खेवीं आटे डिंडिमा। सांसारिक हे॥ ४४३॥
ऐसा जो कामक्रोधलोभां। झाडी करूनि ठाके उभा।
तोचि येवढिया लाभा। गोसावी होय॥ ४४४॥
अर्थ—यदाकदाचित ही तीन कडॺांची साखळी तुटली, तरच आपल्याला आपल्या इष्ट मार्गाने चालू लागता येईल.॥ ४३८॥ त्रिदोषांचा प्रकोप शांत झाला असता जसे शरीर, चोरी, चाहाडी, शिंदळकी हे तीन नाहीसे झाले असता जसे नगर व आधिभौतिक, आधिदैविक व आध्यात्मिक हे तिन्ही ताप नाहीसे झाले असता जसे अंत:करण शांत होते,॥ ४३९॥ त्याप्रमाणे काम, क्रोध, लोभ या तिघांपासून मुक्त झालेला पुरुष जगात परम समाधान पावून मोक्षमार्गात जात असताना त्याला सज्जनांचा संग लाभतो.॥ ४४०॥
(टीप-मोक्षमार्गाची पहिली पायरी म्हणजे संतसंगाचा लाभ होय.)
मग प्रबळ संतसंग व सच्छास्त्राचे बळ यांच्या योगाने तो जन्ममृत्युरूपी बरड अरण्यातून पार पडतो,॥ ४४१॥ तेव्हा त्याला सदा संपूर्ण आत्मानंदाने भरले असलेले गुरुकृपारूपी शहर प्राप्त होते,॥ ४४२॥
(टीप-गुरुकृपा फलद्रूप होण्याकरिता शिष्यही अधिकारीच पाहिजे.)
तेथे, जो प्रेमाची परमसीमा होय त्या मायबाप आत्म्याची भेट होते व त्या आत्मस्वरूपाला आलिंगन दिले असता संसाराचा नगारा बंद पडतो.॥ ४४३॥ अशा या काम-क्रोध-लोभांना जो नि:शेष झाडून टाकून एकटा राहील, तोच या परम लाभाचा स्वामी होतो.॥ ४४४॥
(श्लोक-२३)
य: शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारत:।
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥ २३॥
अर्थ—जो शास्त्रविधीचे उल्लंघन करून कामवासनेप्रमाणे स्वैर वर्तन करतो, तो शुद्धचित्त होऊन परमार्थाचा योग्य अधिकारी होत नाही. त्याला सुखही प्राप्त होत नाही, मग परमेश्वरप्राप्तिरूप परमगती प्राप्त होत नाही, हे काय सांगायचे?॥ २३॥
ना हें नावडोनि कांहीं। कामादिकांच्याचि ठायीं।
दाटिली जेणें डोई। आत्मचोरें॥ ४४५॥
जो जगीं समान सकृप। हिताहित दाविता दीप।
तो अमान्य केला बाप। वेद जेणें॥ ४४६॥
न धरीचि विधीची भीड। न करीचि आपली चाड।
वाढवीत गेला कोड। इंद्रियांचें॥ ४४७॥
कामक्रोधलोभांची कास। न सोडीच पाळिली भाष।
स्वैराचाराचें असोस। वळघला रान॥ ४४८॥
तो सुटकेचिया वाहिणीं। मग पिवों न लाहे पाणी।
स्वप्नींही ते सुखकाहाणी। दूरीचि तया॥ ४४९॥
आणि परत्र तंव जाये। हें कीर तया आहे।
परी ऐहिकही न लाहे। भोग भोगूं॥ ४५०॥
तरि माशालागीं भुलला। ब्राह्मण पाणबुडां रिघाला।
कीं तेथही पावला। नास्तिकवाद॥ ४५१॥
अर्थ—किंवा हे शास्त्रांनी सांगितलेले काही न आवडून जो आत्मघातकी आपले डोके कामादिकांच्या ठिकाणीच खुपसून राहतो,॥ ४४५॥ जो जगामध्ये सर्वांवर सारखीच कृपा करणारा आहे, हित कोणते, अहित कोणते, हे दाखविणारा जो दीप होय, तो मायबाप वेद ज्याने झुगारून दिला,॥ ४४६॥ जो वेदाने सांगितलेल्या विधीची पर्वा करीत नाही, जो आपल्या कल्याणाचीही चिंता करीत नाही, केवळ इंद्रियांचेच लाड पुरवीत जातो,॥ ४४७॥ जो काम-क्रोध-लोभांची कास सोडत नाही व त्यांचा शब्द मोडत नाही व स्वैराचाररूपी अफाट रानात भटकतो,॥ ४४८॥ तो जन्ममरणातून होणाऱ्या सुटकारूपी प्रवाहातील पाणी पिऊ शकत नाही. एवढेच नाही तर स्वप्नात देखील सुखाची कहाणी त्याला दूरच राहते॥ ४४९॥ आणि त्याचा परलोक अंतरतो हे निश्चित आहे, पण ऐहिक भोगही तो सुखाने भोगू शकत नाही.॥ ४५०॥ ज्याप्रमाणे ब्राह्मण कुसंगतीने मत्स्याहाराच्या मोहात पडून कोळॺाच्या धंद्यात शिरला व शेवटी नास्तिक झाला.॥ ४५१॥
तैसें विषयांचेनि कोडें। जेणें परत्रा केलें उबडें।
तंव तोचि आणिकीकडे। मरणें नेला॥ ४५२॥
एवं परत्र ना स्वर्ग। ना ऐहिकही विषयभोग।
तेथ केउता प्रसंग। मोक्षाचा तो॥ ४५३॥
म्हणौनि कामाचेनि बळें। जो विषय सेवूं पाहे सळें।
तया विषय ना स्वर्ग मिळे। ना उद्धारे तो॥ ४५४॥
अर्थ—त्याप्रमाणे ज्याने विषयाच्या प्रेमाने परलोक घालविला व पुढे मरणानंतर भलतीकडेच गेला॥ ४५२॥ अशा रितीने संसाराच्या पैलतीरास पोहोचला नाही, स्वर्ग मिळवला नाही व ऐहिक विषयभोगही भोगले नाहीत, तेव्हा मग मोक्षप्राप्ती कोठून आली?॥ ४५३॥ म्हणून कामवासनेला बळी पडून हट्टाने विषयसेवनच जो करू लागतो, त्याला इच्छेप्रमाणे विषयसुख मिळत नाही, स्वर्गसुख मिळत नाही किंवा त्याला मोक्षप्राप्ती होत नाही.॥ ४५४॥
(श्लोक-२४)
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ।
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥ २४॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेदैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम षोडशोऽध्याय:॥ १६॥
अर्थ—काय केले पाहिजे व काय करता कामा नये यांचा निश्चय करण्याकरिता तुला शास्त्रच प्रमाण मानले पाहिजे; म्हणून शास्त्रांनी सांगितलेले विधान जाणून घेऊन तसे कर्म करण्यास तू योग्य आहेस.॥ २४॥
गूढार्थदीपिका—येथे कर्तव्य कोणते व अकर्तव्य कोणते हे शास्त्रांना प्रमाण मानूनच जाणता येते, असे भगवंतांनी अर्जुनाला सांगितले असल्यामुळे व गीतेत या कर्तव्याकर्तव्याचा उलगडा केला नसून निष्कामचित्ताने कर्मानुष्ठान केले असता तेच चित्तशुद्धीद्वारा भगवंताला प्राप्त करून देणारे कसे होते, एवढेच सांगितले असल्यामुळे ‘शास्त्र’ हा शब्द गीतेला उद्देशून ग्रंथकाराने योजिला नसून ज्या वेदभागात श्रुती-पुराण इत्यादी ग्रंथातून कर्तव्याकर्तव्याचा ऊहापोह केलेला आहे, त्या ग्रंथांना उद्देशूनच योजिला गेला आहे, हे स्पष्ट होते.
याकारणें पैं बापा। जया आथी आपली कृपा।
तेणें वेदांचिया निरोपा। आन न कीजे॥ ४५५॥
अर्थ—म्हणून हे बापा अर्जुना! ज्याला स्वत:ची दया येते, त्याने वेदाची आज्ञा कधी मोडू नये.॥ ४५५॥
गूढार्थदीपिका—वेद-शास्त्रे ही ईश्वरप्रणीत आहेत. त्यांनी सर्व आपल्या हिताचेच सांगितले आहे, तसेच ती अपेक्षारहित हित करणारी असल्यामुळे त्यांच्याविषयी शंका घेण्याला जागा नाही, असा भाव.
पतीचिया मता। अनुसरोनि पतिव्रता।
अनायासें आत्महिता। भेटेचि ते॥ ४५६॥
ना तरी श्रीगुरुवचना। दिठी देतु जतना।
शिष्य आत्मभुवना-। माजि पैसे॥ ४५७॥
हें असो आपुला ठेवा। हाता आथी जरी यावा।
तरी आदरें जेविं दिवा। पुढां कीजे॥ ४५८॥
तैसा अशेषांही पुरुषार्था। जो गोसांवी हो म्हणे पार्था।
तेणें श्रुतिस्मृती माथां। बैसणें घापे॥ ४५९॥
शास्त्र म्हणेल जें सांडावें। तें राज्यही तृण मानावें।
जें घेववी तें न म्हणावें। विषही विरु॥ ४६०॥
ऐसिया वेदैकनिष्ठा। जालिया जरी सुभटा।
तरि कें आहे अनिष्टा। भेटणें गा॥ ४६१॥
पैं अहितापासूनि काढिती। हित देऊनी वाढविती।
नाहीं श्रुतीपरौती। माउली जगा॥ ४६२॥
अर्थ—पतिव्रता स्त्री आपल्या पतीच्या मनोगताप्रमाणे वागून अनायासे ज्याप्रमाणे आपले आत्महित साधून घेते॥ ४५६॥ किंवा शिष्य आपल्या गुरुची आज्ञा पाळण्याकडे दृष्टी देईल तर तो जसा आत्मरूपी मंदिरात प्रवेश करतो.॥ ४५७॥ हे असो. आपण ठेवलेले धन सापडावे अशी इच्छा असल्यास ज्याप्रमाणे अगत्याने दिवा पुढे केला पाहिजे,॥ ४५८॥ त्याप्रमाणे अर्जुना! संपूर्ण पुरुषार्थ प्राप्त व्हावे अशी इच्छा करणाऱ्याने श्रुतिस्मृती ह्या शिरसावंद्य मानल्या पाहिजेत.॥ ४५९॥ शास्त्रांनी जे टाकावे म्हणून म्हटले असेल ते आवडते राज्य असले तरी तृणाप्रमाणे तुच्छ समजून त्याचा त्याग करावा आणि ज्याचा स्वीकार करावा असे म्हटले असेल ते विष असले तरी, ते अहितकारक होईल, असे मनातही आणू नये.॥ ४६०॥ अशा रितीने वेद-शास्त्रे यांना जो एकनिष्ठ होतो, अर्जुना! त्याचे अकल्याण कधीच होत नाही.॥ ४६१॥ अकल्याणापासून मागे वळविणारी, कल्याण करून पोषण करणारी, अशी श्रुतीशिवाय जगाला दुसरी माता नाही.॥ ४६२॥
म्हणौनि ब्रह्मेंसीं मेळवी। तंव हे कोण्हें न सांडावी।
अगा तुवांही ऐसी भजावी। विशेषेंसीं॥ ४६३॥
अर्थ—आपले परब्रह्माशी ऐक्य होईपर्यंत तिचा कोणी त्याग करू नये आणि अर्जुना! तूही विशेषेकरून तिचा असा आदर केला पाहिजे.॥ ४६३॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्माशी ऐक्य होईपर्यंत श्रुतिस्मृतींचा त्याग केल्यास मनुष्य सर्वस्वी स्वैरवर्ती होऊन त्याचे ठिकाणी रजतम वाढतात आणि परब्रह्माशी ऐक्य झाल्यावर बळेच श्रुतिस्मृतींचा त्याग करील तर, ज्ञानाहंकार वाढून तो देहाहंकारापर्यंत येतो. म्हणून ब्रह्मैक्यापूर्वी श्रुतिस्मृतींची आज्ञा पाळावी व ब्रह्मैक्यानंतर पूर्व अभ्यासानुसार इंद्रियांना शास्त्रानुरूप वागू द्यावे. असे केले असताच जीवन्मुक्तस्थिती अंगी वागते.
जे आजि अर्जुना तूं येथें। करावया सत्य शास्त्रें सार्थें।
जन्मलासि बळार्थें। धर्माचेनि॥ ४६४॥
आणि धर्मानुज हें ऐसें। ओघेंचि आलें आपैसें।
म्हणौनि अनारिसें। करूं नये॥ ४६५॥
कार्याकार्यविवेकीं। शास्त्रेंचि करावीं पारखीं।
अकृत्य तें कुडें लोकीं। वाळावें गा॥ ४६६॥
मग कृत्यपणें खरें निगे। तें तुवां आपुलेनि आंगें।
आचरोनि आदरें चांगें। सारावें गा॥ ४६७॥
जे विश्वप्रामाण्याची मुदी। आजि तुझ्या हातीं असे सुबुद्धी।
लोकसंग्रहासी त्रिशुद्धी। योग्य होसी॥ ४६८॥
अर्थ—कारण अर्जुना! तू या लोकात धर्माचरणाच्या बळावर शास्त्रें सार्थ व सत्य करून दाखविण्याकरिता जन्मला आहेस॥ ४६४॥ आणि ओघानेच तुला ‘धर्माचा धाकटा भाऊ’ असे नाव प्राप्त झाले आहे; म्हणून तू धर्मशास्त्र सोडून वागणे योग्य नव्हे.॥ ४६५॥ काय करावे, काय करू नये यांचा निवाडा शास्त्रावरूनच करावा आणि जगात, करू नये म्हणून सांगितले असेल, अशा निंद्य कर्माचा त्याग करावा.॥ ४६६॥ मग करावे म्हणून जे यथार्थ ठरेल त्याचे तू स्वत: श्रद्धायुक्त अंत:करणाने आचरण करून ते पुरे करावे.॥ ४६७॥ कारण, हे शुद्धबुद्धी अर्जुना! लोकसंग्रह करण्यास-म्हणजे लोकांना धर्मशास्त्रानुसार लावण्यास-तू योग्य असल्यामुळे आज सर्व जगाला शास्त्राचे प्रामाण्य पटवून देण्याचा अधिकार तुझ्या हाती आहे.॥ ४६८॥
गूढार्थदीपिका—शास्त्रैकनिष्ठ वर्तनाने चित्तात रागद्वेषादिक विकारांना उत्पन्न होण्यास अवसर राहत नाही व हे उत्पन्न झाले नाहीत म्हणजे चित्ताची शुद्धी झाली असे म्हटले जाते. याप्रमाणे आपले चित्त शुद्ध झाले असता कर्माने चित्तशुद्धी कशी होते व शास्त्रे प्रमाण कशी आहेत, हे लोकांना पटवून देता येते.
एवं आसुरवर्ग आघवा। सांगोनि तेथींचा निगावा।
तोही देवें पांडवा। निरूपिला॥ ४६९॥
इयावरी तो पंडूचा। कुमर सद्भाव जीवींचा।
पुसेल तो चैतन्याचा। कानीं ऐका॥ ४७०॥
संजयें व्यासाचिया निरोपा। तो वेळ फेडिला तया नृपा।
तैसा मीही निवृत्तिकृपा। सांगेन तुम्हां॥ ४७१॥
तुम्ही संत माझिया कडा। दिठीचा कराल बहुडा।
तरि तुम्हां माने येवढा। होईन मी॥ ४७२॥
म्हणौनि निज अवधान। मज वोळगें पसायदान।
दीजो जी सनाथ होईन। ज्ञानदेव म्हणे॥ ४७३॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां षोडशोऽध्याय:॥ १६॥
अर्थ—याप्रमाणे संपूर्ण आसुरी संपत्तीच्या लोकांचे वर्णन केले गेले व त्यातून निघण्याचा मार्गही देवांनी पांडवाला सांगितला.॥ ४६९॥ असे भगवंतांनी निरूपण केले असता पांडूचा कुमार जो अर्जुन तो, आपल्या अंत:करणातील सद्भाव भगवंताला विचारील. तो संवाद पुढे पूर्ण जागृत राहून ऐका.॥ ४७०॥ जसा व्यासांच्या आज्ञेप्रमाणे संजयांनी राजा धृतराष्ट्राला प्रसंग निरूपण करण्यात वेळ घालविला, त्याप्रमाणे श्रीनिवृत्तिनाथांच्या कृपेने मीही तुम्हाला सांगेन.॥ ४७१॥ तुम्ही संतजन माझ्याकडे आपली पूर्ण कृपादृष्टी कराल तर, मीही तुमच्या सारखा थोर होईन.॥ ४७२॥ म्हणून श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, की तुमचे सर्व लक्ष एका माझ्या निरूपणाकडेच राहील असा कृपाप्रसाद करा, म्हणजे मी धन्य होईन.॥ ४७३॥
श्रीसद्गुरुकृपेने श्रीज्ञानेश्वरीच्या सोळाव्या अध्यायाचा मराठी अनुवाद गूढार्थदीपिकेसहपूर्ण झाला, तो त्यांचे चरणी समर्पण असो.
समारोप
मागील पंधराव्या अध्यायात भगवंतांनी वृक्षाच्या रूपक परिभाषेने संपूर्ण उपाधीचे वर्णन करून मायेला आधार होणाऱ्या चैतन्यालाही मर्यादा आहे, असे दाखविले. नंतर उत्तमपुरुष हे नाव देऊन निरुपाधिक आत्मस्वरूपाचे वर्णन केले व आत्मप्राप्तीला अंतरंग साधन ज्ञान आहे, हेही सांगितले.
आता त्या ज्ञानाला पोषक अशी दैवी संपत्ती व त्याच्या विरुद्ध जी आसुरी संपत्ती त्यांचे भगवान या सोळाव्या अध्यायात निरूपण करतात.
भगवान म्हणतात, अर्जुना! देवांच्या ठिकाणी असणाऱ्या एका सत्त्वगुणाचाच आश्रय धरून राहणारी म्हणून जिला दैवी संपत्ती म्हणतात, ती सांगतो, ऐक.
भीती सोडणे, चित्तशुद्धी, ज्ञान व योग यांचे ठिकाणी तत्परता, दान, इंद्रियनिग्रह, यज्ञयागादी, वेद-शास्त्रादिकांचे अध्ययन, तप, मनाचा सरळपणा, कोणालाही काया-वाचा-मनाने दु:ख न देणे, क्रोध न करणे, वस्तूवरील ममता सोडणे, प्राणिमात्रांवर दया करणे, विषय सन्निध असता चित्त विकारी न होणे, अंत:करणाचा कोमलपणा, निंद्यकर्माची लाज वाटणे, चित्ताची स्थिरता, तेजस्वीपणा, अपराधाची क्षमा करणे, व अतिमानिता नसणे, इत्यादी असे हे सव्वीस गुण दैवी संपत्तीच्या पुरुषाचे ठिकाणी असतात. आता आसुरी संपत्तीच्या पुरुषाची लक्षणे सांगतो, ऐक.
धार्मिकतेची दिखाई, गर्व, अहंकार, क्रोध, कठोर भाषण आणि अज्ञान अशी ही सहा लक्षणे आसुरी संपत्तीच्या पुरुषाच्या ठिकाणी असतात.
दैवी संपत्ती मुक्त करणारी असून आसुरी संपत्ती बंधन करणारी आहे. या लोकात दैवी संपत्ती व आसुरी संपत्ती घेऊन जन्मलेल्या पुरुषांची राहाटी अनादिसिद्धच आहे. दैवी संपत्ती असलेल्या पुरुषाची राहाटी मागे तेराव्या अध्यायात अमानित्वादी लक्षणांनी सविस्तर वर्णन केली. आता आसुरी संपत्ती असणाऱ्या पुरुषांची राहाटी भगवान सविस्तर सांगतात.
अर्जुना! हे आसुरी लोक शास्त्रात सांगितलेला विधी-आचार काहीच जाणत नाहीत. शुद्धी, सत्यता हे त्यांना माहीत नसते. पाप-पुण्य-ईश्वर हे ते काही मानीत नाहीत. जगाच्या उत्पत्तीला स्त्री-पुरुष कामवासनेवाचून दुसरा हेतू नाही, असे ते म्हणतात. कधी तृप्त होणार नाही, असा काम वाढवून, दंभ, मान व मद यांनी युक्त होऊन व अशुभ निश्चय करून अमंगल व्रते करण्यास ते प्रवृत्त होतात. अपार चिंता वाढवून ते विषयभोगच सर्वस्व मानतात. शेकडो आशापाशांनी ते बद्ध असतात. अन्यायाने विपुल संपत्तीचा साठा मिळविण्याचा ते प्रयत्न करतात. आज हे धन मिळाले, उद्या आणखी मिळवावे अशा प्रयत्नात ते असतात. अनेक विषयभोगांच्या ठिकाणी ते आसक्त होतात. शास्त्रविधी सोडून ते नाममात्र यज्ञ करतात. पतिव्रता, सत्पुरुष, दानशूर, निष्काम यज्ञयागादी कर्म करणारे तपस्वी वगैरे लोकांचा ते द्वेष करतात. अशा त्या द्वेष करणाऱ्यांना, भगवान म्हणतात, मी आसुरी योनीतच जन्माला घालतो.
या सर्व आसुरी संपत्तीत काम, क्रोध व लोभ हे तीन मुख्य असून हीच नरकाची द्वारे होत. म्हणून या तिघांचा अर्जुना! तू नाश कर. जो या तिघांपासून मुक्त होतो, तोच आपले कल्याण करून घेतो.
शास्त्रविधीला सोडून विषयसुखाच्या वासनेप्रमाणे जे स्वैर वर्तन करतात, त्यांना इह-परसुख तर मिळत नाहीच, मग परमेश्वरप्राप्ती कोठून होणार! म्हणून भगवंत म्हणतात, अर्जुना! कर्तव्य कोणते व अकर्तव्य कोणते हे श्रुति-स्मृति-पुराणादी शास्त्रांवरून जाणून घेऊन तसे तू वर्तन कर. स्वैर वर्तन करू नकोस.
॥ श्रीमत्सद्गुरु श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु॥
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय सतरावा
विश्वविकासित मुद्रा। जया सोडवी तुझी योगनिद्रा।
तया नमो जी गणेंद्रा। श्रीगुरुराया॥ १॥
अर्थ—हे श्रीगुरो गणराया! ज्या तुझ्या नामरूपात्मक विश्वास विकास करणाऱ्या मुद्रेच्या योगाने तुझी योगनिद्रा सोडविली जाते, त्या तुला नमस्कार असो.॥ १॥
गूढार्थदीपिका—येथे परब्रह्माशी पूर्ण ऐक्य ठेवून श्रीगुरुचे स्तवन केले आहे.
“विश्वविकासितमुद्रा” या चरणाने श्रीगुरुपरब्रह्माच्या साकार विद्याप्रपंचरूप लीलेचा उल्लेख केला असून “योगनिद्रा” या शब्दाने श्रीगुरुच्या ज्ञान-अज्ञानरहित निराकार अशा निर्विकल्प समाधिस्थितीचा उल्लेख केला आहे.
(टीप-विद्याप्रपंच-म्हणजे नामरूपात्मक प्रपंचाचा सच्चिदानंदरूपाने प्रत्यय येणे.)
“तस्मात् परब्रह्मण: परमार्थत: साकारनिराकारौ स्वभावसिद्धौ” परब्रह्म श्रीगुरुच्या साकार, निराकार अशा दोन्ही प्रकारच्या लीला स्वयंसिद्ध आहेत व त्या डोळॺांच्या उघड-झापीप्रमाणे पाठोपाठ होत असतात, असे त्रिपादमहानारायणोपनिषदात सांगितले आहे व तेच येथे माउलींनी सूचित केले आहे.
गणेंद्रा-सर्व विघ्नांच्या समुदायाचा स्वामी किंवा प्रकृती एक, महत्, अहंकार व पंचतन्मात्रा हे सात आणि सोळा कार्यरूप तत्त्वे या गणांचा नियंता-स्वामी.
त्रिगुणत्रिपुरीं वेढिला। जीवत्वदुर्गीं आडिला।
तो आत्मशंभू सोडविला। तुझिया स्मृती॥ २॥
अर्थ—जो आत्मशंभू त्रिगुणरूप त्रिपुरासुराने वेढला गेल्यामुळे जीवत्वरूपी किल्ल्यात अडकला गेला, त्याला तू त्याच्या मूळच्या स्वरूपाची स्मृती करून देऊन मुक्त केलेस.॥ २॥
म्हणोनि शिवेंसी कांटाळा। गुरुत्वें तूंचि आगळा।
तऱ्ही हळु मायाजाळा-। माजि तारुनी॥ ३॥
अर्थ—म्हणून शिवाशी तुझी तुलना करून पाहिली असता गुरुरूपाने तूच विशेष ठरतोस, तरीपण मायाजाळातून तारत असल्यामुळे तू हलकाच आहेस.॥ ३॥
जे तुझ्याविखीं मूढ। तयांलागीं तूं वक्रतुंड।
ज्ञानियांसि तरी अखंड। उजूचि आहासी॥ ४॥
अर्थ—जे तुला जाणत नाहीत व तुझे भजन करीत नाहीत अशा अज्ञान्यांना तू तोंड वाकडे केलेला म्हणजे आपल्याकडे पाहत नाही, असा वाटतोस व तुझ्या स्वरूपाला जाणणाऱ्या ज्ञान्याला तू सरळ आहेस-म्हणजे तूच सर्वतोपरी सांभाळ करणारा आहेस, असा वाटतोस.॥ ४॥
गूढार्थदीपिका—अज्ञान्याला परमात्मा दु:खदाता वाटतो तर सज्ञान्याला सुखदाता वाटतो असा अर्थ. “प्रपंचोऽपि द्विविध:। विद्याप्रपंचश्चाविद्याप्रपंचश्चेति। विद्याप्रपंचस्य नित्यत्वं सिद्धमेव नित्यानंदचिद्विलासात्मकत्वात्”
विद्याप्रपंच व अविद्याप्रपंच असा दोन प्रकारचा प्रपंच आहे. विद्याप्रपंच हा अखंड आनंदरूप व चिद्विलासरूप असल्यामुळे नित्य आहे. या प्रपंचाचा अनुभव ज्ञानी भक्ताला येतो. भगवान याच प्रपंचरूपाने नटतात. अज्ञानी पुरुषांना हाच प्रपंच त्यांच्या अज्ञानामुळे जड, विनाशी, दु:खदायक म्हणून अविद्यात्मक असा विपरीत अनुभवाला येतो.
दैविकी दिठी पाहतां सानी। तऱ्ही मीलनोन्मीलनीं।
उत्पत्ति प्रलय दोन्ही। लीलाचि करिसी॥ ५॥
अर्थ—हे श्रीगुरो गणराया! तुज देवाची दृष्टी दिसायला लहान दिसते, तरीपण तिच्या उघडझापीमध्ये जगाची उत्पत्ती व लय लीलेनेच होतात.॥ ५॥
गूढार्थदीपिका—मीलनोन्मीलन-“प्रत्यग्दृष्टॺा स्वस्वरूपचिंतनमेव निमेष:। पराग्दृष्टॺा स्वस्वरूपचिंतनमेवोन्मेष:”
अंतर्मुख दृष्टीने केवळ आत्मचिंतन करणे याला निमेष म्हणतात व बहिर्भूत दृष्टीने स्वस्वरूपचिंतन करणे याला उन्मेष म्हणतात.
निमेष व उन्मेष या दोन्ही वेळी भगवंताचे स्वात्मचिंतनच असते.
“कदाचिदात्मारामस्याखिलपरिपूर्णस्यादिनारायणस्य स्वेच्छानुसारेणोन्मेषो जायते तथाविधस्याद्वैतपरमानंदलक्षणस्यादिनारायणस्योन्मेषनिमेषाभ्यां मूलाविद्योदयस्थितिलया जायन्ते”
परिपूर्ण अद्वैतानंदरूप आदिनारायणाचा उन्मेष झाला असता त्याच्या ठिकाणी लीन असलेले अनादिमायामोहित जीव, माया व सर्व प्रपंच यांच्या, उदयस्थितीचा व कल्पाचा, मायाभ्रांतीमुळे अनुभव घेतात व निमेष झाला असता जीवाला प्रलयाचा अनुभव येतो.
प्रवृत्तिकर्णाच्या चाळीं। उठिलीं मदगंधानिळीं।
पूजीजसी नीळोत्पळीं। जीवभृंगाच्या॥ ६॥
अर्थ—तुम्ही आपला प्रवृत्तिरूपी कान चाळविला असता त्याच्या योगाने गंडस्थळातून वाहणाऱ्या मदाच्या सुगंधाने युक्त असा जो वारा सुटतो, त्याने आकृष्ट होऊन तुझ्या गंडस्थलावर जमलेल्या जीवभृंगाने वाहिलेल्या नीलकमलांनी तू पूजिला जातोस.॥ ६॥
गूढार्थदीपिका—भगवंतांनी प्रगट केलेल्या प्रवृत्तिमार्गातील विषयसुखाला भुलून जीव भगवंताचे कामनिक पूजन करतात.
पाठीं निवृत्तिकर्णताळें। आहाळली ते पूजा विधूळे।
तेव्हां मिरविसी मोकळें। आंगाचें लेणें॥ ७॥
अर्थ—नंतर दुसऱ्या निवृत्तिरूप कर्णाच्या हालचालीने, बांधलेली पूजा विसकटली जाऊन तू आपले शुद्ध स्वरूप प्रकट करतोस.॥ ७॥
गूढार्थदीपिका—निवृत्तिरूप निष्कामकर्माने शुद्ध परमेश्वराचा साक्षात्कार होतो, असा अर्थ.
वामांगीचा लास्यविलास। जो हा जगद्रूप आभास।
तो तांडवमिसें कळास। दाविसी तूं॥ ८॥
अर्थ—जो हा जगद्रूप आभास चैतन्यशक्तिरूप भार्येचे नृत्यच होय, तो तू तांडवनृत्याच्या मिषाने नाना प्रकारच्या नृत्यांच्या कला दाखवितोस.॥ ८॥
गूढार्थदीपिका—“स्त्रीनृत्यं लास्यमुच्यते” स्त्रियांच्या नृत्याला लास्य म्हणतात.
हें असो विस्मयदातारा। तूं होसी जयाचा सोयरा।
सोईरिकेचिया व्यवहारा। मुकेचि तो॥ ९॥
अर्थ—हे असो. हे मायबापा श्रीगुरो! हे आश्चर्य आहे की, तू ज्याचा सोयरा होतोस तो सर्व सोयरिकेच्या संबंधाला मुकतो.॥ ९॥
गूढार्थदीपिका—अद्वैतप्रत्ययामुळे व्यावहारिक सोयरिक संबंधच राहत नाहीत, असा अर्थ.
फेडितां बंधनाचा ठावो। तूं जगद्बंधू ऐसा भावो।
धरूं वोळगे उवावो। तुझाचि आंगीं॥ १०॥
अर्थ—तू भवबंधनाचे नावही नाहीसे केले असता “तू जगद्बंधू आहेस” असा भाव तुझ्याच ठिकाणी खरा उत्कर्षाला पावतो.॥ १०॥
गूढार्थदीपिका—आत्मज्ञान झाल्यावर, सर्व दु:खाचे स्थान, अशा जगताचा नाश करणारे श्रीगुरुच खरे जगद्बंधू-म्हणजे जीवाचे खरे हितकर्ते-होत, असा जीवाला अनुभव येतो.
दुजयाचेनि नांवें तया। देहही नुरेचि पैं देवराया।
जेणें तूं आपणपयां। केलासि दुजा॥ ११॥
अर्थ—हे देवराया श्रीगुरो! ज्या देहाच्या ठिकाणी मीपणा स्थापन करून तुला आपल्याहून निराळे मानले गेले, त्या द्वैताचे नाव घेता येईल इतक्यापुरताही देह उरत नाही.॥ ११॥
गूढार्थदीपिका—ज्याप्रमाणे आत्मज्ञानाने देहादी द्वैतपदार्थांचा निरास होऊन ज्ञानवृत्तीने अद्वैत साधले जाते त्याप्रमाणे अद्वैतानंतरही जी आत्मप्रेमवृत्ती राहते, त्या वृत्तीने आत्मा तोच परमात्मा असे समजून प्रेमरूप भक्ती होऊ शकते.
तूतें करूनि पुढें। जे उपायीं घेती दवडे।
तयां ठासी बहुवें पाडें। मागांचीं तूं॥ १२॥
अर्थ—तुला समोर करून तुझ्या प्राप्तीकरिता जो नाना प्रकारचे उपाय करतो, त्याच्या तू फार मागे राहतोस.॥ १२॥
गूढार्थदीपिका—परमेश्वराला समोर करून परमेश्वरप्राप्तीचे उपाय केले तरी सर्व उपाय अहंकारानेच होत असल्यामुळे व परमात्मा अहंकाराचा साक्षी असल्यामुळे, तो उपायाने सापडेल, असा कधीच समोर होऊ शकत नाही. तो सदासर्वदा साक्षी राहून मागेच राहतो, असा भाव.
जो ध्यानें सूये मानसीं। तयालागीं नाहीं तूं त्याचे देशीं।
ध्यानही विसरे तेणेंसीं। वालभ तुज॥ १३॥
अर्थ—जो तुझे जाणिवेसहित ध्यान करून तुला अंत:करणात साठवू पाहतो, त्याला तू प्राप्त होत नाहीस; पण जो प्रेमाने ध्यानाची जाणीवही विसरतो, तो तुला आवडतो.॥ १३॥
गूढार्थदीपिका—जाणिवेचा अहंकार देखील सगुणाच्या प्राप्तीला प्रतिबंध करतो, असा अर्थ.
तूंतें सिद्धचि जो नेणे। तो नांदे सर्वज्ञपणें।
वेदांहीयेवढें बोलणें। नेघसी कानीं॥ १४॥
अर्थ—तू अखंड मायारहित शुद्धच आहेस, असे जो वेद जाणत नाही, तो सर्वज्ञ आहे, असे मानले जाते. पण त्या सर्वज्ञ वेदाचेही एवढे मोठे बोलणे तू कानावर घेत नाहीस.॥ १४॥
गूढार्थदीपिका—अधिष्ठानभूत परमश्वेराचे वेदाने वर्णन केले आहे; पण त्याच्या मायारहित व आनंदविवर्त अशा सगुणस्वरूपाचे तो वर्णन करू शकला नाही, असा अर्थ.
मौन गा तुझें राशिनांव। आतां स्तोत्रीं कें बांधों हाव।
दिसती तेतुली माव। भजों काईं॥ १५॥
अर्थ—तुझे राशिनाव मौन आहे-म्हणजे बोलताच येत नाही. तेव्हा तुझी स्तुती करण्याची हाव मी कशी धरू आणि जेवढे दिसते तेवढा सर्व खोटा मायिक पसारा असल्यामुळे मी भजन तरी काय करू?॥ १५॥
गूढार्थदीपिका—मौन गा तुझें राशिनांव—नक्षत्रावर जन्मणाऱ्याचे राशिनाव निघत असते; पण परमात्मा जन्मनाशरहित व शब्दाच्या पलीकडे असल्यामुळे त्याला राशी नाही व राशिनावही नाही, हेच माउलीने “मौन गा तुझे राशिनांव” या पदाने सुचविले आहे.
दैविकें सेवक हों पाहों। तरि भेदितां द्रोहचि लाहों।
म्हणोनि आतां कांहीं नोहों। तुजलागीं जी॥ १६॥
जैं सर्वथा सर्वही नोहिजे। तैं अद्वया तूतें लाहिजे।
हें जाणें मी वर्म तुझें। आराध्यलिंगा॥ १७॥
तरि नुरोनि वेगळेपण। रसीं भजिंनलें लवण।
तैसें नमन माझें जाण। बहु काय बोलों॥ १८॥
अर्थ—तुज देवाचा सेवक म्हणून राहवे, असे म्हटले तर तुला आपल्याहून भिन्न समजून राहवे लागत असल्यामुळे तो तुझा द्रोहच होईल; म्हणून महाराज! तुमच्याशी कोणताही संबंध न मानणेच उत्तम.॥ १६॥ आराधना करण्यास योग्य हेच ज्याचे चिन्ह आहे, अशा श्रीगुरो! सर्वथा कोणत्याही प्रकारे तुझ्याशी संबंध जोडला गेला नाही, तरच तुज अफुट अद्वैतस्वरूपाची प्राप्ती होऊ शकते. ही तुझ्या प्राप्तीची खूण मी पूर्णपणे जाणत आहे.॥ १७॥ फार काय बोलू! ज्याप्रमाणे मीठ यत्किंचितही वेगळेपणाने न राहता पाण्याशी ऐक्याच्या जाणिवेवाचून एकरूप होऊन राहते, त्याप्रमाणे माझे हे नमन आहे, असे जाण.॥ १८॥
गूढार्थदीपिका—तैसें नमन माझें जाण-येथे माउलीने “नमन” या शब्दाने नुसत्या क्रियेमुळे उत्पन्न होणारे द्वैत किंवा ज्ञानाने उत्पन्न होणारी ऐक्याची जाणीव याचाच निषेध केला आहे. नि:सीम गुरुप्रेमाने होणारी स्वाभाविक गुरुचरणनिष्ठ अखंड नम्रवृत्ती या भक्तीचा निषेध केला नाही.
आतां रिता कुंभ समुद्रीं रिगे। तो उचंबळत भरोनि निगे।
कां दशी दीपसंगें। दीपचि होय॥ १९॥
तैसा तुझिया प्रणतीं। मी पूर्ण जालों श्रीनिवृत्ती।
आतां आणीन व्यक्ती। गीतार्थ तो॥ २०॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे रिकामा मातीचा घडा समुद्रात टाकून उचलला असता तो जळाने तुडुंब भरूनच निघतो किंवा दिव्याचा संबंध होताच वातही दिवा होऊन जाते,॥ १९॥ त्याप्रमाणे, हे श्रीगुरो श्रीनिवृत्तिनाथ! तुम्हांला प्रेमपूर्वक स्वाभाविक नमन केल्याने मीही पूर्ण झालो. आता गीतेचा अर्थ प्रगट करीन.॥ २०॥
तरि षोडशाध्यायशेखीं। तिये समाप्तीच्या श्लोकीं।
जो ऐसा निर्णयो निष्टंकीं। ठेविला देवें॥ २१॥
जे कृत्याकृत्यव्यवस्था। अनुष्ठावया पार्था।
शास्त्रचि एक सर्वथा। प्रमाण तुज॥ २२॥
तेथ अर्जुन मानसें। म्हणे हें ऐसें कैसें।
जे शास्त्रेंवीण नसे। सुटिका कर्मा॥ २३॥
अर्थ—तरी सोळाव्या अध्यायाच्या अखेरीस त्या शेवटच्या श्लोकात भगवंताने असा निर्णय केला की,॥ २१॥ हे अर्जुना! काय करावे, काय करू नये हे जाणून घेऊन त्याचे अनुष्ठान करण्याकरिता एक शास्त्रच तुला प्रमाण मानिले पाहिजे-म्हणजे शास्त्रावरूनच ते जाणून घेतले पाहिजे.॥ २२॥ तेव्हा अर्जुन मनात म्हणतो की कार्याकार्य समजून घेण्याकरिता शास्त्रावाचून दुसरा मार्गच नाही, हे असे कसे?॥ २३॥
गूढार्थदीपिका—हे कर्म करणीय आहे, अशी ज्याची श्रद्धा, ते त्याचे कार्य व हे करणीय नाही अशी ज्याची श्रद्धा ते त्याचे अकार्य अशी कार्याकार्याची व्यवस्था नुसत्या श्रद्धेने ठरविता येणार नाही काय, असा अर्जुनाच्या प्रश्नाचा अभिप्राय.
तरी तक्षकाची फडे। ठाकोनि कैं तो मणि काढे।
कैं नाकींचा केश जोडे। सिंहाचिये॥ २४॥
मग तेणें तो वोविजे। तरीच लेणें पाविजे।
येऱ्हवीं काय असिजे। रिक्तकंठीं॥ २५॥
तैसी शास्त्रांची मोकळी। यां कैं कोण वेंटाळी।
एकवाक्यतेच्या फळीं। पैसिजे कैं॥ २६॥
जालयाही एकवाक्यता। कें लाभे वेळ अनुष्ठितां।
कैंचा पैसार जीविता। येतुलालिया॥ २७॥
आणि शास्त्रें अर्थें देशें काळें। या चहूंही जें एकफळे।
तो उपावो कें मिळे। आघवयांसी॥ २८॥
म्हणौनि शास्त्राचें घडतें। नोहे प्रकारें बहुतें।
तरि मूर्खां मुमुक्षां येथें। काय गति पां॥ २९॥
हा पुसावया अभिप्राव। जो अर्जुन करी प्रस्ताव।
तो सतराविया ठाव। अध्याया येथ॥ ३०॥
अर्थ—तक्षकाच्या फणीपाशी येऊन त्यातील मणी केव्हा काढणार? सिंहाच्या नाकातील केस केव्हा प्राप्त होणार?॥ २४॥ मग त्या केसात तो मणी ओवून तो दागिना प्राप्त व्हावा व कंठात बांधावा, नाही तर भोंडॺा गळॺानेच असायचे काय?॥ २५॥ तसेच शास्त्रांची निरनिराळी मते कोण, केव्हा एकत्र करील व त्यांच्या एकवाक्यतेची प्राप्ती केव्हा होणार?॥ २६॥ आणि काही काळाने एकवाक्यता झाली तरी पुढे आचरण करण्याकरिता वेळ कसा सापडणार? व तसे दीर्घ आयुष्य कोठून लाभणार?॥ २७॥ आणि शास्त्र, अर्थ, देश, काल या चौघांनी फलद्रूप होणारा उपाय सर्वांसच कसा मिळणार?॥ २८॥ म्हणून बहुतकरून शास्त्राप्रमाणे तंतोतंत घडून येणे शक्य दिसत नाही. अशा स्थितीत अज्ञानी मूर्ख मुमुक्षूची काय गती होणार?॥ २९॥ ही शंका भगवंताला विचारण्याचा प्रस्ताव अर्जुनाने केला, तोच हा सतरावा अध्याय होय.॥ ३०॥
तरी सर्वविषयीं वितृष्ण। जो सकळकळीं प्रवीण।
कृष्णाही नवल कृष्ण। अर्जुनत्वें जो॥ ३१॥
शौर्या जोडला आधार। जो सोमवंशाचा शृंगार।
सुखादि उपकार। जयाची लीला॥ ३२॥
जो प्रज्ञेचा प्रियोत्तम। ब्रह्मविद्येचा विश्राम।
सहचर मनोधर्म। देवाचा जो॥ ३३॥
अर्थ—तरी जो संपूर्ण विषयवासनारहित आहे, जो संपूर्ण कलेत निपुण आहे व जो अर्जुनरूपाने श्रीकृष्णाच्या मनाला वेध लावणारा कृष्णच होय,॥ ३१॥ जो शौर्यगुणाला मिळालेला आधारच होय, जो सोमवंशाचे भूषण आहे व सुखादी देऊन उपकार करणे हीच ज्याची लीला आहे,॥ ३२॥ जो जाणणाऱ्या बुद्धीचा प्रिय पती आहे, ब्रह्मविद्या ज्याचे ठिकाणी विश्रांती घेते व जो नेहमी देवाबरोबर राहणारा देवाचा मनोधर्मच होय,॥ ३३॥
(श्लोक-१)
अर्जुन उवाच
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विता:।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तम:॥ १॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो, शास्त्रविधीला सोडून जे केवळ श्रद्धेने यजन करतात, भगवंता! त्यांची निष्ठा काय सात्त्विक, राजस की तामस असते, हे सांग.॥ १॥
तो अर्जुन म्हणे गा तमालश्यामा। इंद्रियां फावलिया ब्रह्मा।
तुझा बोल आम्हां। साकांक्ष पैं जी॥ ३४॥
जें शास्त्रेंवांचूनि आणिकें। प्राणियां स्वमोक्ष न देखे।
ऐसें कां कैंपंखें। बोलिलासी॥ ३५॥
तरी न मिळेचि तो देश। नव्हेचि काळा अवकाश।
जो करवी शास्त्राभ्यास। तोही दुरी॥ ३६॥
आणि अभ्यासीं विरजिया। होती जिया सामग्रिया।
त्याही नाहीं आपैतिया। तिये वेळीं॥ ३७॥
उजू नोहेचि प्राचीन। नेदीचि प्रज्ञा संवाहन।
ऐसें ठेलें आपादन। शास्त्राचें जया॥ ३८॥
किंबहुना शास्त्राविखीं। येकही न लाहातीचि नखी।
म्हणूनि उखिविखी। सांडिली जिहीं॥ ३९॥
अर्थ—तो अर्जुन म्हणाला, हे इंद्रियगोचर झालेल्या परब्रह्मा, तमालश्यामा श्रीकृष्णा! तुझे बोलणे आम्हांला संशयित वाटते.॥ ३४॥ शास्त्रावाचून दुसऱ्या कोणत्याही रितीने जीवाला आपल्या मोक्षाचा मार्ग स्वतंत्रपणे शोधून काढता येत नाही, असा पक्ष घेऊन काही तू बोललास.॥ ३५॥ शास्त्राने कर्मानुष्ठानाकरिता सांगितलेला शुद्ध देश मिळाला नाही, तसेच शास्त्रांनी सांगितलेला काळाचा अवकाश प्राप्त झाला नाही, शास्त्रांचा अभ्यास करविणारा गुरु, हा तर, दूरच राहिला॥ ३६॥ आणि शास्त्राभ्यासाला साह्यभूत होणारी सामग्रीही त्यावेळी प्राप्त झाली नाही.॥ ३७॥ प्राक्तन कर्म अनुकूल नसल्यामुळे त्या कर्मानुसार उत्पन्न झालेली बुद्धी शास्त्रार्थ ग्रहण करण्यास समर्थ नाही, म्हणून शास्त्राचे अध्ययन होऊ शकले नाही.॥ ३८॥ फार काय सांगावे! शास्त्राविषयीचा एकही निश्चय अवगत होत नाही, असे पाहून ज्याने शास्त्राध्ययनाचा विचार सोडून दिला,॥ ३९॥
परि निर्धारूनि शास्त्रें। अर्थानुष्ठानें पवित्रें।
नांदताति परत्रें। साचारें जे॥ ४०॥
तयांऐसें आम्हीं होआवें। ऐसी चाड बांधोनि जीवें।
घेती तयांचे मागावे। आचरावया॥ ४१॥
धडॺाचिया आखरा-। तळीं बाळ लिहे दातारा।
कां पुढां सूनि पडिकारा। अक्षम चाले॥ ४२॥
तैसें सर्वशास्त्रनिपुण। तयांचें जें आचरण।
तेंचि करिती प्रमाण। आपलिये श्रद्धे॥ ४३॥
मग शिवादिकें पूजनें। भूम्यादिकें महादानें।
अग्निहोत्रादि यजनें। करिती जे श्रद्धा॥ ४४॥
तयां सत्वरजतमां-। माजि कोण पुरुषोत्तमा।
गति होय ते आम्हां। सांगिजो जी॥ ४५॥
अर्थ—पण शास्त्राच्या अर्थाचा निश्चय करून त्याप्रमाणे शुद्ध अनुष्ठान करून जे परलोकात सुखाने नांदत आहेत,॥ ४०॥ त्यांच्यासारखेच आपण व्हावे, अशी अंत:करणात इच्छा धरून आचरणाकरिता त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून जे चालतात,॥ ४१॥ महाराज! जसे मूल पुस्तकाच्या धडॺातील अक्षराखाली अक्षराप्रमाणे अक्षर काढते किंवा आंधळा जसा डोळसाला पुढे करूनच चालतो,॥ ४२॥ त्याप्रमाणे सर्व शास्त्रात निपुण असणाऱ्यांचे जे आचरण असते, तेच श्रद्धेने प्रमाण मानून जे तसेच आचरण करतात,॥ ४३॥ मग त्या श्रद्धेने शिवविष्ण्वादिकांचे पूजन, भूमिदानासारखे महादान, अग्निहोत्रासारखी यज्ञादी कर्मे जे करतात,॥ ४४॥ हे पुरुषोत्तमा! अशा लोकांना सात्विक, राजस, तामस यांपैकी कोणती गती प्राप्त होते, ते आम्हांला सांगा.॥ ४५॥
गूढार्थदीपिका—अर्जुन हा वैदिक धर्माभिमानी असल्यामुळे शास्त्र न पाहता, शास्त्रानुसार वागणाऱ्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून वागणाऱ्यांची श्रद्धा सात्विक, राजस की तामस, असा त्याने प्रश्न केला.
(श्लोक-२)
श्रीभगवानुवाच
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु॥ २॥
अर्थ—भगवंत म्हणतात, अर्जुना! शास्त्रविहीन लोकांची स्वाभाविक श्रद्धा सात्विक, राजस, तामस अशी तीन प्रकारची असते. सांगतो, ऐक.॥ २॥
गूढार्थदीपिका—स्वाभाविक श्रद्धा सात्विक, राजस, तामस अशी तीन प्रकारची आहे. जरी बुद्धी ही, सत्वगुणाचे कार्य असल्यामुळे कर्माचे परिणामजन्य कार्य नव्हे, तरी ज्याप्रमाणे व्यसनी माणसाची बुद्धी व्यसनानुसारच वागते, त्याप्रमाणे वेद, श्रुती, पुराण इत्यादी शास्त्रांनुसार ज्याच्या बुद्धीचा विवेक झाला नाही, त्याची बुद्धी कर्माने मिळणाऱ्या फलानुसार होत असते; म्हणूनच अशा शास्त्रविवेकहीन मनुष्याची स्वाभाविक बुद्धी तीन प्रकारची असते, असे येथे सांगितले आहे.
प्रथम मदिरा ठेवलेल्या भांडॺात मदिरा ओतून घेतल्यावर गंगाजळ घातले तरी त्या गंगाजळाला मद्याचा दुर्गंध सहजच लागतो, त्याप्रमाणे बुद्धी ही मुळात सात्विक असली तरी तिला शास्त्रीय विवेक झाला नसला तर तिच्यात पूर्वकर्मानुसार सात्विक, राजस, तामस गुणांचा उत्कर्ष दिसू लागतो व ती सत्त्वगुणाच्या आधिक्याने स्वाभाविक सात्विक, रजोगुणाच्या आधिक्याने स्वाभाविक राजस व तमोगुणाच्या आधिक्याने स्वाभाविक तामस म्हटली जाते. म्हणून शास्त्रविवेकहीन पुरुषांच्या बुद्धीला यथार्थ ज्ञान होणे दुरापास्त असल्यामुळे तशा पुरुषांच्या बुद्धिवादाचा अभिमान व्यर्थ दुराग्रहच ठरतो.
तंव वैकुंठपीठींचें लिंग। जो निगमपद्माचा पराग।
जिये जयाचेनि हें जग। अंगच्छाया॥ ४६॥
काळ सावियाचि वाढ। लोकोत्तर प्रौढ।
अद्वितीय गूढ। आनंदघन॥ ४७॥
इयें श्लाघिजती जेणें बिकें। तें जयाचे आंगीं असिकें।
तो श्रीकृष्ण स्वमुखें। बोलत असे॥ ४८॥
अर्थ—तेव्हा वैकुंठाचे जे आराध्य दैवत आहे, वेदरूपी कमलातील जो पराग होय, ज्याच्या सत्तेवर कल्पनेने अंगाच्या छायेप्रमाणे भासमात्र जग भासते,॥ ४६॥ काल स्वभावत:च अमर्याद, विस्तीर्ण आहे, अलौकिक वयाचा आहे, तो अद्वैतस्वरूप असून गूढ व आनंदघन आहे,॥ ४७॥ ज्याच्या अंगी हे सर्व गुण असल्यामुळे अशी ज्याची वाखाणणी ज्याच्या अंगभूत सामर्थ्याला धरूनच केली जाते, तो भगवान श्रीकृष्ण स्वमुखाने म्हणतो.॥ ४८॥
म्हणे पार्था तुझा अतिसो। हेंही गा आम्ही जाणतसों।
शास्त्राभ्यासाचा आडसो। मानितोसि कीं॥ ४९॥
नुसधियाचि श्रद्धा। झोंबों पाहसी परमपदा।
तरि तैसें हें प्रबुद्धा। सोहोपें नोहे॥ ५०॥
अर्थ—अर्जुना! तुझ्या बोलण्याचा भर कशावर आहे, हे आम्ही पूर्ण जाणतो. तुला शास्त्राच्या अभ्यासाचा अडथळा वाटतो ना!॥ ४९॥ शास्त्रशुद्ध विवेकावाचून केवळ श्रद्धेने परमपदाची प्राप्ती तू करून घेऊ पाहतोस, पण हे ज्ञात्या अर्जुना! परमपदाची प्राप्ती तशी सोपी नाही.॥ ५०॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्मप्राप्तीकरिता श्रुती-शास्त्र-पुराण यांनी सांगितलेल्या विचारावरच श्रद्धा ठेवली पाहिजे, असा अर्थ.
श्रद्धा म्हणितलियासाठीं। पातेजों नये किरीटी।
काय द्विज अंत्यजघृष्टीं। अंत्यज नोहे॥ ५१॥
गंगोदक जरी जालें। तरि मद्यभांडा आलें।
तें घेऊं नये कांहीं केलें। विचारीं पां॥ ५२॥
चंदन होय शीतळु। परि अग्नीसी पावे मेळु।
तैं हातीं धरितां जाळूं। न शके काई॥ ५३॥
कां किडाचिये आटतिये पुटीं। पडिलें सोळें किरीटी।
घेतलें चोखटासाठीं। नागवीना॥ ५४॥
तैसें श्रद्धेचें दळवाडें। आंगें कीर चोखडें।
परि प्राणियांच्या पडे। विभागीं जैं॥ ५५॥
तैं प्राणिये तंव स्वभावें। अनादिमायाप्रभावें।
त्रिगुणाचेचि आघवे। वळिले आहाती॥ ५६॥
तेथही दोन गुण खांचती। मग एक धरी उन्नती।
तैं तैसियाचि होती वृत्ती। जीवांचिया॥ ५७॥
अर्थ—अर्जुना, आमची श्रद्धा आहे, असे म्हणून शास्त्राचा त्याग करू नये. अंत्यजाशी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य जर सदासर्वदा सहवास करतील तर तेही अंत्यज होणार नाहीत काय?॥ ५१॥ अर्जुना! गंगोदक झाले तरी, प्रथम मदिरा ज्या भांडॺात होती, त्या भांडॺात ओतले असता, ते काही केले तरी सेवनीय होत नाही, याचा विचार कर.॥ ५२॥ चंदनाचे लाकूड थंड खरे, पण त्याचा अग्नीशी संबंध झाल्यावर ते हातात धरले असता जाळणार नाही काय?॥ ५३॥ अर्जुना! हीणकट सोने आटवीत असता त्या मुशीत शुद्ध सोने पडले व ते सर्व सोने शुद्ध आहे, असे समजून विकत घेतले, तर ते आपल्याला नागवीत नाही काय?॥ ५४॥ त्याप्रमाणे श्रद्धा मुळात संपूर्ण चांगली असली तरी जेव्हा ती निरनिराळॺा प्राण्यांच्या ठिकाणी विभागली जाते,॥ ५५॥ तेव्हा प्राणी हे अनादी मायेच्या प्रभावाने त्रिगुणात्मक झालेले असल्यामुळे दोन गुण कमी होऊन, मग एक गुण वाढतो व त्या वाढलेल्या गुणाप्रमाणेच जीवांच्या मनाच्या श्रद्धावृत्ती प्रगट होतात.॥ ५६-५७॥
वृत्तिऐसें मन धरिती। मनाऐसी क्रिया करिती।
केलियाऐसीं वरिती। मरोनि देहें॥ ५८॥
बीज मोडे झाड होये। झाड मोडे बीजीं सामाये।
ऐसेनि कल्पकोडी जाये। परि जाति न नाशे॥ ५९॥
तियापरि यियें अपारें। होत जात जन्मांतरें।
त्रिगुण न व्यभिचरे। प्राणियांचे॥ ६०॥
म्हणूनि प्राणियांच्या पैकीं। पडिली श्रद्धा अवलोकीं।
ते होय गुणांसारिखी। तिहीं ययां॥ ६१॥
विपायें वाढे सत्व शुद्ध। तेव्हां ज्ञानासी करी साध्य।
परि एका दोघे वोखद। येर आहाती॥ ६२॥
अर्थ—वृत्ती स्फुरते तेव्हा ते प्राण्याचे मनच वृत्तिरूप होते. मन ज्या प्रकारचे वृत्तिरूप होते, त्याप्रमाणे प्राण्यांकडून क्रिया घडते आणि मेल्यानंतर त्या कर्माप्रमाणे त्याला देह प्राप्त होतो.॥ ५८॥ बीज नाहीसे होऊन झाड उत्पन्न होते व झाड नाहीसे होऊन ते बीजदशेत येते. अशा रितीने कोटीकल्प होत राहिले, तरी जाती नाहीशी होत नाही,॥ ५९॥ त्याप्रमाणे प्राण्यांची अनंत जन्मांतरे होत गेली तरी त्याचे त्रिगुणात्मकत्व नाहीसे होत नाही.॥ ६०॥ म्हणून प्राण्यांच्या वाटेला आलेली श्रद्धा या तीन गुणांसारखी होते, पाहा!॥ ६१॥ कदाचित् शुद्ध सत्व वाढले तर ते ज्ञानाला साध्य करून देते; पण बाकीचे दोघे रज, तम हे गुण या एकालाच औषध आहे-म्हणजे ते वाढू देत नाहीत.॥ ६२॥
गूढार्थदीपिका—“अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च गुणा:” (सां. का. १२) सत्व, रज, तम हे तीन गुण परस्परांना दाबणारे व परस्परातून उत्पन्न होणारे आहेत, असे सांख्यकारिकेत सांगितले आहे.
सत्वाचेनि आंगलगें। ते श्रद्धा मोक्षफळा रिगे।
तंव रज तम उगे। कां पां राहती॥ ६३॥
मोडोनि सत्वाची त्राये। रजोगुण आकाशें जाये।
तेव्हां तेचि श्रद्धा होये। कर्मकेरसुणी॥ ६४॥
मग तमाची उठी आगी। तेव्हां तेचि श्रद्धा भंगी।
हों लागे भोगालागीं। भलतेया॥ ६५॥
अर्थ—सत्त्वाच्या आश्रयाने उत्पन्न झालेली श्रद्धा जर आत्मज्ञानाद्वारा मोक्षफळाला झोंबते-म्हणजे मोक्ष प्राप्त करून देते-तर रज, तम गुण हे का स्वस्थ बसतील?॥ ६३॥ सत्त्वाच्या वाढीचे सामर्थ्य नाहीसे करून जेव्हा रजोगुण आकाशात जातो-म्हणजे अती वाढतो-तेव्हा अखंड कर्म करण्याविषयीच श्रद्धा जोरावते.॥ ६४॥ तसेच जेव्हा तमोगुणाच्या आगीचा उबाळा उठतो, तेव्हा वाटेल त्या रितीने भोग भोगावा, अशा प्रकारची श्रद्धा होते.॥ ६५॥
(श्लोक-३)
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्ध: स एव स:॥ ३॥
अर्थ—हे अर्जुना! सर्व मनुष्यांच्या ठिकाणी पूर्वकर्माप्रमाणे त्याच्या विशिष्ट संस्कारयुक्त अंत:करणानुसार श्रद्धा असते. हा पुरुष श्रद्धामयच आहे. जो पुरुष ज्या श्रद्धेने युक्त असतो, तो तशा श्रद्धेचाच समजला जातो.॥ ३॥
एवं सत्वरजतमां-। वेगळी श्रद्धा सुवर्मा।
नाहीं गा जीवग्रामा-। माजी यया॥ ६६॥
म्हणोनि श्रद्धा स्वाभाविक। असे पैं त्रिगुणात्मक।
रजतमसात्विक। भेदीं इहीं॥ ६७॥
जैसें जीवनचि उदक। परि विषीं होय मारक।
कां मिरयामाजी तीख। उंसीं गोड॥ ६८॥
तैसा बहुवसें तमें। जो सदाचि होय निमे।
तेथ श्रद्धा परिणमे। तेंचि होउनी॥ ६९॥
मग काजळा आणि मसी। न दिसे विवंचना जैसी।
तेवीं श्रद्धा तामसी। सिनी नाहीं॥ ७०॥
तैसीच राजसी जीवीं। रजोमय जाणावी।
सात्विकीं आघवी। सत्वाचीच॥ ७१॥
ऐसेनि हा सकळ। जगडंबर निखिळ।
श्रद्धेचाचि केवळ। वोतला असे॥ ७२॥
अर्थ—हे अर्जुना! या जीवलोकामध्ये सात्विक, राजस, तामस या त्रिगुणात्मक श्रद्धेवेगळी श्रद्धा नाही.॥ ६६॥ म्हणून सर्व पुरुषांच्या ठिकाणी जी स्वाभाविक श्रद्धा असते, ती सात्विक, राजस, तामस अशा भेदाने त्रिगुणात्मकच असते.॥ ६७॥ ज्याप्रमाणे पाणी हे प्राणिमात्राला जगविणारे आहे, हे खरे; पण ते विषामध्ये त्याच्या मारकपणाला, मिऱ्यामध्ये त्याच्या तिखटपणाला व उसामध्ये त्याच्या गोडपणाला पोषक होते.॥ ६८॥ त्याप्रमाणे तमोगुणाच्या वृद्धीत जो सदासर्वदा “जायस्व म्रियस्व” या श्रुतीत सांगितल्याप्रमाणे जन्मतो व मरतो त्याची श्रद्धा तमोरूपानेच परिणाम पावते.॥ ६९॥ मग ज्याप्रमाणे काजळ व काजळाची शाई यांच्या काळेपणात भेद नसतो, त्याप्रमाणे तामसी श्रद्धा व तमोगुण हे निराळे नसतात.॥ ७०॥ त्याप्रमाणेच राजस श्रद्धा रजोगुणरूपच असून सात्विक श्रद्धा संपूर्ण सत्वगुणरूपच असते.॥ ७१॥ याप्रमाणे हा संपूर्ण ब्रह्मांडगोल केवळ श्रद्धेचाच बनला आहे.॥ ७२॥
गूढार्थदीपिका—“काम:, संकल्प:, विचिकित्सा, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृति:, अधृति:,ऱ्ही:, धी:, भीरित्येतत् सर्वं मन एव” (बृ. उ. १-५-३) काम म्हणजे स्त्रीसंबंधीची अभिलाषादी, संकल्प म्हणजे प्राप्त झालेल्या विषयाची शुक्लनीलादी भेदाने विशेष कल्पना, विचिकित्सा म्हणजे संशयज्ञान, श्रद्धा म्हणजे ज्याचे फल अदृष्ट आहे त्या कर्म व देवता यांच्या ठिकाणी आस्तिकतेचा भाव ठेवणे; अश्रद्धा म्हणजे कर्म व देवतादिकांचे ठिकाणी आस्तिकतेचा भाव नसणे, धृती म्हणजे धारण; अर्थात देहादिक शिथिल झाले असता त्यांना सांभाळून ठेवणे, अधृती म्हणजे धृतीच्या विपरीत होणे, ऱ्ही म्हणजे लज्जा, धी म्हणजे बुद्धी, व भी म्हणजे भय, हे सर्व मनच आहे, म्हणजे हे सर्व मनाच्याच वृत्ती किंवा व्यापार आहेत. असे हे स्वाभाविक अनेक व्यापारयुक्त मन, लिंगशरीर अंतर्भूत असल्यामुळे, प्रत्येक प्राण्याच्या ठिकाणी असतेच; मग तो सज्ञानी वा अज्ञानी कोणीही असो; म्हणून मनुष्याचा कोणताही व्यापार, कर्म, ज्ञान इत्यादी स्वतंत्रपणे बुद्धिमूलकच असण्यापेक्षा स्वाभाविक श्रद्धामूलकच असणे साहजिकच आहे; पण बुद्धिवादाचा पुरस्कार करणाऱ्यांना हे कळत नाही व व्यर्थच ते श्रद्धेची निंदा करतात.
येथे रजोगुणी, तमोगुणी, शास्त्रविवेकहीन श्रद्धेची निंदा केली असली तरी स्वाभाविक सात्विक श्रद्धा, आचरणानुसार अचूक ध्येयप्राप्ती करून देणारी असल्यामुळे तिची निंदा केली नाही, हे लक्षात ठेवले पाहिजे.
परि गुणत्रयवशें। त्रिविधपणाचें लासें।
श्रद्धे जें उठिलें असे। तें वोळख तूं॥ ७३॥
तरि जाणिजे झाड फुलें। कां मानस जाणिजे बोलें।
भोगें जाणिजे केलें। पूर्वजन्मीचें॥ ७४॥
तैसीं जिहीं जिहीं चिन्हीं। श्रद्धेचीं रूपें तिन्ही।
देखीजती ते वानी। अवधारीं पां॥ ७५॥
अर्थ—पण सत्त्व, रज, तम या तीन गुणांच्या योगाने श्रद्धेच्या ठिकाणी जे त्रिविधपणाचे डाग उठले आहेत, त्यांची आता ओळख करून घे.॥ ७३॥ ज्याप्रमाणे फुलावरून झाड ओळखावे किंवा बोलण्यावरून मन ओळखावे, सुखदु:खभोगांवरून पूर्वजन्मींचे पुण्य-पाप ओळखावे.॥ ७४॥ त्याप्रमाणे ज्या ज्या लक्षणांवरून श्रद्धेची तीन रूपे ओळखता येतील, ते प्रकार सांगतो, ऐक.॥ ७५॥
(श्लोक-५)
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसा:।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जना:॥ ४॥
अर्थ—सात्विक श्रद्धेचे पुरुष श्रुती-स्मृती-पुराण यात सांगितलेल्या वैदिक देवतेंचे पूजन करतात. राजस श्रद्धेचे पुरुष यक्ष व राक्षस यांचे पूजन करतात व दुसरे तामस श्रद्धेचे पुरुष भूतप्रेतादिकांचे पूजन करतात.॥ ४॥
तरि सात्विक श्रद्धा। जयांचा होय बांधा।
तयां बहुतकरूनि मेधा। स्वर्गीं आथी॥ ७६॥
ते विद्याजात पढती। यज्ञक्रिये निवडती।
किंबहुना पडती। देवलोकीं॥ ७७॥
आणि श्रद्धा राजसा। घडले जे वीरेशा।
ते भजती राक्षसां। खेचरां हन॥ ७८॥
श्रद्धा जे कां तामसी। ते मी सांगेन तुजपाशीं।
जे केवळ पापराशी। अतिकर्कशी निर्दयत्वें॥ ७९॥
जीववधें साधूनि बळी। भूतप्रेतकुळें मैळीं।
स्मशानीं संध्याकाळीं। पूजिती जे॥ ८०॥
ते तमोगुणाचें सार। काढूनि निर्मिले नर।
जाण तामसियेचें घर। श्रद्धेचें तें॥ ८१॥
अर्थ—ज्यांचा पिंड स्वाभाविक सात्विक श्रद्धेचा बनला आहे, त्या लोकांना बहुतेक स्वर्गप्राप्तीची आवड असते.॥ ७६॥ चौदा विद्यांचे अध्ययन व यज्ञादी कर्मे करण्याच्या ठिकाणी त्यांची श्रद्धा असते. फार काय सांगावे! ते देवलोकात जातात॥ ७७॥ आणि ज्यांच्या अंत:करणात स्वाभाविक राजस श्रद्धा आहे, ते, अर्जुना! यक्षराक्षसादिकांचेच पूजन करतात॥ ७८॥ आणि स्वाभाविक तामसी श्रद्धा, जी निर्दयपणामुळे अती कठोर म्हणून केवळ पापराशीच होय, ती आता सांगतो, ऐक.॥ ७९॥ जीवांच्या वधाने बळी सिद्ध करून त्याच्या योगाने संध्यासमयी अमंगल अशा स्मशानामध्ये भूतप्रेतादी कुळांचे ते पूजन करतात.॥ ८०॥ असे स्वाभाविक तामस श्रद्धेचे पुरुष म्हणजे तमोगुणाचे सार काढून त्याचा केलेला पिंड होय. असे पुरुष तामस श्रद्धेचे घरच होय, असे जाण.॥ ८१॥
ऐसी इंहीं तिहीं लिंगीं। त्रिविध श्रद्धा जगीं।
पैं हें ययालागीं। सांगत असें॥ ८२॥
जे हे सात्त्विक श्रद्धा। जतन करावी प्रबुद्धा।
येरी दोनी विरुद्धा। सांडाविया॥ ८३॥
हे सात्विकमति जया। निर्वाहती होय धनंजया।
बागूल नोहे तया। कैवल्य तें॥ ८४॥
तो न पढो कां ब्रह्मसूत्र। न लोढो सर्व शास्त्र।
सिद्धांत न होवोत स्वतंत्र। तयाच्या हातीं॥ ८५॥
परि श्रुतिस्मृतींचे अर्थ। जे आपण होऊनि मूर्त।
अनुष्ठानें गाजत। वडील जे हे॥ ८६॥
तयांचीं आचरतीं पाउलें। पाऊनि सात्विकी श्रद्धा चाले।
तो तेंचि फळ ठेविलें। ऐसें लाहे॥ ८७॥
अर्थ—याप्रमाणे तीन लक्षणांनी त्रिगुणात्मक श्रद्धेचे स्वरूप येवढॺाकरिताच सांगितले आहे की,॥ ८२॥ अर्जुना! या तीन श्रद्धेपैकी रजोगुणी व तमोगुणी या दोन श्रद्धा विरुद्ध असल्यामुळे (अध:पतनाला कारणीभूत असल्यामुळे) नि:शेष टाकून देऊन सात्विक श्रद्धा मात्र जतन करावी.॥ ८३॥ अर्जुना! ही सात्विक बुद्धी ज्याचे ठिकाणी टिकते, त्याला मोक्षाची भीती वाटत नाही.॥ ८४॥ स्वाभाविक सात्विक पुरुष ब्रह्मसूत्राचे किंवा कोणत्याही शास्त्राचे अध्ययन न करो अथवा त्याला शास्त्रातील सिद्धांत अवगत न होवोत,॥ ८५॥ पण जे हे आपले वाडवडील श्रुतिस्मृतीत सांगितल्याप्रमाणे तंतोतंत आचरण करून श्रुतिस्मृतीतील प्रत्यक्ष अर्थच होऊन बसले,॥ ८६॥ त्यांच्या आचाररूप पावलावर पाऊल ठेवूनच स्वाभाविक सात्विक श्रद्धेचा पुरुष चालत असतो; म्हणून त्यालाही त्यांच्याचप्रमाणे फळ प्राप्त होते.॥ ८७॥
पैं एक दीप लावी सायासें। आणिक तेथें लाऊं बैसे।
तरि तो काय प्रकाशें। वंचिजे गा॥ ८८॥
कां येकें मोल अपार। वेंचोनि केलें धवळार।
तो सुरवाड वस्तीकर। न भोगी काई॥ ८९॥
हें असो जो तळें करी। तें तयाचीच तृषा हरी।
कीं सुआरासीचि अन्न घरीं। येरां नोहे॥ ९०॥
बहुत काय बोलों पैं गा। येका गौतमासीच गंगा।
येरां समस्तां काय जगा। वाहाळ जाली॥ ९१॥
म्हणौनि आपलियापरी। शास्त्र अनुष्ठिती कुसरी।
जाणे तयांतें श्रद्धाळु जो वरी। तो मूर्खही तरे॥ ९२॥
अर्थ—एक मनुष्य प्रयत्नाने दिवा लावीत आहे म्हणून त्याला प्रकाश मिळाला आणि दुसरा मनुष्य तेथे दिवा लावण्यास बसला आहे, म्हणून त्याला प्रकाश मिळत नाही काय?॥ ८८॥ किंवा एखाद्या श्रीमंत पुरुषाने पुष्कळ पैसे खर्च करून जर मोठा वाडा बांधला आणि एखादा प्रवासी येऊन तेथे उतरला तर तो वाडॺातील सुखसोयी भोगीत नाही काय?॥ ८९॥ हे असो. जो तळे करतो (खणतो) त्याचीच ते तळे तहान भागविते काय? किंवा घरी शिजविलेले अन्न आचाऱ्याचीच भूक शमविते, दुसऱ्याची शमवीत नाही काय?॥ ९०॥ अर्जुना! फार काय सांगावे! एका गौतमाला गंगा झाली आणि बाकीच्या इतर जगाला ती ओढा झाली काय?॥ ९१॥ म्हणून आपल्या सामर्थ्यानुसार जो शास्त्राप्रमाणे आचरण करण्याचे शहाणपण बाळगतो, त्याच्या आचरणानुसार शास्त्र न पाहता केवळ श्रद्धेने आचरण करू पाहणारा मूर्खही तरतो.॥ ९२॥
गूढार्थदीपिका—सात्त्विक अंधश्रद्धाळू व डोळस श्रद्धाळू या दोघांचेही एक वैदिकच आचरण असल्यामुळे दोघेही सारखेच तरतात.
(श्लोक-५-६)
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जना:।
दम्भाहंकारसंयुक्ता: कामरागबलान्विता:॥ ५॥
कर्शयन्त: शरीरस्थं भूतग्राममचेतस:।
मां चैवान्त:शरीरस्थं तान्विद्धॺासुरनिश्चयान्॥ ६॥
अर्थ—जे मूढ लोक विषयाभिलाष व विषयासक्ती या विकारांच्या बळाला बळी पडल्यामुळे दंभ व अहंकार यांनी युक्त होऊन श्रुती, स्मृती, पुराण यातून न सांगितलेली व शरीरातील इंद्रियसमुदायांचे व त्यांच्या साक्षिभूत अशा माझे कर्षण करणारी व दुसऱ्याला पीडा देणारी घोर तपे करतात, अर्जुना! ते लोक आसुर होत, असे जाण.॥ ५-६॥
ना शास्त्राचेनि कीर नांवें। खांकरोंही नेणती जीवें।
परि शास्त्रज्ञांही शिवे। टेंको नेदिती॥ ९३॥
वडिलांचिया क्रिया। देखोनि वाती वांकुलिया।
पंडितां डांकुलिया। वाजविती॥ ९४॥
अर्थ—जे खरोखर शास्त्राच्या नावाने खाकरू इच्छित नाहीत-म्हणजे त्यांना शास्त्रे अगदी तुच्छ वाटतात. शास्त्र जाणणाऱ्याला तर आपल्या घराच्या सीमेलाही शिवू देत नाहीत.॥ ९३॥ वाडवडिलांच्या शास्त्रानुसार होणाऱ्या क्रिया पाहून त्यांना वाकुल्या दाखवितात व पंडित लोक पाहून त्यांच्यापुढे चुटक्या वाजवून त्यांचा उपहास करतात.॥ ९४॥
आपलेनीचि आटोपें। धनित्वाचेनि दर्पें।
साचचि पाखंडाचीं तपें। आदरिती॥ ९५॥
आपुलिया पुढिलांचिया। आंगीं घालूनि कातिया।
रक्तमांसा प्रणीतया। भरभरों॥ ९६॥
रिचविती जळतकुंडीं। लाविती चेडयाच्या तोंडीं।
नवसियां देती उंडी। बाळकांची॥ ९७॥
आग्रहाचिया उजरिया। क्षुद्रदेवतां वरिया।
अन्नत्यागें सातरिया। ठाकती एक॥ ९८॥
अर्थ—आपल्या शहाणपणाच्या अभिमानाने व श्रीमंतीच्या गर्वाने खरोखर अवैदिक रुद्रयामलादी तंत्राच्या योग व मोक्षवर्जित भागात सांगितलेल्या तपांचे आचरण करतात. आपल्या व दुसऱ्याच्या अंगात कोयतारूपी शस्त्रे खुपसून व रक्तमासांनी यज्ञपात्रे भरून पेटलेल्या कुंडात आहुत्या देतात व चेटुकाच्या तोंडी लावतात व नवस करून बालकांचे बळी देतात.॥ ९५-९७॥ कोणी सात सात दिवस अन्नाचा त्याग करून (कुबेर-यक्षादी) क्षुद्रदेवतेंच्या श्रेष्ठत्वाचा उघड आग्रह धरतात व त्यांची उपासना करतात.॥ ९८॥
अगा आत्मपरपीडा। बीज तमक्षेत्रीं सुहाडा।
पेरिती मग पुढां। तेंचि पिके॥ ९९॥
बाहू नाहीं आपलिया। आणि नावेतेंही धनंजया।
न धरी होय तया। समुद्रीं जैसें॥ १००॥
कां वैद्यातें करी सळा। रस सांडी पायखोळां।
तो रोगिया जेविं विव्हळा। सवता होय॥ १०१॥
ना ना पडिकराचेनि सळें। काढी आपलेचि डोळे।
तें वानवसां आंधळें। जैसें ठाके॥ १०२॥
तैसें तयां असुरां होये। जे निंदूनि शास्त्रांची सोये।
सैंघ धांवताती मोहें। आडवीं जे कां॥ १०३॥
काम करवी तें करिती। क्रोध मारवी तें मारिती।
किंबहुना मातें पुरिती। दु:खाचा गुंडां॥ १०४॥
आपलां परावां देहीं। दु:ख देती जें जें कांहीं।
मज आत्मया तेतुलाही। होय शीण॥ १०५॥
अर्थ—हे सुज्ञ अर्जुना! जे कोणी तामस श्रद्धारूपी अंत:करणक्षेत्रात केवळ आपल्याला व परक्याला पीडा देण्याचेच बीज पेरतात, तेथे तेच पीक येते.॥ ९९॥ अर्जुना! बाहू नाही व नावेचाही आश्रय घेत नाही, अशा पुरुषाची समुद्रामध्ये जशी स्थिती होते,॥ १००॥ किंवा ज्याप्रमाणे सवत आपल्या दु:खात भर टाकणारी होते, त्याप्रमाणे, जो पुरुष वैद्याचा द्वेष करतो व औषध पायदळी फेकून देतो, तो आपणच आपल्या दु:खात भर टाकणारा होतो॥ १०१॥ किंवा सुंदर डोळस माणसाच्या द्वेषाने त्याला पाहू नये म्हणून जो आपले डोळे फोडून घेतो, तो आंधळा होऊन जसा माजघरात पडून राहतो,॥ १०२॥ त्याप्रमाणे, श्रुती, स्मृती, पुराणे इत्यादी शास्त्रांनी सांगितलेल्या मार्गांची निंदा करून अविवेकाने वाटेल तशा स्वैर वर्तनाच्या अरण्यात जे धावतात, त्या आसुरी लोकांची अशी स्थिती होते.॥ १०३॥ कामवासना जे करवील ते करतात, क्रोध मारवील त्याला मारतात. फार काय सांगावे! मलाही दु:खाच्या दगडाखाली पुरतात.॥ १०४॥ आपल्या अथवा दुसऱ्याच्या देहाच्या ठिकाणी जे जे ते दु:ख देतात, तो तो सर्व दु:खरूप शीण मज आत्मस्वरूपालाच होतो.॥ १०५॥
गूढार्थदीपिका—मज आत्मया तेतुलाही। होय शीण।
(अध्याय सोळावा ओवी ४०० वरील गूढार्थदीपिका पाहा.)
पैं वाचेनिही पालवें। पापियां तयां नातळावें।
परि पडिलें सांगावें। त्यजावया॥ १०६॥
प्रेत बाहिर घालिजे। कां अंत्यज संभाषणीं त्यजिजे।
हें असो हातें क्षाळिजे। कश्मळातें॥ १०७॥
येथ शुद्धीचिया आशा। तो लेपु न मनवे जैसा।
तयातें सांडावया तैसा। अनुवाद हा॥ १०८॥
तरि अर्जुना तूं तयांतें। देखसी तैं स्मर हो मातें।
जें आन प्रायश्चित्त येथें। मानेल ना॥ १०९॥
म्हणौनि श्रद्धा जे सात्विकी। पुढती तेचि पैं येकी।
जतन करावी निकी। सर्वोपरी॥ ११०॥
अर्थ—वाचेच्या पदराने त्या पाप्यांना स्पर्श देखील करू नये, म्हणजे त्यांचे नाव देखील उच्चारू नये, पण रजोगुणी-तमोगुणी श्रद्धेचा त्याग करावा, हे सांगण्याकरता त्यांचे वर्णन करणे भाग पडले.॥ १०६॥ ज्याप्रमाणे प्रेत बाहेर काढण्याकरताच त्याला स्पर्श करावा लागतो किंवा अंत्यजाशी न बोलण्याकरिताच त्याला “चालता हो” असे बोलावे लागते. हे असो. मल नाहीसा करण्याकरिताच तो हातांनी धुऊन काढावा लागतो.॥ १०७॥ या सर्व ठिकाणी शुद्धीकरताच जसे स्पर्श करणे वाईट मानले जात नाही, त्याप्रमाणेच रजोगुणी-तमोगुणी श्रद्धेचा त्याग करावा, हे सांगण्याकरिताच त्याचा अनुवाद केला आहे.॥ १०८॥ तरी अर्जुना! रजोगुणी-तमोगुणी श्रद्धेचा पुरुष दृष्टीस पडताच माझे स्मरण कर. कारण त्याच्या दर्शनाने होणाऱ्या पापाच्या निवृत्तीकरिता यावाचून दुसरे प्रायश्चित्त उपयोगी पडणार नाही.॥ १०९॥ म्हणून पुन: सांगणे इतकेच की, सर्व रितीने एक सात्विक श्रद्धाच जतन करावी.॥ ११०॥
तरि धरावा तैसा संग। जेणें पोखे सात्विक लाग।
सत्ववृद्धीचा भाग। आहार घेपे॥ १११॥
येऱ्हवीं तरी पाहीं। स्वभाववृद्धीच्या ठायीं।
आहारावांचूनि नाहीं। बळी हेतु॥ ११२॥
प्रत्यक्ष पाहें पां वीरा। जो सावध घे मदिरा।
तो होऊनि ठाके माजिरा। तियेचि क्षणीं॥ ११३॥
कां जो साविया अन्नरस सेवी। तो व्यापिजे वातश्लेष्मस्वभावीं।
काय ज्वर जालिया निववी। पयादिक॥ ११४॥
ना तरी अमृत जयापरी। घेतलिया मरण वारी।
कां आपुलियाऐसें करी। जैसें विष॥ ११५॥
तेविं जैसा घेपे आहार। धातु तैसाचि होय आकार।
आणि धातुऐसा अंतर। भाव पोखे॥ ११६॥
अर्थ—ज्याच्या योगाने चित्तावर सत्वगुणाची पकड दृढ होईल, अशी संगती धरावी व ज्यात सत्वगुण अधिक आहे, असा आहार घ्यावा.॥ १११॥ अर्जुना! साधारणत: पाहता स्वाभाविक गुणांच्या वृद्धीला आहारावाचून दुसरे बलवान कारण नाही.॥ ११२॥ अर्जुना! प्रत्यक्षच पाहा बरे! सावध असलेला मनुष्य मद्य प्याल्याबरोबर त्याच क्षणी उन्मत्त होऊन जातो॥ ११३॥ किंवा मनुष्य जो अन्नरस सेवन करतो तो वात व कफ यांच्या स्वभावाने व्यापला जातो. ज्वर प्राप्त झाला असता दुग्धादी पदार्थ त्याला शांत करतात काय?॥ ११४॥ किंवा अमृत प्राशन केले असता ते मृत्यू निवारण करते अथवा विष ज्या पदार्थात मिसळावे त्या पदार्थाला आपल्यासारखे विषारी, ज्याप्रमाणे करते,॥ ११५॥ त्याप्रमाणे जसा आहार घ्यावा, तसे रसरक्तादी धातू व शरीर बनते आणि धातूप्रमाणे अंत:करणातील भाव उत्पन्न होतात.॥ ११६॥
गूढार्थदीपिका—“अन्नं पुंसाशितं त्रेधा जायते जठराग्निना। मल: स्थविष्ठो भाग: स्यान्मध्यमो मांसतां व्रजेत्॥ मन: कनिष्ठो भाग: स्यात् तस्मादन्नमयं मन:॥’ (शिवगीता अ. ९)
मनुष्य जे अन्न खातो त्याचे जठराग्नीच्या योगाने स्थूल, मध्यम व सूक्ष्म असे तीन भाग होतात. स्थूल भाग मळरूप होतो. मध्यम भाग रसरक्तादी धातुरूप होतो व सूक्ष्म भाग मनरूप होतो; म्हणून खाल्लेल्या सात्विक, राजस, तामस अन्नाप्रमाणे मन सात्विक, राजस, तामस होते, हे सिद्ध आहे. वैद्यशास्त्राचे असेच म्हणणे आहे आणि येथे माउलीने वैद्यशास्त्राला अनुसरूनच ही ओवी दिली आहे.
जैसें भांडियाचेनि तापें। आंतुलें उदकही तापे।
तैसी धातुवशें आटोपे। चित्तवृत्ती॥ ११७॥
म्हणौनि सात्विक रस सेविजे। तैं सत्वाची वाढी पाविजे।
राजसा तामसा होईजे। येरीं रसीं॥ ११८॥
तरी सात्विक कोण आहार। राजसातामसा कायि आकार।
हें सांगों करीं आदर। आकर्णनीं॥ ११९॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे भांडे तापले असता त्या भांडॺातील पाणीही ऊन होते, त्याप्रमाणे शरीरातील धातू जसे सात्विक, राजस, तामस, असतील, त्याप्रमाणे चित्ताच्या वृत्तीही बनतात.॥ ११७॥ म्हणूनच सात्विक रसाचे सेवन केले असता सत्त्वाची वृद्धी होते आणि दुसरे राजस-तामस रस सेवन केले असता राजस-तामस गुणांचीच वृद्धी होते.॥ ११८॥ याकरिताच सात्विक आहार कोणता व राजस-तामस आहाराचे स्वरूप काय, हे आता सांगतो, लक्षपूर्वक ऐक.॥ ११९॥
(श्लोक-७)
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रिय:।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु॥ ७॥
अर्थ—सर्व मनुष्यांना प्रिय असलेला आहार तीन प्रकारचा आहे. त्याचप्रमाणे यज्ञ, तप, दान हेही त्रिविध आहेत. त्यांचे भेद सांगतो, ऐक.॥ ७॥
आणि एकसरें आहारा। कैसेनि तिनी मोहरा।
जालिया तेंही वीरा। रोकडें दाऊं॥ १२०॥
तरि जेवणाराचिया रुची। निष्पत्ति कीं बोनियाची।
आणि जेविता तंव गुणांची। दासी येथ॥ १२१॥
जो जीव कर्ता भोक्ता। तो गुणांस्तव स्वभावता।
पावोनियां त्रिविधता। चेष्टे त्रिधा॥ १२२॥
म्हणौनि त्रिविध आहार। यज्ञही त्रिप्रकार।
तप दान हन व्यापार। त्रिविधचि ते॥ १२३॥
पैं आहारलक्षण पहिलें। सांगों जें म्हणीतलें।
तें आईक गा भलें। रूप करूं॥ १२४॥
अर्थ—आणि सामान्यपणे एकच आहार असताना त्याचे तीन भेद कसे झाले, हे आता अर्जुना! स्पष्ट सांगतो.॥ १२०॥ तरी ज्याप्रमाणे जेवणाऱ्याच्या रुचीप्रमाणे अन्न तयार केले जाते आणि जेवणारा हा गुणाच्या स्वाधीन असतो.॥ १२१॥ जो जीव कर्ता, भोक्ता आहे, तो सत्वादी गुणांच्या स्वाधीन झाल्यामुळे तीन प्रकारचा होऊन गुणानुसार तीन प्रकारचे व्यापार करतो.॥ १२२॥ म्हणून त्याच्याकडून गुणानुसार घेतला जाणारा आहार व केले जाणारे यज्ञ, तप, दान हे सर्व तीन प्रकारचे होतात.॥ १२३॥ प्रथम आहाराचे लक्षण सांगतो, असे जे म्हटले ते सांगतो. नीट लक्ष देऊन ऐक.॥ १२४॥
(श्लोक-८)
आयु:सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धना:।
रस्या: स्निग्धा: स्थिरा हृद्या आहारा: सात्त्विकप्रिया:॥ ८॥
अर्थ—आयुष्य, चित्तातील स्थैर्यादी सात्त्विक गुण, शक्ती, आरोग्य, सुख व अभिरुची वाढविणारे, स्वत: रसभरित, सुरस, स्निग्ध, शरीरात बराच वेळ टिकणारे व इंद्रियांना समाधान देणारे, असे सात्विक पुरुषांना प्रिय असणारे सात्विक आहार असतात.॥ ८॥
तरी सत्वगुणाकडे। जैं दैवें भोक्ता पडे।
तैं मधुरीं रसीं वाढे। मेचु तया॥ १२५॥
आंगेंचि द्रव्यें सुरसें। जे आंगेंचि पदार्थ गोडसे।
आंगेंचि स्नेहें बहुवसें। सुपक्वें जियें॥ १२६॥
आकारें नव्हती डगळें। स्पर्शें अति निबळें।
जिभेलागीं स्नेहाळें। स्वादें जियें॥ १२७॥
रसें गाढीं वरी ढिलीं। द्रवभावीं आथिलीं।
ठायें ठाव सांडिलीं। अग्नितापें॥ १२८॥
आंगें सानें परिणामें थोर। जैसें गुरुमुखींचें अक्षर।
तैसा अल्पीं जिहीं अपार। तृप्ति राहे॥ १२९॥
आणि मुखीं जैसीं गोडें। तैसींचिही ते आंतुलेकडे।
तिये अन्नीं प्रीति वाढे। सात्विकांसी॥ १३०॥
अर्थ—जेव्हा भोक्त्या मनुष्याची प्रारब्धानुसार सत्त्वगुणाकडे प्रवृत्ती होते, तेव्हा त्याला मधुर रसच आवडतो.॥ १२५॥ जे पदार्थ स्वत: मुळातच सुरस, स्वभावत: गोड, अंगचेच चांगले पक्व व स्नेहयुक्त झालेले आहेत,॥ १२६॥ आकाराने अती मोठे नाहीत, स्पर्शाने अती मऊ, स्वादाने जिभेला स्नेहयुक्त लागतील,॥ १२७॥ जे पदार्थ रसाने परिपूर्ण भरलेले असूनही वरून मऊ आहेत, जे ओलेपणाने संपन्न असून ठिकाणच्या ठिकाणी अग्नीची उष्णता न लागता परिपक्व होतात,॥ १२८॥ ज्याप्रमाणे गुरुमुखातून निघणारे अक्षर स्वरूपत: थोडे असले तरी त्याचा परिणाम फार मोठा होतो, त्याप्रमाणे जे पदार्थ थोडे भक्षिले तरी तृप्ती मात्र फार वेळ राहते,॥ १२९॥ त्याचप्रमाणे जे तोंडात घातले असताच गोड लागतात, जे पोटात गेल्यावरही सुखकारकच होतात, असेच अन्न सात्विक पुरुषाला अधिक आवडते.॥ १३०॥
एवं गुणलक्षण। सात्विक भोज्य जाण। आयुष्याचें त्राण। नीच नवें हें॥ १३१॥
येणें सात्विकरसें। जंव देहीं मेहो वरिसे। तंव आयुष्यनदी उससे। दिहाचि दिहा॥ १३२॥
सत्वाचिये कीर पाळती। कारण हाचि सुमती। दिवसाचिये उन्नती। भानु जैसा॥ १३३॥
आणि शरीरा हन मानसा। बळाचा पैं कुवासा। हा आहार तरी दशा। कैंची रोगां॥ १३४॥
हा सात्विक होय भोग्य। तैंचि भोगावया आरोग्य। शरीरासी भाग्य। उदयलें जाणों॥ १३५॥
आणि सुखाचें घेणे देणें। निकें उवाया ये येणें।
हें असो वाढे साजणें। आनंदेंसीं॥ १३६॥
ऐसा सात्विक आहार। परिणमला थोर।
करी हा उपकार। सबाह्यासी॥ १३७॥
आतां राजसासि प्रीती। जिहीं रसीं आथी।
करूं तयाही व्यक्ती। प्रसंगें गा॥ १३८॥
अर्थ—अशा गुणलक्षणांच्या अन्नाला सात्विक आहार म्हणतात, असे जाण आणि हे अन्न म्हणजे आयुष्याचे नित्यनवे रक्षणच होय, असे समज.॥ १३१॥ जेव्हा अशा या सात्विक आहाराचा रसरूपी मेघ शरीरावर वर्षाव करू लागतो, तेव्हा आयुष्यनदी दिवसेंदिवस वाढू लागते.॥ १३२॥ ज्याप्रमाणे दिवसाची वाढ होण्याला सूर्य कारण आहे, त्याप्रमाणे, हे शुद्धबुद्धी अर्जुना! हा सात्विक आहार खरोखर सत्वगुणाचे रक्षण करण्याला कारणीभूत आहे॥ १३३॥ आणि हा सात्विक आहार म्हणजे शरीर, मन यांच्या बळाला आश्रय असणारा आहे. हा असल्यावर रोगाला ठावठिकाणा कोठून असणार?॥ १३४॥ हा सात्विक आहार भोग्य झाला असता आरोग्य भोगण्यास शरीराचे भाग्यच उदयास आले, असे समजावे.॥ १३५॥ या आहारामुळे देण्याघेण्याचा व्यवहार चांगला सुखाने होतो, असे स्पष्ट दिसून येईल. एवढेच नाही, तर त्याचे आनंदाशीही सख्य वाढते.॥ १३६॥ असा हा सात्त्विक आहार अंतर्बाह्य थोर उपकार करणारा असा परिणाम पावतो.॥ १३७॥ आता राजस पुरुषाला ज्या आहाराच्या ठिकाणी गोडी वाटते, प्रसंगाने तोही स्पष्ट करून सांगतो.॥ १३८॥
(श्लोक-९)
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिन:।
आहारा राजसस्येष्टा दु:खशोकामयप्रदा:॥ ९॥
अर्थ—जो आहार अती कडू, अती आंबट, अती खारट, अती उष्ण, अती तीक्ष्ण, अती रुक्ष व शरीराचा अती दाह करणारा आहे व म्हणून जो दु:ख, शोक व रोग यांना उत्पन्न करणारा होतो, तो आहार रजोगुणी पुरुषांना प्रिय वाटतो.॥ ९॥
तरि मारें उणें काळकूट। तेणें मानें जें कडुवट।
कां चुनियाहूनि दासट। आम्ल हन॥ १३९॥
कणिकीतें जैसें पाणी। तैसें मीठ बांधया आणी।
तेतुलीच मेळवणी। रसांतरांची॥ १४०॥
ऐसें खारट अपाडें। राजसा तया आवडे।
उन्हाचेनि मिषें तोंडें। आगीचि गिळी॥ १४१॥
वाफेचिया सिगे। वातीही लाविल्या लागे।
तैसें उन्ह मागे। राजस तो॥ १४२॥
वावदळ पाडूनि ठाये। साबळ डाहारला आहे।
तैसें तीख तो खाये। जें घायेंविण रूपे॥ १४३॥
आणि राखेहूनि कोरडें। आंत बाहेरी येकें पाडें।
तो जिव्हादंश आवडे। बहु तया॥ १४४॥
परस्परें दांतां। आदळ होय खातां।
तो गा मुखीं घेतां। तोषों लागे॥ १४५॥
आधींच द्रव्यें चुरमुरीं। वरी परवडिजती मोहरी।
जियें घेतां होती धुवारी। नाकातोंडा॥ १४६॥
हें असो उगें आगीतें। म्हणे तैसें राइतें।
पढियें प्राणापरतें। राजसासि गा॥ १४७॥
ऐसा न पुरोनि तोंडा। जिभा केला वेडा।
अन्नमिषें अग्नि भडभडां। पोटीं भरी॥ १४८॥
अर्थ—जो आहार, प्राण हरण करण्याचा गुण नसलेल्या काळकूट विषाप्रमाणे अती कडू असतो किंवा चुन्याहून दाहक असा अती आंबट असतो,॥ १३९॥ कणकीचा गोळा करण्याकरिता जितके पाणी तितके या आहारात मीठ घातले जाते व तितकेच इतर रसही घातले जातात,॥ १४०॥ असा अत्यंत खारट आहार त्या राजस पुरुषाला आवडतो. तो ऊन ऊन खाण्याच्या मिषाने अग्नीच गिळतो.॥ १४१॥ तो रजोगुणी पुरुष इतके ऊन पदार्थ खायला लागतो की त्या खाण्याच्या पदार्थाच्या शिगेवरील वाफेने दिव्याची ज्योतदेखील लावता येईल.॥ १४२॥ वावटळीने एका ठिकाणी पाडले व तेथे पडली असलेली पहार अंगाला लागली, तर जसा घाव न पडता तीक्ष्ण दु:ख होते, तसे तो राजस पुरुष तीक्ष्ण तिखट खातो.॥ १४३॥ आतून व बाहेरून एकसारखे राखेपेक्षाही कोरडे, स्नेहहीन व जिभेला बोचणारे पदार्थ त्याला फार आवडतात.॥ १४४॥ ज्या पदार्थांच्या रुक्षपणामुळे खाताना परस्पर दातावर दात आदळतील असे पदार्थ खायला मिळाले असता त्याला आनंद होतो.॥ १४५॥ पदार्थ आधीच चुरचुरीत असले तरी जेणेकरून नाकातोंडात आगीचा फणका एकदम उठेल अशी आणखी वाटलेली मोहरी त्याला लावतो.॥ १४६॥ हे असो. अग्नीलाही क्षणभर थांब म्हणेल, असे तिखट रायते त्या राजस पुरुषाला प्राणाहून प्रिय वाटते.॥ १४७॥ अशा प्रकारे ज्याच्या तोंडाला कधी पुरेसे वाटत नाही व जो सर्वस्वी जिव्हालोलुप झाला आहे, तो पुरुष अन्नाच्या निमित्ताने पोटात पेटलेला अग्नीच भरतो.॥ १४८॥
तैसाचि लवंघा सुटे। मग भुईं ना सेजे सांटे।
पाणियाचें न सुटे। तोंडोनि पात्र॥ १४९॥
ते आहार नव्हती घेतले। व्याधिव्याळ जे सुतले।
ते चेववाया घातलें। माजवण पोटीं॥ १५०॥
तैसें एकमेकां सळें। रोग उठती एके वेळे।
ऐसा राजस आहार फळे। केवळ दु:खें॥ १५१॥
एवं राजसा आहारा। रूप केलें धनुर्धरा।
परिणामाचाही विसुरा। सांगीतला॥ १५२॥
आतां तया तामसा। आवडे आहार जैसा।
तेंही सांगों चिळसा। झणें तुम्ही॥ १५३॥
अर्थ—त्याबरोबर अंगाचा दाह सुरू होतो. मग तो जमिनीवर किंवा अंथरुणावर स्वस्थ पडून राहू शकत नाही व तोंडचे पाण्याचे भांडे सुटत नाही.॥ १४९॥ असा घेतलेला आहार नव्हे, तर सुप्त असलेल्या व्याधिरूप सर्पांना जागे करण्याकरिता पोटात घातलेले मादक पदार्थ होत.॥ १५०॥ मग एकमेकांशी स्पर्धा करीत एकाच काळी सर्व रोग उत्पन्न होतात. याप्रमाणे राजस आहार केवळ दु:खाच्या रूपानेच फलद्रूप होतो.॥ १५१॥ याप्रमाणे अर्जुना! राजस आहाराचे स्वरूप सांगून त्याच्या परिणामाचाही विस्तार सांगितला.॥ १५२॥ आता तामसी पुरुषांना जो आहार आवडतो तो सांगतो, ऐक. तो ऐकताना तुम्हांला कदाचित किळस येईल.॥ १५३॥
(श्लोक-१०)
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत्।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥ १०॥
अर्थ—शिजल्यावर एक प्रहर लोटल्यामुळे थंड झालेले, नीरस, दुर्गंधयुक्त, शिळे, उष्टे व अपवित्र असे भोजन तामसी पुरुषांना आवडते.॥ १०॥
तरी कुहिलें उष्टें खातां। न मनिजे तेणें अनहिता।
जैसें कां उपहिता। म्हैसी खाय॥ १५४॥
निपजलें अन्न तैसें। दुपाहरीं कां येरे दिवसें।
अतिकरें तैं तामसें। घेईजे तें॥ १५५॥
ना तरी अर्ध उकडिलें। का निपट करपोनि गेलें।
तैसेंही खाय चुकलें। रसा जें येवों॥ १५६॥
जया कां आथि पूर्ण निष्पत्ती। जेथ रस धरी व्यक्ती।
तें अन्न ऐसी प्रतीती। तामसा नाहीं॥ १५७॥
ऐसेनि कंहीं विपायें। सदन्ना वरपडा होये।
तरी घाणी सुटे तंव राहे। व्याघ्र जैसा॥ १५८॥
कां बहुवेदिवशीं वोलांडिलें। स्वादपणें सांडिलें।
शुष्क अथवा सडलें। गाभिणेंही हो॥ १५९॥
तेंही बाळाचे हातवरी। चिवडिलें जैसी राडी करी।
कां सवें बैसोनि नारी। गोतांबील करी॥ १६०॥
ऐसेनि कश्मळें जैं खाय। तैं तया सुखभोजन ऐसें होय।
परि येणेंही न धाय। पापिया तो॥ १६१॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे म्हैस जवळ ठेवलेले कोणतेही अन्न खाते, त्याप्रमाणे तामसी लोक नासके, उष्टे, हे माझ्या हिताचे नाही, असा काहीच विचार करीत नाहीत.॥ १५४॥ त्याप्रमाणेच तमोगुणी पुरुष सकाळी शिजविलेले अन्न त्यावरून बराच काळ लोटून गेल्यावर दुपारी किंवा दुसऱ्या दिवशी खातो.॥ १५५॥ किंवा अर्धकच्चे शिजविलेले अथवा नि:शेष करपलेले व रसहीन बनलेले असेही अन्न तामसी पुरुष खात असतो.॥ १५६॥ पूर्ण शिजलेले, रुचीस आलेले, अशा अन्नाला तो तामसी पुरुष अन्न म्हणत नाही.॥ १५७॥ इतकेही करून जर यदाकदाचित् तमोगुणी पुरुषापुढे पूर्ण शिजविलेले व स्वादिष्ट अन्न आलेच तर तो ते न खाता व्याघ्राप्रमाणे ते अन्न नासून त्याची घाण सुटेपर्यंत वाट पाहतो॥ १५८॥ किंवा ज्याच्यावरून पुष्कळ दिवस लोटले गेले, स्वादरहित, सुकलेले किंवा सडून, गाभीण अशा किडॺांनी भरलेले आणि तेही ज्याप्रमाणे चिखल करावा किंवा परिवारासह बसून गोतांबील करावी, त्याप्रमाणे मुलांच्या हातांनी चिवडले गेलेले, असे घाणेरडे अन्न जेव्हा तो तमोगुणी पुरुष खातो, तेव्हा त्याला भोजन केल्याचे समाधान वाटते. इतक्यानेही तो पापी तृप्ती मानीत नाही.॥ १५९-१६१॥
मग चमत्कार देखा। निषेधाचा आंबुखा।
जया कां सदोषा। कुद्रव्यासी॥ १६२॥
तया अपेयांच्या पानीं। अखाद्यांच्या भोजनीं।
वाढविजे उतान्ही। तामसें तेणें॥ १६३॥
एवं तामस जेवणारा। ऐसैसी मेचु हे वीरा।
तयाचें फळ दुसरां। क्षणीं नाहीं॥ १६४॥
जे जेव्हांचि हें अपवित्र। शिवे तयाचें वक्त्र।
तेव्हांचि पापा पात्र। जाला तो कीं॥ १६५॥
यावरतें जें जेवी। ते जेविती वोज न म्हणावी।
पोटभरती जाणावी। यातना ते॥ १६६॥
शिरच्छेदें काय होये। का आगी रिघतां कैसें आहे।
हें जाणावें काई पाहें। परि साहातचि असे॥ १६७॥
म्हणौनि तामसा अन्ना। परिणाम गा सिनाना।
न सांगोंचि अर्जुना। देव म्हणे॥ १६८॥
आतां ययावरी। आहाराचिया परी।
यज्ञही अवधारीं। त्रिधा असे॥ १६९॥
तरी तिहींमाजी प्रथम। सात्विक यज्ञाचें वर्म।
आईक पां सुमहिम-। शिरोमणी॥ १७०॥
अर्थ—मग आश्चर्य असे पाहा की ते तामसी पुरुष, शास्त्रांनी निषिद्धपणाचा शिंतोडा टाकलेले सदोष व वाईट असे अपेय-मदिरादी पिण्याची व अभक्ष्य-मांसादी पदार्थ भक्षण करण्याची इच्छा वाढवितात.॥ १६२-१६३॥ हे अर्जुना! याप्रमाणे तामस आहार करणाऱ्याला जशी आवड होत असते, तशा आहाराचे फळ त्या क्षणीच मिळते, दुसरा क्षण लागत नाही.॥ १६४॥ कारण, ज्या क्षणी हे अपवित्र पदार्थ त्याच्या तोंडाला लागतात, त्या क्षणीच तो पापाला पात्र झाला.॥ १६५॥ यानंतर, त्याच्या पदार्थसेवनाला जेवणाची तऱ्हा म्हणू नये तर ती पोट भरणारी यातनाच समजावी.॥ १६६॥ शिरच्छेद केला असता काय होते? अग्नीत शिरले असता कसे वाटते, हे तसे करून पाहून जाणायचे असते काय? पण पाहा! तमोगुणी पुरुष हे सर्व सहन करीत असतात.॥ १६७॥ म्हणून हे अर्जुना! तामस आहाराचा वेगळा परिणाम सांगत नाही, असे देव म्हणतात.॥ १६८॥ आता यानंतर आहाराप्रमाणे यज्ञही तीन प्रकारचा आहे, ऐक.॥ १६९॥ उत्तम कीर्ती असलेल्यामध्ये श्रेष्ठ अशा अर्जुना! तरी तिन्ही प्रकारांमध्ये प्रथम सात्विक यज्ञाचे लक्षण (सांगतो) ऐक.॥ १७०॥
(श्लोक-११)
अफलाकांक्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते।
यष्टव्यमेवेति मन: समाधाय स सात्त्विक:॥ ११॥
अर्थ—यज्ञाच्या फलाची यत्किंचित इच्छा न करणाऱ्याकडून, शास्त्रविधीला धरून व यज्ञ करणे हे माझे कर्तव्य आहे, असे समजून मनाच्या समाधानाने जो यज्ञ केला जातो, त्याला सात्विक यज्ञ म्हणतात.॥ ११॥
तरि एक प्रियोत्तम-। वांचोनि वाढों नेदी काम।
जैसा का मनोधर्म। पतिव्रतेचा॥ १७१॥
ना ना सिंधूतें ठाकूनि गंगा। पुढारां न करीचि रिगा।
कां आत्मा देखोनि उगा। वेद ठेला॥ १७२॥
तैसें जे आपुल्या स्वहितीं। वेंचूनियां चित्तवृत्ती।
नुरवितीचि अहंकृती। फळालागीं॥ १७३॥
पातलेया झाडाचें मूळ। मागुतें सरों नेणेंचि जळ।
जिरालें कां केवळ। तयाच्याचि आंगीं॥ १७४॥
तैसें मनें देहीं। यजननिश्चयाच्या ठायीं।
हारपोनि जे कांहीं। वांच्छिती ना॥ १७५॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे पतिव्रता स्त्री एका आपल्या प्रियोत्तम पतीच्या प्रेमावाचून दुसरी कोणतीही कामना मनात उत्पन्न होऊ देत नाही,॥ १७१॥ किंवा ज्याप्रमाणे गंगा समुद्रास मिळाल्यानंतर पुढे जातच नाही किंवा आत्म्याचे स्वरूप पाहिल्याबरोबर वेद मौन धारण करतो.॥ १७२॥ त्याप्रमाणे जे कोणी आत्मप्राप्तिरूप स्वहित साधण्याकडेच संपूर्ण चित्तवृत्ती लावून विषयसुखाच्या प्राप्तीची इच्छा करण्याकरिता अहंकार उरू देत नाहीत,॥ १७३॥ अथवा झाडाच्या मुळाशी प्राप्त झालेले पाणी तेथल्या तेथेच झाडाच्या अंगात जिरून जाते, मागे परत येत नाही,॥ १७४॥ त्याप्रमाणे जे कोणी मनाने व देहाने यजन करायचे या निश्चयाचे ठिकाणी तल्लीन होऊन गेल्यामुळे दुसऱ्या कशाचीच इच्छा करीत नाहीत.॥ १७५॥
तिंहीं फळवांच्छात्यागीं। स्वधर्मावांचूनि विरागीं।
कीजे जो यज्ञ सर्वांगीं। अळंकृत॥ १७६॥
परि आरिसां आपणपें। डोळां जैसें घेपे।
कां तळहातींचें दीपें। रत्न पाहिजे॥ १७७॥
ना ना उदितें दिवाकरें। गमावा मार्ग दिठी भरे।
तैसा वेदनिर्धारें। देखोनियां॥ १७८॥
तियें कुंडें मंडप वेदी। आणिकही संभारसमृद्धी।
ते मेळवणी जैसी विधी। आपणपां केली॥ १७९॥
सकळावयव उचितें। लेणीं पातलीं जैसी आंगातें।
तैसे पदार्थ जेथिंचे तेथें। विनियोगुनी॥ १८०॥
काय वानूं बहुतीं बोलीं। जैसी सर्वाभरणीं भरली।
ते यज्ञविद्याचि रूपा आली। यजनमिषें॥ १८१॥
तैसा सांगोपांग। निपजे जो याग।
नुठवूनियां लाग। महत्त्वाचा॥ १८२॥
प्रतिपाळ तरी पाटाचा। झाडीं कीजे तुळसीचा।
परि फळा फुला छायेचा। आश्रय नाहीं॥ १८३॥
किंबहुना फळाशेवीण। ऐसेया निगुती निर्माण।
होय तो याग जाण। सात्विक गा॥ १८४॥
अर्थ—स्वधर्माव्यतिरिक्त सर्वांविषयी वैराग्य धारण करून व विषयसुखाच्या फळाची इच्छा सोडून तंतोतंत विधीने सांगितल्याप्रमाणे जो यज्ञ करावा,॥ १७६॥ ज्याप्रमाणे आरशाच्या योगाने आपण आपल्याला डोळॺांनी पाहवे किंवा तळहातावरील रत्न दिव्याने पाहवे,॥ १७७॥ किंवा सूर्योदय झाल्यावर प्रवासाला जाण्याचा मार्ग दृष्टीस पडावा, त्याप्रमाणे, जणू काय शास्त्रात सांगितलेल्या प्रत्यक्ष विधीनेच जमवाजमव केली, अशा प्रकारे वेदविधी पाहून कुंडे, मंडप, वेदी आणखी इतर यज्ञसमृद्धी मिळवून व ज्याप्रमाणे अंगावरील अवयवांवर त्या त्या अवयवांना योग्य असे अलंकार घालावेत, त्याप्रमाणे शास्त्रांनी सांगितल्याप्रमाणे यज्ञीय पदार्थांचा जेथल्या तेथे विनियोग करून॥ १७८-१८०॥ शब्दाने फार काय प्रशंसा करावी! यजनक्रियेच्या मिषाने साक्षात यज्ञविद्याच सर्व अलंकाराने अलंकृत होऊन जणू प्रगट झाली,॥ १८१॥ त्याप्रमाणे प्रतिष्ठा वाढविण्याच्या निमित्ताचा स्पर्श न होऊ देता अंगउपांगांसहित जो यज्ञ निष्पन्न होतो,॥ १८२॥ तुळशीचे झाड फळ, फूल, छाया याला आश्रय होत नसेल तरी त्याचा जसा उत्तम प्रतिपाळ केला जातो,॥ १८३॥ तसा, फार काय बोलावे! मनात यत्किंचितही फळाची इच्छा नसून जो यथार्थ यज्ञ केला जातो, तो सात्विक यज्ञ होय, असे जाण.॥ १८४॥
(श्लोक-१२)
अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत्।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्॥ १२॥
अर्थ—हे भरतश्रेष्ठ अर्जुना! फळाकडे लक्ष ठेवून व लोकांत प्रतिष्ठा मिरविण्याकरिता जो यज्ञ केला जातो, तो राजसयज्ञ होय, असे जाण.॥ १२॥
आतां यज्ञ कीर वीरेशा। करी पैं याचिऐसा।
परि श्राद्धालागीं जैसा। अवंतिला रावो॥ १८५॥
जरि राजा घरासि ये। तरी बहुत उपयोगा जाये।
आणि कीर्तीही होये। जगामाजी॥ १८६॥
तैसा धरूनि आवांका। म्हणे स्वर्ग जोडेल असिका।
दीक्षित होईन मान्य लोकां। घडेल याग॥ १८७॥
ऐसी केवळ फळालागीं। महत्त्व फोकरावया जगीं।
पार्था निष्पत्ती जे यागीं। राजस पैं ते॥ १८८॥
अर्थ—सर्व वीर पुरुषांत श्रेष्ठ अशा अर्जुना! ज्याप्रमाणे राजाला श्राद्धाकरिता जेवावयास बोलवावे, त्याप्रमाणेच खरोखर राजस यज्ञ केला जात असतो.॥ १८५॥ कारण राजा जर घरी आला, तर त्याच्या येण्याचा पुष्कळ उपयोग होतो आणि जगात कीर्तीही होते.॥ १८६॥ त्याप्रमाणे तो मनात अशी कल्पना करतो की आपण यज्ञ केला असता सर्व स्वर्गाचे राज्य हाती येईल, लोक मला दीक्षित म्हणून मान देतील व अनायासे यागही घडेल,॥ १८७॥ अर्जुना! अशा रितीने फळाची आशा धरून व आपली प्रतिष्ठा मिरविण्याकरिता जी यज्ञक्रिया केली जाते, ती राजस होय.॥ १८८॥
(श्लोक-१३)
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम्।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥ १३॥
अर्थ—शास्त्रविधी, यथोक्त अन्नदान, वैदिक मंत्र, शास्त्रोक्त दक्षिणा व श्रद्धा यांवाचून जो यज्ञ केला जातो, त्याला तामस यज्ञ म्हणतात.॥ १३॥
आणि पशुपक्षिविवाहीं। जोशी कामापरौता नाहीं।
तैसा तामसा यज्ञा पाहीं। आग्रहचि मूळ॥ १८९॥
वारया वाट न वाहे। कीं मरण मुहूर्त पाहे।
निषिद्धांसी बिहे। आगी जरी॥ १९०॥
तरी तामसाचिया आचारा। विधीचा आथीना वोढावारा।
म्हणूनि तो धनुर्धरा। उत्संखळु॥ १९१॥
नाहीं विधीची तेथ चाड। न ये मंत्रादिक तयाआड।
अन्नजातां न सुये तोंड। मासिये जेवीं॥ १९२॥
वैराचा बोध ब्राह्मणा। तेथ कें रिगेल दक्षिणा।
अग्नि जाला वाउधाणा। वरपडा जैसा॥ १९३॥
तैसें वांयांचि सर्वही वेंचे। मुख न देखतां श्रद्धेचें।
नागविलें निपुत्रिकाचें। जैसें घर॥ १९४॥
ऐसा जो यज्ञाभास। तया नाम याग तामस।
आईकें म्हणे निवास। श्रियेचा तो॥ १९५॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे पशुपक्ष्यांच्या विवाहात कामवासनेवाचून दुसरा जोशी नसतो, त्याप्रमाणे तामसयज्ञाचे मूळ कारण आग्रह असतो.॥ १८९॥ वाऱ्याकडून एखादी वाट वाहविली जाणार नाही किंवा मरण मुहूर्ताची वाट पाहील अथवा अग्नी निषिद्ध पदार्थांना जाळण्याला कदाचित भिईल; पण तमोगुणी पुरुषाच्या आचाराला शास्त्रीय विधीचा धरबंधच नसतो; म्हणून हे अर्जुना! त्याचा आचार उच्छृंखल म्हटला जातो.॥ १९०-१९१॥ ज्याप्रमाणे अमुक प्राण्यांच्या अन्नाला तोंड लावावे, असा माशांना निर्बंध नसतो, म्हणून त्या कोणत्याही प्राण्यांच्या अन्नांना तोंड लावल्यावाचून राहत नाहीत. त्याप्रमाणे तामसयज्ञात वैदिकविधीचा निर्बंध नसतो. वैदिक मंत्रादिक त्यांच्याकडे येत नाहीत.॥ १९२॥ जेथे ब्राह्मणाविषयी शत्रुत्वाची भावना आहे, तेथे दक्षिणेचा विचार काय होणार? किंवा ज्याप्रमाणे वावटळीला अग्नीची जोड मिळावी किंवा ज्याला संतान नाही त्याचे घर (घराची संपत्ती) व्यर्थच वाटेल त्याच्याकडून लुटली जावी, त्याप्रमाणे श्रद्धेचे तोंडहि न पाहता केल्या जाणाऱ्या तामसयज्ञात व्यर्थच संपूर्ण संपत्ती खर्ची पडते.॥ १९३-१९४॥ अशा केवळ आभासरूप यज्ञास तामसयज्ञ म्हणतात ऐक, असे लक्ष्मीचे राहण्याचे स्थान भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले.॥ १९५॥
आतां गंगेचें एक पाणी। परि नेलें आनानीं वाहणीं।
एक मैळ एक आणी। शुद्धत्व जैसें॥ १९६॥
तैसें तिहीं गुणीं तप। येथ जाहालें आहे त्रिरूप।
तें एक केलें दे पाप। उद्धरी एक॥ १९७॥
तरि तेंचि तिहीं भेदीं। कैसेनि पां म्हणौनि सुबुद्धी।
जाणों पाहासी तरि आधीं। तपचि जाण॥ १९८॥
येथ तप म्हणिजे काई। तें स्वरूप दावूं पाहीं।
मग भेदिलें गुणीं तिहीं। तें पाठीं बोलों॥ १९९॥
तरि तप जें कां सम्यक। तेंही त्रिविध आईक।
शारीर मानसिक। शाब्द गा॥ २००॥
अर्थ—आता गंगेचे पाणी एकच पण निरनिराळॺा वाहीतून नेले असता ते शुद्ध वाहीतून शुद्ध करणारे व अशुद्ध वाहीतून अशुद्ध करणारे होते,॥ १९६॥ त्याप्रमाणे तपही सत्वादी तीन गुणांमुळे सात्विक, राजस, तामस असे तीन प्रकारचे झाले आहे. त्यात राजस-तामस तप केले असता पापरूप होते व सात्विक तप केले असता ते शुद्ध करणारे होते.॥ १९७॥ हे सुबुद्धी अर्जुना! ते तप तीन प्रकारचे कशाने झाले, हे जाणण्याची इच्छा असेल तर तेच आधी ऐकून घे.॥ १९८॥ तेथे तप म्हणजे काय ते कळण्याकरिता प्रथम त्याचे स्वरूप सांगतो, पाहा! मग तीन गुणांमुळे ते तीन प्रकारचे कसे होते, हे नंतर सांगतो.॥ १९९॥ तरी यथार्थ जे तप ते शारीरिक, मानसिक आणि शाब्द किंवा वाचिक असे तीन प्रकारचे आहे, ऐक.॥ २००॥
(श्लोक-१४)
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम्।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥ १४॥
अर्थ—देव, ब्राह्मण, गुरु व ज्ञानी यांचे पूजन, शरीरशुद्धी, सरळपणा, ब्रह्मचर्य व प्राण्यांची हिंसा न करणे या आचाराला शरीराने होणारे तप म्हणतात.॥ १४॥
आतां या तिहींमाझारीं। शारीर तंव अवधारीं।
तरि शंभू कां श्रीहरी। पढियंता होय॥ २०१॥
तया प्रिया देवतालया। यात्रादिकें करावया।
आठही पाहार जैसें पायां। उळिग घापे॥ २०२॥
देवांगणमिरवणियां। अंगोपचार पुरवणियां।
करावया म्हणियां। शोभती हात॥ २०३॥
लिंग कां प्रतिमा दिठीं। देखतखेंवो अंगेष्टी।
लोटिजे कां काठी। पडली जैसी॥ २०४॥
आणि विधिविनयादिकीं। गुणीं वडील जे लोकीं।
तयां ब्राह्मणांची निकी। पाईकी कीजे॥ २०५॥
अथवा प्रवासें कां पीडा। कां शिणले जे सांकडां।
ते जीव सुरवाडा। आणीजती॥ २०६॥
सकळ तीर्थांचिये धुरे। जियें कां मातापितरें।
तयां सेवेसि कीर शरीरें। लोण कीजे॥ २०७॥
आणि संसाराऐसा दारुण। जो भेटलाचि हरी शीण।
तो ज्ञानदानीं सकरुण। भजिजे गुरु॥ २०८॥
अर्थ— आता तिघांमधील शारीरिक तप ऐक. तरी शिव किंवा श्रीहरी यांपैकी ज्याचे प्रेम असेल त्या प्रिय देवतेच्या मंदिराला यात्रा करण्यासाठी पायाला जणू काय आठही प्रहर सारखा भोवरा लावावा,॥ २०१-२०२॥ देवाचे अंगण सडासंमार्जनाने व रंगमाळादिकांनी सुशोभित करण्याकरिता व त्याच्या मूर्तीच्या अंगाला षोडश उपचार पुरवून पूजनादी करण्याकरिताच हात शोभत आहेत, (असे समजावे).॥ २०३॥ शिवाचे लिंग किंवा विष्णुमूर्ती दृष्टीस पडताच, हातातील काठी पडावी, त्याप्रमाणे नमस्काराकरिता एकदम शरीरकाठी लोटली जावी,॥ २०४॥ लोकात जे कोणी गुणवान व वडील असे ब्राह्मण असतील त्यांची शास्त्रात सांगितलेल्या सत्कारविधीने व विनयादिकाने सेवा करावी,॥ २०५॥ किंवा प्रवासाने, रोगादी पीडेने अथवा संकटात सापडल्याने जे कष्टी झाले असतील त्या जीवांना सुखी करून सोडावे.॥ २०६॥ संपूर्ण तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ असे जे मातापिता त्यांच्या सेवेवरून शरीर ओवाळून टाकावे-म्हणजे त्यांच्या सेवेपुढे ते तुच्छ मानावे॥ २०७॥ आणि ज्याची भेट झाली असता आत्मज्ञान प्राप्त होऊन संसारासारखे अत्यंत दारुण दु:खही नाहीसे होते, त्या करुणासंपन्न अशा श्रीगुरुची सर्वेतोपरी सेवा करावी.॥ २०८॥
आणि स्वधर्माचा आगिठां। देहजाडॺाचिया किटा।
आवृत्तिपुटीं सुभटा। झाडी कीजे॥ २०९॥
अर्थ—हे उत्तम योद्धॺा अर्जुना! स्वधर्मरूपी अग्नीत शास्त्रोक्त दैनंदिन आचरणाच्या आवृत्तीची पुटे देऊन देहाचे ठिकाणी असलेला जाडॺरूपी मळ जाळून टाकावा.॥ २०९॥
गूढार्थदीपिका—‘मृद्रूपो हि यथा कुंभो तद्वद्देहोऽपि चिन्मय:’ मातीपासून झालेला घट जसा मातीरूपच असतो, तसा चिन्मयस्वरूपाचे ठिकाणी भासलेला विवर्तरूप देहही चिन्मयच आहे, असे आचार्य म्हणतात. पण अनादी अज्ञानामुळे व दुर्धर पापाचरणजन्य तमोगुणामुळे जीवाला हा चिन्मय देहच जड दिसतो. यथोक्त धर्माचरणाच्या दैनंदिन आवृत्तीमुळे तमोगुणाला कारण होणारे मागील पाप जसे जसे क्षीण होत जाते, तसा तसा तमोगुण क्षीण होत जाऊन सत्वगुण वाढत जातो व शेवटी रजस्तमोगुण अत्यंत क्षीण झाले असता वाढलेल्या सत्वगुणाने श्रीगुरुकृपा होऊन अधिष्ठानरूप सच्चिदानंद परब्रह्माचा साक्षात्कार होतो व त्याचा विवर्तरूप असा देहही चिन्मयच आहे, असा अनुभव येतो. असा या ओवीतील भाव आहे.
वस्तु भूतमात्रीं नमिजे। परोपकारीं भजिजे।
स्त्रीविषयीं नियमिजे। नांवेंनांव॥ २१०॥
जन्मतेचि प्रसंगें। स्त्रीदेह शिवणें आंगें।
तेथूनि जन्म अवघें। सोंविळें कीजे॥ २११॥
भूतमात्राचेनि नांवें। तृणही नासुडावें।
किंबहुना सांडावे। छेद भेद॥ २१२॥
ऐसैसी जैं शरीरीं। राहाटीची पडे उजरी।
तैं शारीर तप घुमरी। आलें जाण॥ २१३॥
पार्था समस्तही हें करणें। देहाचेनि प्रधानपणें।
म्हणौनि ययातें मी म्हणें। शारीर तप॥ २१४॥
एवं शारीर जें तप। तयाचें दाविलें रूप।
आतां आईक निष्पाप। वाङ्मय तें॥ २१५॥
अर्थ—परब्रह्म परमात्मा अणुरेणूत व्यापक आहे, असे समजून जीव दृष्टीस पडताच परमात्म्याकडे लक्ष देऊन नमस्कार करावा, परोपकाराने परमेश्वराचे सेवन करीत असावे आणि स्त्रीसंभोगाची इच्छा समूळ नाहीशी होईल, अशा रितीने स्त्रीसंभोगाचे नियमन करावे-म्हणजे स्त्रीसंभोगाचा कालावधी वाढवीत जावा.॥ २१०॥ जन्म झाला तेव्हांच स्त्रीदेहाचा स्पर्श झाला असेल तो झाला, त्यानंतर संपूर्ण जन्म स्त्रीदेहस्पर्शावाचून ठेवावा.॥ २११॥ पदार्थमात्र जीव आहे असे समजून गवतालाही हिसका लागू देऊ नये. एवढेच नाही तर, त्याला तोडणे, कापणे हे देखील करू नये.॥ २१२॥ अशा अशा प्रकारे जेव्हा शरीराची राहाटी उत्कर्षास पोहोचते तेव्हा शारीरिक तप पूर्ण झाले, असे जाण.॥ २१३॥ अर्जुना! हे सर्व शरीराच्याच आश्रयाने होत असल्यामुळे याला मी शरीर तप म्हणतो.॥ २१४॥ याप्रमाणे शारीरिक जे तप त्याचे स्वरूप सांगितले. आता पापरहित असे वाचिक तप सांगतो, ऐक.॥ २१५॥
(श्लोक-१५)
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥ १५॥
अर्थ—ऐकल्याबरोबर खिन्नता उत्पन्न न करणारे, सत्य, प्रिय व हितकारक असे बोलणे, आपल्याला दररोज पठण करण्यास योग्य म्हणून स्वीकारलेली स्तोत्रे व ग्रंथ यांचा अभ्यास करणे, याला वाचिक तप म्हणतात.॥ १५॥
तरी लोहाचें आंग तुक। न तोडितांचि कनक।
केलें जैसें देख। परिसें तेणें॥ २१६॥
तैसें न दुखवितां सहजें। जावळिया सुख निपजे।
ऐसें साधुत्व कां देखिजे। बोलणां जिये॥ २१७॥
पाणी मुदल झाडा जाये। तृण ते प्रसंगेंचि जिये।
तैसें एका बोलिलें होये। सर्वांहि हित॥ २१८॥
जोडे अमृताची सुरसरी। तैं प्राणांतें अमर करी।
स्नानें पाप ताप वारी। गोडीही दे॥ २१९॥
तैसा अविवेकही फिटे। आपुलें अनादित्व भेटे।
आईकतां रुचि न विटे। पीयूषीं जैसी॥ २२०॥
जरी कोणी करी पुसणें। तरी होआवें ऐसें बोलणें।
ना तरी आवर्तणें। निगम कां नाम॥ २२१॥
ऋग्वेदादि तीन्ही। प्रतिष्ठीजती वाग्भुवनीं।
केली जैसी वदनीं। ब्रह्मशाळा॥ २२२॥
ना तरी एकाधें नांव। तेंचि शैव कां वैष्णव।
वाचे वसे तें वाग्भव। तप जाणावें॥ २२३॥
आतां तप जें मानसिक। तेंही सांगों आईक।
म्हणे लोकनाथनायक-। नायकचि तो॥ २२४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे लोखंडाचा तुकडा न तोडता किंवा वजन कमी न करता परीस लोखंडाचे सोने करतो,॥ २१६॥ त्याप्रमाणे कोणाचेही चित्त न दुखविता सहजच जवळच्या माणसाला सुख-समाधान वाटेल असा ज्या बोलण्यात सज्जनपणा असतो,॥ २१७॥ ज्याप्रमाणे पाणी मुख्यत: झाडाला दिले जाते, पण हाच प्रसंग गवताला वाढण्यास कारणीभूत होतो; त्याप्रमाणे ज्या एकाला बोलण्याने सर्वांनाच सुख-समाधान वाटते,॥ २१८॥ अमृताची गंगा प्राप्त झाली तर ती प्राशन केली असता प्राणाला अमर करते, गोडीही देते व तिच्यात स्नान केले असता ती पाप-ताप नाहीसे करते,॥ २१९॥ त्याप्रमाणे, जे बोलणे ऐकले असता अविवेक नाहीसा होऊन आपल्या अनादी स्वरूपस्थितीचे ज्ञान होते व अमृताचा जसा वीट येत नाही, तसे ऐकताना त्याचा वीटही येत नाही.॥ २२०॥ कोणी विचारल्यास असे बोलणे असावे, नाही तर वेदाची किंवा हरिनामाची आवर्तने करीत बसावे.॥ २२१॥ मुखाला जणू काय वेदशाळाच बनविली अशा रितीने ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद या तिन्ही वेदांची मुखमंदिरात स्थापना करावी-म्हणजे तिन्ही वेद मुखोद्गत करावेत॥ २२२॥ किंवा शिव, विष्णू यांच्यापैकी कोणाचेही नाव वाणीवर राहवे, याला वाणीचे तप म्हणतात.॥ २२३॥ आता ज्याला मानसिक तप म्हणतात, तेही सांगतो, ऐक. असे लोकनाथ-म्हणजे लोकपाल त्यांचा नायक म्हणजे ब्रह्मदेव व त्यांचा नायक म्हणजे भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले.॥ २२४॥
(श्लोक-१६)
मन:प्रसाद: सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रह:।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥ १६॥
अर्थ—रागद्वेषरहित मन होणे, मनात सर्व लोकांच्या हिताची इच्छा असणे, न बोलणे, इंद्रिये व त्याचे विषय यांकडे मनाने न जाणे व निष्कपट बुद्धी याला मानसिक तप म्हणतात.॥ १६॥
तरि सरोवर तरंगीं। सांडिलें आकाश मेघीं।
कां चंदनाचे उरगीं। उद्यान जैसें॥ २२५॥
ना ना कळावैषम्यें चंद्र। कां सांडिला आधीं नरेंद्र।
ना तरि क्षीरसमुद्र। मंदराचळें॥ २२६॥
तैसीं नानाविकल्पजाळें। सांडूनि गेलिया सकळें।
मन राहे कां केवळें। स्वरूपें जें॥ २२७॥
तपनेंवीण प्रकाश। जाडॺेंवीण रस।
पोकळीवीण अवकाश। होय जैसा॥ २२८॥
तैसी आपली सोय देखे। आणि आपलिया स्वभावा मुके।
हिंवली जैसी आंगिकें। हिवों नेदी॥ २२९॥
मग नचलते कळंकेंवीण। शशिबिंब जैसें नित्य परिपूर्ण।
तैसें चोखीं शृंगारपण। मनाचें जें॥ २३०॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे तरंगांनी सरोवराला किंवा मेघांनी आकाशाला अथवा सर्पांनी चंदनाचे उद्यानाला सोडले,॥ २२५॥ किंवा कळावैषम्याने चंद्राला किंवा चिंतेने राजाला किंवा क्षीरसमुद्राला मंदार पर्वताने सोडले,॥ २२६॥ त्याप्रमाणे संपूर्ण विकल्पजाळ मनाला सोडून गेले असता मन जे केवळ स्वरूपभूत होऊन राहते,॥ २२७॥ ज्याप्रमाणे उष्णतेवाचून प्रकाश असावा किंवा जडपणावाचून रस असावा किंवा पोकळीवाचून अवकाश असावा,॥ २२८॥ जशी थंडी आपल्या अंगच्या थंडीने थरथर कापत नाही, त्याप्रमाणे मन आपल्याच खऱ्या ब्रह्मरूप आश्रयाला जाणून जेव्हा आपल्या संकल्पविकल्परूप स्वभावाचा त्याग करते,॥ २२९॥ तेव्हा कलंकापासून मुक्त होऊन न चालणारे चंद्रबिंब जसे नित्य व परिपूर्ण होते, तसे मन शुद्ध ब्रह्मभावामुळे जे शृंगारित होते,॥ २३०॥
बुजाली वैराग्याची वोरप। जिराली मनाची धांप कांप।
तेथ केवळ जाली वाफ। निजबोधाची॥ २३१॥
म्हणौनि विचारावया शास्त्र। राहाटवावें जें वक्त्र।
तें वाचेचेंही सूत्र। हातीं न धरी॥ २३२॥
तें स्वलाभ लाभलें लाभलेपणें। मन मनपणाही धरूं नेणे।
शिवतलें जैसें लवणें। आपलें निज॥ २३३॥
तेथ कें उठिती ते भाव। जिहीं इंद्रियमार्गीं धांव।
घेऊनि ठाकावे गांव। विषयांचे ते॥ २३४॥
म्हणौनि तिये मानसीं। भावशुद्धीचि असे आपैसी।
रोमशुचि जैसी। तळहाताची॥ २३५॥
काय बहु बोलों अर्जुना। जैं हे दशा ये मना।
तैं मनस्तपोभिधाना। पात्र होय ती॥ २३६॥
परि तें असो हें जाण। मानसतपाचें लक्षण।
देवो म्हणे संपूर्ण। सांगितलें॥ २३७॥
एवं देहवाचाचित्तें। जें पातलें त्रिविधत्वातें।
तें सामान्य तप तूतें। परिसविलें गा॥ २३८॥
आतां गुणत्रयसंगें। हेंचि विशेषें त्रिविधीं रिगे।
तेंही आईक चांगें। प्रज्ञाबळें॥ २३९॥
अर्थ—वैराग्याचा ओरखडा बुजून जातो, मनाची धाव व अस्वस्थता नाहीशी होते व मन केवळ एक ब्रह्मबोधाची भूमिकाच होऊन राहते,॥ २३१॥ म्हणून शास्त्राचा विचार करण्याकरिता ज्या वाणीचा व्यापार करावा लागतो, त्या वाणीरूप सूत्राला तो हाती धरत नाही (म्हणजे मौन धरून राहतो).॥ २३२॥ मिठाने आपल्या मूळ पाणीरूप स्वरूपास स्पर्श केला असता, जसे ते पाणीरूप होऊन जाते, त्याप्रमाणे आपल्या अधिष्ठानभूत मूळ स्वरूपाचा लाभ झाला असता ते मन पूर्वीप्रमाणे आपले संकल्प-विकल्प धरणे विसरून जाते,॥ २३३॥ अशा स्थितीत ज्या भावामुळे इंद्रियमार्गाने धावत जाऊन विषयाचे गावाला मन जाते, ते भाव उठण्याला अवसर कोठून असणार?॥ २३४॥ म्हणून ज्याप्रमाणे तळहाताच्या ठिकाणी केस स्वभावत:च नसतात, त्याप्रमाणे अशा मनाच्या ठिकाणी साहजिकच भावशुद्धी म्हणजे विकल्परहित स्थिती असते.॥ २३५॥ अर्जुना! फार काय सांगू! जेव्हा मनाला अशी दशा प्राप्त होते, तेव्हा ते मनच मानसिक तप या नावाला पात्र होते.॥ २३६॥ पण ते असो. मानसतपाचे संपूर्ण लक्षण तुला सांगितले, हे लक्षात ठेव, असे देव म्हणाले.॥ २३७॥ याप्रमाणे जे एक सामान्य तप काया-वाचा-मनामुळे या तीन प्रकाराला प्राप्त झाले, ते तुला ऐकविले.॥ २३८॥ आता सत्वादी तीन गुणांमुळे ते विशेष तीन प्रकारचे कसे होते तेही सांगतो. चांगले लक्ष देऊन ऐक.॥ २३९॥
(श्लोक-१७)
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरै:।
अफलाकांक्षिभिर्युक्तै: सात्त्विकं परिचक्षते॥ १७॥
अर्थ—कायिक, वाचिक, मानसिक हे तीन प्रकारचे तप अत्यंत श्रद्धेने व फळाची-म्हणजे विषयसुखाची-यत्किंचितही इच्छा न करणाऱ्या व निश्चल चित्त झालेल्या पुरुषाने केले असता, सात्विक म्हटले जाते.॥ १७॥
तरि हेंचि तप त्रिविधा। जें दाविलें तुज प्रबुद्धा।
तेंचि करीं पूर्णश्रद्धा। सांडूनि फळ॥ २४०॥
जैं पुरतिया सत्वशुद्धी। आचरिजे आस्तिक्यबुद्धी।
तैं तयातेंचि गा प्रबुद्धीं। सात्विक म्हणिपे॥ २४१॥
अर्थ—हे शहाण्या अर्जुना! तुला कायिक, वाचिक, मानसिक असे जे तीन प्रकारचे तप सांगितले ते फलाशा सोडून अत्यंत श्रद्धेने कर.॥ २४०॥ जेव्हा नि:शेष विकल्परहित पूर्ण आस्तिक्यबुद्धीने हे तप करावे, तेव्हा सुज्ञ लोक त्याला सात्विक तप म्हणतात.॥ २४१॥
(श्लोक-१८)
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत्।
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥ १८॥
अर्थ—आपला सत्कार-मान-पूजा करून घेण्याकरिता म्हणून जे तप दंभाने केले जाते, त्याचे फळ अनियमित व अस्थिर असल्यामुळे त्याला राजस तप म्हटले आहे.॥ १८॥
ना तरी तपस्थापनेलागीं। दुजेपण मांडूनि जगीं।
महत्त्वाद्रीच्या शृंगीं। बैसावया॥ २४२॥
त्रिभुवनींचिया सन्माना। न वचावें ठाया आना।
धुरेचिया आसना। भोजनालागीं॥ २४३॥
विश्वाचिया स्तोत्रा। आपण होआवया पात्रा।
विश्वें आपलिया यात्रा। कराविया॥ २४४॥
लोकांचिया विविध पूजा। आश्रय न धरावया दुजा।
भोग भोगावे वोजा। महत्त्वाचिये॥ २४५॥
आंग बोल माखूनि तपें। विकावया आपणपें।
अंगहीन पडपे। जियापरी॥ २४६॥
हें असो धनमानीं आस। वाढवूनी तप कीजे सायास।
तैं तेंचि तप राजस। बोलिजे गा॥ २४७॥
अर्थ—किंवा तपाची प्रतिष्ठा करण्याकरिता जगात द्वैत भावाचे प्रतिपादन करून श्रेष्ठपणाच्या पर्वतशिखरावर बसण्याकरिता, त्रिभुवनात असलेल्या श्रेष्ठत्वाच्या मानाने माझ्यावाचून दुसरीकडे जाऊ नये व आसन भोजन इत्यादी वेळेचा पहिला मान मिळावा म्हणून, सर्व जगात आपलीच स्तुती गायिली जावी व आपल्या दर्शनाकरिता लोकांनी यात्रा कराव्यात म्हणून, लोकांच्या नाना प्रकारच्या पूजेने माझ्यावाचून दुसरा आश्रय धरू नये व मोठेपणाच्या रितीने-म्हणजे महंत होऊन-भोग भोगावे म्हणून, ज्याप्रमाणे एखादे अंग नसलेला पुरुष आपल्याला भूषविणाऱ्या अशा वस्त्रादिकांनी सन्मान मिळवितो, त्याप्रमाणे स्तुतिस्तोत्रादिकांनी व मानसन्मानद्वारा आपल्याला विकण्याकरिता आपले मोठेपण दिसेल असे शब्द तपाचे द्वारा लोकांकडून माखून घेतो-म्हणजे लावून घेतो.॥ २४२-२४६॥ हे असो. धन-मान मिळविण्याची आशा वाढवून ते मिळविण्याकरिता जे कष्टप्रद तप करावे, त्या तपाला राजस तप म्हणतात.॥ २४७॥
पहुरणें जें दुहिलें। तैं तें गुरुं न दुभेचि व्यालें।
का उभें शेत चारिलें। पिकावया नुरे॥ २४८॥
तैसें फोकारितां तप। कीजे जें साक्षेप।
तें फळीं तंव सोप। नि:शेष जाय॥ २४९॥
ऐसें निर्फळ देखोनि करितां। माझारीं सांडीं पंडुसुता।
म्हणौनि नाहीं स्थिरता। तपा तया॥ २५०॥
येऱ्हवीं तरी आकाश मांडी। जो गर्जोनि ब्रह्मांड फोडी।
तो अकाळमेघ काय घडी। राहत आहे॥ २५१॥
तैसें राजस तप जें होेय। तें फळीं कीर वांझ जाये।
परी आचरणींही नोहे। निर्वाहतें गा॥ २५२॥
आतां तेंचि तप पुढती। तामसाचिये रीती।
पैं परत्रा आणि कीर्ती। मुकोनि कीजे॥ २५३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे पहुरणी नावाच्या किडॺाने झालेल्या ओटीच्या रोगात दूध काढून घेतले असता गाय किंवा म्हैस व्याली तरी दूध देत नाही किंवा चांगले उगवलेले शेत चारले गेले असता हाती पीक येण्यास काही उरत नाही,॥ २४८॥ त्याप्रमाणे हट्टाने केले जाते व ज्याचा लोकात बडेजाव माजविला जातो ते तप अगदी निष्फळ होते.॥ २४९॥ असे हे तप निष्फळ होते हे जाणून मध्येच ते टाकून दिले जाते, म्हणून या तपाला, अर्जुना! स्थिरता नसते.॥ २५०॥ नाही तरी, जो अकाळ मेघ आकाशात भरून गर्जनेने ब्रह्मांड भेदरून सोडतो, तो घटकाभर तरी राहतो काय?॥ २५१॥ त्याप्रमाणे राजस तप जे आहे, ते फळाच्या दृष्टीने खरोखर वांझ होते व त्याचे आचरणही टिकणारे नसते.॥ २५२॥ आता तेच तप तमोगुणी पुरुषाकडून परलोकप्राप्तीची व कीर्तीची पर्वा न करता याप्रकारे केले जाते.॥ २५३॥
(श्लोक-१९)
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तप:।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥ १९॥
अर्थ—देह म्हणजेच आत्मा अशा दृढ अविवेकी अंत:करणाने आपल्या देहाला अत्यंत पीडा देऊन किंवा दुसऱ्याचा नाश करण्याकरिता जे तप केले जाते, त्याला तामस तप म्हटले आहे.॥ १९॥
केवळ मूर्खपणाचा वारा। जीवीं घेऊनि धनुर्धरा।
नाम ठेविजे शरीरा। वैरियाचें॥ २५४॥
पंचाग्नीची दडगी। खोलवीजती शरीरालागीं।
कां इंधन कीजे हें आगी। आंतु लावी॥ २५५॥
माथां जाळिजती गुगुळ। पाठीं घालिजती गळ।
आंग जाळिती इंगळ। जळतभीतां॥ २५६॥
दवडोनि श्वासोच्छ्वास। कीजती वायांचि उपवास।
कां घेपती धूमाचे घांस। अधोमुखें॥ २५७॥
हिमोदकें आकंठें। खडकें सेविजती तटें।
जितां मांसाचे चिमुटे। तोडिती जेथ॥ २५८॥
ऐसी नानापरी हे काया। घाय सूतां पैं धनंजया।
तप कीजे नाशावया। पुढिलांतें॥ २५९॥
अर्थ—अर्जुना! केवळ अविचारी अंत:करणाने देहाला शत्रू समजून त्याला अत्यंत पीडा देत, देह तापविण्याकरिता पंचाग्नीची ज्वाळा लावतात किंवा शरीराला अग्नीत लावण्याचे इंधनच समजतात.॥ २५४-२५५॥ माथ्यावर गुग्गुळ जाळतात, पाठीला गळ घालतात, जळत असता ज्याला लोक भितात, अशा प्रखर निखाऱ्याने अंग जाळतात.॥ २५६॥ श्वासोच्छ्वास घालवून व्यर्थ उपवास करतात किंवा खाली डोके वर पाय असे अधोमुख होऊन पंचाग्निसाधन करीत धूमाचे घास घेतात.॥ २५७॥ ज्या तपात अत्यंत थंडीच्या दिवसात आकंठ पाण्यात बुडून किंवा नदीच्या तीरावर किंवा खडकावर राहतात. जिवंतपणी आपल्या अंगाच्या मांसाचे लचके तोडतात.॥ २५८॥ अर्जुना! याप्रमाणे नाना प्रकारे या शरीरावर घाव घालून किंवा दुसऱ्याचा नाश करण्याकरिता जे तप केले जाते,॥ २५९॥
आंगभारें सुटला धोंडा। आपण फुटोनि होय खंडखंडा।
कां आड जालियातें रगडा। करी जैसा॥ २६०॥
तेविं आपलिया आटणिया। सुखें असतया प्राणिया।
जियावया शिराणिया। कीजती गा॥ २६१॥
किंबहुना हे वोखटी। घेऊनि क्लेशाची हातवटी।
तप निफजे तें किरीटी। तामस होय॥ २६२॥
एवं सत्वादिकाच्या आंगीं। पडिलें तप तिहीं भागीं।
जालें तेंही तुज चांगीं। दाविलें व्यक्ती॥ २६३॥
आतां बोलतां प्रसंगा। आलें म्हणौनि पैं गा।
करूं रूप दानलिंगा। त्रिविधा तया॥ २६४॥
येथ गुणाचेनि बळें। दानही त्रिविध असे जालें।
तेंचि आईक पहिलें। सात्विक ऐसें॥ २६५॥
अर्थ—उंचावरून अंगभाराने घसरलेल्या दगडाचे ज्याप्रमाणे तुकडे तुकडे होतात व त्याच्या आड येणाऱ्या वस्तूंचाही तो चुराडा करतो,॥ २६०॥ त्याप्रमाणे शरीराला अत्यंत दु:ख देऊन सुखी असलेल्या प्राण्यांचा नाश करण्याची आपली इच्छा पुरी करून घेतात.॥ २६१॥ फार काय सांगावे! अर्जुना! अशी ही आपल्याला दु:ख देण्याची दुष्ट पद्धत स्वीकारून जे तप निष्पन्न होते, त्याला तामस तप म्हणतात.॥ २६२॥ याप्रमाणे सत्व, रज, तम या तीन गुणांमुळे त्रिविध झालेल्या तपाचे उत्तम रितीने वर्णन करून सांगितले.॥ २६३॥ आता बोलताना प्रसंगाने आले, म्हणून दान जे तीन प्रकारचे आहे, त्यांच्या चिन्हाचे स्वरूप वर्णन करतो.॥ २६४॥ येथे गुणांच्या योगाने दानही तीन प्रकारचे झाले आहे. प्रथम जे सात्विक दान, ते सांगतो, ऐक.॥ २६५॥
(श्लोक-२०)
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्॥ २०॥
अर्थ—कुरुक्षेत्रादी पुण्यक्षेत्रात, संक्रात्यादी पुण्यकाली व उपकार फेडण्यास असमर्थ अशा वेदपारंगत ब्राह्मणास केवळ द्यायचे म्हणून जे दान दिले जाते, ते सात्विक दान होय.॥ २०॥
तरी स्वधर्माआंतौतें। जें जें मिळेल आपणयातें।
तें तें दीजे बहुतें। सन्मानयोगें॥ २६६॥
जालया सुबीजप्रसंग। पडे क्षेत्रवाफेचा पांग।
तैसाचि दानाचा हा लाग। देखतसें॥ २६७॥
अनर्घ्य रत्न हाता चडे। तैं भांगाराची वोढी पडे।
दोनीं जालीं तरी न जोडे। लेतें आंग॥ २६८॥
परि सण सुहृद संपत्ती। हे तिन्ही येकीं मिळती।
जैं भाग्य धरी उन्नती। आपुल्याविषीं॥ २६९॥
तैसें निफजवावया दान। जैं सत्व सुये संवाहन।
तैं देश काळ भाजन। द्रव्यही मिळे॥ २७०॥
तरि आधीं तंव प्रयत्नेंसीं। होआवें कुरुक्षेत्र कां काशी।
ना तरि तुके जो इंहींसीं। तो देशही हो॥ २७१॥
तेथ रविचंद्रराहुमेळ। होतां पाहे पुण्यकाळ।
कां तयासारिखा निर्मळ। आनही जाला॥ २७२॥
तैशा काळीं तिये देशीं। होआवी पात्रसंपत्ती ऐसी।
मूर्ति आहे धरिली जैसी। शुचित्वेंचि कां॥ २७३॥
आचाराचें मूळपीठ। वेदांची उतारपेंठ।
तैसें द्विजरत्न चोखट। पावोनियां॥ २७४॥
मग तयाचे ठायीं वित्ता। निवर्तवावी स्वसत्ता।
परि प्रियापुढें कांता। रिगे जैसेनि॥ २७५॥
अर्थ—स्वधर्माने वागत असताना जे जे आपल्याला मिळेल, ते ते अत्यंत सन्मान करून द्यावे.॥ २६६॥ ज्याप्रमाणे प्रसंगाने उत्तम बीज सापडले तरी उत्तम वाही केलेल्या जमिनीच्या वाफ्याची उणीव असते, तशीच या सात्विक दानाची स्थिती दिसून येते.॥ २६७॥ एखादे वेळी बहुमोल रत्न हाती आले तरी त्याला कोंदण करण्याकरिता सोन्याची टंचाई भासते व रत्न आणि सोने दोन्ही प्राप्त झाली तरी ज्या शरीरावर ते लेणे शोभून दिसेल असे सुंदर शरीर सापडत नाही.॥ २६८॥ आपल्या भाग्याचा उत्कर्ष झाला असताच दीपावळीसारखे सण, इष्टमित्र व द्रव्यसंपत्ती या तिहींचा एके ठिकाणी मेळ होतो,॥ २६९॥ त्याप्रमाणे उत्कृष्ट प्रकारचे दान घडवून आणण्याकरिता जेव्हा सत्वगुण साह्यभूत होतो, तेव्हा योग्य देश, काळ, पात्र ब्राह्मण व द्रव्य या सर्वांचा मेळ घडून येतो,॥ २७०॥ म्हणून प्रथम कुरुक्षेत्र किंवा काशी, त्याच्या बरोबरीचा दुसरा असा देश प्रयत्नाने मिळवावा.॥ २७१॥ मग तेथे राहूचा चंद्रसूर्याशी मेळ म्हणजे सूर्यचंद्रादी ग्रहणासारखा किंवा त्याच्या बरोबरीचा दुसरा शुद्ध पुण्यकाल प्राप्त व्हावा,॥ २७२॥ तसेच त्या पुण्य देशात त्या पुण्यकाळी दानाला सत् पात्र जणू काय शुचित्वाची मूर्तीच घडविली, असा ब्राह्मण असावा.॥ २७३॥ जो धर्माचरणाचे मुख्य पीठ व सर्व वेदांची उतरण्याची जागा आहे असे म्हणता येईल, असा रत्नभूत ब्राह्मण प्राप्त करून घेऊन॥ २७४॥ मग ज्याप्रमाणे पतिव्रता स्त्री आपली यत्किंचितही स्वतंत्र सत्ता न वागविता दासी समजून आपल्या प्रिय पतीपुढे जाते, त्याप्रमाणे आपली काही एक सत्ता न ठेवता त्या ब्राह्मणाला दान द्यावे.॥ २७५॥
कां जयाचें ठेविलें तया। देऊनि होय जे उतराईया।
ना ना हडपें विडा राया। दिधला जैसा॥ २७६॥
तैसेनि निष्कामें जीवें। भूम्यादिक अर्पावें।
किंबहुना हांवे। नेदावें उठों॥ २७७॥
आणि दान जया द्यावें। तयातें ऐसेया पाहवें।
जया घेतलें नुमचवे। कायसेनिही॥ २७८॥
साद घातलिया आकाशा। नेदी प्रतिशब्द जैसा।
कां पाहिला आरसा। येरीकडे॥ २७९॥
ना तरी उदकाचिये भूमिके। आफळिलेनि कंदुकें।
उधळौनि कवतिकें। न येईजे हाता॥ २८०॥
ना ना वसो घातला चारु। माथां तुरंबिला बुरु।
न करी प्रत्युपकारु। जियापरी॥ २८१॥
तैसें दिधलें दातयाचें। जो कोणेही आंगें नुमचे।
अर्पिलया साम्य तयाचें। कीजे पैं गा॥ २८२॥
ऐसिया जें सामग्रिया। दान निफजे वीरराया।
तें सात्विक दानवर्यां। सर्वांही जाण॥ २८३॥
अर्थ—किंवा जसे ज्याचे ठेवलेले धन त्याला परत देऊन उतराई व्हावे किंवा ज्याप्रमाणे विडा देणारा राजाचा सेवक राजाचाच विडा राजाला देतो,॥ २७६॥ त्याप्रमाणे कशाचीही यत्किंचित हाव न धरता निष्काम चित्ताने भूम्यादिक पदार्थाचे दान करावे॥ २७७॥ आणि ज्याला दान द्यावयाचे तो असा पाहावा की ज्याच्याने कोणत्याही रितीने दानाची फेड करवणार नाही.॥ २७८॥ ज्याप्रमाणे आकाशाला हाक मारली असता ते प्रत्युत्तर देत नाही किंवा आरसा पाठीमागून पाहिला असता त्यात प्रतिबिंब पडत नाही॥ २७९॥ अथवा पाण्याच्या पृष्ठभागावर चेंडू आपटला असता तो उसळत नाही म्हणून हाती घेता येत नाही॥ २८०॥ किंवा ज्याप्रमाणे पोळाला चारा घातला असता अथवा कृतघ्नाला डोक्यावर घेतले तरी तो प्रत्युपकार करीत नाही,॥ २८१॥ त्याप्रमाणे जो पुरुष दात्याने दिलेल्या दानाची कोणत्याही अंगाने परतफेड करू शकणार नाही, अशा पुरुषाला दान दिल्यानंतर त्या दानाचे त्याच्याशी साम्य करावे-म्हणजे मी काही दान केले अशी जाणीव उरू न देता त्याचेच त्याला दिले, असा भाव धरावा.॥ २८२॥ अशा सामग्रीने जे दान केले जाते, हे वीरामध्ये श्रेष्ठ असलेल्या अर्जुना! ते सर्व दानांपेक्षा श्रेष्ठ असे सात्विक दान होय, असे जाण.॥ २८३॥
(श्लोक-२१)
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुन:।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्॥ २१॥
अर्थ—जे दान आपल्यावर परत उपकार व्हावा, या इच्छेने अथवा फळाच्या इच्छेने व कष्टी अंत:करणाने दिले जाते ते राजस दान होय, असे सांगितले आहे.॥ २१॥
आणि तोचि देश काळ। घडे तैसाचि पात्रमेळ।
दानभागही निर्मळ। न्यायगत॥ २८४॥
परि मनीं धरूनि दुभतें। चारिजे जेविं गाईतें।
कां पेंव करूनि आईतें। पेरूं जायिजे॥ २८५॥
ना ना दिठी घालूनि आहेरा। आवंतूं जाईजे सोयिरा।
कां वाण धाडिजे घरा। वोवसीयाचे॥ २८६॥
पैं कळांतर गांठीं बांधिजे। मग पुढिलाचें काज कीजे।
पूजा घेऊनि रस दीजे। पीडितांसी॥ २८७॥
तैसें जया जें दान देणें। तें तेणेंचि गा जीवनें।
पुढती भजावा भावें येणें। दीजे जें कां॥ २८८॥
अथवा कोणी वाटे जातां। घेतलें उमचों न शकता।
मिळे जैं पंडुसुता। द्विजोत्तम॥ २८९॥
तरी कवडॺा एकासाठीं। अशेषां गोत्रांचींच किरीटी।
सर्व प्रायश्चित्तें सुये मुठी। तयाचिये॥ २९०॥
तेवींचि पारलौकिकें। फळें वांच्छिजती अनेकें।
आणि दीजे तरी भुके। येकाही नोहे॥ २९१॥
तेंही ब्राह्मण नेवों सरे। कीं हाणिचेनि शिणें झांसुरे।
सर्वस्व जैसें चोरें। नागऊनि नेलें॥ २९२॥
काय बहु सांगों सुमती। जें दीजे या मनोवृत्ती।
तें दान गा त्रिजगतीं। राजस पैं॥ २९३॥
अर्थ—आणि सात्विक दानाप्रमाणे, देश, काल, पात्र यांचा मेळ मिळून दानाचे द्रव्यही स्वधर्मानेच मिळविलेले शुद्ध असले॥ २८४॥ तरी ज्याप्रमाणे दुधाची आशा करून गायीला चारा घालावा किंवा पेवात धान्य साठविले गेले पाहिजे या इच्छेने पेव खोदून तयार करून मग शेतात धान्य पेरायला जावे॥ २८५॥ किंवा अहेराकडे दृष्टी ठेवून सोयऱ्यांना आमंत्रण द्यावे किंवा वायन परत यावे या इच्छेने व्रतस्थ असलेल्या स्त्रियेच्या घरीच वायन पाठवावे,॥ २८६॥ आधी व्याज कनवटीस लावून, मग पैसा मागायला आलेल्या पुरुषाचे काम भागवावयाचे, दु:खी रोगी असला तरी आधी आपला सन्मान करून घेऊन-म्हणजे पैसे घेऊन मग त्याला औषधी द्यावयाची,॥ २८७॥ त्याप्रमाणे ज्याला जे दान देणे ते त्याच्या जीवनाचे एक साधनच व्हावे. आपण दान दिल्यानंतर दान घेणाऱ्यांनी आपल्यावर पुन: उपकार केला पाहिजे, अशी इच्छा ठेवूनच जे दान दिले जाते,॥ २८८॥ अथवा, अर्जुना! जो घेतलेल्या दानाची परतफेड करण्यास असमर्थ आहे, असा ब्राह्मण वाटेने जाताना आढळल्यास॥ २८९॥ अर्जुना! एक कवडी दान देऊन आपल्या व आपल्या संपूर्ण गोत्रजांच्या पापांच्या प्रायश्चित्ताचे पाणी त्याच्या हातावर सोडतो,॥ २९०॥ त्याप्रमाणेच जे थोडकेसे दान देतो, तेवढॺानेच मेल्यानंतर अनेक प्रकारची फळे प्राप्त व्हावी, अशी आशा करतो आणि दिलेले दान, एकदा तरी भूक शमेल, इतक्यापुरतेही नसते,॥ २९१॥ ते अल्पसे दान ब्राह्मण घेऊन जाऊ लागला असता जणू काय चोरांनी घर लुटून नागविले असा कष्टी होऊन तो झुरतो.॥ २९२॥ हे शुद्धबुद्धी अर्जुना! फार काय सांगू! अशा मनोवृत्तीने जे दान दिले जाते, ते दान त्रैलोक्यात राजस म्हटले जाते.॥ २९३॥
(श्लोक-२२)
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥ २२॥
अर्थ—अपवित्र देशकालाच्या ठिकाणी, अपवित्र पात्राला, काही पूजादी सत्कार न करता उलट त्याची अवहेलना करून जे दान दिले जाते, ते दान तामस म्हटले आहे.॥ २२॥
मग म्लेच्छाचे वसौटे। दांगाणे हण कैकटे।
कां शिबिरें चोहटे। नगरींचे ते॥ २९४॥
तेही तेही ठाईं मिळणी। समय सांजवेळ कां रजनी।
तेव्हां उदार होणें धनीं। चोरियेच्या ते॥ २९५॥
पात्रें भाट नागारी। सामान्य स्त्रिया कां जुवारी।
जियें मूर्तिमंतें भुररीं। भुले तयां॥ २९६॥
नृत्याची पुरवणी। ते पुढां डोळेभारणी।
गीत भाटींव तो श्रवणीं। कर्णजप॥ २९७॥
तयाहीवरी अळुमाळ। जैं घे फुलागंधाचा गुगुळ।
तंव भ्रमाचा तो वेताळ। अवतरे तैसा॥ २९८॥
तेथ विभांडूनियां जग। आणिले पदार्थ अनेग।
तेणे घालूं लागे मातंग। गवादीसी॥ २९९॥
एवं ऐसेनि जें देणें। तें तामसदान मी म्हणें।
आणि घडे दैवगुणें। आणिकही ऐक॥ ३००॥
अर्थ—मग अपवित्र अशा म्लेंछांनी वसविलेली स्थाने, अरण्ये, धर्मकृत्यास अयोग्य ठरलेले देश किंवा शहरातील छावण्या व चौरस्ते॥ २९४॥ अशा ठिकाणी, संध्यासमयी किंवा रात्री, चोरी अपकार इत्यादी द्वारा मिळविलेल्या धनाचे, भाट, गारुडी, वेश्या, जुगारी अशा भ्रमात पाडणाऱ्या मूर्तिमंत भुलीचे ठिकाणी भुलून जाऊन, दान देण्यास उदार होणे. त्यातही त्यांच्या रूपाची व नाचण्याची भर म्हणजे डोळॺाला पाडणारी भुरळ असून त्यांचे गायन व स्तुती हे तर कानात गुणगुणणारे जपच होत.॥ २९५-२९७॥ त्यातही फूल, गंध, गुग्गुळाचा धूप यांचा संयोग झाला असता भ्रमाचा तो वेताळ जसा प्रगट होतो,॥ २९८॥ मग जगाला नागवून आणलेले जे अनेक पदार्थ त्यांच्या योगाने माहार, मांग यांच्याकरिता अन्नछत्र घालतो.॥ २९९॥ अशा रितीने द्रव्याचा विनियोग करणे, याला मी तामस दान म्हणतो. किंवा दैवयोगाने असेही घडून येते, ते सांगतो, ऐक.॥ ३००॥
विपायें घुणाक्षर पडे। टाळिये काउळा सांपडे।
तैसें तामसां पर्व जोडे। पुण्यदेशीं॥ ३०१॥
तेथ देखोनि तो आथिला। योग्य मागोंही आला।
तोही दर्पा चढला। भांबावे जरी॥ ३०२॥
तरी श्रद्धा न धरी जीवीं। तया माथाही न खालवी।
स्वयें न करी ना करवी। अर्घ्यादिक॥ ३०३॥
आलिया न घाली बैसों। तेथ गंधाक्षतांचा काय अतिसो।
हा अप्रसंग कीर असो। तामसीं नरीं॥ ३०४॥
पैं बोळविजे रिणाइत। तैसा झकवी तयाचा हात।
तूं करणें याचा बहुत। प्रयोग तेथ॥ ३०५॥
आणि जया जें दे किरीटी। तयातें उमाणी तयासाठीं।
मग कुबोलें कां लोटी। अवज्ञेच्या॥ ३०६॥
हें बहु असो यापरी। मोल वेंचणें जें अवधारीं।
तया नांव चराचरीं। तामस दान॥ ३०७॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे किडॺाचे लाकडात कोरणे अकस्मात अक्षरासारखे होते किंवा दोन हातांनी टाळी वाजविली असता अकस्मात त्यात कावळा सापडतो, त्याप्रमाणे तामस दान करणाऱ्यांना दानप्रसंगी अकस्मात पुण्यदेशकालाचाही सुयोग घडून येतो.॥ ३०१॥ तेव्हा दानदाता संपन्न आहे, असे पाहून धर्माचरणसंपन्न व दानाची फेड करण्यास असमर्थ असा योग्य दानपात्र ब्राह्मण दान मागण्यास आला असता तो तामसदानकर्ता गर्वाने फुगून जाऊन जरी गडबडून जातो,॥ ३०२॥ तरी अंत:करणात श्रद्धा धरीत नाही; त्याला नमस्कार करीत नाही व स्वत: किंवा दुसऱ्या कोणाकडून तरी अर्घ्यदानादिकांनी त्याची पूजा करीत नाही.॥ ३०३॥ असा ब्राह्मण आलेला पाहून जेथे त्याला बसायला आसन घातले जात नाही, तेथे गंधाक्षतेचा विशेष सत्कार कोठून असणार? खरोखर तमोगुणी पुरुषाची अशी अयोग्य वागणूक असते.॥ ३०४॥ ज्याप्रमाणे कर्जदार असलेला मनुष्य कर्ज मागायला आला असता जसे त्याला झिटकारावे, त्याप्रमाणे तमोगुणी पुरुषही दान घेणाऱ्याला झिटकारतो. त्याच्याशी बोलण्यात एकवचनी अपमानकारक ‘तू’ या शब्दाचा फार प्रयोग करतो॥ ३०५॥ आणि अर्जुना! तो ज्याला जे देतो तीच त्याची किंमत आहे असे म्हणतो व नंतर अपमानकारक असे वाईट शब्द बोलून त्याला घराबाहेर घालवितो.॥ ३०६॥ हे पुष्कळ बोलणे आता असो. याप्रमाणे जे द्रव्य खर्च केले जाते, त्याला जगतात तामस दान म्हणतात, हे लक्षात ठेव.॥ ३०७॥
ऐसें आपुलाल्या चिन्हीं। अळंकृतें तीन्ही।
दानें दाविलीं अवधानीं। राजतनया॥ ३०८॥
तेथ मी जाणत असें। विपायें तूं गा ऐसें।
कल्पिसील मानसें। विचक्षणा॥ ३०९॥
जे भवबंधमोचक। येकलें कर्म सात्विक।
तरी कां वेखासीं सदोख। येर बोलावीं॥ ३१०॥
परि नोसंतितां विवसी। भेटी नाहीं निधीसी।
कां धूं न साहतां जैसी। वाती न लगे॥ ३११॥
तैसें शुद्धसत्वाआड। आहे रजतमाचें कवाड।
तें भेदणेयातें कीड। म्हणावें कां॥ ३१२॥
आम्हीं श्रद्धादि दानांत। जें समस्तही क्रियाजात।
सांगीतलें कां व्याप्त। तिहीं गुणीं॥ ३१३॥
तेथ भरंवसेनि तीन्ही। न सांगोंचि ऐसें मानीं।
परि सत्व दावावया दोन्ही। बोलिलों येरें॥ ३१४॥
जें दोहींमाजि तिजें असे। तें दोहीं सांडितांचि दिसे।
अहोरात्रत्यागें जैसें। संध्यारूप॥ ३१५॥
तैसें रजतमविनाशें। तिजें जें उत्तम दिसे।
तें सत्व हें आपैसें। फावासि ये॥ ३१६॥
एवं दावावया सत्व तुज। निरूपिलें तम रज।
तें सांडूनि सत्वें काज। साधीं आपलें॥ ३१७॥
अर्थ—याप्रमाणे, हे राजपुत्रा अर्जुना! त्यांच्या त्यांच्या अलंकृत असलेल्या लक्षणांनी युक्त अशी तीन प्रकारची दाने त्यांच्या निरनिराळॺा नावांसह तुला सांगितली.॥ ३०८॥ हे शहाण्या अर्जुना! येथे मी असे जाणतो की कदाचित तू आपल्या मनात अशी कल्पना करशील॥ ३०९॥ की, जर एकटे सात्विक कर्म संसारबंधनाचा नाश करणारे आहे तर, मग त्याव्यतिरिक्त दोषयुक्त म्हणून वाईट अशी इतर कर्मे कां सांगितली जावी?॥ ३१०॥ ज्याप्रमाणे पुरून ठेवलेल्या द्रव्यावर बसविलेले पिशाच दूर केल्यावाचून त्या द्रव्याला हात लावता येत नाही. किंवा धूर सहन केल्यावाचून वात उजळली जाऊ शकत नाही,॥ ३११॥ त्याप्रमाणे शुद्ध सत्वाच्या आड त्याला प्रतिबंधक होणारे जे रजोतमोगुणाचे कवाड आहे, त्याची मोडतोड करण्याला वाईट का म्हणावे?॥ ३१२॥ आम्ही ज्या ज्या सत्व-रज-तम या गुणांनी व्यापून असलेल्या श्रद्धेपासून दानापर्यंतच्या सर्व क्रिया सांगितल्या.॥ ३१३॥ त्या सर्व क्रिया, खरोखर करण्याकरिता म्हणून सांगितल्या नाहीत, हे पक्के समज. पण त्यात सात्विक क्रियांचे स्वरूप स्पष्ट करण्याकरिताच बाकीच्या दोन राजस, तामस क्रियाही सांगितल्या आहेत.॥ ३१४॥ ज्याप्रमाणे दिवस व रात्र यांचा त्याग केला असता संध्याकाळ सापडते, त्याप्रमाणे रजोगुण-तमोगुण यांच्यामध्ये असलेला सत्वगुण, त्या दोघांचा त्याग केल्याबरोबर अनायासे स्पष्ट होतो.॥ ३१५॥ तसेच रज-तमाचा नाश झाला असता उरलेला जो तिसरा गुण चांगला आहे, असे दिसते, तो सत्वगुण होय, हे स्पष्ट कळून येते.॥ ३१६॥ याप्रमाणे सत्वगुण स्पष्ट करून दाखविण्याकरिताच रज-तमोगुणांचे निरूपण केले आहे; म्हणून, अर्जुना! रज-तमगुण नाहीसे करून सत्वगुणाच्या योगाने आपले मोक्षरूपी कार्य साधून घे.॥ ३१७॥
सत्वेंचि येणें चोखाळें। करीं यज्ञादिकें सकळें।
पावसी तैं करतळें। आपलें निज॥ ३१८॥
सूर्यें दाविलें सांतें। काय एक न दिसे तेथें।
तेविं सत्वें केलें फळातें। काय नेदी॥ ३१९॥
हे कीर आवडतांविखीं। शक्ति सत्वीं आथि निकी।
परि मोक्षेंसीं एकी। मिसळणें जें॥ ३२०॥
तें एक आनचि आहे। तयाचा सावावो जैं लाहे।
तैं मोक्षाचाही होये। गांवीं सरतें॥ ३२१॥
पैं भांगार जऱ्हीं पंधरें। तऱ्ही राजावळीचीं अक्षरें।
लाहे तैंचि सरे। जियापरी॥ ३२२॥
स्वच्छें शीतळें सुगंधें। जळें होतीं सुखप्रदें।
परि पवित्रत्व संबंधें। तीर्थाचेनि॥ ३२३॥
नयी हो कां भलतैसी थोरी। परि गंगा जैं अंगिकारी।
तैंचि तिये सागरीं। प्रवेश गा॥ ३२४॥
अर्थ—या शुद्धसत्वाच्या योगाने तू आपली संपूर्ण यज्ञादिक कर्मे कर, म्हणजे तुझे मुळचे स्वरूप तुझ्या तळहातावर प्राप्त होईल.॥ ३१८॥ सूर्याने आपल्या प्रकाशाने दाखविले असता कोणती एक वस्तू दिसणार नाही? त्याप्रमाणे सत्वगुणयुक्त होऊन कर्म केले असता ते काय फळ देणार नाही?॥ ३१९॥ इच्छित प्राप्त करून घेण्याकरिता सात्विक कर्माचे ठिकाणी निश्चित शक्ती आहे; पण ज्या एका मोक्षामध्ये परमात्म्याशी ऐक्य पावणे जे आहे,॥ ३२०॥ तो प्रकार एक निराळाच आहे. त्याचे जेव्हा साह्य मिळते, तेव्हा जीव मोक्षाच्या गावीही प्राप्त होतो.॥ ३२१॥ ज्याप्रमाणे पंधरा रुपये किंमतीच्या सोन्याच्या ठिकाणी राजाच्या नावाचा शिक्का बसतो, तेव्हाच त्याला किंमत येते॥ ३२२॥ किंवा स्वच्छ, शीतळ व सुगंध असे पाणी सुखप्रद होते, परंतु त्याच्या ठिकाणी पवित्रत्व मात्र तीर्थाचा संबंध आला असताच येत असते.॥ ३२३॥ नदी कितीही मोठी असली तरी गंगेने तिचा अंगीकार केला असताच तिचा समुद्रात प्रवेश होईल.॥ ३२४॥
गूढार्थदीपिका—माउलीच्या या म्हणण्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वरी गूढार्थदीपिका अध्याय १३-ओवी ३७२ मध्ये केले आहे.
तैसें सात्विक कर्मा किरीटी। येतां मोक्षाचिये भेटी।
न पडे आडकाठी। तें वेगळें आहे॥ ३२५॥
हा बोल आयकतखेवीं। अर्जुना आधि न माये जीवीं।
म्हणे देवें कृपा करावी। सांगावें तें॥ ३२६॥
तेथ कृपाळुचक्रवर्ती। म्हणे आईक तयाची व्यक्ती।
जेणें सात्विक तें मुक्ति-। रत्न देखे॥ ३२७॥
अर्थ—त्याप्रमाणे, अर्जुना! सात्विक कर्माच्या योगाने प्रतिबंध न होता मोक्षप्राप्ती होईल, तो प्रकार वेगळा आहे.॥ ३२५॥ असे देवाचे बोलणे ऐकताच अर्जुनाच्या अंत:करणात आतुरता मावेनाशी झाली व देवाने कृपा करून मला तो प्रकार सांगावा, असे तो म्हणू लागला.॥ ३२६॥ तेव्हा कृपाळू, सर्व ब्रह्मांडांचा राजा भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले, अर्जुना! ज्याच्या योगाने सात्विक कर्म मुक्तिरूप रत्न पाहू शकेल, तो प्रकार सांगतो, ऐक.॥ ३२७॥
(श्लोक-२३)
ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविध: स्मृत:।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिता: पुरा॥ २३॥
अर्थ—परब्रह्माचा ॐ, तत् , सत् असा तीन प्रकारचा नामनिर्देश केला आहे. या त्रिविध नामनिर्देशद्वाराच ब्राह्मण, वेद व यज्ञ हे तिघे पूर्वी निर्माण केले गेले.॥ २३॥
तरि अनादि परब्रह्म। जें जगदादिविश्रामधाम।
तयाचें एक नाम। त्रिधा पैं असे॥ ३२८॥
अर्थ—जगताच्या उत्पत्तीचे व विश्रांतीचे स्थान असे जे अनादी परब्रह्म, त्याचे एकच नाव तीन प्रकारचे आहे.॥ ३२८॥
गूढार्थदीपिका—‘अनादी’ या शब्दाने परब्रह्म उत्पत्तिरहित स्वत:सिद्ध आहे, हे दाखविले आहे.
जगदादिविश्रामधाम—सच्चिदानंद, निरवयव, अविकारी अशा परब्रह्माचा भिन्न वस्तुत्वाने व जड-विनाशी अशा भिन्न धर्माने भासणाऱ्या जगताशी जो कारणत्वाने वेदांतात भ्रांत संबंध मानला गेला आहे, तो अज्ञानी जीवाच्या भ्रमाला धरूनच मानला गेला आहे व त्याच दृष्टीने परब्रह्माला येथे “जगदादिविश्रामधाम” हे विशेषण लावले आहे. वस्तुत: परब्रह्मापासून त्याहून विरुद्ध धर्माचे कार्यच उत्पन्न होणे शक्य नाही.
तें कीर अनाम अजाती। परि अविद्यावर्गाचिये राती-।
माजि वोळखावया श्रुती। खूण केली॥ ३२९॥
अर्थ—ते परब्रह्म खरोखरच शब्दाच्या पलीकडे असल्यामुळे नामावाचून व त्याच्यासारखी दुसरी वस्तू नसल्यामुळे जातीवाचून आहे. परंतु त्या परब्रह्माच्या आधाराने जीवाला भासत असलेल्या अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष, अभिनिवेश या ब्रह्मपदाचा विसर पाडणाऱ्या गाढ अंधकारात न दिसणारे परब्रह्म जीवाला ओळखता यावे, म्हणून श्रुतीने परब्रह्माच्या ठिकाणी ही खूण केली आहे.॥ ३२९॥
गूढार्थदीपिका—वेदांतात कोठेही कशाचाही प्रथम आरंभ मानला नाही. सर्वत्र पूर्व पूर्व संस्कारानुसार उत्तरोत्तर कार्याभिव्यक्ती मानली आहे. येथे नामरूपरहित परमेश्वराला प्रथम केव्हा तरी नाम ठेवले गेले असे समजायचे नसून परमेश्वराचा व नामरूपाचा संबंध अनादी आहे, असेच समजले पाहिजे. फरक एवढाच की अज्ञानी जीवाला जेवढे काही त्याच्या भ्रांतीमुळे नामरूपात्मक जगत दिसते ते सर्व अनादी, पण आत्मज्ञानाने नाश पावणारे आहे आणि ज्ञानी भक्तांच्या अनुभवास येणारा परमेश्वर, त्याचे नामरूप व त्याची प्रेमवर्धक लीला, यांचा संबंध अनादी व अविनाशी आहे.
उपजलिया बाळकासी। नांव नाहीं तयापासीं।
ठेविलेनि नांवेंसीं। ओ देत उठी॥ ३३०॥
कष्टले संसारशिणें। जे देवों येती गाऱ्हाणें।
तयां ओ दे नांवें जेणें। तो संकेत हा॥ ३३१॥
ब्रह्माचा अबोला फिटावा। अद्वैतत्वें तो भेटावा।
ऐसा मंत्र देखिला कणवा। वेदें बापें॥ ३३२॥
मग दाविलेनि जेणें एकें। ब्रह्म आळविलें कवतिकें।
मागां असत ठाके। पुढां उभें॥ ३३३॥
परि निगमाचळशिखरीं। उपनिषदार्थनगरीं।
आहाति जे ब्रह्माच्या येकाहारीं। तयांसीच कळे॥ ३३४॥
हेंही असो प्रजापती। शक्ती जे सृष्टि करिती।
ते जया एका आवृत्ती। नामाचिये॥ ३३५॥
पैं सृष्टीचिया उपक्रमा-। पूर्वीं गा वीरोत्तमा।
वेडा ऐसा ब्रह्मा। एकला होता॥ ३३६॥
मज ईश्वरातें नोळखे। ना सृष्टीही करूं शके।
तो थोर केला एकें। नामें जेणें॥ ३३७॥
अर्थ—जन्मास आलेल्या बालकास प्रथम नाम नसते, पण ते, ठेवलेल्या नामाने हाक मारली असता, हे आपले नाव आहे, असे समजून ते ‘ओ’ देत असते.॥ ३३०॥ संसारात अहोरात्र शीण करता करता श्रमलेले जीव जेव्हा आपल्या दु:खाचे निवारण करण्याकरिता परमेश्वराचा धावा करतात, तेव्हा ज्या नावाने मला हाक मारली असता मी धावून येतो, असे भगवंताने आपल्या वेदवाणीने ठरविले किंवा संकेत केला, ते संकेतरूप नाव हेच होय.॥ ३३१॥ परब्रह्म अखंड, अफुट, अविकारी असे एकमेव सद्रूप आहे, त्यात यत्किंचितही बिघाड न होता, त्याची अबोल स्थिती बोलकी होईल व तेच परब्रह्म जीवाशी अद्वैत एकरूप राहून सद्रूपाने जीवाला गोचर होईल असा हा मंत्र कृपाळू बाप वेदाने शोधून काढला आहे.॥ ३३२॥ मग वेदाने दाखविलेल्या ज्या एका नाममंत्राने परब्रह्माला आळविले असता दृष्टिआड असलेले परब्रह्मच दृष्टिगोचर होते,॥ ३३३॥ परंतु निगमरूपी पर्वताच्या शिखरावरील उपनिषदार्थरूप नगरात राहणाऱ्या परब्रह्माच्या पंक्तीला जे बसले-म्हणजे परब्रह्मस्वरूप झाले, त्यांनाच ते कळून येते.॥ ३३४॥ हे असो. प्रजापतीच्या ठिकाणी सृष्टी निर्माण करण्याची जी शक्ती आहे ती त्या एका नामाच्या आवर्तनामुळेच आली आहे.॥ ३३५॥ हे वीरश्रेष्ठा अर्जुना! सृष्टिउत्पत्तीपूर्वी सृष्टिउत्पत्तीचे काही एक ज्ञान नसलेला असा ब्रह्मदेव एकटाच होता.॥ ३३६॥ तो मज ईश्वराला जाणत नव्हता व सृष्टीही करू शकत नव्हता, पण या एका नामाने त्याला (मला जाणणारा व सृष्टी निर्माण करणारा असा) थोर केले.॥ ३३७॥
गूढार्थदीपिका—सूक्ष्म समष्टी लिंगशरीराची अभिमानी देवता जो हिरण्यगर्भ तोच समष्टी स्थूल ब्रह्मांडाची अभिमानी देवता होऊन स्थूल ब्रह्मांड निर्माण करतो अशी पौराणिक सृष्टिउत्पत्तीची प्रक्रिया माउलीला मान्य आहे. प्रलय झाला असता प्रकृतीत लीन झालेल्या ह्या देवता आधिकारिक असल्यामुळे उत्तर सृष्टीत पुन: उत्पन्न होऊन परमेश्वरकृपेने त्यांना पूर्वीच्या कल्पातील सृष्टिसर्जनसामर्थ्य प्राप्त होते, असे आचार्यांनी ब्रह्मसूत्र १-३-३० वरील भाष्यात म्हटले आहे. त्याच सिद्धांताचा माउलीने येथे उल्लेख केला आहे.
जयाचा अर्थ जीवीं ध्यातां। जें वर्णत्रयचि जपतां।
विश्वसृजनयोग्यता। आली तया॥ ३३८॥
तेधवां रचिले ब्रह्मजन। तयां वेद दिधलें शासन।
यज्ञाऐसें वर्तन। जीविके केलें॥ ३३९॥
पाठीं नेणों किती येर। स्रजिले लोक अपार।
जाले ब्रह्मदत्त अग्रहार। तिन्हीं भुवनें॥ ३४०॥
अर्थ—ॐ, तत् , सत् ज्या तीन वर्णांच्या जपाने व ज्याच्या अर्थरूप परब्रह्माच्या ध्यानाने त्याच्या अंगी सृष्टी उत्पन्न करण्याची योग्यता आली,॥ ३३८॥ तेव्हा ब्राह्मणप्रजा निर्माण केली व त्यांना वेदात सांगितल्याप्रमाणे वागण्याकरिता वेद दिले आणि यज्ञासारखे कर्म त्यांच्या उपजीविकेचे साधन म्हणून नेमून दिले.॥ ३३९॥ मागाहून किती लोक निर्माण झाले याची गणतीच नाही व तीन लोक ब्रह्मदेवाने त्यांना इनाम करून दिले.॥ ३४०॥
गूढार्थदीपिका—“जाले ब्रह्मदत्त अग्रहार। तिन्हीं भुवनें” तिन्ही भुवनात यज्ञयागादिद्वारा उपजीविका करण्याचा अधिकार दिला.
ऐसें नाममंत्रें जेणें। धातया अढळचि करणें।
तयाचें स्वरूप आईक म्हणे। श्रीकांत तो॥ ३४१॥
अर्थ—ज्या या मंत्राच्या योगाने ब्रह्मदेवाचे स्थान सर्वांपेक्षा अढळ केले, त्या मंत्राचे स्वरूप सांगतो, ऐक, असे लक्ष्मीचा पती भगवान श्रीकृष्ण म्हणाला.॥ ३४१॥
तरि सर्व मंत्रांचा राजा। तो प्रणव आदिवर्ण बुझा।
आणि तत्कार दुजा। तिजा सत्कार॥ ३४२॥
एवं ओंतत्सदाकार। ब्रह्मनाम हें त्रिप्रकार।
हें फुल तुरंबी सुंदर। उपनिषद तें॥ ३४३॥
अर्थ—सर्व मंत्रांत श्रेष्ठ असा जो प्रणव तो त्या मंत्राचा प्रथम वर्ण असून तत् कार हा दुसरा वर्ण आहे आणि तिसरा वर्ण सत् कार आहे, असे जाण.॥ ३४२॥ अर्जुना! याप्रमाणे ॐ, तत्, सत् असे परब्रह्माचे तीन प्रकारचे नाम आहे. या उपनिषदरूप सुंदर फुलाचा तू वास घे.॥ ३४३॥
गूढार्थदीपिका—उपनिषद तें- उपनिषदांत ब्रह्मप्राप्ती करून देणारी ब्रह्मविद्या सांगितली आहे. या ब्रह्मनामानेही ब्रह्मप्राप्तीच होत असल्यामुळे या ब्रह्मनामाला माउलीने येथे ‘उपनिषद’ म्हटले आहे.
येणेंसीं गा होऊनि एक। जैं कर्म चाले सात्विक।
तें कैवल्यातें पाईक। घरींचें करी॥ ३४४॥
अर्थ—या तीन वर्णात्मक मंत्राशी एकरूप होऊन सात्विक कर्म होऊ लागले असता ते मोक्षाला घरचा चाकर करते-म्हणजे मोक्ष चाकराप्रमाणे घरी राबतो.॥ ३४४॥
परि कापुराचें थळींव। आणुनि देईल दैव।
लेवों जाणणेंचि अडव। तेथ असे बापा॥ ३४५॥
तैसें आदरिजेल सत्कर्म। उच्चरिजेल ब्रह्मनाम।
परि नेणिजेल जरी वर्म। विनियोगाचें॥ ३४६॥
तरि महंतांचिया कोडी। घरा आलीयाही वोढी।
मानूं नेणतां परवडी। मुदल तुटे॥ ३४७॥
कां ल्यावया चोखट। टीक भांगार एकवट।
घालूनि बांधिली मोट। गळां जेवीं॥ ३४८॥
तैसें तोंडीं ब्रह्मनाम। हातीं तें सात्विक कर्म।
विनियोगेंवीण काम। विफळ होय॥ ३४९॥
अगा अन्न आणि भूक। पासीं असे परी देख।
जेऊं नेणतां बाळक। लंघनचि कीं॥ ३५०॥
कां स्नेह सूत्र वैश्वानरा। जालियाही संसारा।
हातवटी नेणतां वीरा। प्रकाश नोहे॥ ३५१॥
तैसें वेळे कृत्य पावे। तेथिंचा मंत्रही आठवे।
परि व्यर्थ तें आघवें। विनियोगेंवीण॥ ३५२॥
म्हणौनि वर्णत्रयात्मक। जें हें परब्रह्मनाम एक।
विनियोग तूं आईक। याचा आतां॥ ३५३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे दैव, कापराचे अलंकार प्राप्त करून देईल, पण, बा अर्जुना! ते कसे घालावे, हे ठाऊक असण्याचीच तेथे अडचण असते.॥ ३४५॥ त्याप्रमाणे सात्विक कर्माचे आचरण होईल व या ब्रह्मनामाचाही उच्चार होईल, पण विनियोगाचे वर्म जर माहीत नसेल,॥ ३४६॥ तर ज्याप्रमाणे साधुसंतांच्या पंक्ती (समुदाय) आपला लळा वागवून घरी आल्या असता त्यांचा सत्कार करण्याची रीत माहीत नसली तर आपल्या साठविलेल्या पुण्याचा क्षय होतो॥ ३४७॥ किंवा कोणता अलंकार कोठे घालावा हे माहीत नसताना अंगावर संपूर्ण अलंकार चांगले घालावे म्हणून जडावाचे व सोन्याचे अलंकार गाठोडीत एकत्र करून ती गाठोडी गळॺात बांधली,॥ ३४८॥ त्याप्रमाणे तोंडामध्ये परब्रह्माचे नाम आहे आणि हाताने सात्विक कर्म करीत आहे, पण त्या मंत्राचा विनियोग कसा करायचा, हे माहीत नसेल तर ते सर्व निष्फळ होते.॥ ३४९॥ अर्जुना! पोटात भूक लागली आहे व अन्नही जवळच आहे, पण मुलाला कसे जेवावे हे माहीत नसेल तर ते उपाशीच राहील ना!॥ ३५०॥ किंवा तेल, वात व अग्नी या तिहींचा एकत्र मेळ झाला तरी दिवा उजाळण्याची युक्ती माहीत नसली तर, अर्जुना! प्रकाश मिळत नाही.॥ ३५१॥ त्याप्रमाणे योग्य वेळी कर्म घडत आहे व त्याचा मंत्रही आठवत आहे, पण ते विनियोगावाचून केले गेले तर सर्व व्यर्थ होते.॥ ३५२॥ म्हणून ॐ, तत् , सत् हे जे तीन वर्णात्मक परब्रह्माचे नाम आहे त्याचा, आता विनियोग ऐक.॥ ३५३॥
(श्लोक-२४)
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतप:क्रिया:।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ता: सततं ब्रह्मवादिनाम्॥ २४॥
अर्थ—म्हणून वेदवादी ब्राह्मणांच्या यज्ञ, दान, तप इत्यादी शास्त्रात सांगितलेल्या सर्व क्रिया प्रथम ॐकाराचा उच्चार करून नेहमी होत असतात.॥ २४॥
तरि या नामींचीं अक्षरें तिन्ही। कर्मा आदि मध्य निदानीं।
प्रयोजावीं पैं स्थानीं। इंहीं तिहीं॥ ३५४॥
अर्थ—तरी परब्रह्माच्या ॐ, तत् , सत् या मंत्राच्या तीन अक्षरांची अनुक्रमे कर्माच्या प्रारंभी, मध्ये व शेवटी अशा तीन स्थानी निश्चित योजना करावी.॥ ३५४॥
गूढार्थदीपिका—विनियोग म्हणजे कर्म करताना त्या कर्मात मंत्राचा उपयोग करणे.
हेचि एकी हातवटी। घेऊनि हन किरीटी।
आले ब्रह्मविद भेटी। ब्रह्माचिये॥ ३५५॥
ब्रह्मेंसीं होआवया एकी। ते न वंचती यज्ञादिकीं।
जे चावळले वोळखीं। शास्त्रांचिया॥ ३५६॥
तो आदि तंव ओंकार। ध्यानें करिती गोचर।
पाठीं आणिती उच्चार। वाचेही तो॥ ३५७॥
तेणें ध्यानें प्रकटें। प्रणवोच्चारें स्पष्टें।
लागती मग वाटे। क्रियांचिये॥ ३५८॥
आंधारीं अभंग दिवा। आडवीं समर्थ बोळावा।
तैसा प्रणव जाणावा। कर्मारंभीं॥ ३५९॥
उचितदेवोद्देशें। द्रव्यें धर्म्यें आणि बहुवसें।
द्विजद्वारा हन हुताशें। यजिती पैं ते॥ ३६०॥
आहवनीयादि वह्नीं। निक्षेपरूपी हवनीं।
यजिती पैं विधानीं। फुडे होउनी॥ ३६१॥
किंबहुना नाना याग-। निष्पत्तीचें घेऊनि अंग।
करिती नावडतेया त्याग। उपाधीचा॥ ३६२॥
अर्थ—हीच विनियोगाची रीती जाणून घेऊन, अर्जुना! वेदवेत्ते ऋषी कर्मे करीतच परब्रह्माच्या भेटीस आले.॥ ३५५॥ ज्यांनी निरनिराळॺा शास्त्रांच्या सिद्धांतांची ओळख करून घेतली, ते परब्रह्माशी ऐक्य होण्यापासून यज्ञादिक कर्मांनी आचवले जात नाहीत.॥ ३५६॥ प्रथम ध्यानाने ॐकार या अक्षराला प्रत्यक्ष पाहतात व मागाहून वाणीनेही त्याचा उच्चार करतात.॥ ३५७॥ याप्रमाणे ॐकाराचे ध्यान व त्याचा वाणीने स्पष्ट उच्चार झाल्यावर मग क्रिया करायला सांगतात.॥ ३५८॥ ज्याप्रमाणे अंधारामध्ये केव्हाही न विझणारा दिवा असावा किंवा आडमार्गाने जाताना जाणता सोबती असावा, त्याप्रमाणे कर्माच्या प्रारंभी प्रणव आहे, असे समजावे.॥ ३५९॥ धर्मानुसार मिळविलेल्या पुष्कळशा द्रव्यांनी, यजनाला योग्य अशा परमात्म्याचे, ब्राह्मण व अग्नी यांच्याद्वारा ते यजन करतात.॥ ३६०॥ शास्त्रीय विधानात निष्णात होऊन आहवनीयादी अग्नीत टाकल्या जाणाऱ्या आहुतीच्या योगाने ते यजन करतात.॥ ३६१॥ फार काय सांगावे! नाना प्रकारचे यज्ञ निष्पन्न करून आत्मप्राप्तीला प्रतिबंधक म्हणून न आवडणाऱ्या उपाधीचा ते त्याग करतात.॥ ३६२॥
कां न्यायें जोडला पवित्रीं। भूम्यादिकीं स्वतंत्रीं।
देशकाळशुद्धपात्रीं। देती दानें॥ ३६३॥
अथवा एकांतरा कृच्छ्रीं। चांद्रायणें मासोपवासीं।
शोधोनि गा धातुराशी। करिती तपें॥ ३६४॥
अर्थ—किंवा धर्मानुसार मिळविलेल्या पवित्र अशा स्वतंत्र भूम्यादिकांचे पवित्र अशा काशी इत्यादी क्षेत्रांत, संक्रांती इत्यादी पवित्र काली व वेदमूर्ती अशा पवित्र ब्राह्मणाला दान देतात॥ ३६३॥ अथवा एकांतर, कृच्छ्र, चांद्रायण, एक महिना उपवास अशी व्रतरूप तपे करतात व शरीरातील धातूचे शोषण करतात.॥ ३६४॥
गूढार्थदीपिका—एकांतर-म्हणजे एकदिवसाआड भोजन करणे.
कृच्छ्र—पहिले दिवशी दूध, दुसरे दिवशी तूप, तिसरे दिवशी तापलेले पाणी व चौथे दिवशी उपवास करणे याला कृच्छ्र म्हणतात.
चांद्रायण—जसजशी तिथी वाढत जाईल, तसतसे मोराच्या अंडॺाएवढा ग्रास वाढवीत खाणे, असे प्रतिपदेपासून पौर्णिमेपर्यंत करावयाचे व पुन: अमावस्येपर्यंत एक एक ग्रास कमी कमी करीत खाणे, याला चांद्रायण व्रत म्हणतात.
एवं यज्ञदानतपें। जियें गाजती बंधरूपें।
तिहींच होय सोपें। मोक्षाचें तयां॥ ३६५॥
स्थळीं नावा जिया दाटिजे। जळीं तियाचि जेवीं तरिजे।
तेविं बंधकीं कर्मीं सुटिजे। नामें येणें॥ ३६६॥
परि हें असो ऐसिया। या यज्ञदानादि क्रिया।
ॐकारें सावायिलिया। प्रवर्तती॥ ३६७॥
अर्थ—याप्रमाणे जी यज्ञ, दान, तपे बंधनकारक म्हणून प्रसिद्ध झाली आहेत, त्यांच्याच योगाने मोक्षप्राप्ती सोपी होते.॥ ३६५॥ ज्याप्रमाणे जमिनीवर ज्या नावा अडखळतात, त्यांच्याच योगाने जलाशय तरून जाता येतो, त्याप्रमाणे कर्मे बंधनकारक असली तरी या नामाच्या योगाने ती बंधनापासून सुटका करणारी होतात.॥ ३६६॥ पण हे असो. अशा या यज्ञदानादी क्रिया ॐकाराचे साह्य घेऊन केल्या जातात.॥ ३६७॥
गूढार्थदीपिका—प्रथम ॐकारापासूनच उत्पन्न झालेल्या वैदिक क्रिया ॐकाराच्या ध्यानपूर्वक उच्चाराने केल्या असता त्या ॐकारमय होऊन जातात.
तिया मोटकिया जेथ फळीं। रिगों पाहती निहाळीं।
प्रयोजिती तिये काळीं। तच्छब्द तो॥ ३६८॥
अर्थ—त्या अल्प अशा यज्ञ-दान-तपादी क्रिया ज्या फळाच्या रूपाने फलद्रूप व्हावयाच्या त्या ठिकाणी वेदवेत्ते ब्राह्मण त्या ‘तत्’ शब्दाचा विनियोग करतात किंवा ‘तत्’ शब्द लावतात, पाहा!॥ ३६८॥
(श्लोक-२५)
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतप:क्रिया:।
दानक्रियाश्च विविधा: क्रियन्ते मोक्षकांक्षिभि:॥ २५॥
अर्थ—परमेश्वरप्राप्तिरूप मोक्षाची इच्छा करणारे त्या कर्माने प्राप्त होणाऱ्या स्वर्गसुखादी कर्मफळाची इच्छा न करता ‘तत्’ या ब्रह्मवाचक पदाकडे-ईश्वराकडे- लक्ष देऊन नाना प्रकारच्या यज्ञतपदानादी क्रिया करतात.॥ २५॥
जें सर्वाही जगापरौतें। जें एक सर्वही देखतें।
जें तच्छब्दें बोलिजे तें। पैल वस्तु॥ ३६९॥
तें सर्वादिकत्वें चित्तीं। तद्रूप ध्याउनियां सुमती।
उच्चारेंही व्यक्ती। आणिती पुढती॥ ३७०॥
म्हणती तद्रूपा ब्रह्म तया। फळेंसीं क्रिया इया।
तेचि होतु आम्हां भोगावया। कांहींचि नुरो॥ ३७१॥
ऐसेनि तदात्मकें ब्रह्में। तेथ उगाणूनि कर्में।
आंग झाडिती न ममें। येणें बोलें॥ ३७२॥
आतां ओंकारें आदरिलें। तत्कारें समर्पिलें।
इया रीती जया आलें। ब्रह्मत्व कर्मा॥ ३७३॥
तें कर्म कीर ब्रह्माकारें। जालें तेणेंही न सरे।
जें करी तेणेंसीं दुसरें। आहे म्हणौनि॥ ३७४॥
मीठ आंगें जळीं विरे। परि क्षारता वेगळी उरे।
तैसें कर्म ब्रह्माकारें। गमे तें द्वैत॥ ३७५॥
आणि दुजें जंव जंव घडे। तंव तंव संसारभय जोडे।
हें देवो आपलेनि तोंडें। बोलती वेदें॥ ३७६॥
म्हणौनि परत्वें ब्रह्म असे। तें आत्मत्वें परियवसे।
सच्छब्द या रिणादोषें। ठेविला देवें॥ ३७७॥
अर्थ—जी संपूर्ण कार्यकारणरूप जगाच्या पलीकडे आहे, जी सर्वांना जाणते, जी एक अद्वैतस्वरूप असून ‘तत्’ शब्दाने बोलली जाते, जिला सर्वांच्या पलीकडील वस्तू म्हणतात—म्हणजे जिच्या पलीकडे काही नाही,॥ ३६९॥ हे शुद्धबुद्धी अर्जुना! जी सर्वांचे मूळ कारण असल्यामुळे चित्तात ‘तत्’ रूपाचे ध्यान करून तोंडानेही त्याचा व्यक्त उच्चार करतात॥ ३७०॥ आणि म्हणतात की फळासह त्या संपूर्ण क्रिया तद्रूप ब्रह्मासच प्राप्त होवोत! आम्हांला भोग भोगण्याकरिता काहीच शिल्लक न राहो!॥ ३७१॥ अशा प्रकारे ‘तत्’ स्वरूप परब्रह्माच्या ठिकाणी सर्व कर्मे समर्पण करून आपण “न मम” असे म्हणून आपले अंग झाडून टाकतात-म्हणजे कर्मावेगळे होतात.॥ ३७२॥ ॐकाराने कर्माचा आरंभ करून ते ‘तत्’ पदाच्या उच्चाराने परब्रह्माच्या ठिकाणी समर्पण केले व अशा रितीने ज्या कर्माला परब्रह्मस्वरूप प्राप्त झाले,॥ ३७३॥ ते कर्म निश्चित ब्रह्माकार झाले खरे! पण एवढॺानेच होत नाही. कारण (कर्म ब्रह्माकार झाले असे म्हणण्याचा, कर्म असून ते ब्रह्माकार झाले, असा अर्थ होत असल्यामुळे) ते कर्म ब्रह्माहून भिन्न राहून द्वैत कायम राहते.॥ ३७४॥ मिठाचा खडा अंगाने पाण्यात विरला तरी ज्याप्रमाणे त्याचा खारटपणा निराळा भासतो, त्याप्रमाणे कर्माचे ब्रह्माकार भासणे, हे द्वैतच होय.॥ ३७५॥ आणि जोपर्यंत द्वैत भासते, तोपर्यंत संसाराचे भय आहे, हे भगवंतांनीच आपल्या वेदरूपीमुखाने सांगून ठेवले आहे.॥ ३७६॥ सर्वांच्या पलीकडे जे ब्रह्म आहे, ते आत्मस्वरूपातच पर्यवसान पावते-म्हणजे आत्मस्वरूपाने अनुभवाला येते; म्हणून निराळेपणाची किंवा द्वैतरूपाची उणीव नाहीशी करण्याच्या उद्देशाने भगवंताने ‘सत्’ शब्द ठेवला आहे.॥ ३७७॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्म सच्चिदानंदस्वरूप आहे, असे सांगितले असले तरी परब्रह्माच्या सत्, चित्, आनंद या तिन्ही धर्मांचा आपल्या आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणीच अनुभव घ्यावा लागतो व म्हणूनच परब्रह्माचे व आत्मस्वरूपाचे ऐक्य किंवा आत्मा परब्रह्मस्वरूप आहे, असे श्रुतीत सांगितले आहे. आपल्या सदात्मस्वरूपाशी ऐक्य झाले असताच द्वैत नाहीसे होते; म्हणूनच येथे ब्रह्माकार झालेल्या कर्मामुळे भासणारे द्वैत नाहीसे करण्याकरिता त्याचे आत्मस्वरूपाशी ‘सत्’ शब्दाने ऐक्य सांगितले आहे.
नाम-रूप-कर्मे ही आत्मस्वरूपाहून भिन्न मानली असता मिथ्या ठरतात व त्यांचे सदात्मस्वरूपाशी ऐक्य केले तर ती सर्व सत्य होतात, असे आचार्यांनीही छांदोग्योपनिषदात म्हटले आहे (छां. उ. भा. ६-३-२).
सारांश, या ‘सत्’ शब्दाच्या विनियोगाने कर्म पूर्ण ब्रह्मस्वरूपच होऊन जाते, असा अर्थ.
तरि ॐकार तत् कारीं। कर्म केलें जें ब्रह्मशरीरीं।
जें प्रशस्तादि बोलवरी। वाखाणिलें॥ ३७८॥
प्रशस्तकर्मीं तिये। सच्छब्दा विनियोग आहे।
तोचि आईका होये। तैसा सांगों॥ ३७९॥
अर्थ—ब्राह्मणशरीराच्या ठिकाणी ओंकारतत् कारपूर्वक जे कर्म ब्रह्मरूप केले गेले, ते ‘प्रशस्त’ या शब्दाने वाखाणले जाते.॥ ३७८॥ त्या प्रशस्त कर्माच्या ठिकाणी ‘सत्’ शब्द जो लावला जातो, तोच कसा लावला जातो, हे सांगतो, ऐका.॥ ३७९॥
(श्लोक-२६)
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्द: पार्थ युज्यते॥ २६॥
अर्थ—अर्जुना! अविनाशी भावाच्या ठिकाणी, सद्वर्तनाच्या ठिकाणी व तसेच चांगल्या मंगल कार्याच्या ठिकाणी हा ‘सत्’ शब्द लावला जातो.॥ २६॥
तरि सच्छब्दें येणें। आटूनि असताचें नाणें।
दाविजे अव्यंगवाणें। सत्तेचें रूप॥ ३८०॥
जें सतचि काळें देशें। होऊं नेणेचि अनारिसें।
आपणपां आपण असे। अखंडित॥ ३८१॥
अर्थ—या ‘सत्’ शब्दाच्या योगाने विनाशीपणाचे नाणे आटले जाऊन (नाहीसे होऊन) अविनाशी भावरूप सत्तेचे निर्दोषस्वरूप दाखविले जाते.॥ ३८०॥ ते ‘सत्’ स्वरूप कोणत्याही काळात व कोणत्याही देशात ‘असत्’ होऊ शकत नाही. ते आपण आपल्या ठिकाणी अखंड, अविनाशी, अविकारी आहे.॥ ३८१॥
गूढार्थदीपिका—माउलीने या ओवीत सत्स्वरूपाची व्याख्याच दिली आहे.
हें दिसतें जेतुलें आहे। तें असतपणें जें नोहे।
देखतां रूपीं सोये। लाभे जयाची॥ ३८२॥
अर्थ—असतपणाने जेवढे काही दिसते तेवढे ते नव्हे, असा विचार करून पाहिले असता ज्याचा आश्रय रूपाच्या ठिकाणीही लाभलेला दिसतो.॥ ३८२॥
गूढार्थदीपिका—याचा अर्थ असा की रूपालाही सत् स्वरूपाचाच आधार आहे. सत् स्वरूपाला सोडून रूपाला स्वतंत्र अस्तित्व नाही, म्हणून ते ‘असत’ नाही.
“दृश्य कीर दृष्टि असे। परि साच की द्रष्टा असे” (अमृ. प्र. ७-२०४) दृश्य, जड, असत, जगद्रूप नसून तेही अविनाशी सद्रूप ब्रह्मच आहे, असे माउलींनी अमृतानुभवातही सांगितले आहे. अर्थात सत् स्वरूपाचा विचार केला असता रूपही सत्स्वरूपच ठरते.
तेणेंसीं प्रशस्त तें कर्म। जें जालें सर्वात्मक ब्रह्म।
देखिजे करूनि सम। ऐक्यबोधें॥ ३८३॥
तरी ॐकार तत् कारें। जें कर्म दाविलें ब्रह्माकारें।
तें गाळूनि होईजे एकसरें। सन्मात्रचि॥ ३८४॥
ऐसा हा अंतरंग। सच्छब्दाचा विनियोग।
जाणा म्हणे श्रीरंग। मी न म्हणें हो॥ ३८५॥
ना मीचि जरि हो म्हणें। तरि श्रीरंगीं दुजें हेंचि उणें।
म्हणौनि हें बोलणें। देवाचेंचि॥ ३८६॥
अर्थ—जे प्रशस्त कर्म सत् स्वरूपासह सर्वात्मक ब्रह्मस्वरूप झाले, त्याचे आपल्याशी ऐक्य आहे या ज्ञानबोधाने ते समस्वरूप पाहवे.॥ ३८३॥ जे ओंकार-तत् कारपूर्वक केलेले कर्म ब्रह्माकार होते, असे जे मागे सांगितले, ते सर्व द्वैत मनातून काढून टाकून केवळ सन्मात्रस्वरूप होऊन राहवे.॥ ३८४॥ असा हा ‘सत्’ शब्दाचा अंतरंगविनियोग आहे, असे जाण, असे भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात; मी म्हणत नाही, हो!॥ ३८५॥ आणि, मी म्हणतो, असे जरी म्हटले तरी भगवंताहून मी वेगळा राहणे हे सर्वव्यापक भगवंताच्या ठिकाणी उणेपण आहे. याही दृष्टीने पाहता, हे म्हणणे भगवंताचेच आहे.॥ ३८६॥
आतां आणिकीही परी। सच्छब्द हा अवधारीं।
सात्विककर्मा करी। उपकार जो॥ ३८७॥
तरी सत्कर्में चांगें। चालिलीं अधिकारबगें।
परि एकाधें कां आंगें। हिणावती जैं॥ ३८८॥
तैं उणें एकें अवयवें। शरीर ठाके आघवें।
कां अंगहीना भांडावे। रथाची गती॥ ३८९॥
तैसें एकेचि गुणेंवीण। सतचि परी असतपण।
कर्म धरी गा जाण। जियें वेळें॥ ३९०॥
तेव्हां ओंकार तत्कारीं। सावायिला हा चांगी परी।
सच्छब्द कर्मा करी। जीर्णोद्धार॥ ३९१॥
तें असतपण फेडी। आणी सद्भावाचिये रूढी।
निजसत्वाचिये प्रौढी। सच्छब्द हा॥ ३९२॥
अर्थ—आणखी दुसरे असे की या ‘सत्’ शब्दाने सात्विक कर्मावर जो उपकार केला जातो, तो सांगतो, ऐक.॥ ३८७॥ सात्विक कर्म अधिकारानुसार चांगले अनुष्ठिले जात असताना जर त्यात एखाद्या अंगाने वैगुण्य प्राप्त झाले तर॥ ३८८॥ ज्याप्रमाणे एखादे अंग किंवा अवयव नसले म्हणजे संपूर्ण शरीर त्या अवयवावाचून राहते किंवा चाक वगैरे एखाद्या अंगाने हीन असलेल्या रथाची गती बंद पडते,॥ ३८९॥ त्याप्रमाणे जेव्हा एका गुणाच्या उणेपणामुळे सत् कर्माला ‘असत्’ पण येते,॥ ३९०॥ तेव्हा ओंकार-तत् कार यांचे साह्य असलेला हा ‘सत्’ शब्द त्या कर्माचा चांगला जीर्णोद्धार करतो-म्हणजे उणीव भरून काढतो व कर्म पूर्ण करतो.॥ ३९१॥ हा ‘सत्’ शब्द आपल्या सद्भावाच्या भारदस्तपणामुळे कर्माचे ‘असत्’ पण नाहीसे करून त्याचे ठिकाणी ‘सत्’ पणा रूढ करतो.॥ ३९२॥
दिव्यौषध जैसें रोगिया। कां सावावो ये भंगलिया।
सच्छब्द कर्मा व्यंगलिया। तैसा जाण॥ ३९३॥
अथवा कांहीं प्रमादें। कर्म आपुलिये मर्यादे।
चुकोनि पडे निषिद्धे। वाटे हन॥ ३९४॥
चालतयाचि मार्ग सांडे। पारखियाचि अखरें पडे।
राहाटीमाजि न घडे। काइ काइ॥ ३९५॥
म्हणौनि तैसी कर्मा। राभस्यें सांडे सीमा।
असाधुत्वाचिया दुर्नामा। येवों पाहे जें॥ ३९६॥
तेथ गा हा सच्छब्दु। येरां दोहींपरीस प्रबुद्धु।
प्रयोजिला करी साधु। कर्मातें यया॥ ३९७॥
लोहा परिसाची घृष्टी। वोहळा गंगेची भेटी।
कां मृता जैसी वृष्टी। पीयूषाची॥ ३९८॥
पैं असाधुकर्मा तैसा। सच्छब्दप्रयोग वीरेशा।
हें असो गौरवचि ऐसा। नामाचा यया॥ ३९९॥
अर्थ—जसे दिव्य औषध रोग्याला किंवा साहाय्य मिळणे आशाभंग झालेल्यास, उत्साहजनक होते, त्याप्रमाणे कोणत्याही रीतीने व्यंग झालेल्या कर्माला ‘सत्’ शब्द हा पूर्ण करतो, असे जाण.॥ ३९३॥ अथवा कोणत्या एखाद्या चुकीमुळे कर्म आपली विहित मर्यादा सोडून निषिद्ध कोटीत गेले तर॥ ३९४॥ चालणाऱ्याचीच वाट चुकते, परीक्षकच एखादे वेळी फसतो, व्यवहारामध्ये काय काय घडत नाही?॥ ३९५॥ त्याप्रमाणे अविवेकाने एखादे वेळी कर्माची विहित मर्यादा ओलांडली जाऊन त्या कर्माला असाधू असे जे वाईट नाव प्राप्त होते,॥ ३९६॥ असे झाले असता ‘सत्’ शब्द हा ॐकार व तत् कार या दोघांपेक्षा इतक्या पूर्ण अवस्थेला पोहोचला आहे की तो लावला असता कर्माला आपल्यासारखेच चांगले व पूर्ण करतो.॥ ३९७॥ ज्याप्रमाणे लोखंडाला परिसाचा संसर्ग व्हावा, गंगेला ओढा मिळावा किंवा मेलेल्या माणसावर अमृताची वृष्टी व्हावी,॥ ३९८॥ त्याप्रमाणेच, वीरश्रेष्ठा अर्जुना! अपूर्ण व निषिद्ध अशा कर्माला ‘सत्’ शब्द लावण्याचा उपयोग आहे. हे असो. ‘सत्’ या नामाची अशी महतीच आहे.॥ ३९९॥
घेऊनि येथिंचे वर्म। जैं विचारिसी हें नाम।
तैं केवळ हेंचि ब्रह्म। जाणसी तूं॥ ४००॥
पाहें पां ॐ तत् सत् ऐसें। हें बोलणें तेथ नेतसे।
जेथूनि कां हें प्रकाशे। दृश्यजात॥ ४०१॥
तें तंव निर्विशिष्ट। परब्रह्म चोखट।
तयाचें हें आंतुवट। व्यंजक नाम॥ ४०२॥
परि आश्रय आकाशा। आकाशचि कां जैसा।
या नामा अनामिया आश्रय तैसा। अभेद असे॥ ४०३॥
अर्थ—या नामाचे हे रहस्य जाणून तू नामाचा विचार करशील, तेव्हा तुला असे दिसून येईल की, ॐतत्-सत् हेच ब्रह्म आहे.॥ ४००॥ हे पाहा अर्जुना! जेथून हे दृश्य जगत् प्रगट होते, तेथेच ॐ-तत्-सत् हे नाम जिवाला पोहोचविते.॥ ४०१॥ ती वस्तू म्हणजे सर्व विशेषरहित असे शुद्ध परब्रह्म होय. त्याचा प्रत्यय आणून देणारे असे हे नाम अंतरंगभूत साधन आहे.॥ ४०२॥ ज्याप्रमाणे आकाशाला आकाशच आश्रय आहे, त्याप्रमाणे भगवंताच्या नामाला भगवंताचाच आश्रय असल्यामुळे भगवान व भगवंताचे नाव यांचा अभेदच आहे.॥ ४०३॥
गूढार्थदीपिका—म्हणूनच भगवान जसा अनध्यस्तविवर्तरूप आहे, तसे त्याचे नावही अनध्यस्तविवर्तरूप आहे, असेच सर्व संत मानतात.
उदयिला आकाशीं। रवीचि रवीतें प्रकाशी।
हे नामव्यक्ती तैसी। ब्रह्मचि करी॥ ४०४॥
अर्थ—आकाशात सूर्य उगवला असता तो आपल्यालाच प्रकाशरूप करतो, त्याप्रमाणे ॐ-तत्-सत् हे व्यक्तनाम ब्रह्माला प्रकाशित करते.॥ ४०४॥
(श्लोक-२७)
यज्ञे तपसि दाने च स्थिति: सदिति चोच्यते।
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥ २७॥
अर्थ—यज्ञ, दान व तप यांच्या अनुष्ठानात राहण्याच्या स्थितीला ‘सत्’ असे म्हणतात व त्यांच्याकरता होणाऱ्या कर्मालाही ‘सत्’ असे म्हणतात.॥ २७॥
म्हणौनि त्र्यक्षर हें नाम। नव्हे जाण केवळ ब्रह्म।
याहीलागीं कर्म। जें जें कीजे॥ ४०५॥
ते याग अथवा दानें। तपादिकेंही गहनें।
तियें निफजतु कां न्यूनें। होऊनि ठातु॥ ४०६॥
परि परिसाचा वरकलीं। नाहीं चोखाकिडाची बोली।
तैसीं ब्रह्मीं अर्पितां केलीं। ब्रह्मचि होती॥ ४०७॥
उणिया पुरयाची परी। नुरेचि तेथ अवधारीं।
निवडूं न येती सागरीं। जैसिया नदी॥ ४०८॥
एवं पार्था तुजप्रती। ब्रह्मनामाची हे शक्ती।
सांगीतली उपपत्ती। डोळसा गा॥ ४०९॥
आणि येकेकाही अक्षरा। वेगळवेगळा वीरा।
विनियोग नागरा। बोलिलों रीति॥ ४१०॥
एवं ऐसें सुमहिम। म्हणौनि हें ब्रह्मनाम।
आतां जाणीतलें कीं सुवर्म। राया तुवां॥ ४११॥
तरि येथूनि याचि श्रद्धा। उपलविली हो सर्वदा।
जयाचें जालें बंधा। उरों नेदी॥ ४१२॥
जिये कर्मीं हा प्रयोग। अनुष्ठिजे सद्विनियोग।
तेथ अनुष्ठिला सांग। वेदचि तो॥ ४१३॥
अर्थ—म्हणून ॐ-तत्-सत् हे नुसते तीन अक्षरी नाम नसून ते केवळ परब्रह्मच होय, असे समज. याच्या निष्पत्तीकरिता जी जी थोर यज्ञ-याग, तप, दाने इत्यादी कर्मे केली जातात ती सांग होवोत किंवा व्यंग होवोत.॥ ४०५-४०६॥ तरी ज्याप्रमाणे परिसाच्या कसोटीच्या स्पर्शाने झालेल्या सोन्यात, हे हीणकट आहे, हे चांगले आहे, अशी भाषा राहत नाही, त्याप्रमाणे परब्रह्माच्या ठिकाणी अर्पण केलेली कर्मे सच्चिदानंद ब्रह्मस्वरूपच होतात.॥ ४०७॥ ज्याप्रमाणे समुद्रास मिळालेल्या नद्या पुन: ओळखता येत नाहीत, त्याप्रमाणे परब्रह्माला कर्में अर्पण केली असता ती उणीपुरी राहत नाहीत, हे पक्के समज.॥ ४०८॥ याप्रमाणे, ज्ञानवान अर्जुना! तुला या ब्रह्मनामाच्या शक्तीची ही उपपत्ती सांगितली.॥ ४०९॥ आणि, हे वीरा अर्जुना! या ब्रह्मनामातील एक एक अक्षराचा वेगवेगळा विनियोगही सुंदर रीतीने सांगितला.॥ ४१०॥ अशा प्रकारे, वर सांगितल्याप्रमाणे त्याची उत्तम कीर्ती आहे, म्हणून ते परब्रह्माचे नाम झाले आहे, त्याचे हे नीट वर्म, हे राजा, जाणलेस ना!॥ ४११॥ आजपासून ही नामाची श्रद्धा सदासर्वदा अशीच वाढलेली राहिली तर ती प्राप्त झालेल्या कर्मबंधनाला उरू देणार नाही.॥ ४१२॥ ज्या कर्मामध्ये ‘ॐ-तत्-सत्’ या ब्रह्मनामाचा उच्चार होऊन त्याचा योग्य विनियोग केला जाईल, तेथे संपूर्ण वेदाचेच अनुष्ठान झाले.॥ ४१३॥
(श्लोक-२८)
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत्।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥ २८॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेश्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्याय:॥ १७॥
अर्थ—हे अर्जुना! अश्रद्धेने केलेल्या हवनाला, दिलेल्या दानाला, केलेल्या तपाला व केलेल्या स्तुती-नमस्कारादी कर्माला असत् म्हणतात. (हे सर्व करण्यात अत्यंत कष्ट होत असले) तरी त्याचे इहलोकी किंवा परलोकीही फळ मिळत नाही.॥ २८॥
ना सांडूनि हे सोये। मोडूनि श्रद्धेची बाहे।
दुराग्रहाची त्राये। वाढऊनियां॥ ४१४॥
मग अश्वमेध कोडी कीजे। रत्नें भरोनि पृथ्वी दीजे।
एकांगुष्ठींही तपिजे। तपसाहस्रीं॥ ४१५॥
जळाशयाचेनि नांवें। समुद्रही कीजती नवे।
परि किंबहुना आघवें। वृथाचि तें॥ ४१६॥
पाषाणावरी वर्षलें। जैसें भस्मीं हवन केलें।
कां खेंव दीधलें। साउलिये॥ ४१७॥
ना तरि जैसें चडकणां। गगन हाणीतलें अर्जुना।
तैसा समारंभ सुणा। गेलाचि तो॥ ४१८॥
घाणां गाळिले गुंडे। तेल ना पेंडी जोडे।
तैसें दरिद्र तेवढें। ठेलेंचि आंगीं॥ ४१९॥
गांठीं बांधली खापरी। येथ अथवा पैलतीरीं।
न सरोनि जैसी मारी। उपवासीं गा॥ ४२०॥
अर्थ—कर्म करण्याची ही हातोटी सोडून देऊन व कर्माला लागणारा श्रद्धेचा हात मोडून टाकून अश्रद्धेने नुसत्या दुराग्रहाच्या बळावर कोटॺवधी अश्वमेध यज्ञ केले, रत्नांनी भरलेल्या पृथ्वीचे दान केले किंवा एका अंगुष्ठावर उभे राहण्यासारखी हजारो तपे केली अथवा फार काय सांगायचे! जलाशय निर्माण करण्याच्या नावाखाली समुद्रासारखे नवे समुद्र निर्माण केले तरी ते सर्व व्यर्थच होय.॥ ४१४-४१६॥ ज्याप्रमाणे पाषाणावर झालेला पाण्याचा वर्षाव किंवा राखेत केलेले हवन, अथवा सावलीला दिलेले आलिंगन किंवा अर्जुना! आकाशाला मारलेली थापड व्यर्थ होय, त्याप्रमाणे अश्रद्धेने केलेले सर्व कार्यारंभ व्यर्थ होत.॥ ४१७-४१८॥ ज्याप्रमाणे घाण्यात घालण्याकरिता टाकलेल्या दगडापासून तेल किंवा पेंड काहीच प्राप्त होत नाही, परंतु स्वत:चे दारिद्रॺ तेवढे कायमच राहते.॥ ४१९॥ कनवटीस खोचलेली खापरखुंटी अलीकडील किंवा पलीकडील तीरावरील गावात कोठेही चालत नसल्यामुळे जशी उपाशी मारते,॥ ४२०॥
तैसें कर्मजातें तेणें। नाहीं ऐहिकींचें भोगणें।
तेथ परत्र तें कवणें। अपेक्षावें॥ ४२१॥
म्हणौनि ब्रह्मनामश्रद्धा। सांडूनि कीजे जो धांदा।
हें असो सिणू नुसधा। दृष्टादृष्टीं तो॥ ४२२॥
ऐसें कलुषकरिकेसरी। त्रितापतिमिरतमारी।
श्रीवर वीर नरहरी। बोलिलें तेणें॥ ४२३॥
अर्थ—त्याप्रमाणे अश्रद्धेने केलेल्या कर्मजाताने जेथे ऐहिक भोगच मिळत नाही, तेथे त्यांच्या योगाने परलोकातील भोग मिळतील, अशी आशा कशी करावी?॥ ४२१॥ म्हणून ॐ-तत्-सत् या ब्रह्मनामाचा प्रयोग व श्रद्धा यांना सोडून केलेले कोणतेही कर्म, इहपरलोकी नुसता शीणच होय.॥ ४२२॥ पापरूपी हत्तीला मारणारा सिंह, त्रिविध दु:खरूप अंधाराचा नाश करणारा सूर्य, लक्ष्मीचा पती, पराक्रमी, नरहरी असा हा भगवान श्रीहरी असे बोलता झाला.॥ ४२३॥
तेथ निजानंदा बहुवसा-। माजि अर्जुन तो सहसा।
हरपला चंद्र जैसा। चांदिणेनी॥ ४२४॥
अहो संग्राम हा वाणिया। मापें नाराचांचिया आणिया।
सूनि मांस घे मवणिया। जीवितेंसीं॥ ४२५॥
ऐसिया समयीं कर्कशें। भोगीजत स्वानंदराज्य कैसें।
आजि भाग्योदय हा नसे। आणिके ठाईं॥ ४२६॥
संजय म्हणे कौरवराया। गुणा रिझों ये रिपूचिया।
आणि गुरुही हा आमुचिया। सुखाचा येथ॥ ४२७॥
हा न पुसता हे गोठी। तरि देव कां सोडिते गांठी।
तरि कैसेनि आम्हां भेटी। परमार्थेंसीं॥ ४२८॥
होतों अज्ञानाच्या आंधारां। वोसंतीत जन्मवाहरा।
तों आत्मप्रकाशमंदिरा-। आंत आणिलें॥ ४२९॥
येवढा आम्हां तुम्हां थोर। केला येणें उपकार।
म्हणौनि हा व्याससहोदर। गुरुत्वें होय॥ ४३०॥
तेवींचि संजयो म्हणे चित्तीं। हा अतिशय या नृपती।
खुपेल म्हणौनि किती। बोलत असों॥ ४३१॥
ऐसी हे बोली सांडिली। मग येरीचि गोठी आदरिली।
जे पार्थें कां पुसिली। श्रीकृष्णातें॥ ४३२॥
याचें जैसें कां करणें। तैसें मीही करीन बोलणें।
ऐकिजो ज्ञानदेव म्हणे। निवृत्तीचा॥ ४३३॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां सप्तदशोऽध्याय:॥ १७॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे चंद्रापेक्षा पुष्कळपटीने असलेल्या चांदण्यात चंद्र हरपला जातो, त्याप्रमाणे अपार अशा आत्मानंदात अर्जुन तत्काळ निमग्न झाला.॥ ४२४॥ अहो! कौरवपांडवांचा युद्धप्रसंग म्हणजे एक वाणीच होय. बाणांची अग्ररूपे मागे घालून तो प्राणांसह मांसाचे माप घेत आहे.॥ ४२५॥ अशा कठोर प्रसंगी तो अर्जुन स्वानंदाचे साम्राज्य कसे भोगीत आहे, पाहा! अर्जुनावाचून दुसऱ्याच्या ठिकाणी असा भाग्योदय झालेला दिसणार नाही.॥ ४२६॥ संजय म्हणतो, हे कौरवांच्या राजा धृतराष्ट्रा! शत्रूच्या गुणाने आनंद होतो व तो आमच्या सुखप्राप्तीला कारण असल्यामुळे गुरुस्थानीही आहे.॥ ४२७॥ अर्जुनाने ही गोष्ट विचारलीच नसती तर देवांनी तरी प्रक्रियारूप गाठोडीची गाठ कशाला सोडली असती व मग आमच्यासारख्याला परमार्थाचा लाभ कसा झाला असता?॥ ४२८॥ जो मी आता विस्मृतिरूप अंधारात जन्मदु:ख भोगीत होतो, त्या मला आत्मस्मृती करून देऊन आत्मप्रकाशरूप मंदिरात आणले.॥ ४२९॥ एवढा मोठा उपकार या अर्जुनाने आपल्यावर केला असल्यामुळे तो भगवान व्यासांचा बंधू व आपला गुरु झाला आहे.॥ ४३०॥ तसेच संजय आपल्या चित्तात म्हणतो, अर्जुनाची केलेली स्तुती राजाच्या मनाला झोंबेल, म्हणून आता किती बोलायचे!॥ ४३१॥ असा विचार करून त्याने बोलणे आटोपते घेतले व मग अर्जुनाने भगवान श्रीकृष्णाला जी गोष्ट विचारली होती, त्या दुसऱ्याच गोष्टीविषयी बोलणे सुरू केले.॥ ४३२॥ श्रीनिवृत्तिनाथ महाराजांचे श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, ऐका! त्यांचे जसे करणे झाले आहे, तदनुरूपच मीही निरूपणाचे बोलणे करीन.॥ ४३३॥
श्रीसद्गुरुमाउलीच्या कृपाप्रसादाने श्रीज्ञानेश्वरीच्या सतराव्या अध्यायाचा अनुवाद गूढार्थदीपिकेसहसमाप्त झाला, तो श्रीगुरुमाउलीच्या चरणी समर्पण असो.
समारोप
मागे सोळाव्या अध्यायाच्या शेवटी भगवंतांनी असा निर्णय केला की कर्तव्याकर्तव्याच्या निश्चितीकरिता एक शास्त्रच प्रमाण मानले पाहिजे. तेव्हां अर्जुनाला अशी शंका आली की, हे कर्म कर्तव्य होय किंवा कर्तव्य नव्हे, असे नुसत्या श्रद्धेने ठरविता येणार नाही काय? म्हणून अर्जुनाने प्रश्न केला की, हे भगवंता! शास्त्र न पाहता जे केवळ श्रद्धेने यजन करतात त्यांची ती निष्ठा सात्विक, राजस की तामस?
भगवान म्हणतात, अर्जुना! शास्त्राभ्यास किंवा शास्त्रावलोकन न करणाऱ्या लोकांची पूर्वकर्मानुसार प्राप्त होणारी स्वाभाविक श्रद्धा ही सात्विक, राजस, तामस अशी तीन प्रकारची असते. हा पुरुष श्रद्धामयच आहे. सात्विक पुरुषाची श्रुतिस्मृतिपुराणात सांगितलेल्या शिव व विष्णू यांच्या पूजनाच्या ठिकाणी श्रद्धा असते. राजस श्रद्धेचे पुरुष यक्ष व राक्षस यांचे पूजन करतात व तामस श्रद्धेचे पुरुष भूतप्रेतादिकांचे पूजन करतात.
या तीन श्रद्धांपैकी रजोगुणी, तमोगुणी या दोन श्रद्धा अध:पतनाला कारणीभूत असल्यामुळे नि:शेष टाकून देऊन सात्विक श्रद्धाच जतन करावी. तसेच, ज्यायोगे चित्तात सत्वगुण दृढ ठसेल, अशी संगती धरावी व सत्वगुण ज्यात अधिक आहे, असा आहार घ्यावा. खाल्लेल्या अन्नाप्रमाणेच मनुष्याचे मन बनते. सर्व मनुष्यांना प्रिय असलेला आहार सात्विक, राजस, तामस असा तीन प्रकारचा आहे. त्याचप्रमाणे यज्ञ, तप व दान हेही तीन प्रकारचे आहेत.
भगवान म्हणतात, अर्जुना! प्रथम आहाराचे भेद सांगतो, ऐक.
आहार—सात्विक पुरुषाला प्रिय असलेला आहार, आयुष्य, चित्तातील स्थैर्य, शक्ती, आरोग्य, सुख व अभिरुची इत्यादी सात्विक गुण वाढविणारा, स्वभावत:च रसभरित, अंगचाच स्निग्ध, शरीरात बराच वेळ टिकणारा व इंद्रियांना समाधान देणारा, असा असतो. राजस पुरुषाला प्रिय असलेला आहार, अती कडू, अती आंबट, अती तिखट, अती खारट, अती उष्ण, अती रूक्ष व शरीराचा दाह करणारा म्हणून दु:ख, शोक व रोग यांना उत्पन्न करणारा असतो. तामस पुरुषाला प्रिय असलेला आहार, निरस, दुर्गंधियुक्त, शिळा, उष्टा व अपवित्र असा असतो.
यज्ञ—फळाची यत्किंचितही इच्छा न करता शास्त्रविधीला धरून केला जाणारा सात्विक यज्ञ होय. फळाची इच्छा धरून लोकात प्रतिष्ठा मिरविण्याकरिता केला जाणारा यज्ञ राजस यज्ञ होय. शास्त्रविधी, यथोक्त अन्नदान, वैदिक मंत्र, शास्त्रोक्त दक्षिणा व श्रद्धा याविरहित केल्या जाणाऱ्या यज्ञाला तामस यज्ञ म्हणतात.
तप—अर्जुना! आता तपाचे स्वरूप ऐक.
तप हे शारीरिक, वाचिक व मानसिक असे तीन प्रकारचे आहे. देव, ब्राह्मण, गुरु व ज्ञानी यांचे पूजन करणे, शरीरशुद्धी, सरळपणाने वागणे, ब्रह्मचर्य व कोणत्याही प्राण्याची हिंसा न करणे ही कर्मे शरीराने होत असल्यामुळे याला शारीरिक तप म्हणतात.
खिन्नता उत्पन्न न करणारे, सत्य, प्रिय व हितकारक असे बोलणे व आपल्याला पठण करण्यास योग्य म्हणून स्वीकारलेली स्तोत्रे व ग्रंथ यांचा अभ्यास करणे, याला वाचिक तप म्हणतात.
रागद्वेषरहित मन होणे, मनात सर्व लोकांच्या हिताची इच्छा व निष्कपट बुद्धी असणे याला मानसिक तप म्हणतात. हेच तप अत्यंत श्रद्धेने व फळाची इच्छा न धरता केले असता, ते सात्विक तप होते व फळाची इच्छा धरून प्रतिष्ठा मिरविण्याकरिता केले असता राजस तप होते; तसेच विकारी अंत:करणाने आपल्या देहाला अत्यंत पीडा देऊन दुसऱ्याचा नाश करण्याकरिता केलेले तप तामस म्हटले जाते.
दान—पुण्यक्षेत्रात, पुण्यकाली, उपकार फेडण्यास असमर्थ व वेदपारंगत अशा ब्राह्मणाला दिले जाणारे दान सात्विक दान होय.
प्रत्युपकाराच्या आणि फळ मिळण्याच्या बुद्धीने व कष्टी अंत:करणाने केलेले दान राजस दान होय.
संध्यासमयी किंवा रात्री, अधर्माने मिळविलेल्या धनाचे, पापी लोकांना दान करणे याला तामस दान म्हणतात.
भगवान म्हणतात, अर्जुना! आम्ही श्रद्धेपासून दानापर्यंत सत्व, रज, तम या तीन गुणांनी व्याप्त ह्या ज्या क्रिया सांगितल्या त्या, सात्विक कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करण्याकरिता सांगितल्या. तू सत्वगुणाचा आश्रय करून सात्विक कर्मेच कर व राजस-तामस कर्मांचा त्याग कर.
केलेल्या सात्विक कर्माने मोक्षसिद्धी कशी होते याचे वर्म मी तुला आता सांगतो, ऐक.
परब्रह्माचा ॐ, तत् , सत् असा तीन प्रकाराने नामनिर्देश केला आहे. या त्रिविध नामनिर्देशद्वाराच ब्राह्मण, वेद व यज्ञ निर्माण केले गेले, म्हणून मोक्षाची इच्छा करणाऱ्या वेदवादी ब्राह्मणांच्या यज्ञ, दान, तप इत्यादी सर्व क्रिया प्रथम ॐकाराचा उच्चार करून नेहमी होत असतात. केवळ तत् वाच्य ब्रह्माकडे लक्ष देऊन ते नाना प्रकारचे यज्ञ-दान-तपादी कर्मे करतात व तसेच अस्तित्व, सद्वृत्तत्व या अर्थी प्रशस्त कर्मांचे ठिकाणी सत् शब्द लावला जातो. अशा प्रकारे ॐ, तत्, सत् या तीन नामांचा विनियोग करून यज्ञ, दान, तप यांच्या अनुष्ठानात राहणाऱ्या स्थितीला सत् असे म्हणतात. जे अश्रद्धेने हवन केले जाते, दान दिले जाते, ते असत् कर्म होय. इहलोकी किंवा मरणानंतर त्याचे काही फळ होत नाही.
॥ श्रीमत्सद्गुरु श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु॥
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
अध्याय अठरावा
अवतरणिका—भगवंतांनी सतराव्या अध्यायापर्यंत अर्जुनाला समोर करून सर्व जगताला जे तत्त्वज्ञान सांगितले त्याची उजळणी करून थोडक्यात पुन: सारांश सांगण्याकरिता अठराव्या अध्यायाची निर्मिती झाली आहे. या अध्यायाला श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी “हा अठरावा अध्याय नोहे। हे एकाध्यायी गीताचि आहे” (ज्ञाने. अ. १८-८४) असे म्हटले आहे. आचार्यही “सर्वस्यैव गीताशास्त्रस्यार्थोऽस्मिन्नध्याय उपसंहृत्य..............सर्वेषु ह्यतीतेष्वध्यायेषूक्तोऽर्थोऽस्मिन्नध्यायेऽवगम्यते” (अवतरणिका गीताभाष्य) “सर्वच गीताशास्त्राचा अर्थ या अध्यायात संक्षेपत: संगृहीत करून पूर्वी होऊन गेलेल्या सर्व अध्यायांमध्ये सांगितलेला शास्त्रार्थ या अध्यायात ज्ञात होतो.” असेच म्हणतात. एवं, दोघांच्याही मताने गीतेतील तत्त्वज्ञान संक्षेपरूपाने पाहावयाचे असल्यास ते अठराव्या अध्यायात दिसून येईल.
जयजय देव निर्मळ। निजजनाखिलमंगळ।
जन्मजराजळदजाळ-। प्रभंजन॥ १॥
जयजय देव प्रबळ। विदळितामंगळकुळ।
निगमागमद्रुमफळ। फलप्रद॥ २॥
अर्थ—हे सद्गुरुदेवा! तू त्रिगुणात्मक उपाधिरहित असा निर्मळ आहेस. तू आपल्या भक्तांचे संपूर्ण कल्याण करतोस. तू जन्मजरारूपी मेघांच्या समूहांचा नाश करणारा वायूच आहेस. तुझा जयजयकार असो.॥ १॥ हे सद्गुरुदेवा! तू सर्वसमर्थ असून दु:खरूपाने फलद्रूप होणाऱ्या सर्व अशुभांचा नि:शेष नाश करणारा आहेस. वेदशास्त्ररूपी वृक्षाचे मोक्षरूपी फळ तूच असून ते प्राप्त करून देणारा तूच आहेस. तुझा जयजयकार असो.॥ २॥
गूढार्थदीपिका—योगप्राप्ती किंवा परमेश्वरप्राप्ती हीच मोक्षप्राप्ती होय. ती भगवंताच्या किंवा श्रीगुरुच्या कृपेनेच होते. म्हणजे चित्ताची शुद्धी व इतर साधनभूत प्रयत्न हे त्याची कृपा संपादन करून केली असताच फलद्रूप होतात, असा भाव.
जयजय देव सकळ। विगतविषयवत्सल।
कलितकाळकौतूहल। कलातीत॥ ३॥
जयजय देव निश्चळ। चलितचित्तपानतुंदिल।
जगदुन्मीलनाविरल-। केलिप्रिय॥ ४॥
अर्थ—हे श्रीगुरुदेवा! संपूर्ण तूच एक आहेस. नि:शेष विषयवासनारहित झालेल्यांना, आपल्या लहान मुलावर प्रेम करणाऱ्या आईप्रमाणे तू ममताळू आहेस. काळाच्या क्षणोक्षणी होणाऱ्या जन्ममृत्युरूपी क्रीडेला तू नाहीसा करणारा आहेस. तू अंशरहित असा अफूट, पूर्ण आहेस. तुझा जयजयकार असो.॥ ३॥ हे श्रीगुरुदेवा! तू अवयवरहित असल्यामुळे गतिरहित अखंड अढळ आहेस. चंचल चित्ताचे प्राशन करून तू दोंदिल झाला आहेस-म्हणजे चित्ताच्या चंचलपणाचा नाश करून तू नि:शेष वासनारहित नित्यतृप्त आहेस. नामरूपात्मक जगताच्या रूपाने निरंतर प्रगट होण्याची क्रीडा तुला फार प्रिय आहे. तुझा जयजयकार असो.॥ ४॥
गूढार्थदीपिका—मायाभ्रांतीमुळे जीवाला परमेश्वराच्या नामरूपात्मक सगुणरूपाने प्रगट होण्याचा व अंतर्धान पावण्याचा प्रत्यय येत असला तरी परमेश्वराचे नामरूपात्मक सगुणस्वरूप निरंतरच असते. म्हणजे ते सत् , चित् व आनंदमय पूर्ण परब्रह्मच आहे, असे माउलींनी दाखविले आहे.
जयजय देव निष्कळ। स्फुरदमंदानंदबहळ।
नित्यनिरस्ताखिलमळ। मूळभूत॥ ५॥
जयजय देव स्वप्रभ। जगदंबुदगर्भनभ।
भुवनोद्भवारंभस्तंभ। भवध्वंस॥ ६॥
जयजय देव विशुद्ध। अविद्योद्यानद्विरद।
शमदममदनमदभेद। दयार्णव॥ ७॥
जयजय देवैकरूप। अतिकृतकंदर्पसर्पदर्प।
भक्तभाव भुवनदीप। तापापह॥ ८॥
जयजय देव अद्वितीय। परिणतोपरमैकप्रिय।
निजजनजित भजनीय। मायागम्य॥ ९॥
जयजय देव श्रीगुरो। अकल्पनाकल्पतरो।
स्वसंविद्द्रमबीजप्ररो-। हणावनी॥ १०॥
अर्थ—अखंडपूर्ण असलेल्या श्रीगुरुदेवा! तू स्फुरत असलेला आनंदच होय. अविद्यादी कोणतेही दोष तुझ्या ठिकाणी कधीच नाहीत. असा तू सदा सर्वदा मुळचा दोषरहित केवळ आनंदरूप आहेस. तुझा जयजयकार असो.॥ ५॥ हे श्रीगुरुदेवा! तू स्वयंप्रकाश म्हणजे तूच तुला प्रकाशित करणारा, जगद्रूपी मेघाच्या गर्भाला धारण करणारे आकाश, त्रिभुवनाच्या उत्पत्तीच्या आरंभाचा आधारभूत स्तंभ व संसाराच्या प्रत्ययाचा नाश करणारा तू आहेस. तुझा जयजयकार असो.॥ ६॥ हे श्रीगुरुदेवा! तू सदासर्वदा अविद्यादी दोषरहित शुद्ध असल्यामुळे अविद्यारूपी उपवनाचा नाश करणारा हत्ती व शमदमाच्या योगाने कामवासनेमुळे उत्पन्न होणाऱ्या मदाचा नाश करणारा असा तू दयेचा सागर आहेस. तुझा जयजयकार असो.॥ ७॥ अखंड एकरूप अशा श्रीगुरुदेवा! तू कामरूपी सर्पाच्या गर्वाचे उल्लंघन म्हणजे त्याचा नाश करणारा आहेस. तू भक्ताच्या प्रेमळ अंत:करणरूपी मंदिरातील दिवा आहेस व तू सर्व ताप नाहीसे करणारा आहेस. तुझा जयजयकार असो.॥ ८॥ हे श्रीगुरुदेवा! तुझ्यासारखा दुसरा कोणी नाही. चित्ताची परम शांती हीच एक तुला प्रिय आहे. तू आपल्या भक्ताच्या स्वाधीन होतोस. तू भजनास योग्य आहेस. मायाभ्रांती आहे, तोपर्यंत तू प्राप्त होत नाहीस. तुझा जयजयकार असो.॥ ९॥ हे श्रीगुरुदेवा! कल्पनारहिततारूप किंवा निर्विकल्पतारूप इच्छित फल देणारा तू कल्पतरू आहेस. आत्मचैतन्यरूप वृक्षाचे ब्रह्मज्ञानरूपी बीज अंकुरित करून वाढीला लावणारी जमीन तूच आहेस. तुझा जयजयकार असो.॥ १०॥
हें काय एकैक ऐसें। नानापरिभाषावशें।
स्तोत्र करूं तुजदोषें। निर्विशेषा॥ ११॥
अर्थ—याप्रमाणे अनेक परिभाषेच्या अनुरोधाने एक एक विशेषण घेऊन तुझ्या निर्विशेष स्वरूपाची कशी स्तुती करू शकणार?॥ ११॥
गूढार्थदीपिका—निर्विशेषा-सर्व व एकमेव सच्चिदानंद असलेल्या व त्याहून दुसरे काही नसलेल्या परमेश्वराच्या ठिकाणी विशेष भाव व तो दाखविण्याकरितां विशेष लक्षणे राहू शकत नाहीत; म्हणून परमेश्वराला ‘निर्विशेष’ म्हणतात.
जिहीं विशेषणीं विशेषिजे। तें दृश्य नव्हे रूप तुझें।
हें जाणें मी म्हणोनि लाजें। वानणा इंहीं॥ १२॥
अर्थ—जी जी विशेषणे लावून तुझी स्तुती करावी, त्या त्या विशेषणाच्या योगाने तुझे रूप दृश्यकोटीत येत असल्यामुळे तू त्या रूपाहून साक्षित्वाने निराळाच राहतोस, हे मी जाणतो. म्हणून कोणतीही विशेषणे लावून तुझी स्तुती करण्याची माझ्या मनाला लाजच वाटते.॥ १२॥
गूढार्थदीपिका—जी जी विशेषणे लावून तुझी स्तुती करावी ती ती विशेषणे तुझ्या निर्विशेष स्वरूपाहून भिन्न असल्यामुळे त्यांच्या योगाने विशिष्ट झालेले तुझे द्रष्टॄस्वरूपही साक्षी स्वरूपाहून निराळे पडून भिन्न अशा दृश्यकोटीत येते, असा अर्थ.
परि मर्यादेचा सागर। हा तंवचि तया डगर।
जंव न देखे सुधाकर। उदया आला॥ १३॥
सोमकांत निजनिर्झरीं। चंद्रा अर्घ्यादिक न करी।
तें तोचि अवधारीं। करवी कीं जी॥ १४॥
नेणों कैसीं वसंतसंगें। अवचितीं झाडांचीं अंगें।
फुटती तैं तयांही जोगें। धरणें नोहे॥ १५॥
पद्मिनी रविकिरण। लाहे मग लाजे कवण।
कां जळें शिंवतलें लवण। आंग भुले॥ १६॥
तैसा तूतें जेथ मी स्मरें। तेथ मीपण मी विसरें।
मग जाकळिला ढेंकरें। तृप्त जैसा॥ १७॥
मज तुवां जी केलें तैसें। माझें मीपण दवडूनि देशें।
स्तुतिमिषें पांचपिसें। बांधलें वाचे॥ १८॥
अर्थ—असे असले तरी ज्याप्रमाणे, समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही, अशी जी समुद्राची ख्याती ती चंद्र उदयाला येत नाही तोपर्यंतच खरी असते,॥ १३॥ किंवा चंद्रकांतमणी आपण होऊन आपल्या पाझराने चंद्राला अर्घ्यादिक अर्पण करीत नाही; पण चंद्रोदय झाल्याबरोबर तो चंद्रच सोमकांत मण्याकडून त्याला पाझर फोडून अर्घ्यादिक करवून घेतो॥ १४॥ अथवा वसंतऋतूच्या आगमनाबरोबर झाडांना कसे अकस्मात अंकुर फुटतात, हे सांगता येत नाही; पण झाडांच्यांनी ते थांबवून धरवत नाहीत.॥ १५॥ सूर्यविकासिनी कमळावर सूर्याचे किरण पडल्याबरोबर त्याचा सर्व संकोच सुटून ते टवटवीत व प्रफुल्ल होते. किंवा मिठाच्या खडॺाला पाणी लागल्याबरोबर तो आपला आकाररूप देहच विसरतो.॥ १६॥ ज्याप्रमाणे तृप्त झालेला पुरुष ढेकराने व्यापून जातो, त्याप्रमाणे जेथे मला तुझे स्मरण होते तेथे माझे मीपणच भासत नाही (एक तूच राहतोस).॥ १७॥ त्याप्रमाणे मलाही तू केले आहेस. माझ्या मीपणाला देशोधडीला लावून तुझ्या स्तुतीच्या निमित्ताने माझ्या वाणीला वेडच लावून दिले आहेस.॥ १८॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञानी भक्तांना मीपणा व देहादिक या सर्वांचा विसरच पडत असल्यामुळे त्यांच्याकडून कर्तृत्वस्फुरणपूर्वक स्तुत्यादिक होत नसतात. ते सर्व सहजासहजी प्रेमानेच होत असते. म्हणजे त्यांचा तो स्वभावच होऊन जातो. “स्वभावो भजनं हरे:” किंवा परमेश्वरच प्रेमातिरेकामुळे आपली स्तुत्यादिक भक्ती करीत असतो, असा भाव.
ना येऱ्हवीं तरी आठवी। राहोनि स्तुति जैं करावी।
तैं गुणागुणीये धरावी। सरोभरी कीं॥ १९॥
तरी तूं जी एकरसाचें लिंग। केवीं करूं गुणागुणीं विभाग।
मोतीं फोडोनि सांधितां चांग। कीं तैसेंचि भलें॥ २०॥
आणि बाप तूं माय। इंहीं बोलीं ना स्तुती होय।
डिंभोपाधिक आहे। विटाळ तेथें॥ २१॥
जी जालेनि पाईकें आलें। तें गोसावीपण केवीं बोलें।
ऐसें उपाधी उशिटलें। काय वर्णूं॥ २२॥
जरि आत्मा तूं एकसरा। हेंही म्हणतां दातारा।
तरी आंतुल तूं बाहेरा। घापतासी॥ २३॥
म्हणूनि सत्यचि तुजलागीं। स्तुती न देखों जी जगीं।
मौनावांचूनि लेणें आंगीं। सुसीना मा॥ २४॥
स्तुती कांहीं न बोलणें। पूजा कांहीं न करणें।
सन्निधी कांहीं न होणें। तुझ्या ठायीं॥ २५॥
तरि जितलें जैसें भुली। पिसें आलाप घाली।
तैसें वानूं तें माउली। उपसाहावें तुवां॥ २६॥
अर्थ—नाहीतर सर्वांची आठवण राहून तुमची स्तुती करू गेलो, तर गुणी व अगुणी किंवा विशेष व निर्विशेष असा द्वैतभाव धरून ठेवावा लागतो.॥ १९॥ महाराज! आपण एकरस, एकजिनसी, अफुट, लिंग आहात. तेथे गुणी अगुणी असा भेद कसा करू? मोती फोडून त्याला जोडणे हे बरे की तो न फोडता तसाच ठेवणे बरे!॥ २०॥ आणि तुम्हांला माय किंवा बाप म्हणून आळवले, तरी या शब्दांनी ती स्तुती होत नाही; कारण त्याठिकाणी अज्ञानी बाळपणाची उपाधी घ्यावी लागते.॥ २१॥ मी सेवक झालो असता तुमच्याकडे स्वामीपणा येतो. तो स्वामीपणा मी कसा सांगू? याप्रमाणे उपाधीच्या योगाने उष्टे झालेल्या स्वरूपाचे काय वर्णन करू?॥ २२॥ तू सर्वत्र आत बाहेर एक सारखा आत्मस्वरूपच आहेस, असे म्हटले तरी, हे प्रभो! तू आत असलेला बाहेर घातला जातोस.॥ २३॥ म्हणून तुझ्या स्वरूपाची योग्य स्तुतीच जगात होऊ शकत नाही. मौनावाचून दुसऱ्या कोणत्याही शब्दालंकाराने तू आपल्याला सुशोभित होऊ देत नाहीस ना?॥ २४॥ काही न बोलणे हीच तुझी स्तुती होय. काही न करणे हीच तुझी पूजा होय आणि काही न होणे हेच तुझ्या सन्निध असणे होय.॥ २५॥ तरी ज्याप्रमाणे भ्रमाने भुललेला वेडा नाना प्रकारचे आलाप करतो, त्याप्रमाणे वेडा होऊन जे मी तुझे वर्णन करतो, त्याबद्दल त्या माउलीने मला क्षमा करावी.॥ २६॥
गूढार्थदीपिका—परब्रह्माच्या निर्गुण स्थितीचे वर्णन करण्याकरिता वापरण्यात येणाऱ्या भाषेचा वापर करून सगुण स्वरूप असलेल्या सद्गुरुंच्या स्थितीचे वर्णन, श्रीज्ञानेश्वर महाराज या सर्व ओव्यांतून करीत आहेत. यात काही विद्वान समजतात तसा अर्थवाद नाही. ज्ञानानंतर निर्गुण तेच सगुण व सगुण तेच निर्गुण असते. निर्गुण व सगुणात अज्ञानकाळी भासणारा भेद राहत नाही, हे माउलीला या ठिकाणी सांगावयाचे आहे. ज्ञानदृष्टीने पाहता सर्व विशेषणे सापेक्षतेची बोधक आहेत. ती निर्गुण ब्रह्माच्या ठिकाणी ज्याप्रमाणे लागू शकत नाहीत, त्याचप्रमाणे प्रीतिवृत्तीचे आलंबन झालेल्या सच्चिदानंदस्वरूप अशा सगुण सद्गुरुलाही लागू शकत नाहीत. म्हणूनच माउलीने सद्गुरुचे वर्णन करताना सद्गुरुला एका मौनावाचून दुसरा कोणताही अलंकार शोभू शकत नाही, असे म्हटले आहे. एकरस अशा परब्रह्मस्वरूप सद्गुरुच्या ठिकाणी कोणत्याच गुणाचा प्रवेश संभवत नसल्याकारणाने कोणतेही विशेषण वापरून केलेली स्तुती ही भेदालाच धरून होईल.
पण असे असले तरी सद्गुरुच्या कृपेने प्राप्त झालेल्या आत्मानंदामुळे प्रीतिवृत्तीचे कल्लोळ शिष्याच्या अंत:करणात सारखे उठत असतात व ते सद्गुरुची स्तुती करण्याला अभावितपणे त्याच्या वाणीला प्रेरित करतात.
प्रीतिवृत्तीच्या या वर्तनात माउली म्हणते की, मला कशाचेच भान राहत नाही. कार्यकारणात्मक असलेल्या व्यावहारिक दृष्टिकोनातून सुसंगत वाटत नसलेली ही स्थिती प्रीतीच्या दृष्टीने मात्र सुसंगतच म्हणावी लागते, कारण प्रीती ही अद्वैतज्ञानावर अधिष्ठित व एकरसात्मक असल्याकारणाने द्वैतमूलक व्यावहारिक ज्ञानातील कार्यकारणात्मक सुसंगततेला प्रीतिकल्लोळात स्थान राहत नाही.
आतां गीतार्थाची मुक्तमुदी। लेववीं माझिये वाग्वृद्धी।
जेणें माने हे सभासदीं। सज्जनांच्या॥ २७॥
अर्थ—आता मी केलेल्या गीतार्थाच्या शब्दविस्तारास, सज्जन समुदायात जेणे करून ते मान्य होईल अशी मोत्याची अंगठी घाला.॥ २७॥
गूढार्थदीपिका—या अठराव्या अध्यायाचे विवेचन संपूर्ण गीतार्थाचे सार असल्यामुळे मोत्याच्या मुदीप्रमाणे सुंदर भाषेत थोडक्यात व्यक्त होईल असे करा, असा भाव. (मोती अलक्ष्मीचा नाश करणारे व यश प्राप्त करून देणारे आहे असे त्याचे फल वराहपुराणात सांगितले आहे.)
तेथ म्हणितलें श्रीनिवृत्ती। नको हें पुढतपुढती।
परिसीं लोहा घृष्टी किती। वेळवेळा कीजे गा॥ २८॥
तंव विनवी ज्ञानदेव। म्हणे हो कां जी पसाव।
परि अवधान देतु देव। ग्रंथा आतां॥ २९॥
अर्थ—तेव्हा श्रीनिवृत्तिनाथ महाराज म्हणाले, अशी वारंवार विनंती करण्याचे कारण नाही. परिसाने लोखंडाला किती वेळा घासावे लागते?॥ २८॥ तेव्हा श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणाले, जी महाराज! हे बोलणे तुमचा प्रसादच होय. आता, महाराज ग्रंथनिरूपणाकडे लक्ष देतील.॥ २९॥
जी गीतारत्नप्रासादाचा। कळस अर्थचिंतामणीचा।
सर्व गीतादर्शनाचा। पाढाऊ जो॥ ३०॥
लोकीं तरी आथी ऐसें। जे दुरूनि कळस दिसे।
आणि भेटींचि हातवसे। देवतेची तिये॥ ३१॥
तैसेंचि एथही आहे। जे एकेचि येणें अध्यायें।
आघवाचि दृष्ट होये। गीतागम हा॥ ३२॥
मी कळस याचिकारणें। अठरावा अध्याय म्हणें।
उवाईला बादरायणें। गीताप्रासादा॥ ३३॥
नोहे कळसापरतें कांहीं। प्रासादीं काम नाहीं।
तें सांगतसे गीताही। संपलेपणें॥ ३४॥
अर्थ—या गीतारूपी रत्नाच्या राजवाडॺाच्या मंदिरावरील कळसाप्रमाणे दुरून दिसणारा चिंतामणीसारखा हा जो सारभूत अर्थ आहे, तो सर्व गीतादर्शनाचा बोध करून देणारा वाटाडॺाच होय॥ ३०॥ आणि लोकांमध्ये असा समजही रूढ आहे की देवाच्या मंदिराचा कळस दुरून दिसला असता देवालयातील देवतेची भेटच झाली असे होते.॥ ३१॥ तसेच येथेही आहे, कारण ह्या एकाच अध्यायाने संपूर्ण गीताशास्त्र अवगत होते.॥ ३२॥ म्हणूनच गीतामंदिराला या अठराव्या अध्यायाचा भगवान व्यासांनी कळस चढविला असे जे मी म्हणतो ते याच कारणाने की मंदिरावर एकदा कळस चढला म्हणजे मंदिराचे काम आता काही शिल्लक राहिलेले नाही असे जसे कळते, त्याचप्रमाणे या अठराव्या अध्यायाच्या रूपाने गीतारूपी मंदिराचे काम पूर्ण झाले असे कळते.॥ ३३-३४॥
गूढार्थदीपिका—गीतेवर माउलींनी देवळाचे रूपक करून या अठराव्या अध्यायावर देवळाच्या कळसाचे रूपक केले आहे. कळसाचे दुरून दर्शन होताच भक्ताला देवळातील मूर्तीचे प्रत्यक्ष दर्शन झाल्याचा जसा आनंद होतो, त्याचप्रमाणे या अठराव्या अध्यायाच्या अध्ययनाने संपूर्ण गीतेचे सार कळल्याचे सुख मिळते.
देवळावर कळस चढविल्यानंतर देवळाचे काम पूर्ण झाले, असे लोक समजतात, त्याचप्रमाणे गीतारूप मंदिराचा कळस असलेल्या या अठराव्या अध्यायामुळे गीतेत भगवंतांनी सांगितलेल्या तत्त्वज्ञानाची परिसमाप्ती झाली आहे, हे देवळाच्या रूपकाद्वारे श्रीमाउलींनी सूचित केले आहे.
सतराव्या अध्यायापर्यंत सांगितलेल्या तत्त्वज्ञानात काही प्रश्नांच्या बाबतीत संदिग्धता किंवा अस्पष्टार्थता राहिली असेल तीही या अठराव्या अध्यायाच्या रूपाने भगवंतांनी काढून टाकून एकजिनसी तत्त्वज्ञान सांगितले, हेही यातून ध्वनित केले आहे.
गीतेचे तत्त्वज्ञान एकरूप असून त्याचा विचार करताना तात्पर्यवृत्तीने गीतेचे तत्त्वज्ञान ग्रहण करायला पाहिजे, हे या ठिकाणी देवळाच्या रूपकाने दाखविले आहे.
कर्मयोग, ज्ञानयोग व भक्तियोग या त्रयींवर गीतेच्या तत्त्वज्ञानाची उभारणी करण्यात आली आहे व त्याचे विस्तृत वर्णन यथास्थान निरनिराळॺा अध्यायांतून माउलींनी केलेही आहे. मात्र या तिघांच्याही मर्यादा कोठे सुरू होतात व कोठे संपतात हे सांगता येत नाही. हे तिन्हीही योग स्वतंत्र नसून ते एकमेकांना पूरक आहेत व शेवटी ते तिन्हीही प्रलयार्णवाप्रमाणे एकरूप होतात. त्यांच्यात भेद राहत नाही. या तीन स्वतंत्र विचारसरणी नसल्यामुळे एकाच वस्तूच्या तीन अंगांप्रमाणे या तिघांची स्थिती आहे. म्हणूनच एकजिनसी अशा तत्त्वज्ञानाचे देऊळ भगवंतांनी गीतेत अठराव्या अध्यायाच्या रूपाने उभारले आहे, असे माउली म्हणते.
व्यास सहजें सूत्री बळी। तेणें निगमरत्नाचळी।
उपनिषदार्थाची माळी-। माजी खांडिली॥ ३५॥
तेथ त्रिवर्गाचा अणुआरु। आडऊ निघाला जो अपारु।
तो महाभारतप्राकारु। भोंवता केला॥ ३६॥
माजि आत्मज्ञानाचे एकवट। दळवाडें झाडूनि चोखट।
घडिलें पार्थवैकुंठ-। संवाद कुसरी॥ ३७॥
निवृत्तिसूत्र- सोडणिया। सर्वशास्त्रार्थ पुरवणिया।
आवो साधिला मांडणिया। मोक्षरेखेचा॥ ३८॥
ऐसेनि करितां उभारा। पंधरा अध्यायांत पंधरा।
भूमी निर्वाळलिया पुरा। प्रासाद जाहला॥ ३९॥
उपरि सोळावा अध्याय। तो ग्रीवेघंटेचा आय।
सप्तदश तों ठाय। पडघाणिये॥ ४०॥
तयाहीवरी अष्टादश। तो आपैसा मांडला कळस।
उपरि गीतादिकीं व्यास। ध्वज लागला॥ ४१॥
म्हणौनि मागील जे अध्याय। ते चढते भूमीचे आय।
तयांचें पुरें दाविताहे। आपुल्या आंगीं॥ ४२॥
जालया कामा नाहीं चोरी। ते कळसें होय उजरी।
तेविं अष्टादश विवरी। साद्यंत गीता॥ ४३॥
ऐसा व्यासें विंदाणिये। गीताप्रासादु जोडणिये।
आणूनि राखिले प्राणिये। नानापरी॥ ४४॥
अर्थ—व्यास हे मुळातच मोठे कारागीर होते. त्यांनी वेदरूप रत्नांच्या पर्वतावर उपनिषदरूपी माळजमिनीमध्ये खणती लावली.॥ ३५॥ त्या खणण्यात धर्म, अर्थ व काम हा त्रिविध पुरुषार्थरूपी जो पुष्कळसा चाराचुरा व दगडधोंडा निघाला, त्याचा त्याभोवती त्यांनी महाभारतरूपी मोठा परकोट बांधला.॥ ३६॥ खणतीत निघालेल्या आत्मज्ञानरूपी अखंड दगडाला साफसूफ करून त्याचा श्रीकृष्ण व अर्जुन यांचा संवादरूपी चांगला चिरा तयार केला.॥ ३७॥ वैराग्यरूपी दोरी लावून आणि सर्व शास्त्रांच्या अर्थाची भर घालून त्या चिऱ्याच्या मांडणीने मोक्षाच्या स्वरूपाचा आकार साधला.॥ ३८॥ अशा रितीने बांधकाम चढता चढता पंधरा अध्यायापर्यंत पंधरा थर पुरे होऊन (पंधरा अध्याय पूर्ण होऊन) गीतारूपी मंदिर पूर्ण झाले.॥ ३९॥ वरती सोळावा अध्याय हा मंदिराच्या गळमण्याचा घाट असून सतरावा अध्याय जो आहे तोच कळसाची बैठक होय.॥ ४०॥ त्यावरही अठरावा अध्याय सहजच कळस मांडला असून वर गीतादी शास्त्रांमुळे भगवान व्यास ध्वज झालेत.॥ ४१॥ म्हणून मागील अध्याय चढत्या कामाच्या स्वरूप-भूमिका दाखविणारे आहेत व हा अठरावा अध्याय त्या सर्वांची पूर्ती झाली हे दाखवीत आहे.॥ ४२॥ झालेल्या मंदिराच्या कामात काहीही त्रुटी राहिली नाही, हेच हा कळस बसविल्याने स्पष्ट होते. याप्रमाणे अठराव्या अध्यायाच्या विवरणाने गीता संपूर्ण झाली आहे.॥ ४३॥ याप्रमाणे (महाज्ञानी) व्यासांनी मोठॺा कौशल्याने गीतारूपी मंदिराची जोडणी करून नाना प्रकारांनी प्राण्यांना संसारदु:खातून रक्षिले आहे.॥ ४४॥
एक प्रदक्षिणा जपाचिया। बाहेरोनि करिती यया।
एक ते श्रवणमिषें छाया। सेविती ययाची॥ ४५॥
एक ते अवधानाचा पुरा। विडापाउड भीतरां।
घेऊनि रिघती गाभारां। अर्थज्ञानाच्या॥ ४६॥
ते निजबोधें उराउरीं। भेटती आत्मया श्रीहरी।
परी मोक्षप्रासादीं सरी। सर्वांही आथी॥ ४७॥
समर्थांचिये पंक्तिभोजनें। तळिंल्या वरिल्या एक पक्वान्नें।
तेविं श्रवणें अर्थें पठणें। मोक्षचि लाभे॥ ४८॥
ऐसा गीता वैष्णवप्रासाद। अठरावा अध्याय कळस विशद।
म्यां म्हणितला हा भेद। जाणोनियां॥ ४९॥
अर्थ—कोणी या गीतामंदिराला बाहेरूनच जपाच्या प्रदक्षिणा घालतात. कोणी गीतेचे श्रवण करण्याच्या निमित्ताने याच्या छायेखाली बसतात.॥ ४५॥ कोणी एकाग्रतेचा विडा पैसा घेऊन अर्थज्ञानाच्या गाभाऱ्यात शिरतात व ते आत्मबोधाने आत्मरूपी श्रीहरीला तत्काळ भेटतात. परंतु मोक्षरूपी मंदिरात सर्वांची योग्यता सारखीच आहे.॥ ४६-४७॥ श्रीमंताच्या पंक्तीस भोजनास बसले असता ब्राह्मणांना व शूद्रांना जसे एकच पक्वान्न वाढले जाते, त्याप्रमाणे या गीतेच्या श्रवणाने, अर्थज्ञानाने व पठनाने एक मोक्षच प्राप्त होतो.॥ ४८॥ याप्रमाणे गीता हे वैष्णवमंदिर व त्याचा अठरावा अध्याय हा स्पष्ट कळस आहे, असे जे मी म्हटले, ते हा भेद जाणूनच म्हटले.॥ ४९॥
गूढार्थदीपिका—गीतेच्या वाचकांचे निरनिराळे वर्ग पडतात. कोणी अर्थ न जाणता पठनच करतात, तर कोणी श्रवणच करतात. कोणी गीतेचा अर्थ समजून घेतात. माउलींनी या तिन्ही प्रकारच्या लोकांना मोक्षाचा लाभ होतो, असे म्हटले आहे.
अर्थ समजून घेऊन गीतेचे पठन करणाऱ्यांची वृत्ती अर्थानुरूप होत असल्याकारणाने गीतेच्या तत्त्वज्ञानानुसार त्यांना अनुभव किंवा साक्षात्कार होणे साहजिकच आहे. पण अर्थानुसंधान न ठेवता केवळ श्रवण किंवा पठन करणाऱ्यांना मोक्षाचा लाभ कसा होतो, हा प्रश्न निर्माण होणे साहजिक आहे.
गीतेचे पठन करणारे असोत, श्रवण करणारे असोत किंवा अर्थानुसंधान ठेऊन पठन करणारे असोत, हे तिन्ही प्रकारचे लोक भगवद्गीतेचे श्रद्धाळू अंत:करणाने पठन, श्रवण किंवा अर्थानुरूप वाचन करणारे आहेत ही गोष्ट प्रथम आपल्याला लक्षात ठेवावी लागेल. मुळीच श्रद्धा नसताना यांपैकी काहीही करणाऱ्यांना मोक्षाचा लाभ होतो असे माउली म्हणत नाही. श्रद्धेने भगवद्गीतेचे पठन, श्रवण किंवा अर्थानुसंधान ठेवून पठन करणाऱ्यांच्या ठिकाणी गीतेचा प्रत्येक शब्द हा साक्षात भगवंताच्या मुखातून आलेला आहे, ही अंत:करणात सारखी जाणीव राहत असल्यामुळे गीतेच्या प्रत्येक शब्दागणिक भगवंताविषयीचे प्रेम त्यांच्या ठिकाणी वाढत जाते. त्या वाढत्या प्रेमामुळेच भगवंताची सगुण मूर्ती त्यांच्या अंत:करणात स्थिरावत जाते. अर्थानुसंधान ठेवून पठन करण्यामुळे जी ज्ञानाची प्राप्ती झाली असती, तीच प्राप्ती भगवंताविषयीच्या वाढत्या प्रेमामुळे होणार असल्यामुळे सश्रद्ध अंत:करणाने केवळ पठन किंवा श्रवण करणाऱ्यांनाही मोक्षाचा लाभ होतो, हे माउलीचे म्हणणे यथार्थच म्हणावे लागेल. “श्रद्धावान् लभते ज्ञानं” (गी. अ. ४-३८) यातही भगवंतांनी श्रद्धेने ज्ञानाची प्राप्ती होते, हे स्पष्टपणे सांगितलेच आहे.
वेद हे ज्याप्रमाणे भगवंतापासून निर्माण झालेत, त्याप्रमाणे भगवद्गीता ही परब्रह्मस्वरूप असलेल्या सगुण साकार भगवंताच्या मुखातून निघाली असल्यामुळे जसे वेद अपौरुषेय आहेत तशीच गीताही अपौरुषेयच आहे. श्री गुलाबराव महाराजांनी गीतेला जागृत् श्रुती म्हटले आहे. वेदांतील प्रत्येक शब्दाला जसे मंत्रत्व आहे, त्याचप्रमाणे गीताही मंत्ररूपच आहे. “आत्मा अवतरिते मंत्र” असे माउलींनीही गीतेविषयी पंधराव्या अध्यायात म्हटले आहे. मंत्राचा अर्थ कळला न कळला तरी त्यांच्या उच्चाराने देखील ज्याप्रमाणे चित्तशुद्धी होते, त्याप्रमाणेच भगवद्गीतेच्या पाठाने अर्थ न कळताही चित्त शुद्ध होऊन अंत:करण भगवदनुग्रहाला पात्र होते. त्यातून ज्ञानाचा उदय होऊन साधकाला मोक्षाचा लाभ होतो, असा भाव.
आतां सप्तदशापाठीं। अध्याय कैसेनि उठी।
तो संबंध सांगों दिठी। दिसे तैसा॥ ५०॥
कां गंगायमुनाउदक। वोघबगें वेगळिक।
दावी होऊनि एक। पाणीपणें॥ ५१॥
न मोडतां दोन्ही आकार। घडिलें एक शरीर।
हें अर्धनारीनटेश्वर। रूपीं दिसे॥ ५२॥
ना ना वाढली दिवसें। कळा बिंबीं पैसे।
परि सिनाने लेवे जैसे। चंद्रीं नाहीं॥ ५३॥
तैसीं सिनानीं चारी पदें। श्लोकश्लोकावच्छेदें।
अध्याय अध्यायभेदें। गमे कीर॥ ५४॥
परि प्रमेयाची उजरी। आनान रूप न धरी।
नाना रत्नमणीं दोरी। एकचि जैसी॥ ५५॥
मोतियें मिळोनि बहुवें। एकावळीचा पाड आहे।
परी शोभे रूप होये। एकचि तेथ॥ ५६॥
फुलां फुलसरां लेख चढे। द्रुतीं दुजी अंगुळी न पडे।
श्लोक अध्याय तेणें पाडें। जाणावे हे॥ ५७॥
सात शतें श्लोक। अध्यायां अठरांचे लेख।
परी देव बोलिले एक। जें दुजें नाहीं॥ ५८॥
आणि म्यांही न सांडूनि ते सोये। ग्रंथव्यक्ती केली आहे।
प्रस्तुत तेणें निर्वाहें। निरूपण आईका॥ ५९॥
अर्थ—आता सतराव्या अध्यायानंतर या अध्यायाचा कसा प्रारंभ होतो, तो मला कळला तसा सांगतो॥ ५०॥ ज्याप्रमाणे गंगेयमुनेचे पाणी ओघाचा संबंध लक्षात घेता भिन्न दिसते, पण पाणीपणाने ते एकच आहे.॥ ५१॥ स्त्री-पुरुषांचे दोन भिन्न आकार नाहीसे न होता ज्याप्रमाणे अर्धनारीनटेश्वराच्या ठिकाणी शरीर एक झाले.॥ ५२॥ किंवा चंद्रबिंबाच्या ठिकाणी दिवसेंदिवस कळा वाढली असे दिसते. पण चंद्राच्या ठिकाणी कळेची निराळी पुटे दिली जात नाहीत,॥ ५३॥ त्याप्रमाणे प्रत्येक श्लोकाची चार निराळी पदे पडल्यामुळे श्लोकांना मर्यादा आली व श्लोकांच्या मर्यादेमुळे अध्याय वेगळे पडले, असा खरोखर भेद वाटतो,॥ ५४॥ तरीपण ज्याप्रमाणे नाना रत्नात ओवलेला दोरा एकच असतो, त्याप्रमाणे (गीतेतही) सिद्धांताची स्पष्टता निरनिराळी नाही.॥ ५५॥ पुष्कळशी मोत्ये (सुतात एके ठिकाणी) मिळाली असता त्यांना एकसरी हार असा मान मिळतो, परंतु त्यांच्या योगाने शोभणारे रूप एकच असते.॥ ५६॥ फुलावर फूल चढले असता फुलांची संख्या वाढते, परंतु त्यांचा सुवास एकच असतो. सुवासाला एकापेक्षा जसे दुसरे बोट मोजावे लागत नाही, त्याप्रमाणे श्लोक व अध्याय यांची गणती जाणावी.॥ ५७॥ श्लोकांची संख्या सातशे आहे व अध्याय अठरा आहेत; पण देवांनी मात्र एकच (तत्त्वज्ञान) सांगितले, त्याहून दुसरे सांगितले नाही॥ ५८॥ आणि मीही ती व्यवस्था न सोडता ग्रंथाचे निरूपण केले आहे. आता त्या धोरणानेच केलेले निरूपण ऐका.॥ ५९॥
गूढार्थदीपिका—परी देव बोलिले एक। जें दुजें नाहीं
सर्व भगवद्गीतेतून भगवंताला एकच अर्थ सांगावयाचा आहे, असे श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात. संपूर्ण गीता ही मोत्यांच्या सराप्रमाणे आहे. मोती निरनिराळे दिसत असले तरी संपूर्ण सर जसा एकच त्याप्रमाणे प्रश्नांचे पैलू अनेक दिसत असले तरी त्यांच्या उत्तरांचे तात्पर्य एकच आहे.
भारतीय तत्त्वज्ञानांत मोक्षप्राप्तीचा विचार करणाऱ्या निरनिराळॺा विचारसरणी आहेत, ज्यांना दर्शनशास्त्रे म्हणतात. त्या दर्शनग्रंथांत वरवर मतभिन्नता किंवा विरोध दिसत असला तरी त्यांनी अधिकाऱ्यानुसार आपआपल्या दर्शनाची रचना केली असून शेवटी त्यांच्या प्रतिपादनांचे पर्यवसान साक्षात किंवा परंपरेने अद्वैत परब्रह्माचे प्रतिपादन करण्यात आहे. “सर्वेषां प्रस्थानकर्तृणां मुनीनां विवर्तवादपर्यवसानेनाद्वितीये परमेश्वरे एव प्रतिपाद्ये तात्पर्यम्” असेच मधुसूदन सरस्वतींनी शिवमहिम्नस्तोत्रावरील टीकेत सांगितले आहे. अठरावा अध्याय हा एकाध्यायी गीताच असल्यामुळे भगवंताच्या मुखातून निघालेले एकरूप तत्त्वज्ञान (म्हणजे सर्वदु:खनिवृत्ती व परमानंदप्राप्तिरूप उपाय) या अध्यायात सांगितले आहेत, असा अर्थ.
तरी सतरावा अध्याय। पावतां पुरता ठाव।
जे संपतां श्लोकीं देव। बोलिले ऐसें॥ ६०॥
अर्जुना ब्रह्मनामाच्या विखीं। बुद्धी सांडूनि आस्तिकीं।
कर्में किजती तितुकीं। असंतें होती॥ ६१॥
हा ऐकोनि देवाचा बोल। अर्जुना आला डोल।
म्हणे कर्मनिष्ठां मळ। ठेविला देखों॥ ६२॥
तो अज्ञानांध तंव बापुडा। ईश्वरचि न देखे एवढा।
तेथ नामचि एक तें पुढां। कां सुझे तया॥ ६३॥
आणि रज तमें दोन्हीं। गेलियावीण श्रद्धा सानी।
ते कां लागे अभिधानीं। ब्रह्माचिये॥ ६४॥
मग कोता खेंव देणें। वार्तेवरील धांवणें।
सांडीं पडे खेळवणें। नागिणीचें तें॥ ६५॥
तैसीं कर्में दुवाडें। तयां जन्मांतराची कडे।
दुर्मेळावे येवढे। कर्मामाजी॥ ६६॥
ना विपायें हें उजू होये। तरी ज्ञानाची योग्यता लाहे।
येऱ्हवीं येणेंचि जाये। निरयालया॥ ६७॥
अर्थ—सतरावा अध्याय संपत असता शेवटच्या श्लोकात भगवान असे म्हणाले.॥ ६०॥ हे अर्जुना! परब्रह्माच्या ॐ तत् सत् या नामाच्या ठिकाणी श्रद्धा न ठेवता जी कर्मे केली जातात, ती व्यर्थ होतात.॥ ६१॥ हे भगवंताचे बोलणे ऐकून अर्जुन डोलू लागला आणि म्हणाला की, शेवटी भगवंताने कर्मनिष्ठेच्या ठिकाणी दोष ठेवलाच, हे दिसून आले.॥ ६२॥ जेथे अज्ञानाने अंध झालेल्या बापडॺा मनुष्याला सर्वव्यापक असलेला एवढा मोठा भगवंतच कळत नाही, तेथे त्याला त्याच्यापुढे असलेले एक नाम कसे कळणार?॥ ६३॥ रजोगुण, तमोगुण नाहीसे झाल्यावाचून असलेली अल्पशी श्रद्धा परब्रह्माच्या ॐ, तत् , सत् या नामाच्या ठिकाणी काय टिकून राहणार आहे?॥ ६४॥ मग शस्त्राला आलिंगन देणे, दोरीवर धावणे किंवा नागिणीला खेळवणे ह्या गोष्टी जशा घातक आहेत, त्याप्रमाणे ब्रह्मनामाशिवाय केलेली कर्मे सदोष आहेत. कारण ती नाना जन्म प्राप्त करून देणारी असतात. असे या कर्मांमध्ये वाईट गोष्टी प्राप्ती करून देण्याचे सामर्थ्य असते,॥ ६५-६६॥ किंवा जर कदाचित हीच कर्मे शास्त्रानुसार झाली तर त्यांच्या योगाने अंत:करणशुद्धिद्वारा ज्ञानाची योग्यता प्राप्त होते. नाहीतर याच कर्मांनी नरकप्राप्ती होते.॥ ६७॥
कर्मीं हा ठायवरी। आहाती बहुवा अवसरी।
आतां कर्मठां कें ये वारी। मोक्षाची हे॥ ६८॥
तरी फिटो कर्माचा पांग। कीजो अवघाचि त्याग।
आदरीजो अव्यंग। संन्यास हा॥ ६९॥
कर्मबाधेचिया कंहीं। जेथ भयाची गोठी नाहीं।
तें आत्मज्ञान जिहीं। स्वाधीन होय॥ ७०॥
ज्ञानाचे आवाहनमंत्र। जें ज्ञानपिकतें सुक्षेत्र।
ज्ञानआकर्षितें सूत्र-। तंतु जे कां॥ ७१॥
ते दोनी संन्यास त्याग। अनुष्ठूनी सुटे जग।
तरी हेंचि आतां चांग। व्यक्त पुसों॥ ७२॥
ऐसें म्हणोनि पार्थें। त्यागसंन्यासव्यवस्थे।
रूप होआवया येथें। प्रश्न केला॥ ७३॥
तेथ प्रत्युत्तरें बोली। श्रीकृष्णें जे चावळिली।
तया व्यक्ती जाली। अष्टादशा॥ ७४॥
अर्थ—कर्मांमध्ये अशा प्रकारच्या पुष्कळ अडचणी आहेत, तेव्हा कर्मठाला मोक्षाची वारी केव्हा करता येणार?॥ ६८॥ कर्माची ताबेदारी नाहीशी व्हावी, संपूर्ण त्याग घडावा व व्यंगरहित संन्यासाचा आदर करावा,॥ ६९॥ कधीही कर्माची बाधा होईल, अशी भयाची गोष्ट राहणार नाही, ते आत्मज्ञान ज्याच्या योगाने प्राप्त होते,॥ ७०॥ जे ज्ञानप्राप्तीचा मंत्रच होय. जे ज्ञानरूपी पीक देणारे उत्तम शेतच होय. किंवा ज्ञानाला आकर्षण करणारी दोरीच होय,॥ ७१॥ ज्याचे आचरण केले असता जग मुक्त होते असे जे त्याग व संन्यास, त्यांचेच आता स्पष्ट स्वरूप चांगल्या रीतीने विचारू.॥ ७२॥ असे अर्जुनाने मनात म्हणून त्याग व संन्यास या दोन्ही शब्दांची व्यवस्था समजून घेण्याकरिता येथे प्रश्न केला.॥ ७३॥ तेव्हा त्याला उत्तर म्हणून श्रीकृष्णांनी जे बोलणे केले, तोच अठरावा अध्याय झाला.॥ ७४॥
एवं जन्यजनकभावें। अध्याय अध्यायातें प्रसवे।
आतां ऐका बरवें। पुसिलें जें॥ ७५॥
तरि पंडुकुमरें तेणें। देवाचें सरतें बोलणें।
जाणोनि अंत:करणें। काणी घेतली॥ ७६॥
येऱ्हवीं तत्त्वविषयीं भला। तो निश्चित असे कीर जाहला।
परि देवो राहे उगला। तें साहावेना॥ ७७॥
वत्स धालियाही वरी। धेनू न वचावी दुरी।
अनन्य प्रीतीची परी। ऐसी आहे॥ ७८॥
तेणें काजेंवीणही बोलावें। तें देखिलें तरि पाहवें।
भोगितां चाड दुणावे। पढियंतयाठायीं॥ ७९॥
ऐसी प्रेमाची हे जाती। आणि पार्थ तंव तेचि मूर्ती।
म्हणूनि करूं लाहे खंती। उगेपणाची॥ ८०॥
अर्थ—याप्रमाणे उत्पन्न होणारा व उत्पन्न करणारा या नात्याने मागच्या अध्यायाचे सूत्र पुढील अध्याय उत्पन्न करतो. आता अर्जुनाने जे विचारले, ते चांगले ऐका.॥ ७५॥ तेव्हा पांडूचा मुलगा अर्जुन देवाचे बोलणे संपत आलेले पाहून मनात खिन्न झाला.॥ ७६॥ येऱ्हवी पाहता, अद्वैतब्रह्म तत्त्वाविषयी तो पूर्ण नि:संशय झाला होता. परंतु आता देव पुढे बोलणार नाहीत, उगे राहतील, हे त्याला सहन होत नव्हते.॥ ७७॥ दूध पिऊन वासरू पूर्ण तृप्त झाले तरी आपली माय आपल्यापासून दूर होऊ नये, असे त्याला वाटत असते. अनन्य प्रेमाचे लक्षण हेच आहे.॥ ७८॥ प्रेमाच्या माणसाने काही कारण नसताही बोलावे, त्याला पाहिले तरी पुन: पुन: पाहवे. ज्याप्रमाणे प्रेमवस्तूचा भोग घेऊनही तिचा पुन: पुन: भोग घ्यावा, अशीच इच्छा त्या वस्तूचे प्रेम असणाऱ्या माणसाच्या ठिकाणी वाटत असते,॥ ७९॥ असा प्रेमाचा स्वभावच आहे आणि अर्जुन तर प्रेमाची मूर्तीच होता. म्हणूनच भगवंत उगे राहतील या भगवंताच्या उगेपणाची त्याला खंती वाटत होती.॥ ८०॥
आणि संवादाचेनि मिषें। जे अव्यवहार वस्तु असे।
तेचि भोगिजे कीं जैसें। दर्पणीं रूप॥ ८१॥
मग संवाद तोचि पारुखे। तरि भोगितां भोगणें थोके।
हें कां साहावेल सुखें। लांचावलेया॥ ८२॥
यालागीं त्याग संन्यास। पुसावयाचें घेऊनि मिस।
मग उपलविलें दुस। गीतेचें तें॥ ८३॥
अठरावा अध्याय नोहे। हे एकाध्यायी गीताचि आहे।
जैं वत्सचि धेनू दुहे। तैं वेळ कायसी॥ ८४॥
तैसी संपतां अवसरीं। गीता आदरविली माघारी।
स्वामी भृत्याचा न करी। संवाद काई॥ ८५॥
परी हें असो ऐसें। अर्जुनें पुसिजत असे।
म्हणे विनंती विश्वेशें। अवधारिजो॥ ८६॥
अर्थ—येऱ्हवी न पाहता येण्याजोगे आपले मुख जसे आरशाच्या साहाय्याने पाहता येते, त्याप्रमाणे कोणत्याही व्यवहाराचा विषय न होणारे आपले परब्रह्मस्वरूप संवादाच्या मिषाने अनुभवता येते.॥ ८१॥ मग संवादही बंद पडून वस्तूचे स्वरूप भोगत असता भोगणेही थांबेल, अशी स्थिती केवळ सुखरूप होऊन राहण्याला जो लालचावला त्याला संवाद सोडून भगवंताचे उगे राहणे कसे सहन होईल?॥ ८२॥ म्हणूनच त्याग व संन्यास यांची लक्षणे काय, हे विचारण्याचे निमित्त करून गीतेचे वस्त्र उकलविले.॥ ८३॥ हा गीतेचा अठरावा अध्याय नसून एकाध्यायी गीताच आहे. जर गायीचे वासरू गायीचे दोहन करू लागले, तर गायीला पान्हा सुटायला काय वेळ लागणार?॥ ८४॥ त्याप्रमाणे संवादरूप गीता संपत आली असली तरी तिचा पुन: सेवकाने मोठॺा आदराने संवाद सुरू केला असता स्वामी आपल्या सेवकाशी संवाद करणार नाही काय?॥ ८५॥ पण हे असो. अर्जुन असा विचार करीत म्हणाला की, हे भगवंता! विश्वेशा, माझी विनंती आहे. इकडे लक्ष द्या.॥ ८६॥
(श्लोक-१)
अर्जुन उवाच
संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्।
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन॥ १॥
अर्थ—अर्जुन म्हणतो, हे पराक्रमी कृष्णा! हे हृषीकेशा! हे केशिराक्षसाचा वध करणाऱ्या भगवंता! संन्यासाचे तत्त्व काय व त्यागाचे तत्त्व काय हे वेग-वेगळे मी जाणू इच्छितो.॥ १॥
हां जी संन्यास आणि त्याग। इयां दोहीं एके अर्थीं लाग।
जैसा संघात संघ। संघातेंचि बोलिजे॥ ८७॥
तैसेंचि त्यागें आणि संन्यासें। त्यागचि बोलिजत असे।
आमचेनि तंव मानसें। जाणिजे हेंचि॥ ८८॥
ना कांहीं आथी अर्थभेद। तो देव करोतु विशद।
तेथ म्हणती श्रीमुकुंद। भिन्नचि पैं॥ ८९॥
तरि अर्जुना तुझ्या मनीं। त्याग संन्यास दोनी।
एकार्थ गमले हें मानीं। मीही साच॥ ९०॥
इंहीं दोहीं कीर शब्दीं। त्यागचि बोलिजे त्रिशुद्धी।
परि कारण एथ भेदी। येतुलेंची॥ ९१॥
अर्थ—हे भगवंता! संन्यास आणि त्याग हे दोन्ही शब्द एकाच अर्थी वाटतात. ज्याप्रमाणे संघात आणि संघ या दोन्ही शब्दांचा ‘संघात’ असा एकच अर्थ होतो, त्याप्रमाणे त्याग आणि संन्यास यांचाही त्याग हाच अर्थ आहे, असेच आमच्या मनाला वाटते.॥ ८७-८८॥ किंवा दोन्ही शब्दांच्या अर्थात काही फरक असल्यास तो देवच स्पष्ट करतील. तेव्हा, भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले, अर्जुना! या दोन्ही शब्दांचा अर्थ भिन्नच आहे,॥ ८९॥ तरी अर्जुना! त्याग आणि संन्यास हे दोन्ही शब्द एकार्थीच तूं समजलास हे तुझे म्हणणे खरे आहे, असे मीही मानतो.॥ ९०॥ या दोन्ही शब्दांनी निश्चयाने खरोखर त्यागच बोलला जातो, हे त्रिवार सत्य आहे. पण दोघांच्या अर्थात भेद आहे, त्याचे एवढेच कारण आहे.॥ ९१॥
निपटूनि कर्म सांडिजे। तें सांडणें संन्यास म्हणिजे।
फळमात्र कां त्यजिजे। तो त्याग गा॥ ९२॥
तरी कोणा कर्माचें फळ। सांडिजे कोण कर्म केवळ।
हेंही सांगों विवळ। चित्त देईं॥ ९३॥
तरि आपैसीं दांगें डोंगर। झाडाळी विती अपार।
तैसें लांबे राजागर। नुठिती ते॥ ९४॥
न पेरितां सैंघ तृणें। उठती तैसें साळीचें होणें।
नाहीं गा राबा उणें। जियापरी॥ ९५॥
कां अंग जाहालें सहजें। परि लेणें उद्यमें कीजे।
नदी आपैसी आपादिजे। विहिरी जेवीं॥ ९६॥
तैसें नित्यनैमित्तिक। कर्म होय स्वाभाविक।
परि न कामितां कामिक। न निफजे॥ ९७॥
अर्थ—कर्माचा विधिपूर्वक त्याग करून पुन: ते कधीच न करणे या कर्मत्यागाला संन्यास म्हणतात. कर्माने प्राप्त होणाऱ्या फळाची मुळीच इच्छा न करता केवळ कर्म करणे याला त्याग म्हणतात.॥ ९२॥ अर्जुना! तरी कोणत्या कर्माच्या फळाचा त्याग करावयाचा व कोणते कर्म सोडून द्यावयाचे हे स्पष्ट करून सांगतो, ऐक.॥ ९३॥ ज्याप्रमाणे डोंगरावर व अरण्यात आपोआप पुष्कळशी झाडे झुडपे उत्पन्न होतात; पण बागा व भाताची शेते तशी आपोआप उगवत नाहीत.॥ ९४॥ पेरल्यावाचून गवत जसे सर्वत्र उगवते तशी भाताची शेते, मेहनत केल्याशिवाय उगवत नाहीत.॥ ९५॥ किंवा शरीर सहज प्राप्त होते, पण अलंकार प्रयत्नाने घडवावे लागतात. नदी आपोआप अस्तित्वात येते, पण विहीर प्रयत्न केल्यावाचून तयार होत नाही.॥ ९६॥ त्याप्रमाणे विहित अशी नित्यनैमित्तिक कर्मे प्रकृतिस्वभावानुसार प्राप्त आहेत. पण काम्यकर्मे, त्यांच्यापासून प्राप्त होणाऱ्या फळाची इच्छा केल्याशिवाय घडून येत नाहीत.॥ ९७॥
(श्लोक-२)
श्रीभगवानुवाच
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदु:।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणा:॥ २॥
अर्थ—शहाणे लोक काम्य कर्माचा त्याग करणे याला संन्यास म्हणतात व सर्व कर्मांच्या फळांचा त्याग करणे याला त्याग म्हणतात.॥ २॥
कां कामनेचेचि दळवाडें। जें उभारावया घडे।
अश्वमेधादिक फुडे। याग जेथ॥ ९८॥
वापी कूप आराम। अग्रहारें हन महाग्राम।
आणीकही नानासंभ्रम। व्रतांचे ते॥ ९९॥
ऐसें इष्टपूर्त सकळ। जया कामना एक मूळ।
जें केलें भोगवी फळ। बांधोनियां॥ १००॥
देहाचिया गांवा आलिया। जन्ममृत्यूचिया सोहळॺा।
ना म्हणों न ये धनंजया। जियापरी॥ १०१॥
कां ललाटींचें लिहिलें। न मोडे गा कांहीं केलें।
काळेगोरेपण धुतलें। फिटों नेणे॥ १०२॥
केलें काम्य कर्म तैसें। फळ भोगावया धरणें बैसे।
न फेडितां ऋण जैसें। वोसंडीना॥ १०३॥
कां कामनाही न करितां। अवसांत घडे पंडुसुता।
तरी वायकांड जुंझतां। लागे जैसें॥ १०४॥
गुळ नेणतां तोंडीं। घातला देचि गोडी।
आगी मानूनि राखोंडी। चेपिला पोळी॥ १०५॥
काम्यकर्मीं हें एक। सामर्थ्य आथी स्वाभाविक।
म्हणौनि नको कौतुक। मुमुक्षूं एथ॥ १०६॥
अर्थ—जे अश्वमेधादिक यागासारखे कर्म केवळ कामाचा विस्तार करण्याकरिताच केले जाते,॥ ९८॥ लोकांकरिता रस्त्यावर पायऱ्यांची विहीर करणे, विहीर खोदणे, बगीचा लावणे, मोठमोठी गावे इनाम देणे, आणखी नाना प्रकारच्या व्रतांची खटपट करणे,॥ ९९॥ सर्व कामनेला जी मूळ आहेत, अशी केवळ इष्ट व पूर्त कर्मे केली असता कर्ता फळाने बांधला जाऊन ते फळ त्याला भोगावे लागते.॥ १००॥ अर्जुना! ज्याप्रमाणे देह प्राप्त झाला असता, मी जन्ममृत्यूचा अंगीकार करीत नाही, असे म्हणता येत नाही,॥ १०१॥ किंवा कपाळाची अक्षरे काही केले तरी पुसली जात नाहीत. अथवा शरीराचे काळेगोरेपण धुतल्यानेही बदलत नाही.॥ १०२॥ कर्जाऊ आणलेले पैसे परत दिल्याशिवाय जसा पाठी लागलेला तगादा सुटत नाही, त्याप्रमाणे केलेले काम्य कर्म कर्त्याला कर्माचे फळ भोगविण्याकरिता त्याचे ठिकाणी धरणे धरून बसते.॥ १०३॥ युद्धाला सज्ज न होता (लुटूपुटीचे) युद्ध करणाऱ्याला जसे बोथट तरी बाण सहन करावे लागतात, त्याप्रमाणे कामना न करता अकस्मात कामनिक कर्म घडले तरी त्या कर्माचे फळ भोगावे लागते.॥ १०४॥ हा गूळ आहे, हे न जाणता तोंडात घातला तरी तो आपली गोडी देतोच. आगीच्या निखाऱ्यावर राखोंडी समजून पाय दिला तरी पाय पोळतोच.॥ १०५॥ काम्य कर्माचे ठिकाणी असे हे एक स्वाभाविक सामर्थ्य आहे, म्हणून मुमुक्षूने कौतुकाने उगेच देखील काम्य कर्म करू नये.॥ १०६॥
किंबहुना पार्था ऐसें। जें काम्य कर्म गा असे।
तें त्यजिजे विष जैसें। वोकूनियां॥ १०७॥
मग तया त्यागातें जगीं। संन्यास ऐसया भंगीं।
बोलिजे अंतरंगीं। सर्वद्रष्टा॥ १०८॥
हें काम्य कर्म सांडणें। तें कामनेतेंचि उपडणें।
द्रव्यत्यागें दवडणें। भय जैसें॥ १०९॥
अर्थ—फार काय सांगू अर्जुना! असे जे हे काम्यकर्म आहे, ते विषाप्रमाणे ओकून टाकून द्यावे.॥ १०७॥ मग अशा काम्यकर्माच्या त्यागाला लोकांमध्ये संन्यास हे नाव देतात, असे सर्वद्रष्टे भगवंत म्हणतात.॥ १०८॥ द्रव्याचा त्याग केला की त्याचे भय नाहीसे होते, त्याप्रमाणे काम्यकर्माचा त्याग करणे म्हणजे अंत:करणातून कामनाच नाहीशी करणे होय.॥ १०९॥
आणि सोमसूर्यग्रहणें। येऊनि करविती पार्वणें।
कां मातापितरमरणें। अंकित जे दिवस॥ ११०॥
अथवा अतिथी हन पावे। हे ऐसैसें पडे जें करावें।
तें तें कर्म जाणावें। नैमित्तिक गा॥ १११॥
वार्षिया क्षोभे गगन। वसंतें दुणावे वन।
देहा शृंगारी यौवन-। दशा जैसी॥ ११२॥
का सोमकांत सोमें पघळे। सूर्यें फांकती कमळें।
एथ असतेंच पाल्हाळे। आन न ये॥ ११३॥
तैसें नित्य जें का कर्म। तें निमित्ताचे लाहे नियम।
एथ उंचावे तेणें नाम। नैमित्तिक होय॥ ११४॥
अर्थ—आणि मातापितरांच्या उद्देशाने पार्वणे करावयास लावणारी जी चंद्रसूर्यादी ग्रहणे किंवा माता पिता मरण पावले असता त्या दिवशी किंवा प्रत्येक वर्ष, मास, तिथी या दिवशी जे श्राद्ध करावयाचे असते अथवा अनायासे अतिथी आला असता त्याचा सत्कार करावयाचा असतो इत्यादी जी कर्मे ती नैमित्तिक कर्मे होत, असे समज.॥ ११०-१११॥ ज्याप्रमाणे वर्षाऋतूत ढगांच्या येण्याजाण्याने व त्यांच्या आवाजाने आकाश क्षुब्ध होते. वसंतऋतूत झाडांना नवी कोवळी पाने फुटून अरण्याची शोभा अधिक वाढते. यौवनदशा देहाला शोभा आणते॥ ११२॥ किंवा चंद्राच्या योगाने सोमकांतमणी पाझरतो अथवा सूर्यप्रकाशाने सूर्यकमळे विकसित होतात. या सर्व ठिकाणी असलेले गुणच प्रगट होतात. दुसरे बाहेरून काही येत नाही.॥ ११३॥ त्याप्रमाणे जे कर्म नित्य करायचे असते, पण तेच निमित्ताने केले जाते, त्यायोगाने त्याला नैमित्तिक असे मोठे नाव प्राप्त होते.॥ ११४॥
आणि सायंप्रातर्मध्यान्हीं। जें कां करणीय प्रतिदिनीं।
परि दृष्टि जैसी लोचनीं। अधिक नोहे॥ ११५॥
कां नापादितां गती। चरणीं जैसी आथी।
ना तरी ते दीप्ती। दीपबिंबीं॥ ११६॥
वास नेदितां जैसें। चंदनीं सौरभ्य असे।
अधिकाराचें तैसें। रूपचि जें॥ ११७॥
नित्य कर्म ऐसें जनीं। पार्था बोलिजे तें मानीं।
एवं नित्य नैमित्तिक दोन्हीं। दाविलीं तुज॥ ११८॥
अर्थ—आणि जे कर्म दररोज सकाळ-दुपार-संध्याकाळ करायचे असते, परंतु ज्याप्रमाणे डोळॺाच्या ठिकाणी दृष्टी कमी अधिक होत नाही. सारखीच राहते॥ ११५॥ किंवा पायात असलेली गती जशी संपादन केलेली नसून ती मुळचीच त्याच्या ठिकाणी असते. किंवा बिंबरूप दीपाच्या ठिकाणी जसे तेज स्वाभाविक असते.॥ ११६॥ सुवास न लावता तो चंदनाच्या ठिकाणी मुळचाच असतो, त्याप्रमाणे जे कर्म ब्राह्मणादिकांच्या अधिकाराचे स्वरूपच होय,॥ ११७॥ अर्जुना! त्या कर्माला लोकात नित्यकर्म म्हणतात, असे जाण. याप्रमाणे नित्यनैमित्तिक अशा दोन्ही कर्मांची तुला ओळख करून दिली.॥ ११८॥
हेंचि नित्य नैमित्तिक। अनुष्ठेय आवश्यक।
म्हणौनि म्हणों पाहती एक। वांझ ययातें॥ ११९॥
परि भोजनीं जैसें होये। तृप्ती लाभे भूक जाये।
तैसें नित्य नैमित्तिकीं आहे। सर्वांगीं फळ॥ १२०॥
कीड आगिठां पडे। तरि मळ तुटे वानी चढे।
यया कर्मा तया सांगडें। फळ जाणावें॥ १२१॥
जे प्रत्यवाय तंव गळे। स्वाधिकार बहुवें उजळे।
ते हातोफळिया मिळे। सद्गतीसी॥ १२२॥
येवढेवरी ढिसाळ। नित्यनैमित्तिकीं आहे फळ।
परि तें त्यजिजे मूळ। नक्षत्रीं जैसें॥ १२३॥
लता पिके आघवी। तंव चूत बांधे पालवी।
मग हात न लावित माधवीं। सोडूनि घाली॥ १२४॥
तैसी नोलांडितां कर्मरेखा। चित्त दीजे नित्यनैमित्तिका।
पाठी फळा कीजे अशेखा। वांतिचियेवानी॥ १२५॥
यया कर्मफळत्यागातें। त्याग म्हणती पैं जाणते।
एवं त्याग संन्यास तूतें। परिसविले॥ १२६॥
अर्थ—या नित्यनैमित्तिक कर्माचे अवश्य अनुष्ठान केले पाहिजे असे शास्त्र म्हणते; म्हणून कित्येक लोक नित्य-नैमित्तिक कर्मांना वांझ म्हणजे त्याचे काही फळच होत नाही असे समजतात.॥ ११९॥ पण भोजन करणे या कर्माच्या ठिकाणी भूक नाहीशी करून सुख देण्याचे जसे सामर्थ्य आहे, असेच नित्यनैमित्तिक कर्माच्या ठिकाणी सर्वांगाने फळ देण्याचे सामर्थ्य आहे.॥ १२०॥ हीणकट सोने अग्नीमध्ये पडले असता त्यात मिश्रित असलेला इतर धातूचा मळ निघून जातो व सोन्याचा शुद्ध कस वाढतो. त्याप्रमाणे नित्यनैमित्तिक कर्माचे फळ आहे, असे जाणावे.॥ १२१॥ कारण नित्य-नैमित्तिक कर्म केल्याने जो प्रत्यवाय (म्हणजे निषिद्ध कर्म घडून होणारे पाप) होतो, ते पाप नित्यनैमित्तिक कर्म केल्याने नाहीसे होते आणि ब्राह्मणादी अधिकार वाढत जातो. असे झाले असता मृत्यूनंतर तत्काळ सद्गती प्राप्त होते.॥ १२२॥ एवढे या नित्यनैमित्तिक कर्माचे ढोबळ फळ आहे. परंतु ज्याप्रमाणे नक्षत्रात मूळ नक्षत्राचा सर्वथा त्याग करतात, त्याप्रमाणे नित्यनैमित्तिक कर्माच्या फळाचा त्याग करून ते कर्म केले पाहिजे.॥ १२३॥ वसंतऋतू आला असता सर्व वेली पानांनी भरून जातात. त्यावेळी आंब्याच्या झाडाला नवी कोवळी पाने व फळे येतात. इतके होऊनही मग वनश्री त्या पानांचा व फळांचा भोग न घेता त्यांना सोडून जाते.॥ १२४॥ कर्माची मर्यादा यत्किंचितही उल्लंघिली जाणार नाही, असे सावध असून नित्यनैमित्तिक कर्माकडे चित्त द्यावे व त्या कर्माच्या फळाविषयी मात्र ओकारीप्रमाणे किळसवाणे मन असावे.॥ १२५॥ अशा या कर्मफळाच्या त्यागाला, जाणते लोक त्याग म्हणतात. याप्रमाणे त्याग व संन्यास यांची लक्षणे तुला ऐकविली.॥ १२६॥
हा संन्यास जैं संभवे। तैं काम्य बांधूं न पवे।
निषिद्ध तंव स्वभावें। निषिद्धें गेलें॥ १२७॥
आणि नित्यादिक जें असे। तें येणें फळत्यागें नासे।
शिर लोटलिया जैसें। येर आंग॥ १२८॥
मग सस्य फळपाकांत। तैसें निमालिया कर्मजात।
आत्मज्ञान गिंवसित। अपैसें ये॥ १२९॥
ऐसिया निगुती दोनी। त्याग संन्यास अनुष्ठानीं।
पडले गा आत्मज्ञानीं। बांधती पाट॥ १३०॥
ना तरी हे निगुती चुके। मग त्याग कीजे हाततुकें।
तें कांहीं न त्यजे अधिकें। गोवींचि पडे॥ १३१॥
जें औषध व्याधी अनोळख। तें घेतलिया परते विख।
कां अन्न न मानितां भूक। न मारी काय॥ १३२॥
म्हणौनि त्याज्य जें नोहे। तेथ त्यागातें न सुवावें।
त्याज्यालागीं नोहावें। लोभपर॥ १३३॥
चुकलिया त्यागाचें वेंझें। केला सर्वत्यागही होय वोझें।
निषिद्धें त्या सर्वत्र जुंझे। वीतराग ते॥ १३४॥
अर्थ—असा हा संन्यास साधला असता (म्हणजे संन्यासाचे आचरण केले असता) काम्यकर्म बाधक होत नाही व शास्त्राने करू नये म्हणून सांगितलेल्या निषिद्ध कर्माचा तर निषिद्ध म्हणून त्यागच केला जातो.॥ १२७॥ आणि ज्याप्रमाणे शिर कापून पडल्याबरोबर सर्व शरीरच लोटले जाते, त्याप्रमाणे नित्यादिक कर्मे, त्यांच्या फळांचा त्याग केला असता आपोआप निरर्थक होतात.॥ १२८॥ ज्याप्रमाणे धान्याला बीजरूप फळ प्राप्त झाल्यानंतर ते (गवत) नाश पावते, त्याप्रमाणे सर्व कर्मे नाहीशी झाल्यानंतर (म्हणजे काम्यकर्म सोडून देऊन नित्यनैमित्तिक कर्मांच्या फळांचा त्याग केल्यानंतर) आत्मज्ञान आपोआप त्या पुरुषाचा शोध करीत येते.॥ १२९॥ या रितीने त्याग व संन्यास या दोघांचे व्यवस्थित अनुष्ठान केले असता ते आत्मज्ञानापर्यंत चित्ताच्या प्रवाहाचा पाट बांधतात.॥ १३०॥ किंवा असे या त्याग व संन्यास यांचे अनुष्ठान सावधान चित्ताने लक्षपूर्वक न घडल्यास मग जो अंदाजाने त्याग केला जातो, तसे करण्यात कशाचाच त्याग होत नाही, उलट मनुष्य त्यात अधिक गोवला जातो.॥ १३१॥ घेतले जाणारे औषध, त्या रोगावर उपयुक्त आहे किंवा नाही हे माहीत नसता घेतले तर जसे ते विषच होते किंवा भूक आहे किंवा नाही याचा विचार न करता अन्न सेवन केले असता ते मारणार नाही काय?॥ १३२॥ म्हणून ज्याचा त्याग करण्याची आवश्यकता नाही, त्याचा त्याग करू नये आणि ज्याचा त्याग करायला पाहिजे त्याच्या अनुष्ठानाचा लोभ धरू नये.॥ १३३॥ कर्माचे अनुष्ठान करताना त्यागाचे वर्म चुकले असता सर्व अनुष्ठित त्यागच ओझ्यासारखा व्यर्थ दु:खदायक होतो. तशा निषिद्ध कर्मांशी विरक्त पुरुष सर्वत्र झुंज देतात म्हणजे विरक्त पुरुष तसे आचरण कधीच करीत नाहीत.॥ १३४॥
(श्लोक-३)
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिण:।
यज्ञदानतप:कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥ ३॥
अर्थ—काही विचारी लोक कर्म दोषयुक्त असल्यामुळे त्याचा त्याग करावा असे म्हणतात, तर काही विचारी लोक यज्ञ, दान, तप या कर्मांचा त्याग करू नये असे म्हणतात.॥ ३॥
एकां फळत्याग न ठाके। ते कर्मातें म्हणती बंधकें।
जैसें आपण नग्न भांडकें। जगातें म्हणे॥ १३५॥
कां जिव्हालंपट रोगिया। अन्नें दूषी धनंजया।
आंगा न रुसे कोढिया। मासियां कोपे॥ १३६॥
तैसें फळकाम दुर्बळ। म्हणती कर्मचि किडाळ।
मग निर्णय देती केवळ। त्यजावें ऐसा॥ १३७॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे आपणच नंगे भांडखोर असताना दुसऱ्यास भांडखोर म्हणतात, त्याप्रमाणे कित्येकांना कर्माच्या फलाचा त्याग करणे साधत नाही म्हणून ते कर्मच करू नये, त्याचा त्यागच करावा असे प्रतिपादन करतात.॥ १३५॥ किंवा अर्जुना! वाटेल ते खावेसे वाटणारा रोगी जसे ते खाता येत नाही म्हणून अन्नाची निंदा करतो किंवा ज्याप्रमाणे कुष्ठरोगी कुष्ठ झालेल्या शरीरावर न रागावता तेथे बसणाऱ्या माश्यांवर रागावतो,॥ १३६॥ त्याप्रमाणे कर्माच्या फलाची इच्छा ज्यांच्याने सोडवत नाही, ते कर्मच वाईट आहे असे म्हणतात व मग कर्माचा त्यागच करावा असा निर्णय देतात.॥ १३७॥
एक म्हणती यागादिक। करावेंचि आवश्यक।
जे यावांचूनि शोधक। आन नसे॥ १३८॥
मनशुद्धीच्या मार्गीं। जैं विजयी व्हावें वेगीं।
तैं कर्म सबळालागीं। आळस न कीजे॥ १३९॥
भांगार आथि शोधावें। तरी आगी जेविं नुबगावें।
कां दर्पणालागीं सांचावें। अधिक रज॥ १४०॥
ना ना वस्त्रें चोख होआवीं। ऐसें आथी जरी जीवीं।
तरी संवदणी न मानावी। मलिन जैसी॥ १४१॥
तैसीं कर्में क्लेशकारें। म्हणौनि न न्यावीं अव्हेरें।
कां अन्नलाभें अरुवारें। रांधितिये उणें॥ १४२॥
इंहीं इंहीं गा शब्दीं। एक कर्मीं बांधती बुद्धी।
ऐसा त्याग विसंवादीं। पडोनि ठेला॥ १४३॥
तरि विसंवाद तो फिटे। त्यागाचा निश्चय भेटे।
तैसें बोलों गोमटें। अवधान देईं॥ १४४॥
अर्थ—कोणी म्हणतात, यागादिकांवाचून अंत:करणाची शुद्धी करणारे दुसरे काहीच नाही, म्हणून ते अवश्य केलेच पाहिजेत.॥ १३८॥ जर लवकर चित्ताची पूर्ण शुद्धी करून विजयी व्हावयाचे असेल तर चित्तशुद्धी करण्याच्या कामी समर्थ असलेली यागादिक कर्मे करण्यास आळस करू नये.॥ १३९॥ सोने शुद्ध करावयाचे असेल तर त्याला अग्नीत घालण्याची उपेक्षा करता कामा नये किंवा आरसा स्वच्छ करावयाचा असल्यास त्याकरिता स्वच्छ करणाऱ्या पदार्थाचे पुष्कळसे रजोकण संग्रही ठेवावयास पाहिजेत.॥ १४०॥ किंवा वापरण्याची वस्त्रे स्वच्छ असावी असे मनात वाटत असेल तर परटाच्या कपडे धुण्याच्या भांडॺास घाणेरडे म्हणण्यात हाशील नाही.॥ १४१॥ त्याप्रमाणे कर्मांचे अनुष्ठान क्लेशदायक असते, म्हणून त्यांचा अव्हेर करू नये. अन्न जर चांगले शिजविले गेले नाही तर नरम, मृदू अशा अन्नाचा लाभ कसा होणार?॥ १४२॥ अशा अशा शब्दांनी कोणी कर्माच्या ठिकाणी बुद्धीला बांधून ठेवतात म्हणजे कर्म केले पाहिजे असा निश्चय बुद्धीत धरून ठेवतात. अशा रितीने त्यागाविषयी विवाद उत्पन्न झाला आहे.॥ १४३॥ म्हणून, अर्जुना! त्यागाविषयी विवाद राहणार नाही व त्यागाचे निश्चित स्वरूप हाती लागेल असे सुंदर निरूपण करतो. लक्ष दे.॥ १४४॥
(श्लोक-४)
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविध: सम्प्रकीर्तित:॥ ४॥
अर्थ—हे भरत कुलातील श्रेष्ठ पुरुषा अर्जुना! त्या त्यागाविषयी मी आपला निश्चय सांगतो, ऐक. हे शूर पुरुषा! त्यागही तीन प्रकारचा सांगितला आहे.॥ ४॥
तरि त्याग एथें पांडवा। त्रिविध पैं जाणावा।
तया त्रिविधाही बरवा। विभाग करूं॥ १४५॥
त्यागाचे तिन्ही प्रकार। कीजती जरी गोचर।
तरी तूं इत्यर्थाचें सार। इतुलें जाण॥ १४६॥
मज सर्वज्ञाचिये बुद्धी। जें अलोट माने त्रिशुद्धी।
निश्चयतत्त्व तें आधीं। अवधारीं पां॥ १४७॥
तरि आपुलीये सोडवणे। जो मुमुक्षू जागों म्हणे।
तया सर्वस्वें करणें। हेंचि एक॥ १४८॥
अर्थ—तरी अर्जुना! येथे त्यागही तीन प्रकारचा सांगितला आहे, असे जाण. त्या तिन्हीही प्रकारच्या त्यागाचा चांगला विभाग करून सांगतो.॥ १४५॥ त्यागांचे तीनही प्रकार जरी समजले तरी त्या विवरणाचा सारभूत अर्थ इतकाच आहे की॥ १४६॥ माझ्यासारख्या सर्वज्ञाच्या बुद्धीस जे केलेच पाहिजे-म्हणजे जे सोडता येत नाही-असे जे वाटते ते अगोदर ऐक.॥ १४७॥ ज्या मुमुक्षूला आपण या संसारबंधनापासून सोडवून घेण्यास नेहमी जागरूक व्हावे असे वाटत असेल, त्याने सर्वतोपरी हीच एक गोष्ट केली पाहिजे.॥ १४८॥
(श्लोक-५)
यज्ञदानतप:कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥ ५॥
अर्थ—यज्ञ, दान, तप ही कर्में टाकून देऊ नयेत. ती केलीच पाहिजेत. कारण यज्ञदानतपादी कर्मे करीत असताना कर्मांनी प्राप्त होणाऱ्या फलांची यत्किंचितही इच्छा न करणाऱ्या विचारी माणसांच्या चित्ताची, ती कर्मे, शुद्धी करतात.॥ ५॥
जियें यज्ञदानतपादिकें। इयें कर्में आवश्यकें।
तियें न सांडावीं पांथिकें। पाउलें जैसीं॥ १४९॥
हरपलें न देखिजे। तंव तयाचा मागु न सांडिजे।
कां तृप्त न होतां न लोटिजे। भाणें जेवीं॥ १५०॥
नाव थडी न पवतां। न सांडिजे केळी न फळतां।
कां ठेविलें न दिसतां। दीप जैसा॥ १५१॥
तैसी आत्मज्ञानाविखीं। जंव निश्चिती नाहीं निकी।
तंव नोहावें यागादिकीं। उदासीन॥ १५२॥
अर्थ—प्रवाशाला मुक्काम गाठेपर्यंत जसे चालणे सोडता येत नाही, त्याप्रमाणे मुमुक्षूनेही यज्ञदानतपादी कर्मे सोडू नयेत. ती कर्मे करणे आवश्यक आहे.॥ १४९॥ ज्याप्रमाणे हरवलेली वस्तू सापडत नाही, तोपर्यंत तिचा शोध करणे सोडता येत नाही किंवा तृप्ती होत नाही तोपर्यंत समोरील अन्नाचे ताट दूर करता येत नाही,॥ १५०॥ नदीच्या तीराला नाव लागत नाही, तोपर्यंत तिचा आश्रय सोडता येत नाही किंवा केळीच्या झाडाला फळाचा घड येत नाही तोपर्यंत त्याला काढून टाकता येत नाही किंवा ठेवलेली वस्तू दिसत नाही तोपर्यंत दिवा सोडता येत नाही,॥ १५१॥ त्याप्रमाणे आत्मज्ञानाविषयी जोपर्यंत दृढ निश्चय झाला नाही, तोपर्यंत यागादिक कर्में करण्याविषयी उदासीन राहू नये.॥ १५२॥
तरि स्वाधिकारानुरूपें। तियें यज्ञ दानें तपें।
अनुष्ठावींचि साक्षेपें। अधिकेंवर॥ १५३॥
जें चालणें वेगावत जाये। तो वेग बैसावयाचि होये।
तैसा कर्मातिशय आहे। नैष्कर्म्यालागीं॥ १५४॥
अधिकें जंव जंव औषधी। सेवायाची मांडी बांधी।
तंव तंव मुकिजे व्याधी। तयाचिये॥ १५५॥
तैसीं कर्में हातोपातीं। जैं कीजती यथानिगुती।
तैं रजतमें झडती। झाडा देउनी॥ १५६॥
कां पाटोवाटीं पुटें। भांगारा खार देणें घटे।
तैं कीड झडकरी तुटे। निर्व्याज होय॥ १५७॥
तैसें निष्ठा केलें कर्म। तें सांडीं करूनि रजतम।
सत्त्वशुद्धीचें धाम। डोळां दावी॥ १५८॥
म्हणौनियां धनंजया। सत्त्वशुद्धी गिंवसितया।
तीर्थांचिया सावाया। आलीं कर्में॥ १५९॥
तीर्थें बाह्यमळ क्षाळे। कर्में अभ्यंतर उजळे।
एवं तीर्थें जाण निर्मळें। सत्कर्मेंचि॥ १६०॥
अर्थ—म्हणून आपल्या अधिकारानुसार जी यज्ञदानतपादिक कर्मे आपल्याला करण्यास योग्य असतील ती अधिक अगत्याने करावीत.॥ १५३॥ चालण्याचा वेग वाढविला असता जसा तो वेग ठिकाणाला प्राप्त करून देऊन (बसण्याकरिता म्हणजे) विश्रांती घेण्याकरिताच असतो, त्याप्रमाणे यज्ञदानतपे ही कर्मे करण्याची निकड वाढविणे, हे कर्मरहित (नैष्कर्म्य) होण्याकरिताच उपयोगी पडते.॥ १५४॥ औषधी घेण्याचा निश्चय जितका दृढ होतो, तितका तो व्याधीपासून मुक्त करतो.॥ १५५॥ त्याप्रमाणे ही यज्ञदानतपादी कर्मे जेव्हा यथायोग्य वारंवार केली जातात, तेव्हा रज, तम हे दोन गुण झाडून नाहीसे होतात.॥ १५६॥ किंवा सोन्याला एकामागून एक अशी पुटे दिली असता त्याचा हीणकटपणा नाहीसा होऊन ते सोने अत्यंत शुद्ध होते,॥ १५७॥ त्याप्रमाणे निष्ठेने झालेले कर्म अंत:करणातून रजोगुण तमोगुण नाहीसे करून अंत:करणाला शुद्ध सात्विकगुणाचे घर स्पष्ट दाखविते.॥ १५८॥ म्हणून, अर्जुना! अंत:करणाची शुद्धी त्याचा शोध करीत येते. अशा रितीने यज्ञ-दान-तप ही कर्मे तीर्थक्षेत्राप्रमाणे चित्तशुद्धीला साह्यभूत आहेत.॥ १५९॥ तीर्थे शरीराच्या ठिकाणी असलेले बाह्य पापरूप मल नाहीसे करतात; पण कर्मे अंत:करणातील मल नाहीसे करून चित्त शुद्ध करतात. याप्रमाणे कर्मे हीच शुद्ध तीर्थे आहेत.॥ १६०॥
तृषार्ता मरुदेशीं। झळे अमृतें वोळलीं जैसीं।
कीं अंधालागीं डोळ्ॺांसीं। सूर्य आला॥ १६१॥
बुडतया नदीच धांविन्नली। पडतया पृथ्वीच कळवळिली।
निमतया मृत्यूनें दिधली। आयुष्यवृद्धी॥ १६२॥
कर्में कर्मबद्धता। मुमुक्षू सोडविले पंडुसुता।
जैसा रसरीति मरतां। राखिला विषें॥ १६३॥
तैसीं एके हातवटिया। कर्में कीजती धनंजया।
बंधकेंचि सोडवावया। मुख्यें होती॥ १६४॥
आतां तेचि हातवटी। तुज सांगों गोमटी।
जया कर्मांतें किरीटी। कर्मचि रुसे॥ १६५॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे पाणी मिळणे दुर्मिळ अशा मारवाड देशात तृषेने पीडित झालेल्याला उन्हाचे चटके लागत असता, अमृताने येऊन वर्षाव केला किंवा आंधळॺा डोळॺाच्या ठिकाणी प्रकाशरूप सूर्य आला,॥ १६१॥ नदीत बुडणाऱ्या मनुष्याला वाचविण्याकरिता नदीच साहाय्य करण्याकरिता धावून आली, पडणाऱ्याचा पृथ्वीलाच कळवळा आला, मृत्यूनेच मरणाऱ्याचे आयुष्य वाढविले,॥ १६२॥ त्याप्रमाणे अर्जुना! कर्मानेच मुमुक्षू कर्मबंधनापासून सोडविले जातात. ज्याप्रमाणे विषाला रसरूप करण्याच्या पद्धतीने बनविले, तर ते मरणाऱ्यालाही वाचविते,॥ १६३॥ त्याप्रमाणे धनंजया! एका विवक्षित रीतीने कर्म केले असता ते कर्म बंधन करणारे असले तरी बंधनापासून सोडविण्यास मुख्य साधन होते.॥ १६४॥ आता ज्या हातवटीने कर्म केले असता कर्मच कर्मबंधापासून सोडविते ती उत्तम हातवटी, अर्जुना! तुला सांगतो.॥ १६५॥
(श्लोक-६)
एतान्यपि तु कर्माणि संगं त्यक्त्वा फलानि च।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥ ६॥
अर्थ—अर्जुना! ही कर्मे सुद्धा कर्तृत्वाभिमान व फळाची आशा सोडून देऊनच केली पाहिजेत, असे माझे निश्चित उत्तम मत होय.॥ ६॥
तरि महायागप्रमुखें। कर्में निफजतांही अचुकें।
कर्तेपणाचें न ठाके। फुंजणें आंगीं॥ १६६॥
जो मोलें तीर्था जाये। तया मी यात्रा करीत आहें।
ऐसिये श्लाघ्यतेचा नोहे। तोष जेवीं॥ १६७॥
कां मुद्रा समर्थाचिया। जो एकवटु झोंबे राया।
तो मी जिणता ऐसिया। न येचि गर्वा॥ १६८॥
जो कांसे लागोनि तरे। तया पोंहती ऊर्मी नुरे।
पुरोहित नाविष्करे। दातेपणें॥ १६९॥
तैसें कर्तृत्व अहंकारें। नेघोनि यथाअवसरें।
कृत्यजातांचे मोहरें। सारीजती॥ १७०॥
अर्थ—ज्यात महायागादिक प्रमुख आहेत अशी यज्ञादी कर्मे यथासांग उपजवीत असताना यत्किंचित देखील कर्तृत्वाभिमान जो मनात स्फुरू देत नाही,॥ १६६॥ जो दुसऱ्याच्या पैशाने यात्रा करतो तो, मी यात्रा करीत आहे अशी बढाई मिरवीत नाही व त्याचा त्याला मोठेपणा वाटत नाही, म्हणून त्याला आनंदही होत नाही,॥ १६७॥ किंवा अर्जुना! समर्थ पुरुषाने आपल्या सहीशिक्क्यानिशी दिलेल्या पदाच्या मोठेपणाच्या भरवश्यावर जो सर्व सैन्य एकत्रित करून राजाशी झुंज देतो, पण तो जिंकला तरी, मी जिंकलो, असा जसा जिंकण्याचा अभिमान वागवीत नाही,॥ १६८॥ जो दुसऱ्याच्या आधाराने नदी तरून जातो, त्याच्या अंत:करणात मी नदी तरून आलो, अशी कधी ऊर्मी राहत नाही. किंवा पुरोहित यजमानाला दानाचा मंत्र सांगतो म्हणून मी दान करणारा असा अभिमान धरीत नाही,॥ १६९॥ त्याप्रमाणे कर्तृत्वाचा यत्किंचितही अभिमान न वागविता ज्यावेळी जे जे कर्म करायचे म्हणून समोर येईल ते ते कर्म करतो,॥ १७०॥
केल्या कर्मा पांडवा। जो आथी फळाचा यावा।
तया मोहरा हों नेदावा। मनोरथ॥ १७१॥
आधींचि फळीं आस तुटिलिया। कर्में आरंभावीं धनंजया।
परावें बाळ धाया। पाहिजे जैसें॥ १७२॥
पिंपरुवांचिया आशा। न शिंपिजे पिंपळ जैसा।
तैसिया फळनिराशा। कीजती कर्में॥ १७३॥
सांडूनि दुधाची टकळी। गोंवारी गांवधेनु वेंटाळी।
किंबहुना कर्मफळीं। तैसें कीजे॥ १७४॥
ऐसी हे हातवटी। घेऊनि जे क्रिया उठी।
आपणा आपुलिया गांठी। लाहेचि तो॥ १७५॥
म्हणोनि फळीं लाग। सांडोनी देहसंग।
कर्में करावीं हा चांग। निरोप माझा॥ १७६॥
जो जीवबंधें शीणला। सुटके जाचे आपलां।
तेणें पुढतपुढतीं या बोला। आन न कीजे॥ १७७॥
अर्थ—पण अर्जुना! या केलेल्या कर्माने जे फळ प्राप्त होते म्हणून शास्त्रांनी सांगितले असेल ते प्राप्त व्हावे, अशी मनात यत्किंचितही इच्छा असू नये,॥ १७१॥ ज्याप्रमाणे दाई प्रेमभावाने परक्याच्या मुलाचा सांभाळ करते, त्याप्रमाणे अर्जुना! कर्म करण्यापूर्वीच त्या कर्मापासून प्राप्त होणाऱ्या फळाची आशा नि:शेष सोडून कर्माला आरंभ करावा.॥ १७२॥ ज्याप्रमाणे पिंपळाच्या फळाच्या आशेने पिंपळाला कोणी पाणी घालून वाढवीत नाही, त्याप्रमाणे कर्मांच्या फलाची इच्छा सोडून देऊन कर्मे करावीत.॥ १७३॥ फार काय सांगावे! ज्याप्रमाणे दुधाच्या प्राप्तीचा यत्किंचितही ध्यास मनात न ठेवता गायी राखणारा गावांतील गायी गोळा करतो, त्याप्रमाणे कर्म करतेवेळी, कर्मफळाच्या ठिकाणी “मला या कर्माचे फळ प्राप्त व्हावे” अशी यत्किंचितही आशा नसावी.॥ १७४॥ अशा प्रकारची कर्म करण्याची हातोटी साधून जे कर्म केले जाते, त्या कर्माची त्या कर्माशीच गाठ बांधली जाते म्हणजे ते कर्म बंधनकारक होत नाही, असा अर्थ.॥ १७५॥ म्हणून कर्मफळाच्या ठिकाणी यत्किंचितही आसक्ती न धरता व कर्तृत्वाभिमान सोडून देऊन कर्म करावे, हे माझे निश्चित सांगणे आहे.॥ १७६॥ जो जीवरूपी बंधनाने त्रस्त झाला असेल व ज्याला त्यातून मुक्त होण्याची सारखी रुखरुख लागली असेल, त्याने या माझ्या म्हणण्याहून दुसरे निराळे काही करू नये, असे माझे वारंवार सांगणे आहे.॥ १७७॥
(श्लोक-७)
नियतस्य तु संन्यास: कर्मणो नोपपद्यते।
मोहात्तस्य परित्यागस्तामस: परिकीर्तित:॥ ७॥
अर्थ—या शास्त्रविहित नित्यनैमित्तिक कर्मांचा संन्यास (म्हणजे त्याग) सर्वस्वी करता येत नाही. (सांगितलेल्या मार्गाने) विचार न करता केला जाणारा कर्माचा त्याग अविचारपूर्वक होत असल्यामुळे तो तामस त्याग म्हटला जातो.॥ ७॥
ना तरी अंधाराचेनि रोखें। जैसीं डोळां रोंविजती नखें।
तैसा कर्मद्वेषें अशेखें। कर्मेंचि सांडी॥ १७८॥
तयाचें कर्म सांडणें। तें तामस मी म्हणें।
शिसाराचे रागें लावणें। शिसचि जैसें॥ १७९॥
हां गा मार्ग दुवाड होये। तरी निस्तरितील पाये।
कीं तेचि खांडणें आहे। मार्गापराधें॥ १८०॥
भुकेलियापुढें अन्न। हो कां भलतैसें ऊन्ह।
तरी बुद्धी न घेतां लंघन। भाणे पापरा हाल्या॥ १८१॥
तैसा कर्माचा बाध कर्में। निस्तरिजे करितेनि वर्में।
हें तामस नेणे भ्रमें। माजविला॥ १८२॥
कीं स्वभावें आलें विभागा। तें कर्मचि वोसंडी पैं गा।
तरि झणें आतळा त्यागा। तामसा तया॥ १८३॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे काळॺाकुट्ट अंधारावर सूड उगविण्याकरिता डोळ्ॺांत बोट घालून डोळे फोडून घेऊन अंध व्हावे, त्याप्रमाणे कर्माच्या द्वेषामुळे जो नि:शेष कर्माचा त्याग करतो,॥ १७८॥ ज्याप्रमाणे अर्धशिशीच्या दु:खाच्या रागाने कपाळच कापावे, त्याप्रमाणे त्याचा संपूर्ण कर्मांचा त्याग तामस असतो, असे मी म्हणतो.॥ १७९॥ हे अर्जुना! मार्ग वाईट असला तरी, पायच तो कसा तरी चालून जातील. मार्गाच्या दोषामुळे पायच तोडायचे असतात काय?॥ १८०॥ अत्यंत भुकेल्यापुढे ठेवलेले ताटभर अन्न अत्यंत ऊन असले, तरी थोडा बुद्धीने विचार करून ते घेतले नाही व रागाने लाथाडले तर तो (भुकेला) उपाशीच राहील.॥ १८१॥ याप्रमाणे कर्म करूनही कर्म बंधनकारक होणार नाही अशी जी कर्म करण्याची मार्मिक हातोटी ती अज्ञानभ्रमाने माजलेला तामसपुरुष जाणत नसतो.॥ १८२॥ जे कर्म प्रकृति-स्वभावानुसार आपल्या वाटॺाला आले, त्या कर्माचा जो त्याग करतो त्याचा तो त्याग तामस त्यागात पडतो. अर्जुना! अशा तामस त्यागाचा तू स्पर्श होऊ देऊ नकोस.॥ १८३॥
(श्लोक-८)
दु:खमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्।
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥ ८॥
अर्थ—शरीराच्या दु:खाच्या भयाने कर्म हे दु:खदायक आहे, असे वाटून कर्माचा त्याग करणे, याला राजस त्याग म्हणतात. या राजस त्यागाने खऱ्या सात्विक त्यागाचे फल मिळत नाही.॥ ८॥
अथवा स्वाधिकार बुझे। आपलें विहितही सुझे।
परि करितया उबजे। निबरपणा॥ १८४॥
जे कर्माची ऐलीकड। नावेक दिसे दुवाड।
जे वाहतिये वेळ जड। शिदोरी जैसी॥ १८५॥
जैसा निंब जिभे कडवट। हिरडा पहिलें तुरट।
तैसा कर्मा ऐल सेवट। खणुवाळा होय॥ १८६॥
कां धेनू दुवाड शिंग। शेंवतीये अडव आंग।
भोजनसुख महाग। पाक करितां॥ १८७॥
तैसें पुढतपुढती कर्म। आरंभींच अतिविषम।
म्हणौनि तो तें श्रम। करितां मानी॥ १८८॥
येऱ्हवीं विहितत्वें मांडी। परि घालितां असुरवाडीं।
तेथ पोळला ऐसा सांडी। आदरिलेंही॥ १८९॥
म्हणे वस्तु देहासारिखी। आली बहुतीं भाग्यविशेखीं।
मा जाचूं कां कर्मादिकीं। पापिया जैसा॥ १९०॥
केले कर्मीं जें द्यावें। तें झणें मज होआवें।
आजि भोगुं ना बरवे। हातिंचे भोग॥ १९१।
अर्थ—अथवा नित्य विहित कर्म हे आपला ब्राह्मण्यादी अधिकार कायम ठेवणारे आहे, हे तो जाणतो. आणि ते आपणाला विहितच आहे असेही जाणतो. परंतु कर्म करण्याकडे मन वळतच नाही किंवा ते कर्म करावेसे वाटतच नाही,॥ १८४॥ ज्याप्रमाणे शिदोरी वाटेने घेऊन जाताना जड वाटते, त्याप्रमाणे कर्म करते वेळी शरीराला (प्रारंभी) क्षणभर दु:खदायक वाटते.॥ १८५॥ ज्याप्रमाणे रोग निवारण करण्याकरिता घेतलेला निंब प्रथम कडू वाटतो, तसेच हिरडा प्रथम तुरट वाटतो, त्याप्रमाणे कर्माची सुरुवातच फक्त प्रथम कठीण वाटते.॥ १८६॥ गायीचे शिंगच भीतिदायक असते. काटेरी शेवंतीचा आडवा भाग काटॺामुळे प्रथमत: तापदायक होतो. भोजनाने सुख होते, पण त्याकरिता कराव्या लागणाऱ्या स्वयंपाकाचा त्रास सहन करावा लागतो.॥ १८७॥ त्याप्रमाणे नित्यनैमित्तिक कर्मे वारंवार करताना आरंभीच त्रासदायक वाटतात; म्हणून मनुष्याला ती कर्मे करण्याचे श्रम वाटतात.॥ १८८॥ नाही तरी हा राजस त्यागकर्ता नित्यनैमित्तिक कर्मे शास्त्रांनी सांगितली आहेत असे प्रतिपादन करतोच; पण ते कर्म करीत असता क्लेश झाले की मध्येच अग्नीने पोळल्याप्रमाणे सोडून देतो.॥ १८९॥ राजसत्यागकर्ता मनात म्हणतो मोठॺा भाग्याने हा मनुष्यदेह प्राप्त झाला असताना पापभोग भोगणाऱ्या दुर्दैवी मनुष्याप्रमाणे कर्मादिक करण्याचे कष्ट या देहाला देऊन त्या देहाचा छळ का करू?॥ १९०॥ केलेल्या कर्माचे फळ पुढे ते कदाचित मला मिळणारही नाही, मग आजच जे भोग प्राप्त झाले आहेत ते भोगून घेणे बरे नाही काय?॥ १९१॥
ऐसा शरीराचिया क्लेशा-। भेणें कर्में वीरेशा।
सांडी तो परियेसा। राजस त्याग॥ १९२॥
येऱ्हवीं तेथही कर्म सांडे। परि तया त्यागफळ न जोडे।
जैसें उतलें आगीं पडे। तें नलगेचि होमा॥ १९३॥
कां बुडोनि प्राण गेले। ते अर्धोदकीं निमाले।
हें म्हणों नये जाहलें। दुर्मरणचि॥ १९४॥
अर्थ—याप्रमाणे कर्म करताना शरीराला होणाऱ्या क्लेशाच्या भीतीने कर्म सोडून देणे याला, वीरश्रेष्ठा अर्जुना! राजस त्याग म्हणतात.॥ १९२॥ तापावयास मांडलेल्या, पण उतू गेलेल्या दुधाचा होम झाला असे ज्याप्रमाणे समजले जात नाही, त्याप्रमाणे तेथेही वास्तविक पाहता (कर्माच्या राजस त्यागात) कर्म सुटले जाते. पण त्याला सात्विक त्यागाचे फळ मिळत नाही.॥ १९३॥ किंवा देहाच्या अर्ध्याइतक्या गंगेच्या पाण्यात अकस्मात बुडणाऱ्यांना अर्धोदकी मेले, असे म्हणता येत नाही. त्याचे ते दुर्मरणच होय.॥ १९४॥
गूढार्थदीपिका—अर्धोदके तु जाह्नव्यां म्रियतेऽनशनेन य:। स याति न पुनर्जन्म ब्रह्मसायुज्यमेति च॥
(अग्निपुराण)
आधले दिवशी उपोषण करून दुसरे दिवशी देहाच्या अर्ध्या भागापर्यंत खोल असलेल्या गंगेच्या पाण्यात, ब्रह्मपद प्राप्त व्हावे या भावनेने, जो प्राणोत्क्रमण करतो, त्याला पुनर्जन्म प्राप्त होत नाही व सायुज्यतामुक्ती मिळते, असे अग्निपुराणात वचन आहे. अर्थात अर्धोदकात मरणारे, समाधानाने, ब्रह्मप्राप्तीच्या भावनेने मेले पाहिजेत असे वरील वचनात सांगितले असल्यामुळे व बुडून मरणाऱ्याच्या ठिकाणी त्या भावना राहत नसल्यामुळे त्याचे ते मरण माउलींनी दुर्मरणच ठरविले आहे.
तैसें देहाचेचि लोभें। जेणें कर्मा पाणी सुभे।
तेणें साच न लभे। त्यागाचें फळ॥ १९५॥
किंबहुना आपुलें। जैं ज्ञान होय उदया आलें।
तैं नक्षत्रांतें पाहलें। गिळी जैसें॥ १९६॥
तैशा सकारण क्रिया। हारपती धनंजया।
तो कर्मत्याग ये जया। मोक्षफळासी॥ १९७॥
तें मोक्षफळ अज्ञाना। त्यागिया नाहीं अर्जुना।
म्हणोनि तो त्याग न माना। राजसु तो॥ १९८॥
तरि कोणे पां एथ त्यागें। तें मोक्षफळ घर रिघे।
हेंही आईक प्रसंगें। बोलिजेल॥ १९९॥
अर्थ—त्याप्रमाणे कर्म करण्याचे दु:ख देहाला होऊ नये म्हणून, जो कर्मावरच पाणी टाकतो म्हणजे कर्म सोडून देतो, त्याला खरोखर त्यागाचे फळ मिळत नाही.॥ १९५॥ फार काय सांगावे! अर्जुना! ज्याप्रमाणे पहाट झाल्याबरोबर सर्व नक्षत्रे किंवा नक्षत्रांचा प्रकाश नाहीसा होऊन एक सूर्याचाच प्रकाश प्रत्ययाला येतो, त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपाचे ज्ञान झाल्याबरोबर कारणासह संपूर्ण क्रिया नाहीशा होऊन एक आत्मसत्ताच प्रत्ययाला येते. असा जो अर्जुना! मोक्षस्वरूपाने खरा कर्मत्याग फळास येतो ते मोक्षफळ, त्यागाचा योग्य अर्थ न समजणाऱ्या अज्ञान्याला मिळत नाही. म्हणून त्याला खरा त्याग म्हणू नको. तो राजस त्याग होय.॥ १९६-१९७-१९८॥ तरी कोणत्या त्यागाच्या योगाने मोक्षफळ आपण होऊन घरी चालत येते, हाही प्रसंग अकस्मात प्राप्त झाला, म्हणून सांगतो, ऐक.॥ १९९॥
(श्लोक-९)
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन।
संगं त्यक्त्वा फलं चैव स त्याग: सात्त्विको मत:॥ ९॥
अर्थ—हे अर्जुना! नियत कर्म केले पाहिजे म्हणून जे, त्याची आसक्ती व त्याच्या फळाची आशा सोडून, केले जाते, तो त्याग सात्विक म्हटला जातो.॥ ९॥
तरि स्वाधिकाराचेनि नांवें। जें वांटिया आलें स्वभावें।
तें आचरे विधिगौरवें। शृंगारोनि॥ २००॥
परि हें मी करित असें। ऐसा आठव त्यजी मानसें।
तैसेंचि पाणी दे आशे। फळाचिये॥ २०१॥
पैं अवज्ञा आणि कामना। मातेच्या ठायीं अर्जुना।
केलिया दोनी पतना। कारण होती॥ २०२॥
तरि दोनी यें त्यजावीं। मग माताचि ते भजावी।
वांचूनि मुखालागीं वाळावी। गायचि सगळी॥ २०३॥
आवडतियेही फळीं। असारें साली आंठोळी।
त्यासाठीं अवगळी। फळातें कोण्ही॥ २०४॥
तैसा कर्तृत्वाचा मद। आणि कर्मफळाचा आस्वाद।
या दोहींचें नांव बंध। कर्माचा कीं॥ २०५॥
तरि या दोहींच्या विखीं। जैसा बाप नातळे लेंकीं।
तैसा हों न शके दु:खी। विहिता क्रिया॥ २०६॥
अर्थ—आपल्या ब्राह्मणादी अधिकाराला धरून जे कर्म नित्य केले पाहिजे म्हणून शास्त्राने सांगितले असेल तेच कर्म तो, शास्त्राने सांगितलेल्या विधीच्या ठिकाणी अत्यंत आदर दाखवून तदनुसार आचरण करतो.॥ २००॥ पण मी हे कर्म करीत आहे, अशी त्याच्या मनात आठवणही होत नाही आणि तसेच तो त्या कर्माच्या फळाच्या आशेवर पाणी सोडतो.॥ २०१॥ ज्याप्रमाणे अर्जुना! मातेची आज्ञा न पाळणे किंवा तिच्या भोगाची इच्छा करणे ह्या दोन्ही गोष्टी आपल्या पतनाला कारणीभूत होतात,॥ २०२॥ म्हणून या दोन्हीही गोष्टी टाकून देऊन आईला सदासर्वदा पूज्यच मानावे. नाहीतरी गाय एका मुखाच्या ठिकाणी अपवित्र म्हणून, संपूर्ण गायच वाळीत टाकावी काय?॥ २०३॥ आवडलेल्या फळांची साल व आंठोळी हे भाग फेकून द्यावयाचे असतात, पण तेवढॺा दोषामुळे फळे खाणे कोणी टाकून दिले आहे काय?॥ २०४॥ त्याप्रमाणे ‘मी कर्म करतो’ असा अभिमान व केलेल्या कर्माने प्राप्त होणाऱ्या फळाची इच्छा या दोन गोष्टींनाच कर्माचा बंध म्हणतात.॥ २०५॥ तरी ज्याप्रमाणे बाप कन्येच्या ठिकाणी भोगवासना सोडून देऊन तिच्या केवळ पालनरूप क्रियेने दु:खी होत नाही, त्याप्रमाणे शास्त्राने सांगितलेल्या विहित क्रिया करीत असताना, कर्माचा अभिमान व त्याच्या फलाची इच्छा, या दोन गोष्टींविषयी निरिच्छ राहून नित्यादी क्रिया करायच्या म्हणूनच केल्या असता तो दु:खी होत नाही.॥ २०६॥
(श्रीमहाराजांनी सांगितलेला अर्थ येथे संपला. येथून पुढील ओव्यांचे अर्थ व गू. दी. डॉ. वा. ना. पंडित यांनी केलेले आहेत.)
हा तों त्याग तरुवर। जो गा मोक्षफळें यें थोर।
सात्विक ऐसा डगर। यासींच जगीं॥ २०७॥
अर्थ—जो मोक्षरूप फळांनी बहरून येतो, तो हा त्यागरूप श्रेष्ठ वृक्ष होय. याचीच जगात सात्विक त्याग म्हणून प्रसिद्धी आहे.॥ २०७॥
गूढार्थदीपिका—हा तों त्याग तरुवर। जो मोक्षफळें यें थोर।
भगवंतांनी तिसऱ्या अध्यायात विचारवंतांकरता ज्ञाननिष्ठा व क्रियावानांकरिता कर्मयोगनिष्ठा सांगितली. श्रीमाउलींनी दोघांना पक्षी व नर अशा दोन उपमा देऊन नर ज्याप्रमाणे “तो हळू हळू ढाळेंढाळें। केतुलेनि एके वेळे। मार्गाचेनि बळें। निश्चित ठाकी “(ज्ञा. ३-४२) एका फांदीवरून दुसऱ्या फांदीवर जात जातच निश्चित फळाला प्राप्त होतो, त्याप्रमाणे कर्मयोगनिष्ठा आचरणारा पुरुष” विहितेंचि निजाचारें। पूर्णता अवसरें। पावते होती” काही काळाने पूर्णावस्थेला पोहोचतो, असे सांगितले.
जोपर्यंत आपल्या ठिकाणी असलेली विषयसुखाची वासना नाहीशी होत नाही, तोपर्यंत आपणाला प्रयत्न हा करावा लागणारच. विषयावाचून मन सदा संतुष्ट राहू लागले की प्रयत्न करण्याचे आपोआप थांबते.
नित्यनैमित्तिक कर्में केवळ कर्तव्य म्हणून व भगवंतांची आज्ञापालन म्हणून केली असता कर्तृत्वाभिमान व फळाकांक्षा राहण्यास जागा राहत नाही. अशा रितीने कर्म करूनही कर्माचा त्याग अनायासेच घडतो. यालाच “सात्विक त्याग” असे म्हणतात. हा सात्विक त्यागच नैष्कर्म्यस्थिती प्राप्त करून देण्याला कारणीभूत आहे.
नैष्कर्म्य म्हणजे आपण मुळचे कर्मरहित केवळ सच्चिदानंदस्वरूप आहोत, असे जाणणे होय. कर्माच्या सात्विक त्यागाच्या अनुष्ठानाने भगवंतांनी निर्माण केलेल्या धर्मानुसार वागण्याचा इंद्रियांना अभ्यास लागून चित्त परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर होत जाते व परमेश्वराच्या कृपेने तो कर्मयोगी आत्मज्ञान प्राप्त होऊन कर्म व कर्तृत्व याहून आपल्याला पूर्णत: वेगळा समजतो. त्यामुळे त्याच्या ठिकाणी खरी प्रवृत्तिनिवृत्तिरहित साक्षीदशा किंवा समता बाणली जाते. म्हणूनच माउली अशा या सात्विक त्यागाला मोक्षरूपी मोठे फळ येते असे म्हणते.
आतां जाळूनि बीज जैसें। झाडा कीजे निर्वंशें।
फळ त्यागूनि कर्म तैसें। त्यजिलें जेणें॥ २०८॥
तया लागतखेंवो परिसीं। धातूचि गंधिकाळिमा जैसी।
जाती रजतमें तैसीं। तुटलीं दोन्ही॥ २०९॥
मग सत्वें चोखाळें। उघडती आत्मबोधाचे डोळे।
तेथ मृगांबु सांजवेळे। होय जैसें॥ २१०॥
तैसा बुद्धॺादिकांपुढां। असतचि विश्वाभास येवढा।
तो न देखे कवणीकडां। आकाश जैसें॥ २११॥
अर्थ—आता ज्याप्रमाणे बीजच जाळले तर झाडाचा निर्वंश होतो, त्याप्रमाणे ज्याने कर्माच्या फळाचा त्याग करून कर्माचा त्याग केला,॥ २०८॥ ज्याप्रमाणे परिसाचा लोखंडाला स्पर्श झाल्याबरोबर लोखंडाचा गंज व काळेपणा नाहीसा होतो, त्याप्रमाणे सात्विक त्याग साधला, तर रज, तम हे दोन्ही गुण नाहीसे होतात.॥ २०९॥ ज्याप्रमाणे सायंकाळी मृगजळ निरास पावते त्याप्रमाणे मग शुद्ध अशा सात्विक त्यागाने आत्मबोधाचे डोळे उघडतात (म्हणजे आत्मबोध अंत:करणात रुजेल अशी भूमिका प्राप्त होते) व आकाशाला मेघ केव्हा आले व केव्हा नाहीसे झाले याची वार्ताही नसते, त्याप्रमाणे तो सात्विक त्यागी बुद्धी, मन, प्राण इत्यादिकांपुढे भासणारा एवढा मोठा जगताचा भास कोठेही पाहत नाही. (याप्रमाणे आत्मबोधामुळे अनात्मपदार्थाचा निरास होतो.)॥ २१०-२११॥
(श्लोक-१०)
न द्वेष्टॺकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशय:॥ १०॥
अर्थ—जो अशुभ कर्माचा द्वेष करीत नाही व शुभकर्मात आसक्त होऊन राहत नाही, तोच त्यागशील, सत्त्वगुणयुक्त, बुद्धिमान व नि:शंक (पुरुष) होय.॥ १०॥
आणि प्राचीनाचेनि बळें। आलीं कृत्यें कुशलाकुशलें।
तियें व्योमाआंगीं आभाळें। विरालीं जैसीं॥ २१२॥
तैसीं तयाचिये दिठी। कर्में चोखाळलीं किरीटी।
म्हणोनि सुखदु:खीं उठी। पडेना तो॥ २१३॥
तेणें शुभकर्म जाणावें। मग तें हर्षें करावें।
कां अशुभालागीं व्हावें। द्वेषिया ना॥ २१४॥
तरि इया विषयींचा कांहीं। तया एकही संदेह नाहीं।
जैसा स्वप्नाच्या ठायीं। जागिन्नलिया॥ २१५॥
म्हणऊनि कर्म आणि कर्ता। या द्वैतभावाची वार्ता।
नेणे तो पंडुसुता। सात्विक त्याग॥ २१६॥
ऐसेनि कर्में पार्था। त्यजिलीं त्यजिती सर्वथा।
अधिकें बांधती अन्यथा। सांडिलीं तरी॥ २१७॥
अर्थ—आणि प्रारब्धाच्या योगाने जी शुभ किंवा अशुभ कर्मे प्राप्त झाली, ती त्याच्या दृष्टीने सात्विक त्यागामुळे शुद्ध झाली असल्याकारणाने ज्याप्रमाणे आकाशात अभ्रे नाहीशी व्हावी, त्याप्रमाणे शुभकर्माने मिळालेल्या सुखाने तो उल्हास पावत नाही किंवा अशुभ कर्माने मिळालेल्या दु:खाने गलित होत नाही.॥ २१२-२१३॥ त्याने शुभ कर्माची ओळख करून घेऊन ते आनंदाने करावे किंवा अशुभ कर्माचा द्वेष करावा असे त्याच्याकडून घडत नाही.॥ २१४॥ ज्याप्रमाणे स्वप्नातील घडलेला दृश्य पसारा जाग आल्यावर मिथ्या वाटतो, त्याप्रमाणे शुभाशुभ कर्मापासून प्राप्त होणारे सुखदु:ख मिथ्या आहेत, याबद्दल त्याला काहीच संशय नसतो.॥ २१५॥ म्हणून अर्जुना! हे कर्म व मी करणारा कर्ता या द्वैतभावाची गोष्टही तो जाणत नाही. हा सात्विक त्याग होय.॥ २१६॥ अर्जुना! अशा प्रकारे (द्वैतरहित होऊन) कर्मे केली गेली असता ती खरोखर सोडली जातात. त्याव्यतिरिक्त अन्य प्रकाराने सोडलेली कर्मे अधिकच बंधनात पाडतात.॥ २१७॥
(श्लोक-११)
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषत:।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥ ११॥
अर्थ—शरीरधारी जीवाला सर्व कर्मे संपूर्णत: टाकून देणे शक्य नाही; परंतु जो कर्माच्या फलाचा त्याग करतो, तो खरा त्यागी होय.॥ ११॥
आणि हां गा सव्यसाची। मूर्ति लाहोनि देहाची।
खंती करिती कर्माची। ते गांवढे गा॥ २१८॥
मृत्तिकेचा वीट। घेऊनि काय करील घट।
केउता तंतू पट। सांडील तो॥ २१९॥
तेवींचि वह्नित्व आंगीं। आणि उबे उबगणें आगी।
कीं तो दीप प्रभेलागीं। द्वेष करील काई॥ २२०॥
हिंग त्रासिला घाणी। तरी कैंचें सुगंधत्व आणी।
द्रव सांडूनि पाणी। कें राहे तें॥ २२१॥
तैसा शरीराचेनि आभासें। नांदत जंव असे।
तंव कर्मत्यागाचें पिसें। काईसें तरी॥ २२२॥
आपण लाविजे टिळा। म्हणोनि पुसों ये अवलीळा।
मा घाली फेडी निडळा। कां करूं ये गा॥ २२३॥
तैसें विहित स्वयें आदरिलें। म्हणोनि त्यजूं ये त्यजिलें।
परि कर्मचि देह आतलें। तें कां सांडील गा॥ २२४॥
जें श्वासोच्छ्वासवरी। होत निजेलियाही वरी।
कांहीं न करणेंचि परी। होती जयाची॥ २२५॥
या शरीराचेनि मिसकें। कर्मही लागलें असिकें।
जिता मेलया न ठाके। इया रीती॥ २२६॥
यया कर्मातें सांडिती परी। एकीचि ते अवधारीं।
जे करितां न जाईजे हारी। फळाशेचिये॥ २२७॥
अर्थ—आणि हे पाहा, अर्जुना! देह धारण करून जे कर्माचा तिटकारा करतात, ते गावंढळ होत.॥ २१८॥ मातीचा तिटकारा करून घट काय करील? वस्त्राला तंतूचा कसा त्याग करता येईल?॥ २१९॥ त्याचप्रमाणे उष्णता हेच ज्याचे स्वरूप आहे असा अग्नी आपल्या उष्णतेला त्रासेल काय? किंवा दिवा आपल्या प्रकाशाचा द्वेष करील काय?॥ २२०॥ हिंग आपल्या वासाला कंटाळला तर तो आपले ठिकाणी सुगंधत्व कोठून आणील? पाणी आपला पातळपणा टाकून कोठे राहील?॥ २२१॥ त्याप्रमाणे शरीराच्या रूपाने जोपर्यंत (जिवंत) आहे, तोपर्यंत कर्मत्यागाचा वेडेपणा तरी कसा करता येईल?॥ २२२॥ अर्जुना! कपाळाला आपणच गंध लावतो म्हणून ते सहज पुसताही येते. परंतु कपाळालाच लावणे व काढणे करता येईल काय?॥ २२३॥ त्याप्रमाणे विहित (म्हणजे आपल्या अधिकारानुसार प्राप्त झालेले कर्म) कर्माचा आपणच आदर केला असल्यामुळे त्या कर्माचा त्याग केला तर तो त्याग करता येतो. पण कर्मानेच देहाला व्यापिले असल्यामुळे ते देहाला कसे सोडता येईल?॥ २२४॥ निजले असता काहीही कर्म घडले नसले तरी श्वास घेणे व सोडणे हे कर्म ज्याचे होत राहते,॥ २२५॥ या शरीराच्या निमित्ताने कर्म हे पाठीला लागले आहे. जिवंत असताना वा मेल्यावरही याप्रकारे ते थांबत नाही.॥ २२६॥ कर्माचा त्याग करण्याचा एकच उत्तम मार्ग आहे. तो असा ऐक. कर्म करीत असताही त्याच्यापासून प्राप्त होणाऱ्या फलाच्या इच्छेच्या स्वाधीन होऊ नये.॥ २२७॥
कर्मफळ ईश्वरीं अर्पे। तत्प्रसादें बोध उद्दीपे।
तेथ रज्जुज्ञानें लोपे। व्याळशंका॥ २२८॥
तेणें आत्मबोधें तैसें। अविद्येसीं कर्म नाशे।
पार्था त्यजिजे जैं ऐसें। तैं त्यजिलें होय॥ २२९॥
म्हणोनि इयापरी जगीं। कर्में त्यजी तो महात्यागी।
येर मूर्च्छने नांव रोगी। विश्रांति जैसी॥ २३०॥
तैसा कर्मीं शिणे एकीं। तो विसावों पाहे आणिकीं।
दांडेयाचे घाय बुकी। धाडणें जैसें॥ २३१॥
परि हें असो पुढती। तोचि त्यागी त्रिजगतीं।
जेणें फलत्यागें निष्कृती। नेलें कर्म॥ २३२॥
अर्थ—कर्मापासून प्राप्त होणारे फल ईश्वराच्या ठिकाणी समर्पण करावे. ईश्वराच्या प्रसादाने आत्मज्ञान प्रगट होते, तेव्हा दोराच्या ज्ञानाने ज्याप्रमाणे सर्पाची शंका दूर होते, त्याप्रमाणे त्या आत्मबोधाने अविद्येसहित कर्माचा बंध तुटतो. अर्जुना! अशा प्रकारचा त्याग जेव्हा घडतो, तेव्हाच तो खरा त्याग होतो.॥ २२८-२२९॥ म्हणून या प्रकाराने जगात जो कर्माचा त्याग करतो, तो (खरा) महात्यागी होय. त्यावाचून दुसरा त्याग म्हणजे जसे रोग्याला मूर्छा आली असता तो विश्रांती घेतो, असे समजण्यासारखे आहे.॥ २३०॥ तसे तो एका कर्माने शिणला म्हणून दुसऱ्या कर्माचा आश्रय घेऊन विसावा घेऊ पाहतो. असे करणे म्हणजे दंडुक्याचे घाव चुकविण्याकरिता बुक्क्यांचा मार सहन करण्यासारखे आहे.॥ २३१॥ परंतु याचा आता पुढील विस्तार पुरे. कर्माच्या फळाचा त्याग करून कर्माला ज्याने कर्मरहित स्थितीस पोहोचविले, तोच त्रैलोक्यात खरा त्यागी होय.॥ २३२॥
(श्लोक-१२)
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मण: फलम्।
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥ १२॥
अर्थ—जो कर्माचा वर सांगितल्याप्रमाणे खरा त्याग करीत नाही, त्याला मेल्यानंतर अनिष्ट, इष्ट व मिश्र अशी तीन प्रकारची कर्माची फळे मिळतात. ज्ञानप्रधान संन्यास करणाऱ्याला ही फळे मिळत नाहीत.॥ १२॥
येऱ्हवीं तरी धनंजया। त्रिविधा कर्मफळा गा यया।
समर्थ ते कीं भोगावया। जे न सांडितीचि आशा॥ २३३॥
आपणचि विऊनि दुहिता। कीं न मम म्हणे पिता।
तो सुटे कीं प्रतिग्रहीता। जांवाई शिरके॥ २३४॥
विषाचे आगरही वाहती। ते विकितां सुटले जिती।
येर निमाले जे घेती। वेंचोनि मोलें॥ २३५॥
तैसें कर्ता कर्म करू। अकर्ता फळाशा न धरू।
एथ न शके आवरूं। दोहींतें कर्म॥ २३६॥
वाटे पिकलिया वृक्षाचें। फळ अपेक्षी तयाचें।
तेविं साधारण कर्माचें। फळ घेतया॥ २३७॥
परि करूनि फळ नेघे। तो जगाच्या कामीं न रिघे।
जे त्रिविध जग आघवें। कर्मफळ हें॥ २३८॥
देव मनुष्य स्थावर। यया नांव जगडंबर।
आणि हे तंव तीन्ही प्रकार। कर्मफळाचे॥ २३९॥
तेंचि एक गा अनिष्ट। एक तें केवळ इष्ट।
आणि एक इष्टानिष्ट। त्रिविध ऐसें॥ २४०॥
अर्थ—वास्तविक पाहता अर्जुना! जे कर्माच्या फलाची आशा सोडून देत नाहीत, तेच या तीन प्रकारच्या कर्माचा भोग भोगण्यास योग्य आहेत.॥ २३३॥ बाप आपणच मुलीच्या जन्माला कारणीभूत होऊन कन्यादान करतो त्यावेळी, ती माझी नाही, असे म्हणतो व तो सुटतो, पण दान घेणारा जावई मात्र त्यात गुंततो.॥ २३४॥ विषाच्या बागांची लागवड करणारे किंवा विषाचा साठा डोक्यावर वाहणारे विषाच्या बागा किंवा गठ्ठे विकून विषबाधेपासून सुटतात व जिवंत राहतात, पण जे दुसरे पैसे देऊन ते विकत घेतात (व सेवन करतात) ते मात्र प्राणास मुकतात.॥ २३५॥ त्याप्रमाणे अहंकार धारण करणारा कर्माचा कर्ता कर्म करो किंवा अहंकाररहित झालेला अकर्ता कर्माच्या फलाची आशा (इच्छा) न करो, येथे कर्म दोघांनाही सोडू शकत नाही.॥ २३६॥ ज्याप्रमाणे वाटेवर असणाऱ्या झाडाचे पिकले फळ जो त्याची इच्छा करील त्याला ते प्राप्त होते, त्याप्रमाणे कर्माचा अहंकार धारण करणाऱ्या प्राकृत पुरुषाला कर्माच्या फळाची अपेक्षा असल्यामुळे यच्चयावत कर्माचे फल त्याला मिळते.॥ २३७॥ हे सर्व तीन प्रकारचे जग कर्माचे फल आहे. जो कर्म करून कर्माच्या फलाची इच्छा करीत नाही, तो जगातील सुख-दु:खात्मक भोगांपासून अलिप्त असतो.॥ २३८॥ देव, मनुष्य, स्थावर यालाच जगडंबर (जगत) असे म्हणतात आणि हे तीनही प्रकार कर्माच्या फलापासून प्राप्त होतात.॥ २३९॥ ते कर्मफल एक अनिष्ट, एक केवळ इष्ट आणि एक इष्ट व अनिष्ट मिश्र असे तीन प्रकारचे आहे.॥ २४०॥
परि विषयमंता बुद्धी। आंगीं सूनि अविधी।
प्रवर्तती जे निषिद्धीं। कुव्यापारीं॥ २४१॥
तेथ कृमि कीट लोष्ट। हें देह लाहती निकृष्ट।
तया नाम तें अनिष्ट। कर्मफळ॥ २४२॥
अर्थ—परंतु विषयाधीन झालेली बुद्धी शास्त्रबाह्य कर्माच्या ठिकाणी उपयुक्त होऊन धर्माने निषिद्ध ठरविलेली वाईट अविधियुक्त कर्मे जेव्हा करू लागते,॥ २४१॥ तेव्हा त्यांना कृमी, कीटक, पाषाण हे नीच देह प्राप्त होतात. त्याला अनिष्ट कर्मफल म्हणतात.॥ २४२॥
कां स्वधर्मा मान देतां। स्वाधिकार पुढां सूतां।
सुकृत कीजे पुसतां। आम्नायातें॥ २४३॥
तैं इंद्रादिक देवांचीं। देहें लाहिजती सव्यसाची।
तया कर्मफळा इष्टाची। प्रसिद्धी गा॥ २४४॥
अर्थ—किंवा स्वत:च्या धर्माचा आदर करून व स्वत:चा अधिकार (पात्रता) पुढे ठेवून वेदाज्ञेच्या अनुरोधाने पुण्यकर्म केले जाते, तेव्हा अर्जुना! इंद्रादिक देवांचे देह प्राप्त होतात. त्याला इष्टकर्माचे फल असे म्हणतात.॥ २४३-२४४॥
आणि गोड आंबट मिळे। तेथ रसांतर फरसाळें।
उठी दोहीं वेगळें। दोहीं जिणतें॥ २४५॥
रेचकचि योगवशें। होय स्तंभावयादोषें।
सत्यासत्य- समरसें। सत्यासत्यचि जिणिजे॥ २४६॥
अर्थ—गोड व आंबट रस एके ठिकाणी मिळाले असता दोहोंहून वरचढ असा भिन्न रुचीचा तिसराच रस तयार होतो.॥ २४५॥ योगप्रक्रियेने रेचकच कुंभक साधणारा होतो किंवा आयुर्वेद शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे रेचन करणारे औषधच मिश्र द्रव्याच्या योगाने स्तंभन करण्यास कारणीभूत होते, त्याप्रमाणे सत्य व असत्य यांच्या सामरस्याने सत्य-असत्याहून निराळेच असे कर्मफल निर्माण होते.॥ २४६॥
गूढार्थदीपिका—सत्व, रज व तम या तीन गुणांच्या कमी-जास्त प्रमाणामुळे चांगली अथवा वाईट कर्मे आपल्याकडून घडतात. चांगल्या कर्माचे फळ पुण्यरूप व वाईट कर्माचे फळ पापरूप असते. यांनाच दुसरी इष्ट व अनिष्ट ही नावे दिली गेली आहेत.
सत्वगुणाच्या प्राधान्याने पुण्यरूप कर्मे होत असल्याकारणाने त्याचे फळ इष्ट मिळते व इंद्रादी देवतेंच्या योनीत जन्म मिळतो. तमोगुणाच्या प्राधान्याने अत्यंत पापरूप कर्म होत असल्यामुळे त्याचे फळ अनिष्ट मिळते व कृमी, कीटक व दगडादी योनीत जन्म मिळतो. सत्व व तमाच्या सामरस्याने काही पुण्यरूप व काही पापरूप कर्मे होत असल्यामुळे त्याचे फळ इष्टानिष्ट किंवा मिश्र असे मिळते व मनुष्य योनीत जन्म मिळतो. मिश्रफळरूप असलेली ही मनुष्ययोनी सत्वप्रधानरूप इंद्रादी देवादिकांच्या योनीहून व तमप्रधानरूप कृमीकीटकपाषाणादी योनीहून कशी वेगळी आहे व तिचे स्वरूप दोघांपेक्षा तृतीय असे निराळेच कसे आहे हे “रेचकचि योगवशें” या पदाने माउली सांगत आहेत.
योगवशें—हा शब्द आयुर्वेद व योगशास्त्र या दोन्ही शास्त्रांच्या दृष्टीने वापरण्यात आल्याचे दिसते. आयुर्वेदात औषध योगाने म्हणजे मिश्रण करून घटक द्रव्यांच्या कार्याहून अगदी निराळे कार्य देखील होऊ शकते. रेचक म्हणजे सारक औषध मिश्रद्रव्ययुक्त झाले, तर त्याचीच परिणती रेचक कार्य थांबविण्यात होऊन त्याच्याहून निराळी अशी स्तंभनक्रिया करण्यातही होऊ शकते. योगशास्त्रात रेचक करीत असता वायू स्तब्ध होतो व तो रेचक व पूरक याहून निराळॺा अशा कुंभकास कारणीभूत होतो, असे सांगितले आहे. तेव्हा योग अथवा आयुर्वेद या दोघींपैकी कोणतीही उपमा घेतली, तरी ती लागू होते.
सत्यासत्य- समरसें। सत्यासत्यचि जिणिजे।
श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी मनुष्ययोनीचे वैशिष्टॺ या पंक्तीने ध्वनित केले आहे.
सत्वाचा गुण प्रकाशरूप किंवा ज्ञानरूप असून तमाचा गुण असत्य म्हणजे जाडॺरूप आहे. मनुष्ययोनी ही दोहींचेही मिश्रण असल्यामुळे प्रकृतीने किंवा स्वभावाने सत्य व असत्य यांचा विलक्षण मिलाफ त्याच्या ठिकाणी झालेला आहे. पश्वादी योनी काय किंवा देवादी योनी काय त्या दोन्हीही केवळ भोगयोनी आहेत. पहिल्यात केवळ दु:खाचा भोग तर दुसऱ्यात केवळ सुखाचा भोग. या दोन्ही योनीत मनुष्ययोनीप्रमाणे आत्मानात्मविवेकाची संधी प्राप्त होत नाही. मनुष्ययोनी मात्र सुखदु:खात्मक भोगरूप असूनही आत्मज्ञान प्राप्त करून देणारी आहे. अध्यात्मशास्त्राच्या अध्ययनाने व श्रीगुरुच्या उपदेशामृताने मनुष्य कृतार्थ होऊन भोगप्रवृत्तीच्या विरुद्ध अशी निर्वृत्तिक स्थिती या मनुष्ययोनीत प्राप्त करून घेऊ शकतो.
सत्य व असत्य अथवा पुण्य व पाप हे सम झाले असताच मनुष्य जन्म येतो व याच जन्मात मनुष्यजन्माचे सार्थक होऊ शकते, असे “सत्यासत्य समरसें। सत्यासत्यचि जिणिजे” या पंक्तीने सुचविले आहे.
म्हणोनि समभागें शुभाशुभें। मिळोनि अनुष्ठानाचें उभें।
तेणें मनुष्यत्व लाभे। तें मिश्र फळ॥ २४७॥
अर्थ—म्हणून पुण्यरूप व पापरूऱ्प अशा समभाग कर्माचे आचरण घडले असता जे फळ प्राप्त होते, त्यायोगे मनुष्ययोनीत जन्म येतो. ते (कर्माचे) मिश्रफळ होय.॥ २४७॥
ऐसें त्रिविध यया भागीं। कर्मफळ मांडलेंसे जगीं।
हें न सांडी तयां भोगीं। जे सूदले आशा॥ २४८॥
जेथ जिव्हेचा हात फांटे। तंव जेवितां वाटे गोमटें।
मग परिणामीं शेवटें। अवश्य मरण॥ २४९॥
संवचोरमैत्री चांग। जंव न पविजे तें दांग।
सामान्या भली आंग। न शिवे तंव॥ २५०॥
तैसीं कर्में करितां शरीरीं। लाहती महत्त्वाची फरारी।
पाठीं निधनीं एकसरी। पावती फळें॥ २५१॥
जैसा समर्थ आणि ऋणिया। मागों आला बाईणिया।
न लोटे तैसा प्राणिया। पडे तो भोग॥ २५२॥
मग कणिसौनि कण झडे। तो विरूढला कणिसा चढे।
पुढती भूमीं पडे। पुढती उठी॥ २५३॥
तैसें भोगीं जें फळ होय। तें फळांतरें वीत जाय।
चालतां पायें पाय। जिणिजे जैसा॥ २५४॥
उताराचिये सांगडी। ठाके ते ऐलीच थडी।
तेविं न मूकीजती वोढी। भोग्याचिये॥ २५५॥
पैं साध्य साधन प्रकारें। फळभोग तो पसरे।
एवं गोंविले संसारें। अत्यागी ते॥ २५६॥
अर्थ—याप्रमाणे कर्माचे फळ या जगात तीन प्रकारच्या विभागात पडले. जे कर्मफळाच्या आशेत सांपडले त्यांना कर्मफल भोगावेच लागते. ते त्यांना सोडत नाही.॥ २४८॥ खाण्याची वासना अनिवार वाढते तेव्हा खाण्याचे वेळी बरे वाटते, पण त्याचा परिणाम शेवटी अवश्य मरणात होतो.॥ २४९॥ जोपर्यंत जंगलात प्रवेश होत नाही तोपर्यंतच सोबतच्या चोराची मैत्री चांगली, वेश्या तोपर्यंतच चांगली, जोपर्यंत तिच्या अंगाचा स्पर्श होत नाही.॥ २५०॥ त्याप्रमाणे शरीराने कर्म करीत असताच, त्या कर्माचा मोठेपणा असतो. शरीर पडल्यावर (मेल्यानंतर) एकदम त्या कर्माची फले प्राप्त होतात.॥ २५१॥ सावकार ऋणकोला कर्जाची मुदत संपताच वायदा मागण्यास आला असता ते देणे चुकविता येत नाही. त्याप्रमाणे जीवाला कर्माचा भोग चुकविता येत नाही. तो भोगायला लागतो (अशी परंपरा चालू असते).॥ २५२॥ कणसातून दाण्याचा कण झडून जमिनीवर पडतो, तो जमिनीतून अंकुरला म्हणजे त्याचे कणीस होते. पुन्हा दाणे जमिनीवर पडून पुन्हा कणसे येतात.॥ २५३॥ (एक पाय पुढे व एक पाय मागे नंतर पुढील पाय मागे व मागील पाय समोर असे) पायाने चालले असता जसे वाटचाल केली जाते, त्याप्रमाणे शरीराकडून घडलेल्या कर्माचे फळ भोगीत असता आणखी कर्मे घडून ती नानाप्रकारची दुसरी फळे प्रसवतात.॥ २५४॥ ज्याप्रमाणे ने-आण करणाऱ्या नावेला ती ज्या तीरावर थांबेल ते तीर (पुन: परतीरावर जायचे असल्याने) तिला अलीकडीलच तीर असते. पलीकडचे तीर नसते. म्हणून दोन्ही तीरे समानच. त्याप्रमाणे भोग्य पदार्थाच्या ओढी थांबत नाहीत.॥ २५५॥ साध्य-साधन प्रकाराने फलांचा भोग विस्तार पावत असतो. याप्रमाणे ज्यांना खरा त्याग साधला नाही, ते संसाराच्या पाशात गुंतले जातात.॥ २५६॥
येऱ्हवीं जातिपुष्पांचें विकसणें। त्याचि नाम जैसें सुकणें।
तैसें कर्ममिषें न करणें। केलें जिंहीं॥ २५७॥
बीजचि वरोसि वेंचे। तेथ वाढती कुळवाडी खांचे।
तेविं फळत्यागें कर्माचें। सारिलें काम॥ २५८॥
ते सत्वशुद्धी साहाकारें। गुरुकृपामृततुषारें।
सासिन्नलेनि वोसरे। द्वैतदैन्य॥ २५९॥
तेव्हां जगदाभासमिषें। स्फुरे तें त्रिविध फळ नाशे।
एथ भोक्ता भोग्य आपैसें। निमालें हें॥ २६०॥
घडे ज्ञानप्रधान ऐसा। संन्यास जया वीरेशा।
तेचि फळभोग सोसा। मुकले गा॥ २६१॥
अर्थ—वास्तविक पाहता जाईच्या फुलाचे उमलणे म्हणजेच जसे त्या फुलाचे सुकणे होय (जाईचे फूल फार वेळ प्रफुल्लित राहत नाही. ते लवकर सुकते,) त्याप्रमाणे ज्याने कर्माच्या निमित्ताने कर्म निष्कृत केले म्हणजे कर्माला निमित्त झाला तरी कर्तृत्व जो अंगी लावून घेत नाही.॥ २५७॥ बीजच जर पोटगीकरता संपवले तर भरभराटीस येणारा शेतकीचा व्यवहार जसा नाश पावतो, त्याप्रमाणे कर्माच्या फलाच्या त्यागाने कर्माचे मूळ नाहीसे होते.॥ २५८॥ असे निष्कृत (म्हणजे फळाचा संबंध सुटलेले) कर्म सत्वशुद्धीच्या साहाय्याने (अंत:करण शुद्ध झाल्यामुळे) व गुरुकृपारूपी अमृताच्या ओलाव्याने तरतरीत झाले असता द्वैतरूपी दैन्य नाहीसे होते.॥ २५९॥ जगताच्या भासामुळे स्फुरणारे इष्ट, अनिष्ट व मिश्रित असे जे तीन प्रकारचे कर्माचे फळ प्रतीतीस येते, तेच (सात्विक त्यागाने) नाहीसे झाले असता भोक्ता व भोग्य हे आपोआपच नाहीसे होतात.॥ २६०॥ वीरश्रेष्ठा अर्जुना! अशा प्रकारचा ज्ञानप्रधान संन्यास ज्यांना साधला, ते फलभोगाच्या हव्यासापासून मुक्त झाले.॥ २६१॥
आणि येणें कीर संन्यासें। जैं आत्मरूपीं दिठी पैसे।
तैं कर्म एक ऐसें। देखणें आहे॥ २६२॥
पडोनि गेलिया भिंती। चित्रांची केवळ होय माती।
कां पाहालेया राती। आंधारें उरे॥ २६३॥
जैं रूपचि नाहीं उभें। तैं छाया काह्याची शोभे।
दर्पणेंवीण बिंबे। वदन कें पां॥ २६४॥
फिटलिया निद्रेचा ठाव। कैंचा स्वप्नासि प्रस्ताव।
मग सत्य कीं तें वाव। कोण म्हणे॥ २६५॥
तैसें गा संन्यासें येणें। तंव अविद्येसीचि नाहीं जिणें।
मा तियेचें कार्य कोणें। घेपे दीजे॥ २६६॥
अर्थ—आणि खरोखर असा संन्यास साधून आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी दृष्टी स्थिरावली असता कर्म एक अशी वस्तू आहे, असे भासेल तरी काय?॥ २६२॥ भिंत पडली तर भिंतीवर काढलेल्या चित्रांची केवळ मातीच होते किंवा रात्र संपून उजाडल्यावर अंधार राहतो काय?॥ २६३॥ जेथे मुळात वस्तुच नाही, तेथे छाया कशी शोभा देणार (म्हणजे सावली कोठून पडणार)? आरशाशिवाय मुखाचे प्रतिबिंब कसे पडेल?॥ २६४॥ झोप नाहीशी झाली तर स्वप्नाचा प्रसंग कोठून येणार? मग स्वप्न खरे की खोटे हे तरी कोण म्हणणार?॥ २६५॥ त्याप्रमाणे या ज्ञानप्रधान संन्यासाने अविद्याच जिवंत राहत नाही; तर मग त्या अविद्येच्या कार्याशी (कर्मफलाशी) घेण्यादेण्याचा व्यवहार कोणी करावा?॥ २६६॥
म्हणोनि संन्यासियें पाहीं। कर्माची गोठी कीजेल काई।
परि अविद्या आपुल्या देहीं। आहे जैं कां॥ २६७॥
कर्तेपणाचेनि थांवें। आत्मा शुभाशुभीं धांवे।
दृष्टि भेदाचिये राणिवे। रचलीसे जैं॥ २६८॥
तैं तरी गा सुवर्मा। बीजावळी आत्मया कर्मा।
अपाडें जैसी पश्चिमा। पूर्वेसि कां॥ २६९॥
ना तरी आकाशा कां आभाळा। सूर्या आणि मृगजळा।
बीजावळी भूतळा। वायूसि जैसी॥ २७०॥
पांघरोनि नईंचें उदक। असे नईंमाजि खडक।
परि जाणिजे कां वेगळिक। कोडीची ते॥ २७१॥
हो कां उदकाजवळी। परि सीनीचि ते बाबुळी।
काय संगास्तव काजळी। दीप म्हणों ये॥ २७२॥
जरी चंद्रीं जाला कलंक। तरि चंद्रेंसीं नव्हे एक।
आहे दृष्टी डोळ्ॺां विवेक। अपाड जेतुला॥ २७३॥
नाना वाटा वाटे जातया। वोघा वोघी वाहतया।
आरसा आरसां पाहतया। अपाड जेतुला॥ २७४॥
पार्था गा तेतुलेनि मानें। आत्मेनिसीं कर्म सिनें।
परि घेवविजे अज्ञानें। तें कीर ऐसें॥ २७५॥
विकासे रवीतें उपजवी। द्रुती अलीकरवीं भोगवी।
ते सरोवरीं कां बरवी। अब्जिणी जैसी॥ २७६॥
पुढतपुढती आत्मक्रिया। अन्यकारणकाचि तैशिया।
करूं पांचांही तयां। कारणां रूप॥ २७७॥
अर्थ—म्हणून, पाहा! संन्याश्याच्या ठिकाणी कर्माचा परिणाम काय होणार? परंतु आपल्या देहाच्या ठिकाणी जोपर्यंत अविद्या लागली आहे (म्हणजे देह म्हणजेच आत्मा अशी बुद्धी जोपर्यंत आहे) व जेव्हा दृष्टी भेदाच्या राज्यावर आरूढ होते, तेव्हा जीव, मी कर्माचा कर्ता आहे, या अहंकाराने पुण्यरूप किंवा पापरूप कर्म करण्याकडे धाव घेतो. तेव्हा तरी, चांगले वर्म जाणणाऱ्या अर्जुना! ज्याप्रमाणे पूर्व व पश्चिम यात महदंतर असते, त्याप्रमाणे आत्मा व कर्म यांचा भिन्नपणा असतो.॥ २६७-२६९॥ किंवा आकाश व मेघ, सूर्य व मृगजळ, भूमी व वायू यांचा जसा भेद असतो.॥ २७०॥ नदीचे पाणी वेष्टून नदीमध्ये खडक राहतात, परंतु खडक व पाणी यांत अनंतपटीने वेगळेपणा असतो, असे समज.॥ २७१॥ किंवा पाण्याच्याच जवळ शेवाळ असते, पण शेवाळ व पाणी निराळे असतात. दीपाच्या संगतीने काजळ राहते, म्हणून काय काजळाला दीप म्हणता येईल?॥ २७२॥ जरी चंद्राच्या ठिकाणी डाग आहे तरी तो (डाग) चंद्राशी एकरूप नाही. डोळा व दृष्टी यांच्यात जितका भेद आहे,॥ २७३॥ किंवा वाट व वाटेने जाणारा, ओघ व ओघात वाहणारा, आरसा व आरशात पाहणारा यांच्यात जितका भिन्नभाव आहे,॥ २७४॥ हे अर्जुना! याप्रमाणे तितक्या प्रमाणात आत्म्याहून कर्म निराळे आहे परंतु खरोखर त्यांचे (आत्मा व कर्म यांचे) ऐक्य अशा प्रकारे अज्ञानाने ग्रहण केले जाते.॥ २७५॥ ज्याप्रमाणे सुंदर कमलिनी सरोवरात असते. आपल्या विकासाने सूर्योदय घडवून आणणारी व आपल्या सुवासाने भ्रमराला भोग घडविणारी होते. त्याप्रमाणे आत्म्याच्या ठिकाणी जे कर्म भासते, ते दुसऱ्या कारणामुळेच भासते. ती कारणे पाच आहेत. त्या कारणांचे स्वरूप वर्णन करू.॥ २७६-२७७॥
(श्लोक-१३)
पंचैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे।
सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥ १३॥
अर्थ—सर्व कर्मांच्या सिद्धीकरिता वेदांतात पाच कारणे सांगितली आहेत. ती अर्जुना! माझेकडून जाणून घे.॥ १३॥
आणि पांचही कारणें तियें। तूंही जाणसील विपायें।
जे शास्त्रें उभऊनि बाहे। बोलती जयांतें॥ २७८॥
वेदरायाचिया राजधानीं। सांख्यवेदांतांच्या भुवनीं।
निरूपणाच्या निशाणध्वनीं। गर्जती जियें॥ २७९॥
जे सर्वकर्मसिद्धीलागीं। इयेंचि मुदलें हो जगीं।
तेथ न सुवावा अभंगीं। आत्मराज॥ २८०॥
इया बोलाचे डांगुरटी। तियें प्रसिद्धी आलीं किरीटी।
म्हणोनि तुझ्या हन कर्णपुटीं। वसोत कां जे॥ २८१॥
आणि मुखांतरीं आईकिजे। तैसें कायसें हें ओझें।
मी चिद्रत्न तुझे। असतां हातीं॥ २८२॥
दर्पण पुढां मांडलेया। कां लोकांचिया डोळयां।
मान द्याया पहावया। आपुलें निकें॥ २८३॥
भक्त जैसेनि जेथ पाहे। तेथ तें तेंचि होत जाये।
तो मी तुझें जाहलों आहें। खेळणें आजी॥ २८४॥
अर्थ—आणि अर्जुना! जी पाच कारणे शास्त्रे हात वर करून सांगतात ती कदाचित तूही जाणत असशील.॥ २७८॥ वेदरूपी राजाच्या राजधानीत सांख्य-वेदांताच्या मंदिरामध्ये तत्त्वनिरूपणरूप पताका व घोष यांच्या समवेत जी पाच कारणे गर्जना करतात,॥ २७९॥ जगामध्ये सर्व कर्मांच्या सिद्धीकरिता हीच मूळ कारण आहेत. त्याठिकाणी अविनाशी आत्मरूपी राजाला मध्ये घालू नये.॥ २८०॥ अर्जुना! असा सांख्य-वेदांतशास्त्रात डंका वाजल्यामुळे ती प्रसिद्धीस आली. तेव्हा त्या डंकेची गर्जना तुझ्याही कानी आलेली बरी, असे मला वाटते॥ २८१॥ आणि मी चिद्रूपी रत्न तुझ्या स्वाधीन असता दुसऱ्याच्या मुखाने तू ऐकावे, असे ओझे तरी घालण्यात काय अर्थ आहे?॥ २८२॥ आपले मुख पाहण्याकरिता आरसा समोर ठेवला असता व आपली दृष्टी स्वच्छ असता लोकांची दृष्टी का प्रमाण मानावी?॥ २८३॥ भक्त भगवंताला जेथे जेथे ज्या ज्या भावनेने पाहील तेथे तेथे व तसा तसा भगवान होत जातो, तो भगवान मी आज तुझ्या हातचे बाहुले झालो आहे.॥ २८४॥
ऐसें हें प्रीतीचेनि वेगें। देव बोलतां से नेघे।
तंव आनंदामाजी आंगें। विरत पार्थ॥ २८५॥
चांदिणियाचा पडिभर। होतां सोमकांताचा डोंगर।
विघरोनि सरोवर। हों पाहे जैसा॥ २८६॥
तैसें सुख आणि अनुभूती। या भावांची मोडूनि भिंती।
आतलें अर्जुनाकृती। सुखचि जेथ॥ २८७॥
तेथ समर्थ म्हणौनि देवा। अवकाश जाहाला आठवा।
मग बुडतयाचा धांवा। जीवें केला॥ २८८॥
अर्थ—याप्रमाणे प्रेमाच्या भरात बोलत असता देव स्वत:ला विसरले आणि इकडे आनंदामध्ये मग्न झालेला अर्जुन देहभाव विसरला व पूर्णत: निर्व्यापार झाला.॥ २८५॥ चांदण्याचा वर्षाव झाला असता सोमकांताचा डोंगर विरघळून ज्याप्रमाणे त्याचे सरोवर होऊ पाहतो, त्याप्रमाणे सुख व सुखप्रत्यय या दोहोंमधील असणारी भिंत मोडून अर्जुनाच्या रूपाने जेव्हा सुखच भरून राहिले (अर्जुन केवळ सुखाची मूर्ती झाला),॥ २८६-२८७॥ तेथे भगवान श्रीकृष्ण समर्थ होते, म्हणून त्यांना आठवणीला सवड झाली. मग सुखात निमग्न होऊन देहाभिमान विसरलेल्या अर्जुनाला सांभाळण्यासाठी श्रीकृष्ण कळकळीने धावले.॥ २८८॥
अर्जुना येसणें धेंडें। प्रज्ञापसरेंसीं बुडे।
आलें भरतें एवढें। तें सांवरूनि॥ २८९॥
देव म्हणे हां गा पार्था। तूं आपणपें देख सर्वथा।
तंव सांवरूनि येरें माथा। तुकियेला॥ २९०॥
म्हणे जाणसी दातारा। मी तुजसीं व्यक्तिशेजारा।
उबगला आदीं एकाहारा। येवों पाहें॥ २९१॥
तयाही हा ऐसा। लोभें देतसां जरी लालसा।
तरी कां जी घालीतसां। आड आड जीवा॥ २९२॥
तेथ श्रीकृष्ण म्हणती निकें। अद्यापि नाहीं मा ठाऊकें।
वेडॺा चंद्रा आणि चंद्रिके। न मिळणें आहे॥ २९३॥
आणि हाही बोलोनि भावो। तुज दाऊं आम्ही भिवों।
जे रुसतां बांधे थावो। तें प्रेम गा हें॥ २९४॥
एथ एकमेकांचिये खुणे। विसंवाद तंव जिणें।
म्हणौनि असो हें बोलणें। इयेविषयींचें॥ २९५॥
अर्थ—अर्जुन येवढा थोर भक्त. त्याला आत्मस्वरूपाच्या आनंदाचे इतके भरते आले होते की, तो ज्ञानबोधासहित आनंदात विरून गेला; पण समर्थ परमेश्वरांनी त्याला सावरले.॥ २८९॥ देव म्हणाले, अरे अर्जुना! तू सर्वस्वी आपल्याकडे पाहा. तेव्हा आपल्याला सावरून अर्जुनाने मान डोलावली.॥ २९०॥ अर्जुन म्हणाला, हे उदारा श्रीकृष्णा! तू जाणतोस की मी तुझ्या सान्निध्यात असलो तरी, या द्वैतभावाला कंटाळून मी मुळच्या ऐक्य स्वरूपात येऊ पाहत होतो.॥ २९१॥ माझ्या प्रेमाने जर तुम्ही माझी ऐक्याची ही उत्कट इच्छा पूर्ण करीत आहात, तर जीवदशेस आणून पुन: आडकाठी का करीत आहात?॥ २९२॥ तेव्हा श्रीकृष्ण म्हणतात, खरे आहे. पण वेडॺा, चंद्र व चंद्राचा प्रकाश यांचा वियोग (वेगळेपणा) नाही, हे तुला अजून कसे कळत नाही?॥ २९३॥ आणि असे बोलून तुला जी जी आम्ही भीती दाखवितो, त्यामुळे तू रुसलास तरी आपले प्रेम आणखीच दृढ होते. असेच हे प्रेम आहे.॥ ५९४॥ येथे जोपर्यंत आपण एकमेकांच्या रूपाने निराळे आहोत, तोपर्यंत आपले गुरुशिष्यरूपाने जगणे शक्य आहे. म्हणून या विषयावरील आता बोलणे पुरे.॥ २९५॥
मग कसकसें तें आतां। बोलत होतों पंडुसुता।
सर्व कर्मां भिन्नता। आत्मेनिसीं॥ २९६॥
तंव अर्जुन म्हणे देवें। माझिये मनींचेंचि स्वभावें।
प्रस्ताविलें बरवें। प्रमेय तें जी॥ २९७॥
जें सकळ कर्मांचें बीज। कारणपंचक तुज।
सांगेन ऐसी पैज। घेतली कां॥ २९८॥
आणि आत्मया एथ कांहीं। सर्वथा लाग नाहीं।
हें पुढारलासि तें देईं। लाहाणें माझें॥ २९९॥
यया बोला विश्वेशें। म्हणितलें तोषें बहुवसें।
इयेविषयीं धरणें बैसे। ऐसें कें जोडे॥ ३००॥
अर्थ—मग अर्जुना! मी आता आत्म्याशी सर्व कर्मांची भिन्नता कसकशी आहे, म्हणजे आत्म्याहून सर्व कर्मे कसकशी निराळी आहेत, हे सांगत होतो.॥ २९६॥ तेव्हा अर्जुन म्हणतो, माझ्या अंत:करणात असलेल्या सिद्धांताचीच सहजच देवाने प्रस्तावना केली हे चांगले झाले.॥ २९७॥ ही पाच कारणे सर्व कर्मांचे मूळ आहे, हे सांगू, अशी शपथ घेतली होती की,॥ २९८॥ आत्म्याचा येथे मुळीच संबंध नाही, हेही जे तू पुढे मांडलेस ते माझे देणे दे. म्हणजे ते मला समजावून सांग.॥ २९९॥ या अर्जुनाच्या म्हणण्यावर सर्व जगाचा शासन करणारा श्रीकृष्ण अत्यंत आनंदित होत्साता म्हणाला, या पारमार्थिक विषयात धरणे धरून बसेल, असा श्रोता मिळतो आहे कोठे!॥ ३००॥
तरी अर्जुना निरूपिजेल। तें कीर भाषेआंतुल।
परि मेचु ये होईजेल। ऋणिया तुज॥ ३०१॥
तंव अर्जुन म्हणे देवो। काई विसरले मागील भावो।
इये गोठी कीं राखत आहों। मीतूंपण जी॥ ३०२॥
एथ श्रीकृष्ण म्हणती हो कां। आतां अवधानाचा पसर निका।
करूनियां आईका। पुढारलों तें॥ ३०३॥
तरि सत्यचि गा धनुर्धरा। सर्व कर्मांचा उभारा।
होतसे बाहिरबाहिरा। करणें पांचें॥ ३०४॥
आणि पंचकारण दळवाडें। जिहीं कर्माकार मांडे।
ते हेतु तंव उघडे। पांच आथी॥ ३०५॥
येथ आत्मतत्त्व उदासीन। तें ना हेतु ना उपादान। ना तें अंग करी संवाहन। कर्मसिद्धीचें॥ ३०६॥
तेथ शुभाशुभीं अंशीं। निफजती कर्में ऐसीं।
राती देवो आकाशीं। जियापरी॥ ३०७॥
अर्थ—तरी अर्जुना! खरोखर जेवढे सांगता येईल तेवढे सांगू. पण प्रीती तुला गहाण ठेवावी लागेल.॥ ३०१॥ तेव्हा अर्जुन म्हणाला, देवा! मागील अभिप्राय विसरले की काय? कारण आपण या गोष्टीने मीतूपण जोपासत आहोत.॥ ३०२॥ येथे श्रीकृष्ण म्हणतात, होय की! आता चांगले पुरेपूर लक्ष देऊन काय सांगतो ते ऐक.॥ ३०३॥ तरी अर्जुना! सर्व कर्मांची उभारणी खरोखर पाच कारणांनी बाहेरच्याबाहेरच होत असते (आत्म्याला त्याचा स्पर्शही नाही).॥ ३०४॥ आणि ज्या पाच कारणांच्या समुदायाने कर्मांची मांडणी होते, त्याचे हेतूही स्पष्ट पाच आहेत.॥ ३०५॥ येथे आत्मतत्त्व उदासीन आहे. ते कर्माचे ना निमित्त कारण आहे, ना उपादान कारण आहे. किंवा कर्माच्या सिद्धीकरिता ते अंगानेही झटत नाही.॥ ३०६॥ ज्याप्रमाणे आकाशात रात्र व दिवस होत असतात त्याप्रमाणे तेथे पुण्यरूप व पापरूप अंशाने कर्मे आत्म्याच्या ठिकाणी होतात (भासत असतात).॥ ३०७॥
तोय तेज धूम। ययां वायूसी संगम।
जालिया होय अभ्रागम। व्योम तें नेणे॥ ३०८॥
नाना काष्ठीं नाव मिळे। ते नावाडेनि चळे।
चालविजे अनिळें। उदक तें साक्षी॥ ३०९॥
कां कवणें एकें पिंडें। वेंचितां अवतरे भांडें।
मग भवंडिजे दंडें। भ्रमे चक्र॥ ३१०॥
आणि कर्तृत्व कुलालाचें। तेथ काय तें पृथ्वीयेचें।
आधारावांचूनि वेंचे। विचारीं पां॥ ३११॥
हेंही असो लोकांचिया। राहाटी होतां आघविया।
कोण काम सवितया। आंगा आलें॥ ३१२॥
तैसें पांचहेतुमिळणीं। पांचेंचि इंहीं कारणीं।
कीजे कर्मलतांची लावणी। आत्मा सिना॥ ३१३॥
आतां येचि वेगळालीं। पांचही विवंचूं गा भलीं।
तुकोनि घेतलीं। मोतियें जैसीं॥ ३१४॥
अर्थ—पाणी, उष्णता व धूर यांची वायूशी मिळणी झाली असता मेघ येतात, पण आकाशाला त्याची वार्ताही नसते.॥ ३०८॥ किंवा लाकडापासून नाव तयार होते, नावाडॺामुळे ती सरकते, वायूच्या साहाय्याने ती गती घेते. पाणी तेथे साक्षी (तटस्थ) असते.॥ ३०९॥ किंवा कोणता एक मातीचा गोळा चाकावर ठेवून दंडाने चाक फिरवून भांडे तयार होते. येथे कुंभाराचे कर्तृत्व आहे. पृथ्वीला येथे आधारावाचून काय श्रम पडले याचा विचार कर बरे!॥ ३१०-३११॥ हेही असो. लोकांचे सर्व व्यवहार होत असता सूर्याला कोणते काम अंगाने करावे लागले.॥ ३१२॥ त्याप्रमाणे पाच हेतूंची मिळणी झाली असता या पाच कारणांनी कर्मरूपी वेलीची लावणी होते. आत्मा निराळाच असतो.॥ ३१३॥ या कारण व हेतू यांच्या अनुक्रमे वेगळॺा वेगळॺा स्वरूपांचे आता उत्तम प्रकारे विवरण करू. ज्याप्रमाणे मोत्ये वजन करून घेतली जातात.॥ ३१४॥
(श्लोक-१४)
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्।
विविधाश्च पृथक् चेष्टा दैवं चैवात्र पंचमम्॥ १४॥
अर्थ—अधिष्ठान (इच्छा, द्वेष, सुख, दु:ख, ज्ञान इत्यादिकांच्या अभिव्यक्तीचा आश्रय तेच शरीर), कर्ता, निरनिराळी इंद्रिये, प्राणादी वायूंचे व्यापार व इंद्रियांच्या अधिष्ठात्री देवता, ही कर्माची पाच कारणे आहेत.॥ १४॥
तैसीं यथालक्षणें। आईकें पांच कारणें।
तरि देह हें मी म्हणें। पहिलें एथ॥ ३१५॥
ययातें अधिष्ठान ऐसें। म्हणिजे तें याचि दोषें।
जे स्वभोग्येंसीं वसे। भोक्ता येथ॥ ३१६॥
इंद्रियांच्या दाहें हातीं। जाचोनि देवोराती।
सुखदु:खें प्रकृती। जोडीजती जियें॥ ३१७॥
तियें भोगावया पुरुखा। आन ठावोचि नाहीं देखा।
म्हणौनि अधिष्ठानभाखा। बोलिजे देह॥ ३१८॥
हें चोविसांही तत्त्वांचें। कुटुंब घर वस्तीचें।
तुटे बंधमोक्षांचें। गुंथाडें एथ॥ ३१९॥
किंबहुना अवस्थात्रया। हें अधिष्ठान धनंजया।
म्हणोनि देहा यया। हेंचि नाम॥ ३२०॥
अर्थ—त्याप्रमाणे पाच कारणे यथार्थ लक्षणांसह ऐक. तरी देह हे पहिले कारण होय, असे मी म्हणतो.॥ ३१५॥ भोक्ता आपल्या भोग्यासहित येथे असतो, याच उद्देशाने याला अधिष्ठान असे म्हणतात.॥ ३१६॥ दहाही इंद्रियांना रात्रंदिवस राबवून जी सुखदु:खे प्रकृतीच्या बलाने प्राप्त होतात,॥ ३१७॥ ती सुखदु:खे भोगावयाला दुसरे स्थानच नसल्यामुळे या देहाला अधिष्ठान असे म्हणतात.॥ ३१८॥ या चोवीसही तत्त्वांच्या कुटुंबाचे राहण्याचे हे घर असून येथेच बंध व मोक्ष यांचा गुंता सुटला जातो.॥ ३१९॥ फार काय सांगावे, अर्जुना! जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती या तीन अवस्थांचे हे ठिकाण आहे, म्हणून या देहाला अधिष्ठान हेच नाव साजेसे आहे.॥ ३२०॥
आणि कर्ता हें दुजें। कर्माचें कारण जाणिजे।
प्रतिबिंब म्हणिजे। चैतन्याचें जें॥ ३२१॥
आकाशचि वर्षे नीर। तें तळवटीं बांधे नाडर।
मग बिंबोनि तदाकार। होय जेवीं॥ ३२२॥
कां निद्राभरें बहुवें। राया रायपण ठाउवें नव्हे।
मग स्वप्नींचिये सामावे। रंकपणीं॥ ३२३॥
तैसें आपुलेनि विसरें। चैतन्यचि देहाकारें।
आभासोनि आविष्करे। देहपणें जें॥ ३२४॥
जया विचाराच्या देशीं। प्रसिद्धि गा जीव ऐसी।
जेणें भाष केली देहेंसीं। आघवांविषयीं॥ ३२५॥
प्रकृती करी कर्में। तो म्यां केलीं म्हणे भ्रमें।
येथ कर्ता येणें नामें। बोलिजे जीव॥ ३२६॥
अर्थ—आणि ज्याला चैतन्याचे प्रतिबिंब म्हणजे जीव असे म्हणतात, तो कर्ता हे कर्माचे दुसरे कारण आहे, हे लक्षात घे.॥ ३२१॥ आकाशातूनच पाऊस पडून सखोल जागेत डबके साचते. मग त्यात पडलेले त्याच आकाशाचे प्रतिबिंब तेवढॺाच (उबक्याच्याच) आकाराचे जसे होते,॥ ३२२॥ किंवा निद्रेच्या ऐन भरात राजाला मी राजा आहे हे ठाऊक नसते (आपले राजेपण तो विसरतो). मग स्वप्नात तो मी दरिद्री झालो, असा अनुभव घेतो,॥ ३२३॥ त्याप्रमाणे आपल्या मूळ चैतन्यस्वरूपाचा विसर पडून देहाच्या आकाराने चैतन्यच भासते व तेच मी देह आहे या रूपाने प्रगट होते.॥ ३२४॥ ज्याला विचाराच्या प्रांतात म्हणजे वेदांतशास्त्रात जीव अशी प्रसिद्धी असून सर्व विषयांच्या बाबतीत ज्याने देहाबरोबरच राहण्याचे वचन दिले आहे,॥ ३२५॥ प्रकृती कर्मे करते. (पण) तो विपरीत समजुतीने, मी ती केली, असे म्हणतो. येथे कर्ता या नावाने जीवाला संबोधिले जाते.॥ ३२६॥
मग पातेयांच्या केशीं। एकीच उठती दिठी जैसी।
मोकळीच वरी ऐसी। चिरीव गमे॥ ३२७॥
कां घराआंतुल एक। दीपाचा अवलोक।
गवाक्षभेदें अनेक। आवडे जेवीं॥ ३२८॥
कां एकचि पुरुष जैसा। अनुसरत नवां रसां।
नवविध ऐसा। आवडों लागे॥ ३२९॥
तेविं बुद्धीचें एक जाणणें। श्रोत्रादिभेदें येणें।
बाहेरि इंद्रियपणें। फांके जें कां॥ ३३०॥
तें पृथग्विध करण। कर्माचें इया कारण।
तिसरें गा जाण। नृपनंदना॥ ३३१॥
अर्थ—पापण्यांच्या केसातून एकच दृष्टी निघते. ती मोकळीच स्वच्छ अशी दृष्टी समोरून पाहणाऱ्याला केसामुळे जशी चिरल्या सारखी (विभक्त झाल्यासारखी) वाटते॥ ३२७॥ किंवा घरातील एका दिव्याचा प्रकाश अनेक खिडक्यांमुळे अनेकसा वाटतो॥ ३२८॥ किंवा एकच पुरुष नव रसांच्या आविष्काराने नऊ प्रकारचा जसा वाटू लागतो,॥ ३२९॥ त्याप्रमाणे बुद्धीची जाणण्याची शक्ती एकरूप असली तरी या श्रोत्रादिज्ञानेंद्रियरूपाने विभक्त होऊन बाहेर निरनिराळॺा इंद्रियरूपाने ती प्रगट होते.॥ ३३०॥ ती निरनिराळी इंद्रिये, अर्जुना! हे कर्माचे तिसरे कारण होय, असे समज.॥ ३३१॥
आणि पूर्वपश्चिमवाहणी। निघालिया वोघाचिया मिळणी।
होय नदी नद पाणी। एकचि जेवीं॥ ३३२॥
तैसी क्रियाशक्ति पवनीं। असे जे अनपायिनी।
ते पडिली नाना स्थानीं। नाना होय॥ ३३३॥
जैं वाचे करी येणें। तैं तेचि होय बोलणें।
हाता आली तरी घेणें। देणें होय॥ ३३४॥
अगा चरणाच्या ठायीं। तरि गती तेचि पाहीं।
अधोद्वारीं दोहीं। क्षरणें तेचि॥ ३३५॥
कंदौनि हृदयवरी। प्रणवाची उजरी।
करितां तेचि शरीरीं। प्राण म्हणिजे॥ ३३६॥
मग उर्ध्वींचिया रिगानिगा। पुढती तेचि शक्ति पैं गा।
उदान ऐसिया लिंगा। पात्र जाहाली॥ ३३७॥
अधोरंध्राचेनि वाहें। अपान हें नाम लाहे।
व्यापकपणें होये। व्यान तेचि॥ ३३८॥
आरोगिलेनि रसें। शरीर भरी सरिसें।
आणि न सांडितां असे। सर्वसंधी॥ ३३९॥
ऐसिया इया राहटीं। मग तेचि क्रिया पाठीं।
समान ऐसी किरीटी। बोलिजे गा॥ ३४०॥
आणि जांभई शिंक ढेंकर। ऐसैसा होतसे व्यापार।
नाग कूर्म कृकर। इत्यादि होय॥ ३४१॥
एवं वायूची हे चेष्टा। एकीचि परि सुभटा।
वर्तनास्तव पालटा। येतसे जे॥ ३४२॥
ते भेदली वृत्तिपंथें। वायुशक्ती गा एथें।
कर्मकारण चौथें। ऐसें जाण॥ ३४३॥
अर्थ—पूर्वेकडून किंवा पश्चिमेकडून निघालेले पाण्याचे ओघ नदी असो की नद असो, एके ठिकाणी मिळाले असता एक पाणीच होऊन जाते,॥ ३३२॥ त्याप्रमाणे वायूमध्ये जी अखंड क्रियाशक्ती आहे, ती निरनिराळॺा स्थानी पडल्यामुळे निरनिराळॺा प्रकारची होते.॥ ३३३॥ जेव्हा ती क्रियाशक्ती वाचेच्या ठिकाणी येते तेव्हा तेथे बोलणे होते. हाताचे ठिकाणी येते, तेव्हा घेण्यादेण्याचा व्यवहार होतो.॥ ३३४॥ अर्जुना! ती पायाच्या ठिकाणी येते, पाहा, तेव्हा पायाला गती येते. खालच्या दोन द्वारात येते, तेव्हा मलमूत्रविसर्जन होते.॥ ३३५॥ नाभीपासून हृदयापर्यंत ॐकार प्रगट करते. म्हणून शरीरामध्ये असणाऱ्या त्याच क्रियाशक्तीला प्राण म्हणतात.॥ ३३६॥ पुढे तीच शक्ती वर जाते- येते, म्हणून उदान अशा संज्ञेस पात्र झाली.॥ ३३७॥ खालच्या रंध्रातून वाहते तेव्हा अपान हे नाव प्राप्त होते. सर्व शरीरात व्यापून राहते, तीच व्यान होय.॥ ३३८॥ सेवन केलेल्या सर्व रसाने ती शक्ती शरीराचा कोणताही कानाकोपरा न सोडता सर्व शरीरभर पसरते व जी सर्व सांध्यांच्या ठिकाणी असते,॥ ३३९॥ अर्जुना! अशा या व्यापारामुळे मग त्याच क्रियाशक्तीला समान असे म्हणतात.॥ ३४०॥ जांभई, शिंक, ढेकर अशा तऱ्हेचे जे व्यापार होतात, त्यांना नाग, कूर्म, कृकर इत्यादी संज्ञा अनुक्रमे प्राप्त होतात.॥ ३४१॥ याप्रमाणे एकाच वायूचे हे व्यापार होत, पण अर्जुना! तिच्या निरनिराळॺा कार्यामुळे तिला निरनिराळेपणा येतो.॥ ३४२॥ येथे वायुशक्ती निरनिराळॺा कार्यांमुळे भेदाला पावली. ते कर्माचे चौथे कारण होय, असे जाण.॥ ३४३॥
आणि ऋतु बरवा शारदु। शारदीं पुढती चांदु।
चंद्रीं जैसा संबंधु। पूर्णिमेचा॥ ३४४॥
कां वसंतीं बरवा आराम। आरामीं प्रियासंगम।
संगमीं आगम। उपचारांचा॥ ३४५॥
नाना कमळीं पांडवा। विकास जैसा बरवा।
विकासींही यावा। परागाचा तो॥ ३४६॥
वाचे बरवें कवित्व। कवित्वीं बरवें रसिकत्व।
रसिकत्वीं परतत्त्व। स्पर्श जैसा॥ ३४७॥
तैसी सर्ववृत्तिवैभवीं। बुद्धीचि एकली बरवी।
बुद्धीही बरव नवी। इंद्रियप्रौढी॥ ३४८॥
अर्थ—सर्व ऋतूंमध्ये शरदऋतू, त्यात चंद्रप्रकाश व त्याला जशी पौर्णिमेची जोड असावी किंवा वसंतऋतूत उद्यान, ह्यातही प्रेयसीचा सहवास व तेथे पुन: प्रणयाराधनाची जोड असावी किंवा अर्जुना! कमल असून ते उमलावे व त्यातही मकरंदाचा बहर असावा. वाङ्मयात साहित्य, त्यात रसाळपणा व त्यातही आत्मानुभूतीची जोड असावी. त्याप्रमाणे अंत:करणात उठणाऱ्या सर्व वृत्तीत एकटी बुद्धिवृत्तीच चांगली व बुद्धीचाही सतेजपणा इंद्रियांच्या सामर्थ्यामुळे आहे.॥ ३४४-३४८॥
गूढार्थदीपिका—श्रुतीने “यो बुद्धे: परतस्तु स:” व “दृश्यते त्वग्ऱ्यया बुद्धॺा” असे सांगून बुद्धीच्या अशुद्ध व शुद्ध स्वरूपाचे वर्णन केले आहे. आत्मस्वरूपाहून भिन्न अशा निरनिराळॺा पदार्थांचा निश्चय करणारे चैतन्य म्हणजेच “अशुद्ध बुद्धी” होय. हिलाच “अव्यवसायात्मिका बुद्धीही” म्हणतात, हिच्या पलीकडे आत्मस्वरूप आहे, हीच बुद्धी एका परमेश्वराशिवाय दुसरी वस्तू नाही असा निश्चय करते, तेव्हा तिलाच “शुद्ध बुद्धी” किंवा “व्यवसायात्मिका बुद्धी” म्हणतात.
सर्व विपरीत समजुतीला किंवा भ्रमाला कारण ही अशुद्ध बुद्धीच आहे. तीच आत्मस्वरूपाचा विसर पाडून भिन्न-भिन्न पदार्थांचा निश्चय करणारी आहे. हीच शास्त्राच्या अध्ययनाने व श्रीगुरुच्या कृपाप्रसादाने भिन्न-भिन्न पदार्थांचा निश्चय सोडून देऊन जेव्हा एका परब्रह्माचाच निश्चय करते, तेव्हा तीच परब्रह्मस्वरूप होते.
संसाराच्या खोडॺात अडकविणारी व त्यातून मुक्त करणारी ही बुद्धीच असल्याकारणाने सर्व कारण पंचकात हिचे स्थान अनन्यसाधारण आहे, हे उघड आहे व म्हणूनच माउली “तैसी सर्ववृत्तिवैभवीं। बुद्धीचि एकली बरवी” अशी तिची कीर्ती गात आहेत.
इंद्रियप्रौढीमंडळा। शृंगार एकचि निर्मळा।
जैं अधिष्ठात्रियकां मेळा। दैवतांचा जो॥ ३४९॥
म्हणूनि चक्षुरादिकीं दाहें। इंद्रियां पाठीं स्वानुग्रहें।
सूर्यादिकां कां आहे। सुरांचें वृंद॥ ३५०॥
तें देववृंद बरवें। कर्मकारण पांचवें।
अर्जुना एथ जाणावें। देव म्हणे॥ ३५१॥
एवं माने तुझिये आयणी। तैसी कर्मजातांची हे खाणी।
पंचविध आकर्णीं। निरूपिली॥ ३५२॥
आतां हेचि खाणी वाढे। मग कर्माची सृष्टी घडे।
जिहीं ते हेतुही उघडे। दाऊं पांचै॥ ३५३॥
अर्थ—जेव्हा इंद्रियांना अधिष्ठान असणाऱ्या देवतेंचा समूह अनुकूल असतो, तेव्हाच इंद्रियसामर्थ्याला उत्तम शोभा येते.॥ ३४९॥ म्हणून चक्षुरादी दहा इंद्रिये आहेत व त्यांच्यावर अनुग्रह करणारे सूर्यादिक देवतेंचे समुदाय आहेत.॥ ३५०॥ देव म्हणतात, अर्जुना! उत्तम अनुग्रह करणारे देवतेंचे समुदाय, ते येथे कर्माचे पाचवे कारण होय, असे जाण.॥ ३५१॥ याप्रमाणे तुझ्या समजुतीला पटेल अशा रितीने आम्ही सर्व कर्मे ज्यापासून उत्पन्न होतात अशी पाच प्रकारची कारणे सांगितली, ती तू ऐकलीस.॥ ३५२॥ ज्या हेतूने ही पाच कारणे वाढीला लागून मग कर्माची सृष्टी उत्पन्न होते, ते पाच हेतूही स्पष्ट सांगू.॥ ३५३॥
(श्लोक-१५)
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नर:।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पंचैते तस्य हेतव:॥ १५॥
अर्थ—शरीराने, वाचेने, मनाने, शास्त्राला अनुसरून वा शास्त्रविरुद्ध जे कर्म मनुष्य करतो, त्या कर्माचीही (ही वरील) पाच कारणे आहेत.॥ १५॥
तरि अवसांत आली माधवी। ते हेतु होय नवपल्लवीं।
पल्लव पुष्पपुंज दावी। पुष्प फळांतें॥ ३५४॥
कां वार्षिये आणिजे मेघ। मेघें वृष्टिप्रसंग।
वृष्टीस्तव भोग। सस्यसुखाचा॥ ३५५॥
ना तरी प्राची अरुणातें विये। अरुणें सूर्योदय होये।
सूर्यें सगळा पाहे। दिवस जैसा॥ ३५६॥
तैसें मन हेतु पांडवा। होय कर्मसंकल्पभावा।
तो संकल्प लावी दिवा। वाचेचा गा॥ ३५७॥
अर्थ—अकस्मात वसंतऋतू आला तर तो वृक्षवेलींना नवी पालवी फुटण्यास कारण होतो. पालवीपासून फुलांचे घोस व फुले फळांना प्रगट करतात,॥ ३५४॥ किंवा वर्षाऋतू मेघांना घेऊन येतो, मेघामुळे पाऊस पडतो व पावसापासून धान्यसुखाचा लाभ होतो,॥ ३५५॥ किंवा पूर्व दिशेला अरुणोदय होतो. अरुणोदयाने सूर्यादय होतो. सूर्य उगवला की पूर्ण दिवस ज्याप्रमाणे प्रगट होतो,॥ ३५६॥ त्याप्रमाणे कर्माचा संकल्प होण्यास मन हे कारण आहे. तो संकल्प (वाणीचा) वाचेचा दिवा लावतो-म्हणजे वाणीने शब्द प्रगट करण्यास कारणीभूत होतो.॥ ३५७॥
मग वाचेचा तो दिवटा। दावी कृत्यजातांचिया वाटा।
तेव्हां कर्ता रिगे कामठां। कर्तृत्वाच्या॥ ३५८॥
तेथ शरीरादिक दळवाडें। शरीरादिकां हेतूचि घडे।
लोहकाम लोखंडें। निर्वाळिजे जैसें॥ ३५९॥
कां तांथुवाचा ताणा। तांथु घालितां वैरणा।
तो तंतूचि विचक्षणा। होय पट॥ ३६०॥
तैसें मनवाचादेहाचें। कर्म मनादि हेतुचि रचे।
रत्नीं घडे रत्नाचें। दळवाडें जेवीं॥ ३६१॥
अर्थ—मग वाणीचा तो दिवा आपल्याला जे कर्म करावयाचे, त्या सर्वांचा मार्ग दाखवितो. तेव्हा कर्म करणारा कर्ता (हे मला कर्म करावयाचे आहे) या कर्तव्याच्या व्यापारात सापडतो.॥ ३५८॥ त्याप्रमाणे शरीरादिक समूह शरीरादिकांना कारण होते. ज्याप्रमाणे लोखंडी घडकाम लोखंडाच्या घडणाने घडले जाते,॥ ३५९॥ हे विचारशील अर्जुना! किंवा ताणलेल्या तंतूत तंतू आडवा घातला असता वस्त्र तयार होते,॥ ३६०॥ जसे रत्नाचे पैलू रत्नानेच होतात, त्याप्रमाणे मन, वाणी, देह यांच्याकडून होणाऱ्या कर्माचे कारण मनादिकच आहेत.॥ ३६१॥
एथ शरीरादिकें कारणें। तेचि हेतु केविं हें कोणें।
अपेक्षिजे तरि तेणें। अवधारिजो॥ ३६२॥
आईका सूर्याचिया प्रकाशा। हेतु कारण सूर्यचि जैसा।
कां उंसाचें कांडें उंसा। वाढि हेतु॥ ३६३॥
नाना वाग्देवता वानावी। तैं वाचाचि लागे कामवावी।
कां वेदां वेदेंचि बोलावी। प्रतिष्ठा जेवीं॥ ३६४॥
तैसें कर्मा शरीरादिकें। कारण हें कीर ठाउकें।
परि हेंचि हेतु न चुके। हेंही एथ॥ ३६५॥
अर्थ—येथे कारण जे शरीरादिक तेच हेतू कसे, अशी शंका कोणी करील तर त्यांनी लक्ष देऊन ऐकावे.॥ ३६२॥ ऐका. सूर्याच्या प्रकाशाला जसा सूर्यच कारण आहे किंवा उसाच्या वाढीला उसाचे पेरे कारण आहेत॥ ३६३॥ किंवा वाग्देवतेची (सरस्वतीची) स्तुती करण्याकरिता वाणीलाच राबवावे लागते किंवा ज्याप्रमाणे वेदाचे महत्त्व वेदानेच सांगावे लागते,॥ ३६४॥ त्याप्रमाणे कर्माला शरीरादिक साधनभूत आहेत, हे खरोखर माहीत असले, तरीपण हेच पाच त्याचे कारणही आहेत, हेही विसरू नकोस.॥ ३६५॥
आणि देहादिकीं कारणीं। देहादि हेतुमिळणी।
होय जया उभारणी। कर्मजाता॥ ३६६॥
तें शास्त्रार्थें मानिलेया। मार्गा अनुसरे धनंजया।
तरि न्याय तो न्याया। हेतु होय॥ ३६७॥
जैसा पर्जन्योदकाचा लोट। विपायें धरी साळींचा पाट।
तो जिरे परि अचाट। उपयोग आथी॥ ३६८॥
कां रोषें निघालें अवचटें। पडिलें द्वारकेचिये वाटे।
तें शिणे परि सुनाटें। न वचती पदें॥ ३६९॥
तैसें हेतुकारणमेळें। उठी कर्म जें आंधळें।
तें शास्त्राचे लाहे डोळे। तैं न्याय्य म्हणिपे॥ ३७०॥
अर्थ—आणि देहादिक साधनभूत व देहादिक कारणे यांच्या संयोगाने ज्या सर्व कर्मांची मांडणी होते,॥ ३६६॥ शास्त्रांत सांगितलेल्या मार्गाला अनुसरून जर ते कर्म, अर्जुना! घडले असेल तर ते पुण्यकर्म होय. तो पुण्यमार्गच पुण्यकर्माला कारण होतो.॥ ३६७॥ ज्याप्रमाणे पावसाच्या पाण्याचा लोट धान्याच्या शेतात जर का बांधाच्या रूपाने स्थिर होईल व ते पाणी तेथे जिरेल तर त्या पाण्याचा मोठाच उपयोग होईल. (पाणी जिरल्यामुळे पीक भरारून येईल)॥ ३६८॥ किंवा रागाने घराबाहेर पडला व अकस्मात द्वारकेच्या मार्गाला लागला तर शीण होईल, पण मार्ग चालणारी पाउले वाया जाणार नाहीत (सार्थकी लागतील),॥ ३६९॥ त्याप्रमाणे साधन व कारण यांच्या संयोगाने जे कर्म घडेल, त्याचे फळ जरी माहीत नसले, तरी शास्त्रवचनानुकूल ते घडले असल्यामुळे त्याला पुण्यकर्म म्हणावे.॥ ३७०॥
ना दूध वाढतां ठावो पावे। तंव उतोनि जाय स्वभावें।
तोही वेंच परि नव्हे। वेंचिलें तें॥ ३७१॥
तैसें शास्त्रसाह्येंवीण। केलें नोहे जरी अकारण।
तरि लागो कां नागवण। दानलेखीं॥ ३७२॥
अगा बावनां वर्णांपरता। कोण मंत्र आहे पंडुसुता।
कां बावनही नुच्चारितां। जीव आथी॥ ३७३॥
परि मंत्राची कडसणी। जंव नेणिजे कोदंडपाणी।
तंव उच्चारफळ वाणी। न पवे जेवीं॥ ३७४॥
तेवीं कारण हेतु योगें। जें बिसाट कर्म निगे।
तें शास्त्राचिये न लगे। कांसे जंव॥ ३७५॥
कर्म होतचि असे तेव्हांही। परि तें होणें नव्हे पाहीं।
तो अन्याय गा अन्यायीं। हेतु होय॥ ३७६॥
अर्थ—(अग्नीवर ठेवलेले) दूध वाढता वाढता काठापर्यंत येऊन स्वाभाविकपणे ते उतू जाते. ते दूध खर्च झाले, पण ते योग्यपणे कारणी लागले असे म्हणता येणार नाही,॥ ३७१॥ त्याप्रमाणे शास्त्रवचनाच्या साहाय्याशिवाय केलेले कर्म जर व्यर्थ म्हणू नये तर लुबाडल्या गेलेल्या धनाची दानात गणना करावी काय?॥ ३७२॥ अगा अर्जुना! बावन वर्णाच्या पलीकडे कोणता मंत्र आहे? व या बावनही वर्णांचा उच्चार करीत नाही, असा कोण मनुष्य आहे?॥ ३७३॥ पण हे अर्जुना! मंत्राचे रहस्य जोपर्यंत कळत नाही, तोपर्यंत वाणी मंत्रोच्चाराच्या फळाला जशी प्राप्त होत नाही,॥ ३७४॥ त्याप्रमाणे साधन व कारण यांच्या मेळाव्याने जे अनियमित कर्म घडते ते जेव्हा शास्त्राच्या कसोटीला लागत नाही,॥ ३७५॥ तेव्हाही ते कर्मच असले तरी ते न होण्यासारखेच आहे. ते पापकर्मच त्या पापकर्मरूप फळाला कारण आहे, पाहा!॥ ३७६॥
(श्लोक-१६)
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु य:।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मति:॥ १६॥
अर्थ—असे जरी आहे, तरी, जो (देह म्हणजे आत्मा असे समजून) आत्म्याला कर्माचा कर्ता मानतो त्याची बुद्धी शुद्ध नसल्यामुळे त्या मूर्खाला आत्म्याचे खरे स्वरूप कळत नाही.॥ १६॥
एवं पंचकारणां कर्मां। पांचही हेतु हे सुमहिमा।
आतां एथें पाहें पां आत्मा। सांपडला असे॥ ३७७॥
भानु न होनि रूपें जैसीं। चक्षु रूपातें कां प्रकाशी।
आत्मा न होनि कर्में तैसीं। प्रकटित असे गा॥ ३७८॥
पैं प्रतिबिंब आरिसा। दोन्ही न होनि वीरेशा।
दोहींतें प्रकाशी जैसा। न्याहाळिता तो॥ ३७९॥
कां अहोरात्र सविता। न होनि करी पंडुसुता।
तैसा आत्मा कर्म कर्ता। न होनि दावी॥ ३८०॥
अर्थ—याप्रमाणे श्रेष्ठ महिमा असलेल्या अर्जुना! कर्माची पाच साधने व पाच कारणे आहेत. आता याठिकाणी कर्माच्या साधनात व कारणात आत्मा गोवला गेला आहे काय?॥ ३७७॥ सूर्य वस्तू न होता चक्षुरिंद्रियाला गोचर असणाऱ्या रूपाला जसा प्रकाशित करतो, त्याप्रमाणे आत्मा कर्मरूप न होता कर्माला प्रगट करतो.॥ ३७८॥ हे वीरश्रेष्ठा अर्जुना! प्रतिबिंब व आरसा हे दोन्ही न होता पाहणारा ज्या दोघांनाही पाहतो॥ ३७९॥ किंवा अर्जुना! ज्याप्रमाणे सूर्य, दिवस-रात्र न होता त्यांना उत्पन्न करतो, त्याप्रमाणे आत्मा कर्म व कर्ता न होताच कर्मरूप भासतो.॥ ३८०॥
परि देहाहंमानभुली। जयाची बुद्धी देहींच आतली।
तया आत्मविषयीं जाली। मध्यरात्री गा॥ ३८१॥
जेणें चैतन्या ईश्वरा ब्रह्मा। देहचि केलें परमसीमा।
तया आत्मा कर्ता हे प्रमा। अलाट उपजे॥ ३८२॥
आत्माचि कर्मकर्ता। हाही निश्चय नाहीं तत्त्वतां।
देहचि मी कर्मकर्ता। मानितो साच॥ ३८३॥
जे आत्मा मी कर्मातीत। सर्वकर्मसाक्षिभूत।
हे आपुली कंहीं मात। नायकेचि कानीं॥ ३८४॥
अर्थ—पण ज्याची बुद्धी मीच देहरूप आहे, या अभिमानाने (आत्मस्वरूपाला) भुलून देहातच गुरफटली त्याला आत्मतत्त्वाविषयी मध्यरात्री झाली म्हणजे मध्यरात्री जसा अंधार काळोख असतो, तसा आत्मतत्त्वाविषयी अंधकार झाला.॥ ३८१॥ ज्याने चैतन्य, ईश्वर, ब्रह्म यांना सरतेशेवटी देहाच्याच मर्यादेत आणून ठेवले त्याला आत्मा कर्ता आहे असेच अबाधित ज्ञान होते.॥ ३८२॥ आत्माच कर्मकर्ता आहे हाही त्याचा खरा निश्चय नसतो. मी देहच वस्तुत: कर्माचा कर्ता आहे, असे तो मानतो.॥ ३८३॥ मी आत्मस्वरूप आहे, कर्मातीत आहे, सर्वकर्माचा साक्षी आहे, ही जी आपली स्वरूपस्थिती आहे, ती गोष्ट कधीही कानी येऊ देत नाही.॥ ३८४॥
म्हणौनि उमपा आत्मयातें। देहचिवरी मविजे एथें।
विचित्र काई रात्रि दिवसांतें। डुडुळ न करी॥ ३८५॥
पैं जेणें आकाशींचा कंहीं। सत्य सूर्य देखिला नाहीं।
तो थिल्लरींचें बिंब काई। मानूं न लाहे॥ ३८६॥
थिल्लराचेनि जालेपणें। सूर्यासि आणी होणें।
त्याच्या नाशीं नाशणें। कंपें कंप॥ ३८७॥
आणि निद्रिस्ता चेवो न ये। तंव स्वप्न साच हों लाहे।
रज्जु नेणतां सर्पा बिहे। विस्मो कवण॥ ३८८॥
जंव कवळ आथि डोळां। तंव चंद्र देखावा कीं पिंवळा।
काय मृगींही मृगजळा। भाळावें नाहीं॥ ३८९॥
तैसा शास्त्रगुरुचेनि नांवें। जो वाराही टेकों नेदी सिवें।
केवळ मौढॺाचेनीचि जीवें। जियाला जो॥ ३९०॥
तेणें देहात्मदृष्टीमुळें। आत्मया घापे देहाचें जाळें।
जैसा अभ्राचा वेग कोल्हें। चंद्रीं मानी॥ ३९१॥
अर्थ—म्हणून (अमर्याद) अशा आत्म्याला मर्यादित देहाच्या मापाने मोजतो (देहापुरताच समजतो) यात आश्चर्य काय? घुबड दिवसाला रात्र करीत नाही काय? (घुबडाला दिवसा दिसत नाही)॥ ३८५॥ ज्याने आकाशात असलेला खरा सूर्य कधीच पाहिला नाही तो डबक्यात पडलेल्या सूर्याच्या प्रतिबिंबाला सूर्य मानीत नाही काय?॥ ३८६॥ डबक्यात सूर्य दिसला तर सूर्य प्रगट झाला, डबक्यातील पाणी नाहीसे झाले तर सूर्य नाश पावला व पाण्याच्या कंपनाने सूर्य कंपन पावला असे तो समजतो.॥ ३८७॥ निजलेल्याला जोपर्यंत जाग येत नाही, तोपर्यंत त्याला स्वप्न खरे वाटते. दोरी न जाणता दोरीवर भासणाऱ्या सर्पाला भ्यावे, यात आश्चर्य ते काय?॥ ३८८॥ किंवा जोपर्यंत कावीळ रोग आहे तोपर्यंत, चंद्र पिवळाच दिसावा. किंवा मृगांनी मृगजळाला (पाणी समजून) फसू नये काय?॥ ३८९॥ त्याप्रमाणे जो शास्त्र व गुरु यांच्या नावाचा वारादेखील गावाच्या शिवेवर टिकू देत नाही व जो मूर्खपणाच्या जिवानेच जगत असतो.॥ ३९०॥ ज्याप्रमाणे कोल्ह्याने अभ्राचा वेग चंद्राच्या ठिकाणी मानावा, त्याप्रमाणे मोहामुळे देह हाच आत्मा आहे अशी दृष्टी ठेवून तो आत्म्याला देहाच्या जाळॺात घालतो, म्हणजे आत्म्यावर देहाचा आरोप करतो.॥ ३९१॥
मग तया मानणयासाठीं। देहबंदीशाळे किरीटी।
कर्माच्या वज्रगांठी। कळासे तो॥ ३९२॥
पाहें पां बंधभावना दृढा। नळियेवरी तो बापुडा।
काय मोकळेयाही चवडा। न ठकेचि पुंसा॥ ३९३॥
म्हणोनि निर्मळे आत्मस्वरूपीं। जो प्रकृतीचें केलें आरोपी।
तो कल्पकोडीच्या मापीं। मवीचि कर्में॥ ३९४॥
अर्थ—मग अर्जुना! त्या देहाला आत्मा मानल्यामुळे देहरूपी बंदीशाळेत कर्माच्या पक्क्या गाठीने तो कडसला जातो.॥ ३९२॥ पाहा! नळीवर बसलेला पोपट पायाचा चवडा मोकळा असूनही बांधला गेलो आहे या दृढ भावनेने बिचारा फसत नाही काय?॥ ३९३॥ म्हणून जो प्रकृतीचे कर्म शुद्ध आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी आरोपित करतो, तो कल्पाच्या अनंत कालाच्या मापाने कर्मे मोजतच बसतो.॥ ३९४॥
गूढार्थदीपिका—आधार किंवा अधिष्ठानरूप असलेल्या सच्चिदानंदरूप परब्रह्माच्या स्वरूपाचा विसर पडल्यामुळे जीव मर्यादित अशा देहाशी तादात्म्य करतो व देहाकडून होणाऱ्या सर्व क्रियांचे कर्तृत्व चुकीने आपल्या ठिकाणी कसे ओढून घेतो याचे माउलींनी वरील ओव्यांत सुंदर वर्णन केले आहे.
नित्य प्रकाशरूप असलेल्या सूर्याच्या प्रकाशाच्या ठिकाणी दिवस व रात्र या रूपांनी भावाभाव पाहणारा सूर्याहून भिन्न असलेला माणूसच दिवस व रात्र याविषयी बोलू शकतो. सूर्याला मात्र दिवस व रात्र यांच्या संबंधीची कसलीही कल्पना राहत नाही. दिवस व रात्र यांचे कर्तृत्व चुकीने सूर्यावर मनुष्य लादतो व सूर्य हा दिवस व रात्र या कल्पनांना केवळ आधार होतो. त्याला त्या दोन्ही गोष्टींचा गंधही राहत नाही.
आत्मस्वरूप देखील सूर्याप्रमाणे नित्य ज्ञानस्वरूप आहे. म्हणजेच त्याला आपल्या सच्चिदानंद स्वरूपाची कधीही विस्मृती होत नाही. पण त्याचेच स्फुरण असलेला जीव मात्र ही गोष्ट विसरला जाऊन चुकीने मर्यादित अशा देहाशी तादात्म्य करून आपल्या अमर्यादित अशा स्वरूपाला मर्यादित समजू लागतो व देहाचे अर्थातच सर्व धर्म आपल्यावर ओढून घेतो. या त्याच्या मर्यादित जाणीवेमुळेच देश, काल, वस्तुत्व यांचा त्रिविध परिच्छेद त्याला भासू लागतो. कर्म, कर्ता, क्रिया हे भाव त्यातूनच उत्पन्न होतात. हेच चुकीचे किंवा विपरीत ज्ञान होय. शास्त्र व गुरु यांचा संबंध झाला असता हे विपरीत ज्ञान नाहीसे होऊन तो आपल्या मूळ स्वरूपाला प्राप्त होऊ शकतो, असे माउलींनी येथे सुचविले आहे.
आतां कर्मामाजी असे। परि तयातें कर्म न स्पर्शे।
वडवानळातें जैसें। समुद्रोदक॥ ३९५॥
तैसेनि वेगळेपणें। जयाचें कर्मीं असणें।
तो कीर वोळखावा कवणें। तरी सांगों॥ ३९६॥
जे मुक्तातें निर्धारितां। लाभे आपलीच मुक्तता।
जैसी दीपें दिसे पाहतां। आपली वस्तु॥ ३९७॥
ना तरी दर्पण जंव उटिजे। तंव आपणपयां आपण भेटिजे।
कां तोय पावतां तोय होईजे। लवणें जेवीं॥ ३९८॥
हें असो परतोनि मागुतें। प्रतिबिंब पाहे बिंबातें।
तंव पाहणें जाऊनि आयितें। बिंबचि होय॥ ३९९॥
तैसें हारपलें आपणपें पावे। तैं संतांतें पाहतां गिंवसावें।
म्हणोनि वानावे ऐकावे। तेचि सदा॥ ४००॥
अर्थ—आता समुद्राचे पाणी जसे वडवाग्नीला स्पर्श करीत नाही, त्याप्रमाणे तो (आत्मा) कर्मामध्ये असतो, परंतु त्याला कर्म स्पर्श करीत नाही. तसे वेगळेपणाने ज्याचे कर्मामध्ये असणे असते तो खरोखर कसा ओळखावा ते सांगतो.॥ ३९५-३९६॥ ज्याप्रमाणे दिव्याने पाहिले असता अंधारात ठेवलेली आपली वस्तू सापडते, त्याप्रमाणे ज्ञान्यांच्या लक्षणांचा किंवा त्यांच्या स्वरूपाचा निर्धार केला असता आपलीच मुक्तता प्राप्त होते॥ ३९७॥ किंवा जितका जितका आरसा स्वच्छ करावा तितके तितके आपले स्वच्छ स्वरूप त्यात दिसते. किंवा मीठ पाण्याला मिळाले असता मीठ पाणीरूप होऊन जाते.॥ ३९८॥ हे असो. प्रतिबिंब मागे फिरून बिंबाला पाहील तर पाहणेपणा नाहीसा होऊन आयते ते बिंबच होईल.॥ ३९९॥ त्याप्रमाणे आपली विसरलेली मूळ स्वरूपस्थिती आपल्याला प्राप्त व्हावी अशी जर इच्छा असेल तर संतांचा कित्ता पुढे ठेवून त्यांचीच कीर्ती नेहमी वर्णन करावी व श्रवण करावी.॥ ४००॥
गूढार्थदीपिका—म्हणोनि वानावे ऐकावे। तेचि सदा॥
“आम्ही संत म्हणूं तया। अवघी देवावरी माया” (तु. गा.) “माझ्या स्वरूपींच ज्याचे चित्त। अखंड जडलें भजनयुक्त। त्यासीच बोलिजे मद्भक्त। तेचि संतसज्जन” (ए. भा.) अद्वैतज्ञान प्राप्त होऊन सगुण भगवंताच्या ठिकाणी अखंड प्रेम ठेवणाऱ्याला संत म्हणतात अशी संताची व्याख्या श्रीतुकाराम महाराज व नाथादी संतांनी केली आहे. ज्याच्या अहंतेचा व ममतेचा विषय एक सगुण भगवानच झाला आहे, त्यांना सर्व कर्मे करताना एका भगवंताशिवाय दुसरे काहीही अनुभवास येत नाही. त्यांच्या ठिकाणी ब्रह्मभाव पूर्णपणे बाणलेला असतो. एका ब्रह्मरूप भगवंताशिवाय दुसरा कोणताही संकल्प त्यांच्या मनात उठत नाही. त्यांच्याकडून होणारी सर्व कर्मे ब्रह्मरूपच होतात “ब्रह्मरूपाची ती कर्मे ब्रह्मरूप। अविकल संकल्प होती जाती” (तु. गा.)
अंधारात मार्गदर्शन करणारा जसा दिवा असावा, त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपाची ओळख करून देणारे ज्ञानी भक्त दीपस्तंभाप्रमाणेच आहेत. त्यामुळे त्या मुक्त पुरुषांचा विचार करणे म्हणजेच आपण आपल्या मुक्त स्वरूपाचा विचार करणे होय; हे वरील ओवी ३९७ मध्ये माउलींनी म्हटलेच आहे.
“ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति” या श्रुतीत सांगितल्याप्रमाणे ब्रह्मनिष्ठ भगवद्भक्त म्हणजे साकार परब्रह्मच होय. या ब्रह्मनिष्ठ संतांच्या ठिकाणी अवताराप्रमाणेच देहदेही भाव राहत नाही. ते देहासह सच्चिदानंदरूप असतात. त्यांचा प्रत्येक शब्द वेदवाणीच असतो. “तयांचे बिसाट शब्द। कां न सुखें म्हणों येती वेद। सदेह सच्चिदानंद। कां न होवावे ते” असे पुढे याच अध्यायात श्री माउलींनी म्हटले आहे.
अशा या सगुण साकार परब्रह्मरूप असलेल्या संतांच्या ठिकाणी आपली प्रीती जडल्यास तीच आत्मस्थिती आपल्याही ठिकाणी का बाणली जाणार नाही!
संतांच्या चरित्राचे वर्णन केल्याने किंवा त्याचे श्रवण केल्याने त्यांच्याविषयी आपल्या अंत:करणात प्रीतीचा उमाळा निर्माण होतो व मनात त्यांची मूर्ती हळू हळू स्थिरावू लागते. मनात त्यांचे ध्यान, वाणीने त्यांचे नामस्मरण होत राहते. अंत:करणाला अशा रितीने त्यांचाच सारखा ध्यास लागतो. संतही प्रेमाचे सागर असल्यामुळे तेही आपल्या प्रेमाचा प्रवाह आपल्याकडे वळवितात व आपल्याविषयी उत्पन्न झालेल्या कळवळॺाने ते जेव्हा उपदेश करतात, तेव्हा त्या उपदेशात त्यांच्या शक्तीचा पात होत असल्याकारणाने आपल्या अंत:करणात दृढ ब्रह्मबोध ठसतो. मन निर्विकल्प होत जाते व विषयांचा विचारही मनाला शिवत नाही. अशा रितीने आपणही त्यांच्या प्रेमात वाहून जाऊ लागतो. प्रेमाच्या चढत्या श्रेणीत प्रेमाची जेव्हा अत्यंत तीव्र अशी अवस्था निर्माण होते, तेव्हा सर्व जगच संतमय वाटू लागते. संतांचे व्यापक स्वरूप अशा रितीने ध्यानात येताच तेच ज्ञान निर्विकल्प ज्ञानात परिणत होते व त्यांच्याविषयीचे असीम प्रेम पराप्रीतीत परिणत होते. माउलीविषयी नामदेव तुकारामादी संतांनी काढलेले उद्गार यादृष्टीने पाहण्यासारखे आहेत.
“तिन्ही देव जैसे परब्रह्मींचे ठसे” (नाम. गा.) “ज्ञानियांचा गुरु स्वामी महाराज। म्हणती ज्ञानराज तुम्हां ऐसें” “ब्रह्मादिकां जेथें तुम्हां ओळंगण। इतरां तुळण काय तेथें” (तु. गा.)
परि कर्मीं असोनि कर्में। जों नागवे समविषमें।
चर्मचक्षूचेनि चामें। दृष्टी जैसी॥ ४०१॥
तैसा सोडवला जो आहे। तयाचें रूप आतां पाहें।
उपपत्तीची बाहे। उभऊनि सांगों॥ ४०२॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे चर्मचक्षूच्या कातडॺामुळे दृष्टी लिप्त होत नाही. (अडसर निर्माण न होता ती मोकळीच राहते) त्याप्रमाणे कर्म करून देखील बऱ्यावाईट कर्माने तो गुरफटला जात नाही.॥ ४०१॥ अशा रितीने जो कर्मापासून सुटला आहे, त्याचे स्वरूप उपपत्तीची भुजा उभारून (कार्यकारण संबंध दाखवून) सांगतो, ते पाहा.॥ ४०२॥
(श्लोक-१७)
यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते।
हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते॥ १७॥
अर्थ—ज्याच्या ठिकाणी अहंभाव नाही व ज्याची बुद्धी म्हणजे अंत:करण लिप्त होत नाही, त्याने लोकांचा वध करूनही तो (वस्तुत:) वध (म्हणून) करीत नाही व त्या कर्माने तो बद्ध होत नाही.॥ १७॥
तरि अविद्येचिया निदा। विश्वस्वप्नाचा हा धांदा।
भोगित होता प्रबुद्धा। अनादि जो॥ ४०३॥
तो महावाक्याचेनि नांवें। गुरुकृपेचेनि थांवें।
माथां हात ठेवणें नव्हे। थापटिला जैसा॥ ४०४॥
तैसा विश्वस्वप्नेंसीं माया। नीद सांडूनि धनंजया।
सहजेंचि चेईला अद्वया-। नंदपणें जो॥ ४०५॥
अर्थ—हे सुज्ञ अर्जुना! जो अज्ञानाच्या झोपेत विश्वाच्या घडामोडीचे स्वप्न अनादिकालापासून अनुभवीत होता,॥ ४०३॥ तो (तत्त्वमस्यादी) महावाक्यांच्या बोधाने व श्रीगुरुंच्या कृपेच्या बलाने, मस्तकावर हात ठेवून थापटल्यामुळे नव्हे, अर्जुना! विनासायास विश्वाच्या स्वप्नासह अज्ञानाची झोप टाकून देऊन अद्वैतभावाच्या आनंदाने जागा झाला.॥ ४०४-४०५॥
तेव्हां मृगजळाचे पूर। दिसते एक निरंतर।
हारपती कां चंद्रकर। फांकतां जैसे॥ ४०६॥
कां बाळत्व निघोनि जाय। तैं बागुला नाहीं त्राय।
पैं जळालिया इंधन न होय। रंधन जेवीं॥ ४०७॥
ना ना चेवो आलिया पाठीं। तैं स्वप्न न दिसे दिठी।
तैसी अहंममता गा किरीटी। नुरेचि तया॥ ४०८॥
अर्थ—त्यावेळी ज्याप्रमाणे चंद्राची किरणे फाकताक्षणीच एकसारखे दिसणारे मृगजळाचे पूर नाहीसे होतात,॥ ४०६॥ किंवा बालपण निघून गेल्यावर ज्याप्रमाणे बागुलबोवाचे (भीतीचे) सामर्थ्य राहत नाही किंवा लाकूड जळून गेल्यावर ज्याप्रमाणे स्वयंपाक होऊ शकत नाही,॥ ४०७॥ किंवा जागृतीत आल्यानंतर ज्याप्रमाणे दृष्टीला स्वप्न पडत नाही, त्याचप्रमाणे, अर्जुना! अहंता व ममता त्याच्या ठिकाणी राहत नाही.॥ ४०८॥
मग सूर्य अंधारालागीं। रिघो कां भलते सुरंगीं।
परि तो तयाच्या भागीं। नाहींचि जैसा॥ ४०९॥
तैसा आत्मत्वें वेष्टिला होये। तो जया तया दृश्यातें पाहे।
तें दृश्य द्रष्टेपणेंसीं होत जाये। तयाचेंचिरूप॥ ४१०॥
अर्थ—मग सूर्य अंधार पाहण्यासाठी कोणत्याही भुयारात प्रवेश करतो का? तो अंधार कधी त्याच्या वाटॺाला येतच नाही.॥ ४०९॥ त्याप्रमाणे आत्मभावाने व्यापलेला ज्ञानी, असलेले जे जे दृश्य पाहील ते ते सर्व दृश्य त्याला त्याचे स्वत:चे द्रष्टृस्वरूप भासत जाईल किंवा तो पाहील.॥ ४१०॥
गूढार्थदीपिका—तैसा आत्मत्वें वेष्टिला होये।
भोक्ता-भोग्य व द्रष्टा-दृश्य यांचे ज्ञानाच्या भूमिकेवरून विचार करता द्वैत राहत नाही. म्हणजे भोक्ता व भोग्य किंवा द्रष्टा व दृश्य यांच्या भिन्न सत्ता किंवा यांचे भिन्न वस्तुत्व भासत नाही. हे दोन्हीही एका वस्तूचे तुकडे किंवा भाग नसून एक अफूट वस्तुच आपल्या प्रेमाकरिता एकाच सत्तेवर स्फुरण पावत असल्यामुळे दोन रूपाने भासते एवढेच. प्रेमामुळेच त्यांच्या दोनपणाचे ज्ञानही होत नाही व दोनपणाचे ज्ञान होत नाही, म्हणूनच त्यांच्यातील दोनपणातही एकच वस्तू (सच्चिदानंद ब्रह्म) आपले एकपण कायम ठेवून द्रष्टा-दृश्य किंवा भोक्ता- भोग्य भावाने क्रीडा करते.
अज्ञानदशेत दृश्याला आपल्याहून भिन्नपणाने पाहत असता जी दृश्याची जाणीव होत होती, ती ज्ञानानंतर उत्पन्नच होत नाही. अज्ञानदशेत द्रष्टा चेतन, दृश्य जड असा भेद असतो. म्हणूनच मी दृश्य पाहिले अशी जाणीव उत्पन्न होऊ शकते. पण ज्ञानदृष्टीने जेव्हा द्रष्टा-दृश्यही आत्मस्वरूपाने म्हणजे आपल्याच स्वरूपाचे पाहतो, तेव्हा तो जाणीवस्वरूप द्रष्टा आत्म्याच्या नित्यज्ञानदृष्टीशी ऐक्य पावून तोही नित्यज्ञानदृष्टिस्वरूपच होऊन जातो. जडरूप दृश्याचा भास संपूर्णपणे मावळून जातो.
आता आत्मा स्वसंवेद्य आहे तर मग आपली जाणीव उत्पन्न होणार नाही काय? हा प्रश्न उत्पन्न होतो. तर त्याचे उत्तर असे आहे की नित्यज्ञानस्वरूप असलेल्या आत्म्याला त्याची जाणीव उत्पन्न होण्याचे कारणच नाही. जाणीव ही द्वैतातच उत्पन्न होते. जीवब्रह्मैक्याची जाणीव देखील द्वैताचा भास राहतो म्हणूनच होते.द्वैताचा भास निवृत्त होऊन स्वाभाविक मुळची ऐक्य स्थिती प्राप्त झाली म्हणजे जीवब्रह्मैक्याची जाणीव स्फुरणेही बंद पडते.
द्रष्टा दृश्यरूपाने स्फुरणे हा आत्म्याचा स्वभावच असल्यामुळे स्वभावाची जाणीव वस्तूला कधी होत नाही, हा भाव.
माउलींनी अमृतानुभवाच्या सातव्या प्रकरणात हाच अर्थ स्पष्ट केला आहे. माउली म्हणते,
कल्लोळें जळीं घातलें। सोनेनि सोनें पांगुरलें।
दिठीचे पाय गुंतले। दिठीसीचि॥ २४७॥
श्रुतीसी मेळविली श्रुती। दृतीसि मेळविली दृती।
कां जे तृप्तीसीचि तृप्ती। वोगरिली॥ २४८॥
हा येणें पाहिला आईसा। कांहीं न पाहिला जैसा।
आणि न पाहतां आपैसा। पाहणेंचि हा॥ २५१॥
जैसा वह्नि जया लागे। तें वह्नीचि जालिया आंगें।
दाह्यदाहकविभागें। सांडिजे तें॥ ४११॥
तैसा कर्माकारा दुजेया। तो कर्तेपणाचा आत्मया।
आळ आला तो गेलिया। कांहीं बाहीं जें उरे॥ ४१२॥
तिये आत्मस्थितीचा जो रावो। मग तो देहीं इये जाणेल ठावो।
काय प्रलयांबूचा उन्नाहो। वोघ मानी॥ ४१३॥
तैसी ते पूर्ण अहंता। काई देहपणें पंडुसुता।
आवरे काई सविता। बिंबें धरिला॥ ४१४॥
पैं मथूनि लोणी घेपे। तें मागुती ताकीं घापे।
तरि तें लिप्तपणें लिंपे। तेणेंसीं काई॥ ४१५॥
ना ना काष्ठौनी वीरेशा। वेगळाविलिया हुताशा।
राहे काष्ठाचिया मांदुसा। कोंडलेपणें॥ ४१६॥
कां रात्रीचिया उदरांत। रिगाला जो हा भास्वत।
तो रात्रीऐसी मात। ऐके काई॥ ४१७॥
तैसें वेद्यवेदकपणेंसीं। पडिलें कां जयाच्या ग्रासीं।
तया देह मी ऐसी। अहंता कैंची॥ ४१८॥
आणि आकाशें जेथें जेथुनी। जाईजे तेथ असे भरोनी।
म्हणोनि ठेलें कोंदोनी। आपेंआप॥ ४१९॥
तैसें जें तेणें करावें। तो तेंचि आहे स्वभावें।
मा कोणे कर्मीं वेष्टावें। कर्तेपणें॥ ४२०॥
नुरेचि गगनावीण ठावो। नोहेचि समुद्रा प्रवाहो।
नुठीचि ध्रुवा जावों। तैसें जाहालें॥ ४२१॥
ऐसेनि अहंकृतिभावो। जयाचा बोधीं जाहाला वावो।
तऱ्ही देहा जंव निर्वाहो। तंव आथी कर्में॥ ४२२॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे अग्नी ज्याला ग्रासतो, तो पदार्थ सर्वांगाने अग्निरूपच झाल्यामुळे दाह्य व दाहक (जाळणारा अग्नी व जळली जाणारी वस्तू) हा विभाग उरू देत नाही,॥ ४११॥ त्याप्रमाणे आत्म्याहून भिन्न असलेल्या कर्मामुळे आत्म्याच्या ठिकाणी जो कर्तेपणाचा आरोप आला होता, तो नाहीसा झाल्यावर जे काही अवशिष्ट राहते,॥ ४१२॥ अशा आत्मस्थितीवर जो आरूढ झाला, तो या देहापुरतेच आपल्याला समजेल काय? प्रलयसागराची भरती (प्रलयजलाचा तांडव करणाऱ्या ऊर्मी) स्वत:ला ओहोळ समजतील काय?॥ ४१३॥ त्याप्रमाणे मीच सर्व ब्रह्मरूप आहे ही व्यापक ज्ञानाहंता देहभावाने सीमित होईल काय? सूर्य काय आपल्या बिंबापुरताच मर्यादित होईल?॥ ४१४॥ ताक घुसळल्यावर लोणी काढून घेऊन ते पुन: ताकात घातले तरी ते ताकात एकरूप होऊन मिसळेल काय?॥ ४१५॥ हे वीरश्रेष्ठा! अथवा लाकडातून अग्नी मंथन करून वेगळा केला असता तो काय लाकडाच्या पेटीत कोंडून राहतो?॥ ४१६॥ किंवा रात्रीच्या पोटात शिरलेला सूर्य रात्र नावाची गोष्ट आहे असे ऐकेल काय?॥ ४१७॥ त्याप्रमाणे जाणली जाणारी वस्तू व जाणणारा (ज्ञेय व ज्ञाता) यांचा ज्याठिकाणी एकच घास झाला (ऐक्य झाले) त्याच्या ठिकाणी ‘मी देह’ ही अहंता कोठून असणार!॥ ४१८॥ आणि आकाशाने जेथून जेथे जावे तेथे ते सारखे भरलेलेच असते. कारण ते स्वभावत:च सर्वत्र गच्च भरून असते.॥ ४१९॥ त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाने जे जे करावे ते ते स्वभावत: त्याचेच रूप आहे. मग कोणत्या कर्माने कर्तेपणाच्या अभिमानाने त्याने गुंतावे? (कोणत्या कर्माचा त्याने कर्तेपणा घ्यावा?)॥ ४२०॥ अवकाशाला ज्याप्रमाणे दुसरे वसतिस्थान नसते, किंवा समुद्राला ज्याप्रमाणे प्रवाह नसतो किंवा ध्रुवाला ज्याप्रमाणे गती नसते त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाची स्थिती असते (ज्ञानीपुरुष आत्मनिष्ठ असतो).॥ ४२१॥ अशा रितीने आत्मबोधामुळे ज्याचा अहंकार व्यर्थ झाला (संपूर्ण नाहीसा झाला) तरी त्याचा देह आहे तोपर्यंत त्याच्याकडून कर्मे होतच असतात.॥ ४२२॥
गूढार्थदीपिका—क्रिया किंवा गती दोन वस्तूंची कल्पना केल्याशिवाय संभवत नाही. अत्यंत व्यापक असलेल्या आकाशाला राहण्याचे ठिकाण आकाशाशिवाय दुसरे नसते. सर्व प्रवाह ज्याठिकाणी मिळतात त्या समुद्राचा प्रवाह कसा निर्माण होणार? ध्रुव म्हणजेच निश्चळ. त्याला गती कशी येणार? त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष आकाशापेक्षाही व्यापक असलेल्या ब्रह्माशी एकरूप होत असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी इतरांना भासणारे कर्मादी भाव त्याच्या ज्ञानात केवळ ब्रह्मरूप असतात. त्याच्या ठिकाणी अज्ञानाच्या ठिकाणी उठणारा त्रिपुटीचा भाव केव्हाही उमटत नाही. प्रारब्धाने त्याच्याकडून सर्व कर्में होत असली तरी कर्मादी सर्व त्याला आपला स्वभावच म्हणजे चिन्मात्रस्वरूपच आहे असे वाटते, हा भाव.
वारा जरी वाजोनि वोसरे। तरी तो डोल रुखीं उरे।
कां सेंदें द्रुति राहे कापुरें। वेंचलेनी॥ ४२३॥
कां सरलेया गीताचा समारंभु। न वचे वाहवलेयाचा क्षोभु।
भूमी लोळोनि गेलिया अंबु। वोल थारे॥ ४२४॥
अगा मावळलेनि अर्कें। संध्येचिये भूमिके।
ज्योतिदीप्ती कौतुकें। दिसे जैसी॥ ४२५॥
पैं लक्ष भेदिलियाहीवरी। बाण धांवेचि तंववरी।
जंव भरली आथी उरी। बळाची तया॥ ४२६॥
ना ना चक्रीं भांडें जालें। तें कुलालें परतें नेलें।
परि भ्रमेचि तें मागिले। भोवंडिलेपणें॥ ४२७॥
तैसा देहाभिमान गेलिया। देह जेणें स्वभावें धनंजया।
जालें तें अपैसया। चेष्टवीच तें॥ ४२८॥
संकल्पेंवीण स्वप्न। न लावितां दांगीचें बन।
न रचितां गंधर्वभुवन। उठी जैसें॥ ४२९॥
आत्मयाचेनि उद्यमेंवीण। तैसें देहादिपंचकारण।
होय आपणयां आपण। क्रियाजात॥ ४३०॥
पैं प्राचीनसंस्कारशेषें। पांचही कारणें सहेतुकें।
कामवीजती गा अनेकें। कर्माकारें॥ ४३१॥
अर्थ—सोसाटॺाने वाहणारा वारा जरी थांबला तरी झाडांच्या ठिकाणी हालचाल चालूच राहते. किंवा कापूर संपून गेला तरी करंडॺाला सुगंध येतच असतो॥ ४२३॥ किंवा गाण्याची मैफल संपल्यानंतर गाण्याच्या तंद्रीचा भर संपत नाही. किंवा जमिनीवर सांडलेले पाणी निघून गेले तरी ओलेपणा कायम असतो.॥ ४२४॥ सूर्य मावळल्यावर संध्याकाळी जशी सूर्याची प्रभा कौतुकवश दिसतच राहते.॥ ४२५॥ जोपर्यंत बाणामध्ये वेगसामर्थ्य उरलेले असते तोपर्यंत तो बाण लक्ष्याचा वेध केल्यानंतरही ज्याप्रमाणे पुढे जातच असतो,॥ ४२६॥ किंवा चाकावरील भांडे तयार झाल्यावर कुंभाराने ते काढून घेतले तरी चाकाचे गरगर फिरणे ज्याप्रमाणे पूर्वीच्या गतीमुळे चालूच राहते,॥ ४२७॥ त्याप्रमाणे देहाचा अभिमान नाहीसा झाल्यावरही, अर्जुना! ज्या प्रकृतिगुणाने देह निर्माण झाला ते देहाकडून कर्मे घडवीत असतात.॥ ४२८॥ कोणत्याही प्रकारे मनात इच्छा नसता जसे स्वप्न पडते किंवा रोपणीशिवाय झाडे लागतात किंवा आकाशात गंधर्वनगरांची रचना न करताच ती निर्माण होतात,॥ ४२९॥ त्याप्रमाणे आत्म्याकडून कोणताही उद्योग न होता देहादी पाच कारणांमुळे आपोआप सर्व कर्मे घडतात.॥ ४३०॥ शिल्लक राहिलेल्या पूर्वजन्मीच्या संस्कारामुळे पाचही कारणे व साधने अनेक प्रकारची कर्मे करवितात.॥ ४३१॥
तया कर्मामाजी मग। संहरो आघवें जग।
अथवा नवें चांग। अनुकरो॥ ४३२॥
परि कुमुद कैसेनि सुके। तें कमळ कैसें फांके।
हीं दोन्ही रवी न देखे। जयापरी॥ ४३३॥
कां विजु वर्षोनि आभाळ। ठिकरिया आतो भूतळ।
अथवा करू शाड्वळ। पर्जन्यवृष्टी॥ ४३४॥
तरि तया दोहींतें जैसें। नेणिजेचि कां आकाशें।
तैसा देहींच जो असे। विदेहदृष्टी॥ ४३५॥
तो देहादिकीं चेष्टीं। घडतां मोडतां हे सृष्टी।
न देखे स्वप्न दृष्टी। चेईला जैसा॥ ४३६॥
येऱ्हवीं चामाचे डोळेवरी। जे देखती देहचिवरी।
ते कीर तो व्यापारी। ऐसेंचि मानिती॥ ४३७॥
अर्थ—त्या कर्मांमध्ये सर्व जगाचा नाश होवो अथवा नवीन चांगले जग उत्पन्न होवो.॥ ४३२॥ कमल कसे सुकते किंवा ते कसे उमलते ह्या दोन्हीही गोष्टी ज्याप्रमाणे सूर्य जाणत नाही,॥ ४३३॥ वीज पडून जमिनीचे तुकडे होवोत अथवा पाऊस पडून हिरवळ निर्माण होवो, ह्या दोन्ही गोष्टी आकाश ज्याप्रमाणे जाणत नाही, त्याचप्रमाणे देहात असूनच जो देहाभिमानरहित असतो,॥ ४३४-४३५॥ ज्याप्रमाणे स्वप्नातून जागा झालेला स्वप्नातील जगत पाहत नाही, त्याप्रमाणे देहादिकांकडून घडलेल्या क्रियेंनी सृष्टी निर्माण झाली किंवा नाश पावली हे तो जाणत नाही.॥ ४३६॥ एरवी जे देहपणाने मर्यादित अशा स्थूल दृष्टीने त्याला पाहतात, तेच तो कर्म करणारा कर्ता आहे असे समजतात.॥ ४३७॥
कां तृणाचा बाहुला। जो आगरामेरे ठेविला।
तो सत्य राखतां कोल्हा। न मनी काई॥ ४३८॥
पिसें नेसलें कां नागवें। हें लोकीं येऊनि जाणावें।
ठाणोरियांचे मवावे। आणिकीं घाय॥ ४३९॥
कां महासतीचे भोग। देखे कीर सकळ जग।
परि ते आगी ना आंग। ना लोक देखे॥ ४४०॥
तैसा स्वस्वरूपें उठिला। जो दृश्येंसी द्रष्टा आटला।
तो नेणे काय राहटला। इंद्रियग्राम॥ ४४१॥
अगा थोरीं कल्लोळीं कल्लोळ साने। लोपतां तिरींचेनि जनें।
एकाएकीं गिळिलें हें मनें। मानिजे जऱ्ही॥ ४४२॥
तऱ्ही उदकाप्रति पाहीं। कोण ग्रासीतसे काई।
तैसें पूर्णा दुजें नाहीं। जें तो मारी॥ ४४३॥
अर्थ—शेताच्या कडेला ठेवलेल्या गवताच्या बाहुल्याला ‘हा खराच शेताचा रक्षणकर्ता आहे’ असे कोल्हा समजत नाही काय!॥ ४३८॥ पागल माणूस वस्त्र नेसला आहे की नागवा आहे हे लोकांनी पाहूनच ठरवावे (त्याला स्वत:चे भानच नसते) किंवा युद्धात ठार झाले, त्यांच्या जखमा इतरांनी मोजाव्या.॥ ४३९॥ सती जाणाऱ्या पतिव्रतेचे भोग (मळवट शृंगारादी) सर्व जग खरे समजतात, पण तिला मात्र ना आग, ना शरीर, ना लोक यांचे भान असते, त्याप्रमाणे जो स्वस्वरूप झाला अर्थात ज्याचे द्रष्टृत्व दृश्यासह मावळले त्याला, इंद्रियांच्या समुदायाकडून काय व्यापार होतात हे कळत नाही.॥ ४४०-४४१॥ अर्जुना! मोठॺा लाटेमुळे लहान लाट नाहीशी झाल्याचे पाहून तीरावरील लोकांना मोठॺा लाटेने लहान लाटेला गिळले असे जरी वाटत असले, तरी पाण्याच्या दृष्टीने पाहता कोणी कोणाला गिळले! त्याप्रमाणे पूर्णस्वरूप झालेल्या ज्ञान्याला ज्याला तो मारील असे दुसरे काही नाहीच.॥ ४४२-४४३॥
गूढार्थदीपिका—मुक्त पुरुषांचा व्यवहार कसा होतो याचे वर्णन या सर्व ओव्यांतून माउली करीत आहेत.
अज्ञानी लोकांना ज्ञानी कर्म करताना दिसत असले तरी ज्ञानी पुरुषांना त्याचे ज्ञान नसल्यामुळे त्यांच्या दृष्टीने खरोखर कर्म किंवा व्यापार अशी वस्तुच अस्तित्वात नसते. अज्ञानी पुरुष ज्याला कर्म म्हणतो, ते वस्तुत: चैतन्यच असते. म्हणून ज्ञान्याला सर्व कर्म आत्मस्वरूप वाटते. जड, विनाशी, दु:खरूप जगत अज्ञान्याला भासते. कारण तशा तऱ्हेचेच ज्ञान त्याला होत असते व तसाच त्याला अनुभव असतो. कर्माच्या ठिकाणी ज्ञान्याला सत्, चित्, आनंदरूप ब्रह्माचेच दर्शन घडत असते.
जग म्हणजे एक नाना प्रकारच्या वस्तूंचा समुदाय आहे व त्या नाना प्रकारच्या वस्तूंची ती नामरूपे आहेत असे अज्ञानी समजतो, तर चैतन्य ही एकच वस्तू आहे व तिचीच सर्व नामरूपे आहेत असे ज्ञानी समजतो. म्हणून त्याच्याकडून काहीही व कितीही व्यापार झालेला दिसला तरी त्याची अक्रियस्थिती कधीही भंगत नाही. माउलींनी हीच गोष्ट,
“व्यापाराचे गाडे। मोडतांहि अपाडे। अक्रियेचें न मोडे। पाउल केंही॥” (अमृ. ९-२१)
या ओवीत सांगितले आहे. माउली म्हणते, ज्ञानी पुरुषांचे विषयसेवन म्हणजे चंद्रावर चंद्रप्रकाशाचे जसे पडणे किंवा समुद्रावर पाण्याचा वर्षाव होणे असे आहे. (अमृ. ९-१९)
अग्नीला अग्नीचा संयोग झाला असता तो काय पोळणार? त्याचप्रमाणे जो ज्ञानी आत्मस्वरूपाशिवाय कर्माचा कोणताही पसारा जाणतच नाही त्याच्या बुद्धीला कोणते कर्म लिप्त करील? एवढे मात्र खरे की मुक्त पुरुषांचे देह प्राक्तनाने केवल व्यवहार करीत असतानाही मूर्ख अज्ञानी लोक मात्र त्यांना भ्रमाने कर्ता समजतात.
सुवर्णाचिया चंडिका। सुवर्णशूळेंचि देखा।
सुवर्णाचिया महिखा। नाश केला॥ ४४४॥
तो देवलवसिया कडा। व्यवहार गमला फुडा।
वांचूनि महिष शूळ चामुंडा। सुवर्णचि तें॥ ४४५॥
पैं चित्रींचें जळ हुताश। तो दृष्टीचाचि आभास।
पटीं अग्नि वोलांश। दोन्ही नाहीं॥ ४४६॥
मुक्ताचें देह तैसें। हाले चाले संस्कारवशें।
तें देखोनि लोक पिसे। तो कर्ता म्हणती॥ ४४७॥
अर्थ—सोन्याच्या केलेल्या देवीने सोन्याच्याच शूळाने सोन्याच्याच महिषासुराचा केलेला वध, जवळच असलेल्या देवळातील पुजाऱ्याच्या दृष्टीने खराच वाटला तरी, महिषासुर, शूळ व देवी एका सोन्याशिवाय काहीच नाही. ते सर्व सोनेच आहे.॥ ४४४-४४५॥ चित्रात दिसणारे पाणी व अग्नी केवळ पाहाणाऱ्याच्या दृष्टीला येणारा आभासरूप प्रत्यय आहे. (चित्राचा आधार असणाऱ्या) वस्त्राच्या ठिकाणी मात्र अग्नी किंवा पाण्याचा ओलावा दोन्हीही नाहीत.॥ ४४६॥ त्याप्रमाणे मुक्त पुरुषांचे देह प्राक्तनाने (पूर्वीच्या कर्माने) केवळ व्यवहार करतात. पण ते पाहून मूर्ख (अज्ञानी) लोक त्यांना कर्ता समजतात.॥ ४४७॥
आणि तयां करणेयां आंत। घडो त्रैलोक्या घात।
परि तेणें केला हे मात। बोलों न ये॥ ४४८॥
अगा अंधकार देखावा तेजें। मग तो फेडिजे हें कें बोलिजे।
तैसें ज्ञानियां नाहीं दुजें। तो मारील काई॥ ४४९॥
अर्थ—आणि त्या मुक्त पुरुषाच्या कर्म करण्यात त्रैलोक्य पूर्णपणे नष्ट झाले तरी त्यांनी ते केले ही गोष्ट म्हणता येत नाही.॥ ४४८॥ सूर्याने अंधकार पाहिला व त्या अंधकाराचा त्याने नाश केला हे जसे म्हणणे त्याच प्रमाणे (ज्ञान्याला जग सत्य वाटले व त्याचा नाश करून त्या कर्माचा तो कर्ता झाला असे म्हणणे होय.) पण ज्ञान्याला दुसरा पदार्थच नाही की, ज्याला तो मारील.॥ ४४९॥
म्हणोनि तयाची बुद्धी। नेणे पापपुण्याची गंधी।
गंगा मीनलिया नदी। विटाळ जैसा॥ ४५०॥
अग्नीसी अग्नि झगटलिया। काय पोळे तो धनंजया।
कीं शस्त्र रुपे आपणया। आपणचि॥ ४५१॥
तैसें आपणपयापरतें। जो नेणे क्रियाजातातें।
तेथ काय लिंपवी बुद्धीतें। तयाचिये॥ ४५२॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे नदी गंगेला मिळाल्यावर नदीचा अमंगलपणा राहत नाही, म्हणून ज्ञानी पुरुषाच्या बुद्धीला पापपुण्याचा स्पर्श नसतो.॥ ४५०॥ अग्नीला अग्नीचा संयोग झाला असता तो पोळेल काय? किंवा शस्त्र आपणच आपल्याला कधी रुतेल काय?॥ ४५१॥ त्याप्रमाणे जो ज्ञानी आत्मस्वरूपाशिवाय दुसरी कर्म नावाची वस्तू जाणतच नाही, त्याच्या बुद्धीला कोणते कर्म लिप्त करील?॥ ४५२॥
म्हणोनि कार्य कर्ता क्रिया। हें स्वरूपचि जाहालें जया।
नाहीं शरीरादिकीं तया। कर्मबंध॥ ४५३॥
जे कर्ता जीव विंदाणीं। काढूनि पांचही खाणी।
घडित आहे करणीं। आउतीं दाहें॥ ४५४॥
तेथ न्यावो आणि अन्यावो। हा द्विविध साधूनि आवो।
उभारितां न लवी खेंवो। कर्म भुवनें॥ ४५५॥
या थोराडा कीर कामा। विरजा नोहे आत्मा।
परि म्हणसी हन उपक्रमा। हात लावी॥ ४५६॥
तो साक्षी चिद्रूप। कर्मप्रवृत्तीचा संकल्प।
उठी तो कां निरोप। आपणचि दे॥ ४५७॥
तरी कर्मप्रवृत्तीहीलागीं। तया आयास नाहीं आंगीं।
जे प्रवृत्तीचेही उळिगीं। लोकचि आथी॥ ४५८॥
म्हणोनि आत्मयाचें केवळ। जो रूपचि जाहाला निखिळ।
तया नाहीं बंदिशाळ। कर्माची हे॥ ४५९॥
अर्थ—म्हणून कार्य, कर्ता व क्रिया हे सर्व ज्याचे आत्मस्वरूपच झाले, त्याला शरीरादिकांनी केलेल्या कर्माचा बंध लागत नाही.॥ ४५३॥ स्वत:ला कर्ता मानणारा जो जीव, तो आपल्या बुद्धीच्या कौशल्याने दहा इंद्रियांच्या अवजारांचे साहाय्य घेऊन कर्माची कारणे असलेल्या अधिष्ठानादी पाच खाणी बाहेर काढून कर्ममात्र तयार करीत असतो.॥ ४५४॥ तेथे (विधी) धर्म व (निषेध) अधर्म असे दोन प्रकारचे आकार साधून (कर्मे करून) कर्माचे विश्व उभारण्याला क्षणाचाही वेळ लागत नाही.॥ ४५५॥ या प्रचंड कामाला खरोखरच आत्म्याचे साहाय्य होत नाही. तरी तू म्हणशील, या कामाच्या आरंभाला आत्मा हातभार लावतो की॥ ४५६॥ तो आत्मा चिद्रूप असून साक्षीरूप असल्याकारणाने कर्म करण्याची वृत्ती त्याच्या ठिकाणी उठली, तरी आपणच तो आज्ञा देईल काय?॥ ४५७॥ ज्या कर्मप्रवृत्तीच्या बिगारीला सर्व लोकच कारणीभूत आहेत. आत्म्याला अंगाने प्रवृत्ती करताना काही श्रम करावे लागत नाहीत.॥ ४५८॥ म्हणून जो केवळ पूर्ण आत्मस्वरूपच झाला त्याला कर्माचा हा बंदिवास नाही.॥ ४५९॥
गूढार्थदीपिका—वेदांतात विचार हा नेहमी दोन भूमिकेवरून कसा होत जातो याचे हे एक उदाहरण आहे. माउलींनी ओवी ४४७ ते ४५३ पर्यंत ज्ञान्याच्या भूमिकेचे वर्णन केले व आत्मस्वरूपाची ओळख झालेल्या पुरुषाला एका परब्रह्माशिवाय दुसरी वस्तूच भासत नसल्यामुळे त्याचा सर्व व्यवहार ज्ञाता, ज्ञान, ज्ञेय या त्रिपुटीविरहित असा होतो; हे सांगितले. त्याच्या सर्व व्यवहारात सच्चिदानंदाचे अखंड अनुसंधान कायम राहते. त्याच्या ठिकाणी उठणारी कर्ता, कर्म, क्रियारूप त्रिपुटी केव्हाही उठत नाही. म्हणूनच तो परब्रह्माप्रमाणे अकर्तृस्वरूप साक्षी होतो हे सांगितले. ही ज्ञान्याची भूमिका. पुढे ओवी ४५४ व ४५५ यात अज्ञान्याच्या भूमिकेचे वर्णन करतात.
वस्तुत: मी रूपाने आपल्या ठिकाणी होणारे स्फुरण हे परब्रह्माचे निरुपाधिक स्फुरण असते. स्फुरणाला आधार असणाऱ्या परब्रह्मरूप अधिष्ठानाकडे आपण लक्ष देत नाही. अधिष्ठानाकडे दुर्लक्ष झाल्याबरोबर अधिष्ठानाची विस्मृती होऊन अधिष्ठान व स्फुरण यांची फारकत होते व वस्तुत: एकरूपच असलेला दोनपणा भिन्नसत्तेमुळे द्वैतात परिणत होतो. ‘मी’ म्हणताच अर्थातच अमर्यादित्वाची जाणीव आपण न बाळगता मर्यादितपणाची जाणीव बाळगून त्याचे देहाशी तादात्म्य करतो व देहाला दिलेल्या नावाने आपल्या ‘मी’ ची ओळख व्हावयाला सुरुवात होते.
द्वैताला सुरुवात झाल्याबरोबर देश, काल, वस्तू यांच्या मर्यादांच्या कल्पनांना अशा रितीने सुरुवात होऊन त्रिविध परिच्छेदाची निर्मिती होते. अधिष्ठानरूप परब्रह्माच्या सच्चिदानंद धर्माच्या ठिकाणी आवरण पडत असल्यामुळे अर्थातच त्याच्या विपरीत धर्माची प्रतीती मग आपल्याला येऊ लागते. आवरणाची परिणती अशा रितीने विक्षेपात होते. हा सर्व प्रकार अधिष्ठानाच्या विस्मृतिरूप अज्ञानातून उद्भवतो.
आत्मस्वरूपाची विस्मृती अशा रितीने विपरीत धर्माच्या दृश्याचा पसारा निर्माण करते व सच्चिदानंदरूप द्रष्टॺाचा नामरूपांनी नटलेला हा सच्चिदानंदरूप विलास असत्-जडरूपादी जगत् प्रपंचरूपाने भासायला लागतो. अशा रितीने द्रष्टॺाहून पूर्णपणे वेगळे व त्याच्या स्वरूपाहूनही पूर्णपणे विपरीत धर्माचे दृश्य द्रष्टॺाला भासते. त्रिविध परिच्छेद म्हणून ज्याचा पूर्वी उल्लेख केला, त्या त्रिविध परिच्छेदांनी युक्त असा विषयांचा पसारा निर्माण होतो.
द्रष्टा मर्यादित झाल्यामुळे व विषयही मर्यादित स्वरूपाचे भासत असल्यामुळे त्याला आवडणाऱ्या निरनिराळॺा विषयांच्या प्राप्तीत आनंद व न आवडणाऱ्या विषयांच्या संपर्कात दु:ख होऊ लागते. आवडणाऱ्या विषयांची प्राप्ती व न आवडणाऱ्या विषयांचा संपर्क टाळण्याचा त्याचा मग सारखा प्रयत्न दहा इंद्रियादिकांच्या- द्वारा सुरू होतो.
या दोन्ही प्रकारच्या प्रयत्नांमुळे निरुपाधिक ‘मी’ च्या स्फुरणाला देहतादात्म्यामुळे अहंकाराचे स्वरूप प्राप्त होते. कर्तृत्वादिकांची जाणीव तो आपल्या ठिकाणी ओढून घेतो. अशा प्रकारे कर्माच्या जाळॺात सापडून कर्माने पूर्णपणे जखडला जातो. अज्ञानाला कर्मांचा बंध कसा होतो याची ही अशी कहाणी आहे. अज्ञानाची दशा यालाच म्हणतात.
परि अज्ञानाच्या पटीं। अन्यथा ज्ञानाचें चित्र उठी।
तेथ चितारणी हे त्रिपुटी। प्रसिद्ध जे कां॥ ४६०॥
अर्थ—परंतु अज्ञानाच्या पटावर विपरीत ज्ञानाचे चित्र उठते व प्रसिद्ध असलेली त्रिपुटीच चित्र काढणारी आहे.॥ ४६०॥
(श्लोक-१८)
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना।
करणं कर्म कर्तेति त्रिविध: कर्मसंग्रह:॥ १८॥
अर्थ—ज्ञान, ज्ञेय व ज्ञाता हे त्रिकुट कर्माचे प्रेरक आहे व करण, कर्म व कर्ता असे कर्माचे त्रिविध साहित्य आहे.॥ १८॥
जें ज्ञान ज्ञाता ज्ञेय। हें जगाचें बीजत्रय।
तें कर्माची नि:संदेह। प्रवृत्ती जाण॥ ४६१॥
आतां ययाचि गा त्रया। व्यक्ती वेगळालिया।
आईकें धनंजया। करूं रूप॥ ४६२॥
अर्थ—ज्ञान, ज्ञाता, ज्ञेय ही त्रिपुटी जगाला कारणीभूत आहे. त्यामुळे हिच्यापासून कर्माची नि:संशय प्रवृत्ती होते.॥ ४६१॥ आता या तिघांचे वेगवेगळे स्पष्ट स्वरूप सांगतो. अर्जुना, ऐक.॥ ४६२॥
तरि जीवसूर्यबिंबाचे। रश्मी श्रोत्रादिकें पांचे।
धांवोनि विषयपद्माचे। फोडित मढ॥ ४६३॥
कीं जीवनृपाचे वारु उपलाणे। घेऊनि इंद्रियांचीं केंकाणें।
विषयदेशींचें नागवणें। आणीत जे॥ ४६४॥
हें असो इंहीं इंद्रियीं राहटे। जें सुखदु:खेंसीं जीवा भेटे।
तें सुषुप्तिकाळीं वोहटे। जेथ ज्ञान॥ ४६५॥
तया जीवा नांव ज्ञाता। आणि जें हें सांगीतलें आतां।
तेंचि एथ पंडुसुता। ज्ञान जाण॥ ४६६॥
जें अविद्येचिये पोटीं। उपजतखेंवो किरीटी।
आपणयातें वांटी। तिहीं ठायीं॥ ४६७॥
आपुलिये धांवेपुढां। घालूनि ज्ञेयाचा गुंडा।
उभारी मागिलीकडां। ज्ञातृत्वातें॥ ४६८॥
अर्थ—श्रोत्रादी पाच इंद्रिये ही जीवरूपी सूर्याच्या बिंबाची किरणे असून ती विषयरूपी कमलाकडे धाव घेतात व त्यांच्या कळॺा उमलवितात.॥ ४६३॥ किंवा जीवरूपी राजा शरीररूपी खोगीर असलेल्या घोडॺावर बसून व इंद्रियरूपी (युद्ध सामग्री) घेऊन व विषयरूपी देशावर आक्रमण करून सुखदु:खरूपी लूट आणतो.॥ ४६४॥ हे असो. या इंद्रियांच्या होणाऱ्या व्यापारामुळे जे ज्ञान सुखदु:खासह जीवाला भेटते, ते सुषुप्तीमध्ये जेथे लीन असते,॥ ४६५॥ त्या अशा जीवाला ज्ञाता हे नाव आहे आणि ज्याविषयी आत्तापर्यंत मागील ओवीत सांगितले तेच या ठिकाणी अर्जुना! ज्ञान हे समज.॥ ४६६॥ जे ज्ञान अविद्येचे पोटी जन्म घेताक्षणीच आपली, अर्जुना! तीन ठिकाणी वाटणी करते.॥ ४६७॥ जे ज्ञान आपल्या धावेपुढे ज्ञेयाचा दगड टाकून आपल्या मागील बाजूला ज्ञातेपणाला (ज्ञात्याला) उभारते.॥ ४६८॥
मग ज्ञातया ज्ञेया दोघां। तो नांदणुकेचा बगा।
माजि जालेनि पैं गा। वाहे जेणें॥ ४६९॥
टाकूनि ज्ञेयाची शिंव। पुरे जयाची धांव।
सकळ पदार्था नांव। सूतसे जें॥ ४७०॥
तें गा सामान्य ज्ञान। या बोला नाहीं आन।
ज्ञेयाचेंही चिन्ह। आईक आतां॥ ४७१॥
अर्थ—अशा रितीने ज्ञाता व ज्ञेय यांच्या परस्पर व्यवहाराचा मार्ग तयार झाल्यावर त्या ज्ञानाच्या मार्गाने राहाटी सतत चालू राहते.॥ ४६९॥ ज्ञेयाची हद्द येताच ज्या ज्या ज्ञानाची धाव खुंटते आणि मग जे ज्ञान सर्व पदार्थनामांना जन्म देते,॥ ४७०॥ याला सामान्य ज्ञान म्हणतात, हे म्हणणे अन्यथा नाही. आता ज्ञेयाचे स्वरूपही ऐक.॥ ४७१॥
तरि शब्द स्पर्श। रूप गंध रस।
हा पंचविध आभास। ज्ञेयाचा तो॥ ४७२॥
जैसें एकेचि चूतफळें। इंद्रियां वेगळवेगळें।
रसें वर्णें परिमळें। भेटिजे स्पर्शें॥ ४७३॥
तैसें ज्ञेय तरी एकसरें। परि ज्ञान इंद्रियद्वारें।
घे म्हणोनि प्रकारें। पांचें जालें॥ ४७४॥
आणि समुद्रीं वोघाचें जाणें। सरे लाणीपासीं धांवणें।
कां फळीं सरे वाढणें। सस्याचें जेवीं॥ ४७५॥
तैसें इंद्रियांच्या वाहवटीं। धांवतया ज्ञाना जेथ ठी।
होय तें गा किरीटी। विषय ज्ञेय॥ ४७६॥
एवं ज्ञातया ज्ञान ज्ञेया। तिहीं रूप केलें धनंजया।
हे त्रिविध सर्व क्रिया-। प्रवृत्ति जाण॥ ४७७॥
अर्थ—शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध असे पांच प्रकारचे ज्ञेयाचे प्रत्यय आहेत.॥ ४७२॥ जसा एकच आंबा गोडी, रंग व सुवास इत्यादी व स्पर्श प्रकारांनी भिन्न भिन्न इंद्रियांना भिन्न रितीने जाणवतो,॥ ४७३॥ त्याप्रमाणे ज्ञेय जरी एकच असले तरीपण त्याचे ज्ञान, निरनिराळॺा इंद्रियांच्या द्वारे घेतल्यामुळे पाच प्रकाराने झाले.॥ ४७४॥ ज्याप्रमाणे समुद्राकडे जाणारा पाण्याचा प्रवाह समुद्राला मिळताच संपतो किंवा मुक्काम येताच धावणे संपते किंवा फळ येताच धान्याच्या रोपटॺाची वाढ खुंटते,॥ ४७५॥ त्याप्रमाणे इंद्रियांच्या व्यापारात वृत्तीचे बहिर्गमन होऊन ज्ञानाला जेथे मर्यादा पडते, त्या स्थानाला अर्जुना! ज्ञेय म्हणजे ज्ञानाचा विषय म्हणतात.॥ ४७६॥ याप्रमाणे ज्ञाता, ज्ञान व ज्ञेय या तिघांचेही स्वरूप अर्जुना! स्पष्ट केले, हे तीनही सर्व क्रियेंना प्रवृत्त करणारे आहेत, असे समज.॥ ४७७॥
गूढार्थदीपिका—कर्माची प्रवृत्ती निर्माण करण्यास कारणभूत असलेली ज्ञाता, ज्ञान व ज्ञेय ही त्रिपुटी आत्मविस्मृतिरूप अविद्येमुळे जीवाच्या ठिकाणी कशी निर्माण होते व त्रिपुटीतील प्रत्येकाचे स्वरूप काय आहे हे माउली वरील ओव्यांतून सांगत आहेत.
श्रोत्रादी पांच इंद्रिये विषयाकडे कशी धाव घेतात याचे वर्णन रूपकाद्वारे प्रथम करून कर्मेंद्रियांची धडपड मग त्या विषयप्राप्तीकरता कशी होते याचे वर्णन दुसऱ्या रूपकाद्वारे करतात.
सूर्यविकासिनी कमळे ज्याप्रमाणे सूर्याच्या किरणांनी उमलतात, त्याप्रमाणे श्रोत्रादी पाच ज्ञानेंद्रिये जीवरूपी सूर्यबिंबाची जणू काय किरणे असून ती विषयरूपी कमळाकडे धाव घेतात व त्यांना उमलवितात.
कर्मेंद्रिये ही जीवरूपी राजाची जणू काय सामग्री म्हणजे शस्त्रास्त्रेच आहेत. हा जीवरूपी राजा विषयरूपी देशावर स्वारी करून कर्मेंद्रियांच्या साहाय्याने (सुखदु:खांची) लुटालूट करून आणतो.
अमर्याद सुखाचा साठा असलेल्या अधिष्ठानरूप ब्रह्माचा विसर पडल्यामुळे अधिष्ठानाकडे दुर्लक्ष झालेली ज्ञानवृत्ती, सुखाचा साठा बाहेर आहे, असे समजते. सुखाच्या तळमळीने तिची धाव मग बाह्य विषयाकडे वळते. ज्ञानेंद्रिये विषयांचे ज्ञान करून घेतात व कर्मेंद्रिये विषयांची प्राप्ती करून घेतात. आत्मविस्मृतिरूप अज्ञानातून निर्माण झालेले हे विपरीत ज्ञान म्हणजेच अज्ञान किंवा भ्रम होय. देश, काल व वस्तुत्व या त्रिविध परिच्छेदांनी विषय मर्यादित असल्याकारणाने विषयाकडे धावणारे ज्ञान विषयापर्यंत पोहोचताच तेथे थांबते. ते ज्ञान विषयाला व्याप्त करून विषयाचा आकार धारण करते. विषय हा पूर्वी ज्ञात नसतो, तो नंतर ज्ञात होतो. म्हणून पदार्थाचे म्हणजेच विषयाचे ज्ञान झाले म्हणजे पूर्वी तो मला कळला नव्हता, आता तो मला कळला किंवा ज्ञात झाला, अशी जाणीव पदार्थाचे किंवा विषयाचे ज्ञान झाल्यावर आपल्या ठिकाणी उत्पन्न होते. अशा रितीने विषयाचे ज्ञान करून घेणाऱ्या जीवाच्या ठिकाणी ज्ञातृत्वाची उभारणी होऊन तो ज्ञाता होतो व त्याला कळलेला विषय ज्ञेय होतो.
याप्रमाणे ज्ञाता व ज्ञेय यांचा परस्पर ज्ञानव्यवहाराचा मार्ग तयार होतो.
ज्ञेयाच्या सरहद्दीवर येताच थांबणारे ज्ञान अशा रितीने सर्व पदार्थांच्या नावांना जन्म देते. यालाच सामान्य ज्ञान म्हणतात. ज्ञाता व ज्ञेय यांचे स्वरूप हे असे आहे. आत्मविस्मृतिरूप अज्ञानातूनच या त्रिपुटीची निर्मिती होत असल्याकारणाने आत्मज्ञान होताच या त्रिपुटीचा डोलारा कोलमडून पडतो व त्रिपुटीरहित चिन्मात्र अवस्थेचा अनुभव ज्ञान्याला येतो.
जे शब्दादि विषय। हें पंचविध जें ज्ञेय।
तेंचि प्रिय कां अप्रिय। एके परीचें॥ ४७८॥
ज्ञान मोटकें ज्ञातया। दावी ना जंव धनंजया।
तंव स्वीकारा कीं त्यजावया। प्रवर्तेचि तो॥ ४७९॥
परि मीनातें देखोनि बक। जैसा निधानातें रंक।
कां स्त्री देखोनि कामुक। प्रवृत्ति धरी॥ ४८०॥
जैसें खालारां धांवे पाणी। भ्रमर पुष्पाचिये घाणीं।
ना ना सुटला सांजवणीं। वत्सचि पां॥ ४८१॥
अगा स्वर्गींची उर्वशी। ऐकोनि जेविं माणुसीं।
वराता लावीजती आकाशीं। यागांचिया॥ ४८२॥
पैं पारिवा जैसा किरीटी। चढला नभाचिये पोटीं।
पारवी देखोनि लोटी। आंगचि सगळें॥ ४८३॥
हें ना घनगर्जनेसरिसा। मयूर वोवांडे आकाशा।
ज्ञाता ज्ञेया देखोनि तैसा। धांवचि घे॥ ४८४॥
म्हणोनि ज्ञान ज्ञेय ज्ञाता। हे त्रिविध गा पंडुसुता।
होयचि कर्मां समस्तां। प्रवृत्ति येथ॥ ४८५॥
अर्थ—ज्ञेय असणारे जे शब्दस्पर्शरसादी पाच विषय आहेत, ते एक तर प्रिय-अप्रिय असतात.॥ ४७८॥ हे अर्जुना! हे अल्पसे ज्ञान ज्ञात्याला होत नाही, तोच त्याचा स्वीकार करण्यास किंवा टाकून देण्यास तो प्रवृत्त होतो.॥ ४७९॥ ज्याप्रमाणे बगळा माश्याला पाहून किंवा दरिद्री धनाला पाहून किंवा कामी पुरुष स्त्रीला पाहून त्यांना प्राप्त करून घेण्याची इच्छा करतो,॥ ४८०॥ ज्याप्रमाणे पाणी उताराकडे वाहते किंवा भ्रमर पुष्पाच्या वासाने आकृष्ट होतो किंवा संध्याकाळी धार काढण्याच्या वेळी वासरू गायीकडे धाव घेते.॥ ४८१॥ किंवा हे अर्जुना! ज्याप्रमाणे स्वर्गातील उर्वशीचे वर्णन ऐकून मनुष्य तिच्या प्राप्तीकरिता यज्ञयागांच्या शिडॺा आकाशात लावतो॥ ४८२॥ किंवा अर्जुना! ज्याप्रमाणे कबुतर उंच आकाशात उडाला तरी खाली मादीला पाहताक्षणी तिच्याकडे सर्वस्वाने झेप घेतो,॥ ४८३॥ घनगर्जना ऐकताच मोर (आनंदाच्या भरात नाचू लागतो. जणू तो) आकाशाला आपला जीवच ओवाळून टाकतो, त्याप्रमाणे ज्ञाता ज्ञेयाला पाहताच तिकडे धाव घेतो.॥ ४८४॥ म्हणून ज्ञान, ज्ञेय, ज्ञाता अर्जुना! ही त्रिपुटी सर्व कर्मांना येथे प्रवृत्त करणारी आहे.॥ ४८५॥
परि तेंचि ज्ञेय विपायें। जरी ज्ञातयातें प्रिय होये।
तरी भोगावया न साहे। क्षणही विलंब॥ ४८६॥
ना तरी अवचटें। तेंचि विरुद्ध होऊनि भेटे।
तरी युगांत वाटे। सांडावया॥ ४८७॥
व्याळा कां हारा। वरपडा जालेया नरा।
हर्ष आणि दरारा। सरसाचि उठी॥ ४८८॥
तैसें ज्ञेय प्रियाप्रियें। देखिलेनि ज्ञातया होये।
मग त्यागस्वीकारीं वाहे। व्यापारातें॥ ४८९॥
अर्थ—परंतु तेच ज्ञेय ज्ञात्याला यदाकदाचित प्रिय वाटले तर तो ज्ञाता विषय भोगण्याकरिता क्षणाचाही विलंब सहन करीत नाही.॥ ४८६॥ तेच ज्ञेय एखादेवेळी अप्रिय म्हणजे दु:खरूप वाटले, तर ते टाकण्याकरिता लागणारा क्षण प्रलयासारखा वाटतो,॥ ४८७॥ सर्प किंवा हार मनुष्याला जर प्राप्त झाला तर भीती किंवा आनंद हे एकदमच त्याच्या ठिकाणी उत्पन्न होतात.॥ ४८८॥ त्याप्रमाणे ज्ञेयाला पाहून ज्ञात्याच्या ठिकाणी विषयाविषयीची आवड किंवा नावड निर्माण होते व मग त्या विषयाचा स्वीकार किंवा त्याग करण्याची क्रिया त्याच्याकडून घडते.॥ ४८९॥
गूढार्थदीपिका—बाह्य विषयांत सुख आहे, अशी अज्ञानाने समजूत करून घेऊन त्यांची प्राप्ती करून घेण्याकरिता तळमळणाऱ्या ज्ञात्याच्या ठिकाणी काही विषयांविषयी आवडी व काही विषयांविषयी नावडी असते. आवडीचा विषय प्राप्त करून घेण्याकरिता वाटेल तो प्रयत्न करणारा ज्ञाता, न आवडणाऱ्या पदार्थांचा आपल्याला स्पर्शदेखील होऊ नये म्हणून तितकाच प्रयत्न करतो. ही आवडी-नावडी त्या वस्तूंच्या गुणावर किंवा दोषांवर अवलंबून नाही. तसे असते तर नेहमीच त्यांच्या सहवासामुळे आनंद किंवा दु:ख झाले असते. पण तसे होत नाही. ज्ञाताच त्या विषयाविषयी आपली अनुकूल किंवा प्रतिकूल वृत्ती बनवून घेतो व त्यांच्या प्राप्तीत सुखाची व वियोगात दु:खाची कल्पना करतो.
तेथ रागी प्रतिमल्लाचा। गोसांवी सर्वदळाचा।
रथ सांडूनि पायांचा। होय जैसा॥ ४९०॥
तैसें ज्ञातेपणें जें असे। तें ये कर्ता ऐसिये दशे।
जेवितें बैसलें जैसें। रंधन करूं॥ ४९१॥
कां भंवरेंचि केला मळा। वरकल जाला अंकसळा।
ना ना देव रिगाला देउळा-। चिया कामा॥ ४९२॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे कुस्तीशौकीन आपल्या तोलाचा पहेलवान पाहिल्यानंतर सर्व सैन्याचा सेनापती असला तरी रथ सोडून देऊन पायीच (त्याच्याशी भिडण्याकरिता) चालू लागतो,॥ ४९०॥ त्याप्रमाणे ज्ञातेपणाची जाणीव बाळगणारा कर्ता या दशेला येतो. ज्याप्रमाणे जेवणाऱ्याने स्वयंपाक करण्यास बसावे किंवा ज्याप्रमाणे भ्रमराने स्वत:चा बगीचा तयार करावा किंवा कसोटीच्या दगडाने स्वत: परीक्षक व्हावे किंवा देवच स्वत: देऊळ बांधण्याच्या कामाला लागावा,॥ ४९१-४९२॥
तैसा ज्ञेयाचिया हांवा। ज्ञाता इंद्रियांचा मेळावा।
राहाटवी तेथ पांडवा। कर्ता होय॥ ४९३॥
आणि आपण होऊनी कर्ता। ज्ञाना आणी करणता।
तेथें ज्ञेयचि स्वभावता। कार्य होय॥ ४९४॥
ऐसा ज्ञानाचिये निजगती। पालट पडे गा सुमती।
नेत्रांची शोभा रातीं। पालटे जैसी॥ ४९५॥
कां अदृष्ट जालिया उदासु। पालटे श्रीमंताचा विलासु।
पूर्णिमेपाठीं शीतांशु। पालटे जैसा॥ ४९६॥
तैसा चाळितां करणें। ज्ञाता वेष्टिजे कर्तेपणें।
तेथिंचीं तियें लक्षणें। ऐक आतां॥ ४९७॥
अर्थ—त्याप्रमाणे ज्ञेय जे विषय, त्यांच्या आसक्तीमुळे अर्जुना! ज्ञाता इंद्रियांचा समुदाय राबवितो व तेथे तो कर्ता होतो॥ ४९३॥ आणि ज्ञाता आपण कर्ता होऊन ज्ञानाला साधन बनवितो व तेथे ज्ञेय आपोआपच कार्य होते.॥ ४९४॥ याप्रमाणे ज्ञानाचा जो यथार्थ स्वभाव आहे त्यात, अर्जुना! बदल होतो. ज्याप्रमाणे रात्रीच्या वेळी डोळॺांची शोभा म्हणजे डोळॺांनी वस्तू स्पष्ट दिसणे यात बदल होतो, म्हणजे वस्तू स्पष्ट दिसत नाही॥ ४९५॥ किंवा दैव फिरले म्हणजे श्रीमंत मनुष्याचे ऐश्वर्य नाहीसे होते, किंवा पौर्णिमा संपल्यावर ज्याप्रमाणे चंद्राच्या पूर्ण बिंबाचा पालट होऊन ते क्षीण होत जाते,॥ ४९६॥ त्याप्रमाणे ज्ञाताच इंद्रियांना राबवीत असल्यामुळे तो कर्तेपणाने व्यापिला जातो. अशा स्थितीत त्याचे स्वरूप काय असते ते आता ऐक.॥ ४९७॥
तरि बुद्धि आणि मन। चित्त अहंकार हन।
हें चतुर्विध चिन्ह। अंत:करणाचें॥ ४९८॥
बाह्य त्वचा श्रवण। चक्षु रसना घ्राण।
हें पंचविध जाण। इंद्रिय गा॥ ४९९॥
तेथ आंतुलें तंव करणें। कर्ता कर्तव्या घे उमाणें।
मग तैं जरी जाणें। सुखा येतें॥ ५००॥
तरि बाहेरिलें तियेंही। चक्षुरादिकें दाहाही।
उठौनि लवलाहीं। व्यापारा सुये॥ ५०१॥
मग तो इंद्रियकदंब। करविजे तंव राब।
जंव कर्तव्याचा लाभ। हातासि ये॥ ५०२॥
ना तें कर्तव्य जरी दु:खें। फळेल ऐसें देखे।
तो लावी त्यागमुखें। तियें दाहाही॥ ५०३॥
मग फिटे दु:खाचा ठावो। तंव राहाटवी रात्रिदिवो।
विकण वातें वाहावो। जयापरी॥ ५०४॥
तैसेनि त्यागस्वीकारीं। वाहातां इंद्रियाची धुरी।
ज्ञातयातें अवधारीं। कर्ता म्हणिपे॥ ५०५॥
अर्थ—अंत:करणाची बुद्धी, मन, चित्त व अहंकार अर्जुना! अशी चार प्रकारची लक्षणे आहेत.॥ ४९८॥ त्वचा, कान, डोळे, जीभ व नाक ही पाच प्रकारची बाह्य ज्ञानरूप इंद्रिये होत.॥ ४९९॥ तेथे अंतररूपी इंद्रियांच्या योगाने मला हे करावयाचे आहे, असे (कर्ता) समजतो व मग त्यापासून सुखप्राप्ती होईल असे जर वाटले तर चक्षुरादी बाहेरील दहाही इंद्रिये तत्काळ उठून कर्माला लावतो.॥ ५००-५०१॥ मग करावयाच्या कर्माचा लाभ मिळेपर्यंत तो इंद्रियांच्या समुदायाला राबवितो॥ ५०२॥ किंवा करावयाच्या कर्मापासून दु:खाची प्राप्ती होईल असे त्याला वाटले, तर दहाही इंद्रियांना त्यापासून परावृत्त करतो.॥ ५०३॥ ज्याप्रमाणे वाहणारा वारा कोंडॺाला दूर सारतो त्याप्रमाणे दु:ख नाहीसे होईपर्यंत इंद्रियांना रात्रंदिवस राबवितो.॥ ५०४॥ अशा प्रकारे विषयांचा त्याग अथवा स्वीकार करण्यासाठी इंद्रियांचे नेतृत्व करणाऱ्या ज्ञात्याला कर्ता म्हणतात, असे समज.॥ ५०५॥
आणि कर्तयाच्या सर्व कर्मीं। आउतांचिया परि क्षमी।
म्हणोनि इंद्रियांतें आम्ही। करणें म्हणों॥ ५०६॥
अर्थ—आणि कर्त्याच्या सर्व कर्मांत आउतासारखी सर्व इंद्रिये सक्षम होतात. म्हणून आम्ही इंद्रियांना कर्माचे साधन म्हणतो.॥ ५०६॥
आणि हेचि करणेंवरी। कर्ता क्रिया ज्या उभारी।
तिया व्यापे तें अवधारीं। कर्म एथ॥ ५०७॥
सोनाराचिया बुद्धी लेणें। व्यापे चंद्रकरीं चांदिणें।
कां व्यापे वेल्हाळपणें। वेली जैसी॥ ५०८॥
ना ना प्रभा व्यापे प्रकाशु। गोडिया इक्षुरसु।
हें असो अवकाशु। आकाशीं जैसा॥ ५०९॥
तैसें कर्तयाचिया क्रिया। व्यापलें जें धनंजया।
तें कर्म गा बोलावया। आन नाहीं॥ ५१०॥
अर्थ—आणि ह्याच इंद्रियांकडून कर्ता ज्या ज्या क्रिया करतो, त्या क्रियांनी व्याप्त झालेले जे असते, ते या ठिकाणी कर्म होय, असे समज.॥ ५०७॥ ज्याप्रमाणे सोनाराच्या बुद्धीने अलंकार व्यापिला जातो (घडविले जाते) किंवा चंद्रकिरणांनी चंद्राचा प्रकाश व्यापिलेला असतो किंवा भरघोसपणे वेली पसरलेली असते॥ ५०८॥ किंवा ज्योत प्रकाशरूप असते किंवा उसाचा रस गोडीने युक्त असतो. किंवा फार काय सांगावे! जशी आकाशात पोकळी असते, त्याप्रमाणे कर्त्याच्या क्रियांनी जे व्यापिले जाते, अर्जुना! ते कर्म होय. हे बोलणे अन्यथा नाही.॥ ५०९-५१०॥
एवं कर्म कर्ता करण। या तिहींचेंही लक्षण।
सांगीतलें तुज विचक्षण। शिरोमणी॥ ५११॥
अर्थ—या प्रमाणे हे सुज्ञश्रेष्ठा अर्जुना! कर्म, कर्ता व करण या तिघांचेही स्वरूप तुला सांगितले.॥ ५११॥
एथ ज्ञाता ज्ञान ज्ञेय। हें कर्माचें प्रवृत्तित्रय।
तैसेंचि कर्ता करण कार्य। हा कर्मसंचय॥ ५१२॥
वन्हीं ठेविला असे धूम। आथी बीजीं जेविं द्रुम।
कां मनीं जोडे काम। सदा जैसा॥ ५१३॥
तैसा कर्ता क्रिया करणीं। कर्माचें आहे जिंतवणी।
सोनें जैसें खाणीं। सुवर्णाचिये॥ ५१४॥
म्हणोनि हें कार्य मी कर्ता। ऐसें आथि जेथ पंडुसुता।
तेथ आत्मा दूरी समस्तां। क्रियापासीं॥ ५१५॥
यालागी पुढतपुढती। आत्मा वेगळाचि सुमती।
आतां असो हें किती। जाणतासि तूं॥ ५१६॥
अर्थ—या ठिकाणी ज्ञाता, ज्ञान, ज्ञेय ही त्रिपुटी कर्मप्रवृत्तिकारक आहे. त्याचप्रमाणे कर्ता, करण व कार्य हा कर्माचा संचय (कर्माचे साहित्य) आहे.॥ ५१२॥ ज्याप्रमाणे अग्नीच्या ठिकाणी धूम असावा किंवा बीजाच्या ठिकाणी वृक्ष असावा किंवा अंत:करणात सदा वासना असावी,॥ ५१३॥ सोन्याच्या खाणीत ज्याप्रमाणे सोने असावे त्याप्रमाणे कर्ता, कर्म आणि करण (साधन) या तिघात कर्माचा जिव्हाळा आहे.॥ ५१४॥ म्हणून हे कार्य व मी त्या कार्याचा कर्ता ही स्थिती, अर्जुना! जेथे असते, तेथे सर्व क्रियांपासून आत्मा अलिप्त राहतो.॥ ५१५॥ याकरिता, हे सुज्ञ अर्जुना! आत्मा हा वेगळाच आहे, हे वारंवार सांगितले. हे असो. हे किती सांगावे, तू (सर्व) हे जाणतोसच.॥ ५१६॥
(श्लोक-१९)
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदत:।
प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥ १९॥
अर्थ—ज्ञान, कर्म व कर्ता हे त्रिगुणांच्या भेदामुळे तीन प्रकारचे आहेत. त्यांचे वर्णन सांख्यशास्त्रात केल्याप्रमाणे मी सांगतो. तेही तू ऐक.॥ १९॥
परी सांगितलें जें ज्ञान। कर्म कर्ता हन।
ते तिन्हीं तिन्हीं ठायीं भिन्न। गुणीं आहाती॥ ५१७॥
म्हणोनि ज्ञाना कर्मा कर्तया। पातेजों नये धनंजया।
जे दोनी बांधती सोडावया। एकचि प्रौढे॥ ५१८॥
तें सात्विक ठाउवें होये। तो गुणभेद सांगों पाहें।
जो सांख्यशास्त्रीं आहे। उवाईला॥ ५१९॥
अर्थ—पण आता ज्ञान, कर्म व कर्ता ही जी सांगितली ती, तीन गुणांमुळे तीन प्रकारची होतात.॥ ५१७॥ या तीन गुणांपैकी दोन गुण बंधनकारक असून एकच (सत्व) मोक्ष देण्याला समर्थ आहे. म्हणून ज्ञान, कर्म व कर्ता या तिघांवरही विश्वास ठेवू नये.॥ ५१८॥ ज्या सात्विक गुणाचे वर्णन सांख्यशास्त्रात विस्ताराने केले आहे, त्या सात्विक गुणाची ओळख होण्याकरिता त्या गुणांचे प्रकार सांगतो, पाहा.॥ ५१९॥
जें विचारक्षीरसमुद्र। स्वबोधकुमुदिनीचंद्र।
ज्ञानडोळसां नरेंद्र। शास्त्रांचा जें॥ ५२०॥
कीं प्रकृतिपुरुष दोनी। मिसळलीं दिवोरजनी।
तियें निवडिता त्रिभुवनीं। मार्तंड जें॥ ५२१॥
जेथ अपारा मोहराशी। तत्त्वांच्या मापीं चोविसीं।
उमाणें घेऊनि परेशीं। सुरवाडिजे॥ ५२२॥
अर्जुना तें सांख्यशास्त्र। पढे जयाचें स्तोत्र।
तें गुणभेदचरित्र। ऐसें आहे॥ ५२३॥
अर्थ—जे सांख्यशास्त्र, विचारांचा क्षीरसमुद्र आहे, आत्मस्वरूपी कमलाला विकसित करणारा चंद्र आहे व यथार्थ ज्ञानदृष्टी देणाऱ्या शास्त्रांचा सम्राट राजा आहे॥ ५२०॥ किंवा (जे सांख्यशास्त्र) ज्याप्रमाणे दिवस व रात्र एकत्र मिसळावेत, त्याप्रमाणे मिसळलेल्या प्रकृती व पुरुष यांचा विवेक करणारा तिन्ही जगतातील अखंड ज्ञानसूर्यच आहे.॥ ५२१॥ ज्या शास्त्रामध्ये अमर्याद अज्ञानराशीची चोवीस तत्त्वांच्या मापाने मोजणी करून परब्रह्माच्या ठिकाणचा आनंद प्राप्त करता येतो,॥ ५२२॥ अर्जुना! त्या सांख्यशास्त्रामध्ये ज्या तीन गुणांच्या भेदांची (सत्व, तम, रज या तीन गुणांची) कीर्ती गायिली आहे, त्या गुणभेदाचे वर्णन असे आहे.॥ ५२३॥
जे आपुलेनि आंगिकें। त्रिविधपणाचेनि अंकें।
दृश्यजात तितकें। अंकित केलें॥ ५२४॥
एवं सत्वरजतमा। तिहींची एवढी असे महिमा।
जे त्रैविध्य आदि ब्रह्मा। अंतीं कृमि॥ ५२५॥
परि विश्वींची आघवी मांदी। जेणें भेदलेनि गुणभेदी।
पडिली तें तंव आदीं। ज्ञान सांगों॥ ५२६॥
जे दिठी जरी चोख कीजे। तरी भलतेंही चोख सुजे।
तैसें ज्ञानें शुद्धें लाहिजे। सर्वही शुद्ध॥ ५२७॥
म्हणोनि तें सात्विक ज्ञान। आतां सांगों दे अवधान।
कैवल्यगुणनिधान। श्रीकृष्ण म्हणे॥ ५२८॥
अर्थ—आपल्या स्वत:च्या अंगी असलेल्या सामर्थ्याने त्रिविधपणाच्या ठशाने, दृश्य म्हणून जेवढे असेल, तेवढे सर्व तो चिन्हित करतो.॥ ५२४॥ अशा रितीने सत्व, रज, तम या तिघांचा महिमा एवढा मोठा आहे की ब्रह्मदेवापासून तो लहानशा कृमीपर्यंत जो तीनपणा अतिक्रमण करतो,॥ ५२५॥ पण हा सर्व विश्वसमुदाय ज्याच्या भेदामुळे तीनपणाच्या भेदात गोवला गेला आहे ते ज्ञान आम्ही आधी सांगतो.॥ ५२६॥ ज्याप्रमाणे दृष्टी जर निर्मळ असली तर कोणताही पदार्थ निर्मळच वाटतो. त्याप्रमाणे यथार्थ ज्ञानाने सर्व ठिकाणी व्याप्त असलेले शुद्ध स्वरूप कळते.॥ ५२७॥ म्हणून त्या सात्विक ज्ञानाचे आम्ही आता वर्णन करतो. ते लक्ष देऊन ऐक. असे मोक्षाचा साठा असलेले भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले.॥ ५२८॥
(श्लोक-२०)
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते।
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्॥ २०॥
अर्थ—सर्व निरनिराळॺा भूतांच्या ठिकाणी अखंड अविनाशी एकरूप असा भाव ज्या ज्ञानाने पाहतो, त्या ज्ञानाला सात्विक ज्ञान म्हणतात.॥ २०॥
तरी अर्जुना गा तें फुडें। सात्विक ज्ञान चोखडें।
जयाच्या उदयीं ज्ञेय बुडे। ज्ञातेनिसीं॥ ५२९॥
जैसा सूर्य न देखे आंधारें। सरिता नेणिजती सागरें।
कां कवळिलिया न धरे। आत्मच्छाया॥ ५३०॥
तयापरी जया ज्ञाना। शिवादि तृणावसाना।
इया भूतव्यक्ति भिन्ना। नाडळती॥ ५३१॥
जैसें हातें चित्र पाहतां। होय पाणियें मीठ धुतां।
कां चेवोनि स्वप्ना येतां। जैसें होय॥ ५३२॥
तैसें ज्ञानें जेणें। करितां ज्ञातव्यातें पाहाणें।
जाणता ना जाणणें। जाणावें उरे॥ ५३३॥
पैं सोनें आटूनि लेणीं। न काढिती आपुलिया आयणी।
कां तरंग न घेपती पाणी। गाळूनि जैसें॥ ५३४॥
तैसी जया ज्ञानाचिया हाता। नलगेचि दृश्यकथा।
तें ज्ञान जाण सर्वथा। सात्विक गा॥ ५३५॥
अर्थ—ज्या ज्ञानाचा आविर्भाव होताच ज्ञात्यासह ज्ञेय (परब्रह्मात) विलीन होते, हे अर्जुना! ते खरोखर यथार्थ ज्ञान होय.॥ ५२९॥ ज्याप्रमाणे सूर्याला अंधार दिसत नाही किंवा समुद्राला नद्यांची जाणीव नसते किंवा धरू म्हटले तरी आपली सावली हातात येत नाही,॥ ५३०॥ त्याप्रमाणे ज्या ज्ञानाला महेश्वरापासून तो गवतापर्यंत असलेल्या भौतिक पदार्थांतील भिन्नता आढळत नाही.॥ ५३१॥ ज्याप्रमाणे भिंतीवरील चित्रे हाताने भिंत सारवून पाहिली असता किंवा पाण्याने मीठ धुतले असता किंवा जागृतीत स्वप्नाचा अनुभव घेता काहीच हाती लागत नाही,॥ ५३२॥ त्याप्रमाणे जाणावयाच्या वस्तूचे ज्ञान करू जाता जाणणारा (ज्ञाता), जाणली जाणारी वस्तू (ज्ञेय) व जाणीव (ज्ञान) ही त्रिपुटी ज्या ज्ञानाने शिल्लक राहत नाही.॥ ५३३॥ ज्याप्रमाणे सोन्याचा नाश करून आपल्याला इच्छित असलेला अलंकार घडविता येत नाही किंवा पाणी सोडून तरंग घेता येत नाही,॥ ५३४॥ त्याप्रमाणे ज्या ज्ञानाच्या हातात दृश्य कधी सापडतच नाही, तेच ज्ञान पूर्णपणे सात्विक आहे, असे समज.॥ ५३५॥
आरिसा पाहों जातां कोडें। जैसें पाहतेंचि का रिगे पुढें।
तैसें ज्ञेय लोटोनि पडे। ज्ञाताचि जें॥ ५३६॥
पुढती तेंचि सात्विक ज्ञान। जें मोक्षलक्ष्मीचें भुवन।
हें असो ऐक चिन्ह। राजसाचें॥ ५३७॥
अर्थ—कौतुकाने आरसा पाहण्याला गेले असता ज्याप्रमाणे पाहणाराच आरशासमोर होतो, त्याप्रमाणे जे ज्ञान, ज्ञेय नाहीसे करून ज्ञाताच होते.॥ ५३६॥ जे मोक्षलक्ष्मीचे मंदिर आहे, तेच सात्विक ज्ञान आहे. हे असो. आता या पुढे राजसाचे (राजस ज्ञानाचे) लक्षण ऐक.॥ ५३७॥
गूढार्थदीपिका—श्रीमाउलींनी ५२९-५३६ या ओव्यांतून सात्विक ज्ञान कशाला म्हणतात व त्याचे स्वरूप काय हे सांगितले आहे.
ज्ञानरूप द्रष्टा चिद्रूप व आनंदरूप असल्याकारणाने ज्ञानरूपाने व आनंदरूपाने त्याचे स्फुरण होणारच. मधुसूदन सरस्वतींनीही “चैतन्ये हि स्फुरणं स्वाभाविकम्” या पंक्तीने चैतन्याचा स्फुरण पावणे हा स्वभावच आहे, असे सांगितले आहे. स्फुरणामुळे अधिष्ठान व स्फुरण असा दोनपणा त्याठिकाणी उमटणारच. दृश्य म्हणजे द्रष्टॺाचेच ज्ञानरूपाने होणारे स्फुरण होय. हा दृश्यद्रष्टारूप दोनपणा एकाच सत्तेवर भासत असल्यामुळे ते द्वैत नव्हे, तर अद्वैत आहे. पृथक्सत्तेशिवाय द्वैताची कल्पना अद्वैत वेदांतात नाही.
या द्रष्टा व दृश्याची स्थिती सोने व त्यावरील अलंकार किंवा पाणी व त्यावर उठणारा तरंग याप्रमाणे भिन्न इव पण पृथक सत्ता नसल्यामुळे भिन्न नाही. नव्हे, एकरूपच अशी आहे. अलंकाराला सोन्याशिवाय किंवा तरंगाला पाण्याशिवाय काहीच अस्तित्व नाही. त्याप्रमाणे दृश्याचे अस्तित्व द्रष्टॺाच्या आधारावर अवलंबून आहे. जसे सोने सोडून अलंकार राहू शकत नाही किंवा पाणी सोडून तरंग राहू शकत नाही, त्याप्रमाणे द्रष्टॺाला सोडून दृश्य राहू शकत नाही. द्रष्टा निघून जाताच दृश्य नाहीसे होते.
या दोन्ही दृष्टांतात अधिष्ठान व त्याचा भास दोनपणा असला तरी रज्जुसर्पातील दृष्टांताप्रमाणे अधिष्ठानाचे ज्ञान लोपवून हा भास आपल्याला भासत नाही. त्यामुळे अधिष्ठान व भास यांचा संबंध विवर्ताचा असला तरी रज्जुसर्पातील विवर्ताप्रमाणे हा अज्ञानरूप विवर्त नाही. तर तो ज्ञानरूप विवर्त आहे. यात उलट अधिष्ठानाची आवडी वाढविणारा हा भास आहे. याठिकाणी भास, अधिष्ठानाच्या ज्ञानाच्या विरोधी नाही, उलट त्याच्या यथार्थ ज्ञानाला साधक आहे.
म्हणून ज्या ज्ञानात द्रष्टॺाच्या स्वरूपज्ञानाहून दृश्य म्हणून स्वतंत्र असे ज्ञान काही होत नाही, त्याला सात्विक ज्ञान म्हटले आहे. या ज्ञानात द्रष्टॺाच्या स्वरूपाहून भिन्न व विपरीत असे दृश्य राहत नाही. तसेच द्रष्टा, दृश्य व दर्शन अशी त्रिपुटीही या ज्ञानात राहत नाही. दृश्य, द्रष्टा व दर्शन त्यांचे स्वरूप एकमेव ज्ञानच असल्याकारणाने त्रिपुटी इव भास त्यात होत असला तरी भिन्न सत्तेच्या अभावामुळे ते ज्ञान निखिल ज्ञानमात्रच म्हटले जाते. दृश्य व द्रष्टा यांचे ज्ञानोत्तर स्वरूप अशा रितीने अज्ञान दशेप्रमाणे विरोधी राहत नाही. तर द्रष्टॺाच्याच स्वरूपाचे दृश्य ज्ञान्याला भासत राहते. नव्हे तो ज्ञानी, दृश्य म्हणजे आपल्या ज्ञानाचाच स्फुरणरूप विलास होय असे समजतो. हेच खरे सात्विक ज्ञान होय. यालाच विद्यावृत्ती, यथार्थ ज्ञान, मोक्ष असे म्हणतात.
(श्लोक-२१)
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्॥ २१॥
अर्थ—जे ज्ञान सर्व भूतांच्या ठिकाणी भिन्न भिन्न रूपाने भिन्न भिन्न लक्षणाचे निरनिराळे पदार्थ जाणते ते ज्ञान राजस होय, असे जाण.॥ २१॥
तरि पार्था परियेस। तें ज्ञान गा राजस।
जें भेदाची कांस। धरूनि चाले॥ ५३८॥
विचित्रता भूतांचिया। आपण आतोनि ठिकरिया।
बहु चकै ज्ञातया। आणिली जेणें॥ ५३९॥
जैसें साचा रूपा आड। घालूनि विसराचें कवाड।
मग स्वप्नाचें काबाड। वोइरी निद्रा॥ ५४०॥
तैसें स्वज्ञानाचिये पौळी-। बाहेरि मिथ्यामोहाचे खळीं।
तिहीं अवस्थांची वह्याळी। दावी जें जीवा॥ ५४१॥
अळंकारपणें झांकलें। बाळका सोनें कां वायां गेलें।
तैसें नामीं रूपीं दुरावलें। अद्वैत जया॥ ५४२॥
अवतरली गाडग्यां घडां। पृथ्वी अनोळख जाली मूढां।
वह्नि जाला कानडा। दीपत्वासाठीं॥ ५४३॥
कां वस्त्रपणाचेनि आरोपें। मूर्खाप्रति तंतु हारपे।
ना ना मुग्धां पट लोपे। दाऊनि चित्र॥ ५४४॥
अर्थ—तरी अर्जुना! ऐक. भेदाचा आश्रय करून जे ज्ञान व्यवहार करते ते ज्ञान राजस होय.॥ ५३८॥ आपण स्वत: भेदभावाने युक्त होऊन भूतांचा वेगळेपणा मानला (म्हणजे प्रत्येक भूताचे स्वतंत्र अस्तित्व व वस्तुत्व मानले) व ज्ञात्याला भ्रमात पाडून विचित्रता निर्माण केली.॥ ५३९॥ ज्याप्रमाणे प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या वस्तूला लोपवून व विस्मरणाचा दरवाजा बंद करून निद्रा, स्वप्नाची नसती दगदग आपल्या अनुभवाला आणते,॥ ५४०॥ त्याप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या आवाराच्या बाहेर खोटॺा मोहाच्या गर्तेत (जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती) या तिन्ही अवस्थांचा खेळ ते ज्ञान जीवाला दाखविते.॥ ५४१॥ अलंकाराआड दडलेले सोने लहान मुलाला कळत नाही. सोन्याचे महत्त्व माहीत नसल्यामुळे त्याच्या दृष्टीने ते व्यर्थच झाले की! त्याप्रमाणे नामरूपामुळे अद्वैताचे ज्ञान ज्या ज्ञानाला दुरावले आहे,॥ ५४२॥ गाडगे व मडके यांच्या रूपाने असलेली माती, अज्ञान्याला ज्याप्रमाणे ओळखू येत नाही किंवा दिव्यामुळे अग्नी अपरिचित व्हावा,॥ ५४३॥ किंवा वस्त्र हे नाव प्राप्त होताच अज्ञानी तंतूचे ज्ञान विसरतो. (म्हणजे वस्त्र जरी तंतूचेच बनले आहे तरी वस्त्र हे नाव प्राप्त होताच तो तंतूहून निराळाच पदार्थ आहे, असे अज्ञानी समजतो.) किंवा मूढाला चित्राचे ज्ञान होताना कापडाचे ज्ञान राहत नाही.॥ ५४४॥
तैसी जया ज्ञाना। जाणोनि भूतव्यक्ती भिन्ना।
ऐक्यबोधाची भावना। निमोनि गेली॥ ५४५॥
मग इंधनीं भेदला अनळ। फुलावरी परिमळ।
कां जळभेदें सकळ। चंद्र जैसा॥ ५४६॥
तैसे पदार्थभेद बहुवस। जाणोनि लहान थोर वेष।
आतलें तें राजस। ज्ञान येथ॥ ५४७॥
आतां तामसाचेंही लिंग। सांगेन तें वोळख चांग।
डावलावया मातंग-। सदन तैसें॥ ५४८॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे भिन्न भिन्न भूतव्यक्ती पाहून ज्या ज्ञानाची ऐक्याची भावना नाहीशी होते,॥ ५४५॥ मग निरनिराळॺा इंधनामुळे अग्नीत किंवा निरनिराळॺा फुलामुळे सुगंधात किंवा निरनिराळॺा पाण्यात पडलेल्या प्रतिबिंबामुळे चंद्रबिंबात भेद पाहावा,॥ ५४६॥ ज्याप्रमाणे पदार्थाचे नाना प्रकारचे भेद करून त्याच्या रूपानुसार लहान मोठे असे वर्गीकरण करून त्यांना व्यापणारे ज्ञान, राजस ज्ञान होय.॥ ५४७॥ ज्याप्रमाणे मातंगाचे घर टाकण्याकरिता त्याची ओळख असावी लागते, त्याप्रमाणे आता तामस ज्ञानाचेही स्वरूप मी सांगेन, ते तू चांगल्या रितीने समजून घे.॥ ५४८॥
(श्लोक-२२)
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्।
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्॥ २२॥
अर्थ—जे ज्ञान एक शरीर अथवा उपास्य देवतेची मूर्ती यापलीकडे काही नाही असे पाहते व तेथे आसक्त असते आणि जे असयुक्तिक तात्पर्यहीन व थोडे असते, त्याला तामस ज्ञान म्हणतात.॥ २२॥
तरि किरीटी जें ज्ञान। हिंडे विधीचेनि वस्त्रें हीन।
श्रुति पाठमोरी नग्न। म्हणोनि तया॥ ५४९॥
येरीही शास्त्रबाह्यकारीं। जें निंदेचे विटाळवरी।
बोळविलेंसे डोंगरीं। म्लेंच्छधर्माच्या॥ ५५०॥
जें गा ज्ञान ऐसें। गुणग्रहें तामसें।
घेतलें भोंवे पिसें। होऊनियां॥ ५५१॥
अर्थ—अर्जुना! जे ज्ञान शास्त्रविधीचे वस्त्र न नेसता हिंडते. जे नग्न म्हणून श्रुतिमातेने पाठ फिरविली आहे.॥ ५४९॥ इतरांनीही म्हणजे (स्मृत्यादिक शास्त्रकारांनी) शास्त्राच्या बहिष्कारामुळेच त्या ज्ञानाच्या निंदेचा विटाळ आपल्याला होऊ नये, म्हणून म्लेंच्छधर्माच्या डोंगरात त्याला हाकलून दिले.॥ ५५०॥ अर्जुना! तमोगुणरूप नक्राने पछाडलेले अशा तऱ्हेचे ते ज्ञान वेडे पिसे होऊन भटकत राहते.॥ ५५१॥
जें सोयरिके बाध नेणे। पदार्थीं निषेध न म्हणे।
निरोपिलें जैसें सुणें। शून्यग्रामीं॥ ५५२॥
तया तोंडीं जें नाडळे। कां खातां जेणें पोळे।
तेचि येक वाळे। येर घेचि तें॥ ५५३॥
पैं सोनें चोरितां उंदिर। न म्हणे थरविथर।
नेणे मांसखाईर। काळें गोरें॥ ५५४॥
ना ना वनामाजी बोहरी। कडसणी जेविं न करी।
कां जीत मेलें न विचारी। बैसतां मासी॥ ५५५॥
अगा वांता कां वाढियेला। साजुक कां सडलिया।
विवेक कावळिया। नाहीं जैसा॥ ५५६॥
तैसें निषिद्ध सांडूनि द्यावें। कां विहित आदरें घ्यावें।
हें विषयांचेनि नांवें। नेणेचि जें॥ ५५७॥
अर्थ—जे ज्ञान शरीरसंबंधाला कोणत्याही तऱ्हेची आडकाठी मानीत नाही. किंवा कोणताही पदार्थ निषिद्ध समजत नाही. ज्याप्रमाणे ओसाड गावात सोडलेले कुत्रे, त्याच्या तोंडात जे सापडत नाही किंवा खाताना तोंड भाजेल तेच पदार्थ ते सोडून देते, बाकी ते खातेच खाते.॥ ५५२-५५३॥ सोने चोरणारा उंदीर सोने चोख आहे की हीणकस आहे हे पाहत नाही किंवा मांस खाणारा काळॺागोऱ्याचा विचार करीत नाही.॥ ५५४॥ किंवा रानातील वणवा, हे कोण, ते कोण, याचा विचार करीत नाही. किंवा माशी बसताना हा मेलेला की जिवंत याचा विचार करीत नाही.॥ ५५५॥ अथवा ओकलेले की वाढलेले, ताजे की सडलेले. हा विवेक कावळॺाला जसा राहत नाही,॥ ५५६॥ त्याप्रमाणे शास्त्रांनी निषिद्ध ठरविलेले टाकून द्यावे किंवा विहित केलेले आदराने घ्यावे असे जे ज्ञान विषयाच्या संबंधात जाणत नाही.॥ ५५७॥
जेतुलें आड पडे दिठी। तेतुलें घेचि विषयासाठीं।
मग तें स्त्रीद्रव्य वांटी। शिश्नोदरां॥ ५५८॥
तीर्थातीर्थ हे भाख। उदकीं नाहीं सनोळख।
तृषा वोळे तेंचि सुख। वांचूनियां॥ ५५९॥
तयाचिपरी खाद्याखाद्य। न म्हणे निंद्यानिंद्य।
तोंडा आवडे तें मेध्य। ऐसाचि बोध॥ ५६०॥
आणि स्त्रीजात तितुकें। त्वचेंद्रियेंचि वोळखे।
तियेविषयीं सोयरिके। सादरचि बहु॥ ५६१॥
पैं स्वार्थीं जें उपकरे। तयाचि नाम सोयिरें।
देहसंबंध न सरे। जिये ज्ञानीं॥ ५६२॥
मृत्यूचें आघवेंचि अन्न। आगी आघवेंचि इंधन।
तैसें जगचि आपलें धन। तामसज्ञाना॥ ५६३॥
अर्थ—जे जे विषय डोळॺांपुढे येतील ते ते विषय भोगासाठी ते ज्ञान घेते व मग स्त्री व द्रव्य ह्यांची अनुक्रमे शिश्न व उदर याकरिता वाटणी करते.॥ ५५८॥ तहान भागविण्याव्यतिरिक्त ज्या ज्ञानाला हे पवित्र, हे अपवित्र ही भाषा पाण्याच्या ठिकाणी ओळखीची नाही,॥ ५५९॥ त्याचप्रमाणे हे खाण्याला योग्य की अयोग्य किंवा हे निंद्य की अनिंद्य याचा विचार न करता तोंडाला आवडेल ते ते पवित्र अशीच ज्या ज्ञानाची धारणा आहे॥ ५६०॥ आणि स्त्रीजात म्हणून जितकी असेल तिची स्पर्शेंद्रियानेच ज्याला ओळख आहे आणि तिच्याशी शारीरिक संबंध करण्यास जे ज्ञान अत्यंत उत्सुक असते.॥ ५६१॥ स्वार्थ साधण्यास जो कामी येतो तोच आपला सोयरा ही धारणा व शरीराच्या विषयीच एकमात्र विचार ज्या ज्ञानात असतो,॥ ५६२॥ मृत्यूला सारेच भक्ष्य असते, अग्नीला सर्वच जळण असते, त्याप्रमाणे तामसज्ञानाला सर्व जग आपलीच मालमत्ता आहे असे वाटते.॥ ५६३॥
ऐसेनि विश्व सकळ। जेणें विषयचि मानिलें केवळ।
तया एक जाण फळ। देहभरण॥ ५६४॥
आकाशपतिता नीरा। जैसा सिंधुचि एक थारा।
तैसें कृत्यजात उदरा-। लागींचि बुझे॥ ५६५॥
अर्थ—अशा रितीने ज्या तामसज्ञानाने संपूर्ण जगत केवळ आपले भोग्य विषय मानले, त्याला देहाचे पोषण करणे एवढेच एक फळ मिळते, असे समज.॥ ५६४॥ आकाशातून पडलेल्या पाण्याला ज्याप्रमाणे समुद्रच एक काय तो आश्रय असतो, त्याप्रमाणे जे जे कृत्य करावयाचे, ते ते केवळ पोट भरण्याकरिताच करावयाचे असे ते ज्ञान समजते.॥ ५६५॥
वांचूनि स्वर्ग नरक आथी। तया हेतु प्रवृत्ति निवृत्ती।
इये आघवीयेचि राती। जाणिवेची जें॥ ५६६॥
जें देहखंडा नाम आत्मा। ईश्वर पाषाणप्रतिमा।
ययापरौती प्रमा। ढळों नेणे॥ ५६७॥
म्हणे पडिलेनि शरीरें। केलेनिसीं आत्मा सरे।
मा भोगावया उरे। कोण वेषें॥ ५६८॥
ना ईश्वर पाहतां आहे। तो भोगवी जरी हें होये।
तरी देवचि खाये। विकूनियां॥ ५६९॥
गांवींचें देवळेश्वर। नियामकचि होती साचार।
तरि देशींचे डोंगर। उगे कां असती॥ ५७०॥
अर्थ—शिवाय स्वर्ग किंवा नरक यांच्या प्राप्तीकरिता यथार्थशास्त्र किंवा निषिद्ध आचरण हेच कारण होय, याविषयी ज्या ज्ञानाच्या ठिकाणी अंधार (अज्ञान) असतो.॥ ५६६॥ देहाच्या तुकडॺाला आत्मा हे नाव, दगडाची मूर्ती हाच ईश्वर, ह्याच्या पलीकडे ज्या तामसज्ञानाची धाव नाही.॥ ५६७॥ शरीर पडल्यानंतर कर्माबरोबरच आत्माही नाश पावतो. कर्माचा भोग घेण्याला तो कोणत्या स्वरूपात राहतो?॥ ५६८॥ किंवा पाहणारा ईश्वर जर असेल व तोच जर हे होणारे भोग भोगवीत असेल तर देवच विकून खावा म्हणजे झाले.॥ ५६९॥ गावातील देवळात असणारे दगडाचे देव जर खरोखर जगाचे शासनकर्ते असतील, तर देशातील डोंगर तरी स्वस्थ का बसतील (तेही नियामक का होऊ नयेत, असा अर्थ).॥ ५७०॥
ऐसा विपायें देव मानिजे। तरि पाषाणमात्रचि जाणिजे।
आणि आत्मा तंव म्हणिजे। देहातेंचि॥ ५७१॥
येरें पापपुण्यादिकें। तें अघवेंचि करोनि लटिकें।
हित मानी अग्निमुखें। चरणें जें कां॥ ५७२॥
जें चामाचे डोळे दाविती। जें इंद्रियें गोडी लाविती।
तेंचि साच हे प्रतीती। फुडी जया॥ ५७३॥
किंबहुना ऐसी प्रथा। वाढती देखसी पार्था।
धूमाची वेली वृथा। आकाशीं जैसी॥ ५७४॥
कोरडा ना वोला। उपयोगा आथी गेला।
तो वाढोनि मोडला। भेंड जैसा॥ ५७५॥
ना ना उसांचीं कणसें। कां नपुंसकें माणुसें।
वन लागलें जैसें। साबरीचें॥ ५७६॥
ना तरी बाळकाचें मन। कां चोराघरींचें धन।
अथवा गळस्तन। शेळियेचें॥ ५७७॥
तैसें जें वायाणें। वोसाळ दिसे जाणणें।
तयातें मी म्हणें। तामस ज्ञान॥ ५७८॥
अर्थ—अशा रितीने चुकून देव मानलाच तर दगडाचा मात्र मानायचा आणि देहालाच आत्मा मानायचा असे जे ज्ञान॥ ५७१॥ त्याशिवाय पापपुण्यादिकांची तमा न बाळगता ती सर्व खोटी आहेत असे समजून अग्नीप्रमाणे जो सर्व विषय सेवन करीत असतो व त्यातच आपले कल्याण आहे असे जे ज्ञान समजते,॥ ५७२॥ चर्मचक्षूंनी जे दिसेल व ज्याची इंद्रिये गोडी लावून देतील ते खरे असा ज्यांचा (तामसज्ञान्यांचा) पक्का अनुभव आहे,॥ ५७३॥ फार काय सांगावे, आकाशात धुराची वेली व्यर्थच वाढत जाते, त्याप्रमाणे अर्जुना! अशीस्थिती, त्याच्याठिकाणी वाढतीच पाहशील.॥ ५७४॥ भेंडाचे झाड ओले असो वा वाळलेले असो, ते वाढल्यावर कोणत्याही प्रकारे उपयोगी न होताच मोडून जाते.॥ ५७५॥ किंवा उसाच्या झाडाला येणारे तुरे, किंवा षंढ माणसे किंवा निवडुंगाच्या झाडांनी भरलेले जंगल, किंवा लहान मुलांचे मन, किंवा चोराघरचे धन किंवा शेळीच्या गळॺातील स्तन जसे निरुपयोगी, त्याप्रमाणे जे ज्ञान निरर्थक व शून्य असते, त्याला मी तामसज्ञान म्हणतो.॥ ५७६-५७८॥
तेंही ज्ञान इया भाषा। बोलिजे तो भाव ऐसा।
जात्यंधाचा कां जैसा। डोळा वाड॥ ५७९॥
कां बधिराचे नीट कान। अपेया नाम पान।
तैसें आडनांव ज्ञान। तामसा तया॥ ५८०॥
हें असो किती बोलावें। तरि ऐसें जें देखावें।
तें ज्ञान नोहे जाणावें। डोळस तम॥ ५८१॥
अर्थ—त्याला, ज्ञान ही भाषा वापरण्याचा भाव असा की, जन्मजात आंधळॺाचे डोळे मोठे आहेत किंवा बहिऱ्याचे कान सुंदर आहेत, किंवा पिण्याला अयोग्य असलेल्या पेयाला पान हे म्हणणे जसे नाममात्र आहे, तसेच तामसज्ञानाला ज्ञान म्हणणे टोपण नावासारखे आहे.॥ ५७९-५८०॥ हे आता राहू दे. याविषयी किती बोलायचे! असे जे ज्ञान दृष्टीस पडते ते ज्ञान नव्हेच. तो प्रत्यक्ष अंधारच आहे.॥ ५८१॥
एवं तिहीं गुणीं। भेदलें यथालक्षणीं।
ज्ञान श्रोतेशिरोमणी। दाविलें तुज॥ ५८२॥
आतां याचि त्रिप्रकारा। ज्ञानाचेनि धनुर्धरा।
प्रकाशें होती गोचरा। कर्तयांच्या क्रिया॥ ५८३॥
म्हणौनि कर्म पैं गा। अनुसरे तिहीं भागां।
मोहरें जालिया वोघा। तोय जैसें॥ ५८४॥
तेंचि ज्ञानत्रयवशें। त्रिविध कर्म जें असे।
तेथ सात्विक तंव ऐसें। परिस आधीं॥ ५८५॥
अर्थ—अशा रितीने, हे सर्वश्रेष्ठ श्रोत्या अर्जुना! याच गुणांनी झालेले ज्ञानाचे तीन प्रकार त्यांच्या यथार्थ स्वरूपासह तुला सांगितले.॥ ५८२॥ हे अर्जुना! याच तीन प्रकारच्या ज्ञानाच्या प्रकाशाने कर्त्याच्या क्रिया झालेल्या दिसतात.॥ ५८३॥ ज्याप्रमाणे ओघाला अनुसरून पाणी जाते, त्याप्रमाणे कोणतेही कर्म या तीन ज्ञानाच्या तीन वाटांना धरून घडत असते.॥ ५८४॥ हेच तीन प्रकारच्या ज्ञानाने होणारे तीन प्रकारचे जे कर्म आहे, त्यातील सात्विक कर्माचे लक्षण, प्रथम ऐक.॥ ५८५॥
(श्लोक-२३)
नियतं संगरहितमरागद्वेषत: कृतम्।
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥ २३॥
अर्थ—जे फलाच्या प्राप्तीची इच्छा न करणाऱ्या कर्त्याकडून, रागद्वेषावाचून केलेले आसक्तिरहित नित्यकर्म, त्याला सात्विक कर्म म्हटले जाते.॥ २३॥
तरि स्वाधिकाराचेनि मार्गें। आलें जें मानिलें आंगें।
पतिव्रतेचेनि परिष्वंगें। प्रियातें जैसें॥ ५८६॥
सांवळॺा आंगा चंदन। प्रमदालोचना अंजन।
तैसें अधिकारासी मंडण। नित्यपणें जें॥ ५८७॥
तें नित्य कर्म भलें। होय नैमित्तिकीं सावाईलें।
सोनयासी जोडलें। सौरभ्य जैसें॥ ५८८॥
अर्थ—पतिव्रता स्त्री जशी आपल्या पतीला स्वाभाविकपणे आलिंगन देते, त्याप्रमाणे आपल्या अधिकारानुसार प्राप्त झालेले कर्म जो स्वाभाविकपणे आचरतो,॥ ५८६॥ काळॺा शरीराला चंदनाची उटी किंवा तरुणीच्या डोळॺात काजळ, त्याप्रमाणे अधिकारानुरूप प्राप्त झालेल्या नित्य कर्माचे आचरण भूषणावह असते.॥ ५८७॥ ते नित्यकर्म चांगलेच असते व त्याला नैमित्तिक कर्माची जोड मिळाली तर सोन्याला सुगंधाचा लाभ होण्यासारखे आहे.॥ ५८८॥
आणि आंगा जीवाची संपत्ती। वेंचूनि करी बाळाची पाळती।
परि जीवें उबगणें हे स्थिती। न पाहे माय॥ ५८९॥
तैसें सर्वस्वें कर्म अनुष्ठी। परि फल न सूये दिठी।
उखिती क्रिया पैठी। ब्रह्मींचि करी॥ ५९०॥
आणि प्रिय आलिया स्वभावें। शंबळ उरे वेंचें ठाउवें नव्हे।
तैसें सत्प्रसंगें करावें। पारुषे जरी॥ ५९१॥
तरी अकरणाचेनि खेदें। द्वेषांतें जिवीं न बांधे।
जालियाचेनि आनंदें। फुंजों नेणे॥ ५९२॥
ऐसऐसिया हातवटिया। कर्म निफजे जें धनंजया।
जाण सात्विक हें तया। गुणनाम गा॥ ५९३॥
यावरी राजसाचें। लक्षण सांगिजेल साचें।
न करीं अवधानाचें। वाणेंपण॥ ५९४॥
अर्थ—मनाला शिणवून व देहाला झिजवून आई आपल्या मुलाचे संगोपन करते, पण मनाला कंटाळा म्हणून असा तिला कधी वाटतच नाही,॥ ५८९॥ त्याप्रमाणे सर्वस्वपणे कर्म करूनही फलाकडे दृष्टी ठेवत नाही. संपूर्ण कर्म ब्रह्माच्याच ठिकाणी अर्पण करतो.॥ ५९०॥ आपला आवडता माणूस घरी आला असता, त्याकरिता आपल्याजवळील अन्नसामग्री खर्च झाली तरी आपल्याकरिता ती उरेल किंवा संपेल याची जशी चिंता नसते, त्याप्रमाणे सत्प्रसंगी कर्म करावे, पण जर ते राहिले तरी न करण्यामुळे खेद किंवा द्वेष मानीत नाही. किंवा कर्म पूर्ण झाले तर आनंदाने फुगून जात नाही,॥ ५९१-५९२॥ अशा युक्तीने, अर्जुना! जे कर्म घडते त्याला त्याच्या गुणावरून सात्विक असे नाव द्यावे.॥ ५९३॥ यानंतर राजस कर्माचे यथार्थ स्वरूप सांगणार आहे. लक्ष देण्यात उणेपणा येऊ देऊ नकोस.॥ ५९४॥
(श्लोक-२४)
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुन:।
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥ २४॥
अर्थ—पण जे कर्म फलप्राप्तीची इच्छा करणाऱ्याकडून किंवा अहंकाराने युक्त असलेल्या पुरुषाकडून आटापिटा करून केले जाते, ते राजसकर्म म्हटले जाते.॥ २४॥
तरि घरीं मातापितरां। धड बोली नाहीं संसारा।
येर विश्व भरी आदरा। मूर्ख जैसा॥ ५९५॥
कां तुळशीचिया झाडा। दुरूनि न घापे सिंतोडा।
द्राक्षींचेया तरि बुडा। दूधचि लाविजे॥ ५९६॥
तैसीं नित्यनैमित्तिकें। कर्में जियें आवश्यकें।
तयांचेविषीं न शके। बैसला उठूं॥ ५९७॥
येरां काम्याचेनि तरि नांवें। देह सर्वस्व आघवें।
वेंचितांही न मनवे। बहु ऐसें॥ ५९८॥
अगा देवढी वाढी लाहिजे। तेथ मोल देतां न धाईजे।
पेरितां पुरे न म्हणिजे। बीज जेवीं॥ ५९९॥
कां परिस जालिया हातीं। लोहालागीं सर्वसंपत्ती।
वेंचितां ये उन्नती। साधक जैसा॥ ६००॥
तैसीं फळें देखोनि पुढें। काम्य कर्में दुवाडें।
करी परि तें थोडें। केलेंही मानी॥ ६०१॥
अर्थ—संसारात आई-वडिलांशी चांगले न बोलणारा मूर्ख सर्व जगाशी मात्र आदराचा व्यवहार करतो.॥ ५९५॥ किंवा तुळशीच्या झाडाला दुरूनही पाण्याचा शिंतोडा न घालणारा द्राक्षाच्या बुडाला मात्र दूध देतो,॥ ५९६॥ त्याप्रमाणे नित्यनैमित्तिक जी आवश्यक कर्मे त्यांच्याविषयी मात्र बसल्या जागेवरून उठत सुद्धा नाही.॥ ५९७॥ एऱ्हवी काम्य कर्माचे नाव येताच ते करण्याकरिता आपले सर्व शरीर जरी खर्ची घालावे लागले, तरी फार काही कष्ट झाले, असे वाटत नाही.॥ ५९८॥ अर्जुना! दिडी दुपटीने जर आपल्याला लाभ होत असेल तर पैसा गुंतविणारा आता पुरे असे म्हणत नाही, किंवा बी पेरीत असताना आता पुरे असे ज्याप्रमाणे म्हणत नाही,॥ ५९९॥ किंवा परीस ज्याच्या हाती आला त्या साधकाने लोखंडाकरिता सर्व संपत्ती जरी खर्च केली तरी त्याची भरभराटच होणार,॥ ६००॥ त्याप्रमाणे पुढील फळाच्या आशेने दु:खदायक अशी काम्यकर्मे कितीही केली तरी ती थोडीच केली असे मानतो.॥ ६०१॥
तेणें फळकामुकें। यथाविधि नेटकें।
काम्य कीजे तितुकें। क्रियाजात॥ ६०२॥
आणि तयाही केलियाचें। तोंडीं लावी दौंडीचे।
कर्मी या नामपाटाचें। वाणें सारी॥ ६०३॥
तैसा भरे कर्माहंकारु। मग पिता अथवा गुरु।
ते न मनी काळज्वरु। औषध जैसें॥ ६०४॥
तैसेनि साहंकारें। फळाभिलाषियें नरें।
कीजे गा आदरें। जें जें कांहीं॥ ६०५॥
परि तेंही करणें बहुवसा। वळघोनि करी सायासा।
जीवनोपाय कां जैसा। कोल्हांटियाचा॥ ६०६॥
एका कणालागीं उंदीर। अवघा उपसे डोंगर।
कां शेवाळोद्देषें दर्दुर। समुद्र डहुळी॥ ६०७॥
पैं भिकेपरतें न लाहे। तऱ्ही गारुडी साप वाहे।
काय कीजे शीणचि होये। गोड येकां॥ ६०८॥
हें असो परमाणूचेनि लोभें। पाताळ लंघिती वोळंबे।
तैसें स्वर्गसुखलोभें। विचंबणें जें॥ ६०९॥
तें काम्यकर्म सक्लेश। जाणावें येथ राजस।
आतां चिन्ह परिस। तामसाचें॥ ६१०॥
अर्थ—फळाच्या ठिकाणी आसक्त होऊन जेवढी म्हणून काम्य कर्मे आहेत ती सर्व शास्त्राने जसे सांगितले असेल त्याप्रमाणे रीतसर टापटिपीने तो करतो॥ ६०२॥ आणि तो जे जे करतो त्याची आपल्याच तोंडाने दवंडी पिटतो आणि या सर्वांचा कर्ता मी आहे, अशी आपल्या नावाच्या थोरवीची वाणे वाटतो.॥ ६०३॥ ज्याप्रमाणे मृत्युपर्यवसायी काळज्वर कोणत्याही औषधाला जुमानीत नाही, त्याप्रमाणे कर्माच्या कर्तृत्वाच्या अहंकाराने भारलेला पुरुष आपले वडील किंवा गुरु यांना जुमानीत नाही.॥ ६०४॥ तसेच फळाच्या अभिलाषेने अहंकारयुक्त होऊन मनुष्याकडून जे जे काही आदराने केले जाते, पण तेही करणे, डोंबारी लोकांच्या जीवनाचे साधन जसे कष्टमय, तसे कष्टमय असते.॥ ६०५-६०६॥ धान्याच्या एका दाण्याकरिता उंदीर संपूर्ण डोंगर उपसतो किंवा शेवाळाच्या आशेने बेडूक समुद्र ढवळतो.॥ ६०७॥ भिकेपरते जास्त काहीही पदरात पडत नसतानासुद्धा गारुडी सापाचे ओझे वाहतो. पण काय सांगावे! काहींना कष्टच गोड वाटतात.॥ ६०८॥ हे असो! एका कणाच्या लाभासाठी वाळवी संपूर्ण पाताळ जसे पालथे घालते, त्याप्रमाणे स्वर्गाच्या सुखाच्या लोभाने केवळ जे श्रम पावणे आहे, ते कष्टयुक्त काम्यकर्म राजस आहे असे समज. आता तामस कर्माचे स्वरूप ऐक.॥ ६०९-६१०॥
(श्लोक-२५)
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम्।
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते॥ २५॥
अर्थ—जे कर्म, मागून होणारा परिणाम, शक्तीचा व धनाचा क्षय, प्राण्याची पीडा आणि आपले सामर्थ्य याचा विचार न करिता मोहाने आरंभिले जाते, त्याला तामसकर्म म्हटले जाते.॥ २५॥
तरि तें गा तामस कर्म। जें निंदेचें काळें धाम।
निषेधाचें जन्म। साच जेणें॥ ६११॥
जें निपजविल्यापाठीं। कांहींच न दिसे दिठी।
रेघ काढिलिया पोटीं। तोयाचे जेवीं॥ ६१२॥
कां कांजी घुसळलिया। कां राख फुंकिलिया।
कांहीं न दिसे गाळिलिया। वाळु घाणां॥ ६१३॥
ना ना उपणिलिया भूंस। कां विंधिलिया आकाश।
ना ना मांडिलिया पाश। वारयासी॥ ६१४॥
हें अवघेंचि जैसें। वांझें होऊनि नासे।
जें केलिया पाठीं तैसें। वायांचि जाय॥ ६१५॥
अर्थ—जे कर्म निंदेचे पापघर आहे व ज्याच्या योगाने खरीच निषिद्धता जन्मास येते, त्याला तामस कर्म म्हणतात.॥ ६११॥ ज्याप्रमाणे पाण्यावर काढलेली रेघ निष्फळ, त्याप्रमाणे जे कर्म घडल्यानंतर दृष्टीला काहीच (अपेक्षित) दिसत नाही,॥ ६१२॥ किंवा पेज घुसळली असता किंवा राख फुंकली असता किंवा वाळू घाण्यात गाळली असता काहीच (फलाच्या दृष्टीने) मिळत नाही,॥ ६१३॥ किंवा भुसा पाखडला असता किंवा आकाशाला छिद्र पाडले असता किंवा वाऱ्याला पकडण्याकरिता पाश टाकला असता॥ ६१४॥ हे सर्व ज्याप्रमाणे निष्फळ होऊन नाश पावते, त्याप्रमाणे जे कर्म केल्यानंतर व्यर्थ होते.॥ ६१५॥
येऱ्हवीं नरदेहाहीयेवढें। धन आटणिये पडे।
तें कर्म निफजवितां मोडे। जगाचें सुख॥ ६१६॥
जैसा कमळवनीं फांस। काढिलिया कांटस।
आपण झिजे नाश। कमळां करी॥ ६१७॥
अर्थ—वास्तविक पाहता मनुष्यजन्मासारखे अमूल्य धन खर्ची पडूनही जे कर्म घडते, त्याने जगतातील सुख नाहीसे होते.॥ ६१६॥ ज्याप्रमाणे कमळाच्या वनामध्ये काटेरी फास ओढला असता काटे झिजतात व कमळाचा नाश होतो.॥ ६१७॥
कां आपण आंगें जळे। आणि नागवी जगाचे डोळे।
पतंग जैसा सळें। दीपाचेनि॥ ६१८॥
तैसें सर्वस्व वायां जावो। वरी स्वदेहाही होय घावो।
परि पुढिलां अपावो। निफजविजे जेणें॥ ६१९॥
माशी आपणयातें गिळवी। परि पुढिलां वांती शिणवी।
तें कश्मळ आठवी। आचरण जें॥ ६२०॥
अर्थ—किंवा दिव्याचा प्रकाश दिसताच पतंग दिव्याच्या द्वेषाने ज्याप्रमाणे दिव्यावर उडी घेतो आणि स्वत: जळून जगाला अंधार करतो,॥ ६१८॥ त्याप्रमाणे आपले सर्वस्व व्यर्थ गेले व आपल्या देहालाही दु:ख झाले तरी चालेल, पण ज्या कर्माने दुसऱ्यांना अपाय केला जातो,॥ ६१९॥ माशी आपल्याला गिळून घेते पण दुसऱ्याला वांतीचे कष्ट घडविते, असे हे तामस कर्माच्या किळसवाण्या आचरणाची आठवण करून देते.॥ ६२०॥
तेंही करावया दोषें। मज सामर्थ्य असे कीं नसे।
हेंही पुढील तैसें। न पाहतां करी॥ ६२१॥
केवढा माझा उपावो। करितां कोण प्रस्तावो।
केलियाही आवो। काय येथ॥ ६२२॥
अर्थ—ते दोषयुक्त कर्म करण्यास आपल्यात सामर्थ्य आहे की नाही याचाही पुढचा विचार न करताच तो ते करतो.॥ ६२१॥ आपला प्रयत्न केवढा, प्रसंग कोणता आणि आपले सामर्थ्य ते येथे काय?॥ ६२२॥
इये जाणिवेची सोये। अविवेकाचेनि पायें।
पुसोनियां होये। साटोप कर्मीं॥ ६२३॥
आपला वसौटा जाळुनी। बिसाटे जैसा वह्नी।
कां स्वमर्यादा गिळोनी। सिंधु उठी॥ ६२४॥
मग नेणे बहु थोडें। न पाहे मागें पुढें।
मार्गामार्ग येकवढें। करीत चाले॥ ६२५॥
अर्थ—अशा प्रकारच्या ज्ञानाचा मार्ग अविवेकाच्या पायाने लाथाडतो आणि कर्माचा खटाटोप करतो.॥ ६२३॥ आपले वसतिस्थान जाळून टाकून अग्नी ज्याप्रमाणे भडकतो किंवा समुद्र आपली मर्यादा सोडून देऊन (चंद्राचे दर्शन झाले असता) उसळतो,॥ ६२४॥ मग कमी किंवा जास्त लक्षात न घेता, मागे पुढे न पाहता, वाट व अव्हाट यांचा एकंकार करून (त्यांचा विवेक न करता) आपली वाटचाल करीत असतो.॥ ६२५॥
तैसें कृत्याकृत्य सरकटित। आपपर नुरवित।
कर्म होय तें निश्चित। तामस जाण॥ ६२६॥
अर्थ—याप्रमाणे करण्यासारखे (उचित) व न करण्यासारखे (अनुचित) यांना सरसकट मिसळून (म्हणजे यांचा विचार न करता) आपले किंवा दुसऱ्याचे हा भेद शिल्लक न ठेवता जे कर्म होते, ते निश्चयेकरून तामस कर्म समज.॥ ६२६॥
ऐसी गुणत्रयभिन्ना। कर्माची गा अर्जुना।
हे केली विवंचना। उपपत्तीसीं॥ ६२७॥
आतां इयाचि कर्मा भजतां। कर्माभिमानिया कर्ता।
तो जीवही त्रिविधता। पातला असे॥ ६२८॥
चतुराश्रमवशें। एक पुरुष चतुर्धा दिसे।
कर्तया त्रैविध्य तैसें। कर्मभेदें॥ ६२९॥
परि तयां तिहींआंत। सात्विक तंव प्रस्तुत।
सांगेन दत्तचित्त। आकर्णीं तूं॥ ६३०॥
अर्थ—याप्रमाणे अर्जुना! सत्व, रज, तम या तीन गुणांच्यामुळे भिन्न भिन्न झालेल्या कर्माचे सोपपत्तिक विवरण केले.॥ ६२७॥ आता हे कर्म करणारा व त्या कर्माच्या कर्तेपणाचा अहंकार धारण करणारा जीवही तीन प्रकारचा होतो.॥ ६२८॥ ज्याप्रमाणे एकच पुरुष चार आश्रमांच्या योगाने चार प्रकारचा दिसतो, त्याप्रमाणे कर्माच्या भिन्नत्वानुसार (सत्व, रज, तम) कर्त्याच्या अंगीही त्रिविधता येते.॥ ६२९॥ परंतु तिन्हींमध्ये पहिला जो सात्विककर्ता, त्याचे विवेचन करतो, ते तू नीट लक्ष देऊन ऐक.॥ ६३०॥
(श्लोक-२६)
मुक्तसंगोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वित:।
सिद्धॺसिद्धॺोर्निर्विकार: कर्ता सात्त्विक उच्यते॥ २६॥
अर्थ—हिम्मतीने व उत्साहाने, फळाची आशा न धरता, निरहंकारवृत्तीने कर्म करीत असताना कर्माचे फळ मिळाले किंवा न मिळाले तरी ज्याचे मन निर्विकार असते, त्याला सात्विक कर्ता म्हणतात.॥ २६॥
तरि फळोद्देशें सांडिलिया। वाढती जेविं सरळिया।
शाखा कां चंदनाचिया। बावनया॥ ६३१॥
कां न फळतांही सार्थका। जैसिया नागलतिका।
तैसिया करी नित्यादिका। क्रिया जो कां॥ ६३२॥
परि फळशून्यता। नाहीं तया विफळता।
पैं फळासीचि पंडुसुता। फळें कायिसीं॥ ६३३॥
अर्थ—मलयागिरीवरील उत्तम प्रकारच्या चंदनाच्या झाडांना फळे येत नसली, तरी त्या झाडांच्या फांद्या सरळच वाढत जातात॥ ६३१॥ किंवा फळ न येताही ज्याप्रमाणे नागवेलीची झाडे उपयोगाची असतात. (कारण त्यांची पाने उपयोगी पडतात.) त्याप्रमाणे जो नित्यनैमित्तिक कर्मे करतो,॥ ६३२॥ परंतु या फळशून्यतेमुळे त्याला फोलपण येत नाही. कारण अर्जुना! फळालाच फळे कधी येतात काय? (निष्फलता हेच त्या सात्विक कर्त्याच्या कर्माचे फळ आहे. त्याला आता आणखी फळ कसे लागणार? हा भाव.)॥ ६३३॥
गूढार्थदीपिका—नित्य कर्मे भगवंतांनी मला करायला सांगितली आहेत व भगवंतांची आज्ञा पालन करणे हे आपले कर्तव्य आहे, असे समजून भगवंतांच्या प्रेमामुळे तो ती नित्यकर्मे आचरीत असतो. त्यामुळे त्या कर्माविषयीची आसक्ती किंवा त्यापासून होणारा लाभ याविषयी त्याच्या मनात कोणताही भाव राहत नाही. भगवंतांचे प्रेमच फक्त त्याच्या अंत:करणात असते.
कर्माविषयी व त्यापासून होणाऱ्या फळाविषयी अशा रितीने अनासक्ती त्याच्या मनात असल्याकारणाने त्याची ती कर्मे निरहंकारपूर्वक व फलाशारहित होत असतात. कर्मांचे आचरण करताना त्याचे ध्येयच निष्फळता असल्यामुळे त्याच निष्फळतेची प्राप्ती त्यामुळे कर्मांनंतर होणार, आता या निष्फळतेला आणखी फळ ते काय लागणार! झाडाच्या जीवनाची सार्थकता फळातच असते.
आणि आदरें करी बहुवसें। परि मी कर्ता हें नुमसे।
वर्षाकाळींचे जैसे। मेघवृंद॥ ६३४॥
तेवींचि परमात्मलिंगा। समर्पावयाजोगा।
कर्मकलाप पैं गा। निपजावया॥ ६३५॥
तया काळातें नुलंघणें। देशशुद्धीही साधणें।
कां शास्त्रांच्या वातीं पाहणें। क्रियानिर्णय॥ ६३६॥
अर्थ—वर्षाकाळी मेघांचे समूह एकत्र येऊन पृथ्वीवर पावसाचा वर्षाव करतात, पण आपण वर्षाव केला हे ते जाणत नाहीत. त्याप्रमाणे अत्यंत आदराने कर्मे करूनही ज्याच्या ठिकाणी मी कर्माचा कर्ता आहे ही अहंकाराची वृत्ती उठत नाही,॥ ६३४-६३५॥ त्याप्रमाणे परमेश्वराला समर्पण करण्यायोग्य अशी कर्मे करण्याकरिता कालाची मर्यादा न सोडता देशाची शुद्धी साधून कर्माच्या योग्यायोग्यतेचा निर्णय शास्त्राच्या दिव्याने करतो.॥ ६३६॥
वृत्तीकरणां येकवळा। चित्त जावों न देणें फळा।
नियमाचिया सांखळा। वाहे सदा॥ ६३७॥
हा निरोध साहावयालागीं। धैर्याचिया चांगाचांगी।
चिंतवणी जिती आंगीं। वाहे जो कां॥ ६३८॥
आणि आत्मयाचिये आवडी। कर्में करितां वरपडीं।
देहसुखाचिये परवडीं। येवों न लाहे॥ ६३९॥
ऐसा निद्रा दुऱ्हावे। क्षुधा न बाणवे।
सुरवाड न पावे। आंगाचा ठावो॥ ६४०॥
तंव अधिकाधिक। उत्साह धरी आगळीक।
सोनें जैसें पुटीं तुक। तुटलिया कसीं॥ ६४१॥
जरी आवडी आथी साच। तरी जीवितेंही सलंच।
आगीं घालितां रोमांच। देखिजती सतिये॥ ६४२॥
मा आत्मयायेवढिया प्रिया। वालभेला जो धनंजया।
देहही सिदतां तया। काय खेद होईल॥ ६४३॥
म्हणौनि विषयसुरवाड तुटे। जंव जंव देहबुद्धि आटे।
तंव तंव आनंद दुणवटे। कर्मीं जया॥ ६४४॥
अर्थ—इंद्रिये व अंत:करणवृत्ती यांना बांधून चित्ताला फलाकडे जाऊ न देता जो शास्त्रांच्या नियमांची बेडी नित्य पायात बाळगतो (शास्त्राचे बंधन पाळतो)॥ ६३७॥ हे निर्बंध सहन करण्याकरिता उत्कृष्ट धैर्य आपल्या ठिकाणी असावे म्हणून जो जागती चिंता वाहात राहतो॥ ६३८॥ आणि आत्मप्राप्तीच्या तळमळीमुळे (अधिकारानुसार प्राप्त झालेली) कर्मे करीत असता देहाच्या सुखाची पर्वा करीत नाही.॥ ६३९॥ तो (आळस) व झोप टाकून देतो. त्याला भुकेचीही आठवण होत नाही आणि शरीराची सुखावस्था त्याला रुचत नाही.॥ ६४०॥ सोने ज्याप्रमाणे मुशीत टाकले असता (हीणकस भाग जळल्यामुळे) वजनात कमी भरले तरी कसाला जास्त उतरते, त्याप्रमाणे कर्म करण्याविषयी त्याचा उत्साह अधिकाधिक वाढतच जातो.॥ ६४१॥ खरोखर जर प्रेम असेल तर त्याच्यापुढे जिवंत राहणेही सहन होत नाही. पतिव्रता स्त्रियेच्या ठिकाणी (सती जाताना) अग्नीत उडी टाकतेवेळी आनंदाचे अंगावर शहारे उमटलेले दिसतात.॥ ६४२॥ मग अर्जुना! आत्मस्वरूपासारख्या प्रियकरावर ज्याचे प्रेम बसेल, त्याच्या देहाला कष्ट झाले तरी दु:ख होईल काय?॥ ६४३॥ म्हणून विषयांच्या सुखाची इच्छा नाहीशी होऊन जशी जशी देहाविषयीची आसक्ती कमी कमी होत जाते, तसतसा (शास्त्रोक्त) कर्म करण्याविषयीचा त्याचा आनंद दुणावत जातो.॥ ६४४॥
ऐसेनि जो कर्म करी। आणि कोणे येके अवसरीं।
तें ठाके ऐसी सरी। वाहे जरी॥ ६४५॥
तरी कडाडीं मोडे गाडा। तो आपणपें न मनी अवघडा।
तैसा ठाकलेनिही थोडा। नोहे जो कां॥ ६४६॥
ना तरी आदरिलें। अव्यंग सिद्धी गेलें।
तरि तेंही जिंतिलें। मिरवूं नेणे॥ ६४७॥
इया खुणा कर्म करितां। देखिजे जो पंडुसुता।
तयांतें म्हणिपे तत्त्वता। सात्विक कर्ता॥ ६४८॥
आतां राजसा कर्तेया। वोळखणें हें धनंजया।
जे अभिलाषा जगाचिया। वसौटा तो॥ ६४९॥
अर्थ—याप्रमाणे जो कर्म करतो व एखादेवेळी ते कर्म बंद पडले असा प्रसंग आला,॥ ६४५॥ तरी जसे कडॺावरून गाडा पडून मोडला तरी त्याचे त्याला दु:ख होत नाही, त्याप्रमाणे कर्म बंद पडले तरी तो (सात्विक कर्ता) यत्किंचितही दु:खी होत नाही॥ ६४६॥ किंवा आरंभिलेले कर्म कोणताही व्यत्यय न येता पूर्णपणे सिद्धीला गेले तरी आपण ते पार पाडले याबद्दल तो अभिमानही मिरवीत नाही.॥ ६४७॥ अर्जुना! अशा लक्षणांनी कर्म करणारा जो पाहशील त्यालाच खरोखर सात्विक कर्ता म्हणावे.॥ ६४८॥ आता, धनंजया! लौकिक बाबतीचे वसतिस्थान असलेला असा जो राजसकर्ता त्याला ओळखण्याचे लक्षण असे.॥ ६४९॥
(श्लोक-२७)
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचि:।
हर्षशोकान्वित: कर्ता राजस: परिकीर्तित:॥ २७॥
अर्थ—विषयाचे ठिकाणी आसक्त, कर्माच्या फळाची इच्छा करणारा, लोभी, हिंसा करणारा, अपवित्र, सुखदु:खांनी युक्त असलेला असा जो त्याला राजस कर्ता म्हणतात.॥ २७॥
जैसा गांवींचिया कश्मळा। उकरडा होय येकवळा।
कां स्मशानीं अमंगळा। आघवयांचि॥ ६५०॥
तयापरी जो अशेषा। विश्वाचिया अभिलाषा।
पायपाखाळणिया दोषां। घरटा जाला॥ ६५१॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे गावातील घाणेरडे पदार्थ टाकण्याचे एकमेव ठिकाण उकरडा असतो किंवा श्मशानात सर्वत्र अमंगळच असते, त्याप्रमाणे जो विश्वातील यच्चयावत वासनांच्या दोषांचा पाय धुण्याचे आश्रयस्थान होतो.॥ ६५०-६५१॥
म्हणोनि फळाचा लाग। देखे जिये असलग।
तिये कर्मीं चांग। रोहो मांडी॥ ६५२॥
आणि आपण जालिये जोडी। उपखों नेदी कवडी।
क्षणक्षणां कुरोंडी। जीवाची करी॥ ६५३॥
अर्थ—म्हणून सुलभतेने ज्या फळाचा लाभ साधण्यासारखा त्याला दिसत असेल त्या कर्माची आदराने सुरुवात करतो॥ ६५२॥ आणि कर्मापासून झालेल्या लाभाचा फायदा आपणच घ्यावयाचा, त्यातील एक कवडी देखील खर्च न करता क्षणोक्षणी आपले प्राण देखील ओवाळून टाकण्यास तो सिद्ध होतो.॥ ६५३॥
कृपणचित्तीं ठेवा आपुला। तैसा दक्ष पराविया माला।
बक जैसा खुतला। मासेयासी॥ ६५४॥
अर्थ—कद्रू माणूस अंत:करणात सदा सर्वकाळ आपल्या ठेवीविषयी जसा सावध असतो किंवा मासा हाती गवसावा, म्हणून बगळा जसा तटस्थ बसतो, त्याप्रमाणे तो (राजस कर्ता) दुसऱ्याच्या मालाविषयी दुसऱ्याचा माल कसा हडपता येईल, याविषयी दक्ष असतो.॥ ६५४॥
आणि गोंवी गेलिया जवळी। झगटलिया आंग फाळी।
फळें तरी आंत पोकळीं। बोरांटी जैसी॥ ६५५॥
तैसें मनें वाचा कायें। भलतया दु:ख देत जाये।
स्वार्थ साधितां न पाहे। पराचें हित॥ ६५६॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे बोरीचे झाड जवळ गेले तर अडकविते (कपडे वगैरे काटॺात अडकतात), हिसकाहिसकी केली तर अंगाची कातडी काढते व फळायला लागली तर आत मात्र पोकळ असते. त्याप्रमाणे शरीराने, मनाने व बोलून, कोणीही दुसरा असला तर त्याला दु:खच देत जायचे. आपला स्वार्थ साधताना दुसऱ्याचे हित पाहावयाचे नाही.॥ ६५५-६५६॥
तेवींच आंगें कर्मीं। आचरण नोहे क्षमी।
न निघे मनोधर्मीं। अरोचक॥ ६५७॥
कनकाचिये फळा। आंत माज बाहेरी मौळा।
तैसा सबाह्य दुबळा। शुचित्वें जो॥ ६५८॥
अर्थ—त्याचप्रमाणे आरंभलेले (काम्य) कर्म शारीरिक सामर्थ्य नसतानाही त्याच्या ठिकाणी त्या कर्माविषयी मनात अरुची निर्माण होत नाही.॥ ६५७॥ ज्याप्रमाणे धोतऱ्याच्या फळाला आतून कैफ आणणारा गर व बाहेरून काटेरी कवच असते, त्याप्रमाणे शुचित्वाच्या दृष्टीने तो आतून व बाहेरून करंटा असतो.॥ ६५८॥
आणि कर्मजात केलिया। फळ लाहे जरी धनंजया।
तरि हरिखें जगा यया। वांकुलिया वाये॥ ६५९॥
अर्थ—आणि अर्जुना! केलेल्या कर्माचे फळ जर त्याला प्राप्त झाले, तर हर्षातिरेकाने तो जगाला वाकुल्या दाखवितो.॥ ६५९॥
अथवा जें आदरिलें। हीनफळ होय केलें।
तरि शोकें तेणें जिंतिलें। धिक्कारों लागे॥ ६६०॥
कर्मीं राहाटी ऐसी। जयातें होती देखती।
तोचि जाण त्रिशुद्धीसी। राजस कर्ता॥ ६६१॥
आतां यया पाठीं येर। जो कुकर्माचा आगर।
तोही करूं गोचर। तामस कर्ता॥ ६६२॥
अर्थ—किंवा एखादे कर्म करून फलप्राप्ती झाली नाही तर शोकापन्न होऊन कर्माचा धिक्कार करू लागतो.॥ ६६०॥ कर्म करण्याच्या बाबतीत अशा तऱ्हेची वागणूक ज्याची दिसून येईल तो निश्चित राजस कर्ता होय असे जाण.॥ ६६१॥ आता यापुढे वाईट कृत्यांचे आगरच असलेला जो तामस कर्ता त्याचेही विवरण करू.॥ ६६२॥
(श्लोक-२८)
अयुक्त: प्राकृत: स्तब्ध: शठो नैष्कृतिकोऽलस:।
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥ २८॥
अर्थ—अजितेंद्रिय, मूर्ख, ताठर, कपटी, परोत्कर्ष सहन न करणारा, आळशी, दुर्मुख व चेंगट असा जो कर्ता त्याला तामसकर्ता म्हणतात.॥ २८॥
तरि मियां लागलिया कैसें। पुढील जळत असे।
हें नेणिजे हुताशें। जियापरी॥ ६६३॥
पैं शस्त्रें मियां तिखटें। नेणिजे कैसेनि निवटे।
कां नेणिजे काळकूटें। आपलें केलें॥ ६६४॥
तैसा पुढिलिया आपुलिया। घात करीत धनंजया।
आदरी वोखटिया। क्रिया जो कां॥ ६६५॥
तियां करितांही वेळीं। काय जालें हें न सांभाळी।
चळला वायू वाहटुळी। चेष्टे तैसा॥ ६६६॥
पैं करणिया आणि जया। मेळ नाहीं धनंजया।
तो पाहूनी पिसेया। कैंची त्राय॥ ६६७॥
अर्थ—तरी माझ्या स्पर्शाने समोर येणाऱ्या वस्तू कशा जळतात हे जसे अग्नीला समजत नाही,॥ ६६३॥ किंवा आपल्या तीक्ष्ण धारेने लोक कसे मरतात हे जसे शस्त्रांना समजत नाही किंवा आपली करणी (जीव घेण्याची) जशी काळकूटाला कळत नाही,॥ ६६४॥ त्याप्रमाणे, अर्जुना! आपल्यापुढे येणाऱ्यांचा घात करण्यासाठी वाईट कर्म करण्यास जो प्रवृत्त होतो,॥ ६६५॥ ती कर्मे करीत असताना वावटळीचा वारा जसा सैरावैरा वाहतो त्याप्रमाणे जो परिणामाकडे लक्ष न देता कर्म करीतच राहतो॥ ६६६॥ आणि अर्जुना! तो व त्याची कृती यांच्यात कसलाच मेळ नसतो. याच्यापुढे वेडॺाची किंमत ती काय!॥ ६६७॥
आणि इंद्रियांचें वैरिलें। चरोनि राखे जो जियालें।
बैलातळीं लागलें। गोचिड जैसें॥ ६६८॥
हांसया रुदना वेळ। नेणतां आदरी बाळ।
राहटे उच्छृंखळ। तयापरी॥ ६६९॥
जो प्रकृति आतलेपणें। कृत्याकृत्यस्वाद नेणे।
फुगे केरें धालेपणें। उकरडां जैसा॥ ६७०॥
अर्थ—आणि बैलाच्या पोटाला लागलेल्या गोचिडाप्रमाणे इंद्रियांनी वाढलेल्या विषयांवर चरून जो आपला जीवननिर्वाह करतो,॥ ६६८॥ ज्याप्रमाणे तान्ह्या मुलाला हसण्याला व रडण्याला काळवेळ राहत नाही, त्याप्रमाणे ज्याच्या वागण्यात ताळतंत्र राहत नाही.॥ ६६९॥ प्रकृतीच्या स्वाधीन झाल्यामुळे ज्याला योग्य काय, अयोग्य काय याचा सारासार विचार राहत नाही व केरकचरा साचल्यामुळे ज्याप्रमाणे उकिरडा फुगावा, त्याप्रमाणे जो खोटॺा समाधानाने फुगतो.॥ ६७०॥
म्हणौनि मान्याचेनि नांवें। ईश्वराही परी न खालवे।
स्तब्धपणें न मनवे। डोंगरासी॥ ६७१॥
अर्थ—म्हणून मोठेपणाच्या जाणिवेने जो ईश्वरापुढेही वाकत नाही व अहंकाराच्या ताठॺामुळे डोंगरालाही कस्पटाप्रमाणे समजतो.॥ ६७१॥
आणि मन जयाचें कलाली। राहाटी फुडी चोरिली।
दिठी कीर ते वोतली। पण्यांगनेची॥ ६७२॥
किंबहुना कपटाचें। देहचि वळिलें तयाचें।
तें जिणें कीं जुवाराचें। टिटेघर॥ ६७३॥
नोहे तयाचा प्रादुर्भावो। तो साभिलाष भिल्लांचा गांवो।
म्हणौनि न ये येवों जावों। तया ठाया॥ ६७४॥
अर्थ—आणि ज्याचे मन कपटी व वागणूक पक्की चोरासारखी, दृष्टी तर खरोखर वेश्येसारखीच कपटी प्रेमाने युक्त असते.॥ ६७२॥ फार काय सांगावे! त्याचा सारा देह कपटाचाच बनलेला असतो. त्याचे आयुष्य म्हणजे तिठॺावरच्या (वाईट कृत्याच्या) जुगाराचा अड्डाच होय.॥ ६७३॥ त्याचा मूर्तिमंत अवतार म्हणजे स्वार्थाने भरलेल्या, वाटमारी करणाऱ्या भिल्लांचा गावच नव्हे काय? (होय.) म्हणून त्या गावाकडे येऊ व जाऊ नये.॥ ६७४॥
आणि आणिकाचें निकें केलें। विरु होय जया आलें।
जैसें अपेय पया मिनलें। लवण करी॥ ६७५॥
कां हिंव ऐसा पदार्थ। घातलिया आगीआंत।
तेचि क्षणीं धडाडित। अग्नि होय॥ ६७६॥
ना ना सुद्रव्यें गोमटीं। जालिया शरीरीं पैठीं।
होऊनि ठाती किरीटी। मळचि जेवीं॥ ६७७॥
तैसें पुढिलाचें बरवें। जयाच्या भीतरीं पावे।
आणि विरुद्धचि आघवें। होऊनि निगे॥ ६७८॥
जो गुण घे दे दोष। अमृताचें करी विष।
दूध पाजिलिया देख। व्याळ जैसा॥ ६७९॥
अर्थ—आणि ज्याप्रमाणे दुधात मीठ टाकले असता ते पिण्याला अयोग्य होते, त्याप्रमाणे दुसऱ्याचे चांगले झालेले पाहून ज्याला (आपल्या) विरुद्ध (काही) झाले असे वाटते,॥ ६७५॥ किंवा थंड असा पदार्थ अग्नीत टाकला तर तो त्याचक्षणी धडधडीत पेटून अग्नीच होतो॥ ६७६॥ किंवा अर्जुना! ज्याप्रमाणे कितीही उत्तम उत्तम पदार्थ पोटात गेले असता शेवटी त्यांचा मळच होतो,॥ ६७७॥ त्याप्रमाणे दुसऱ्याचे चांगले झालेल्याची बातमी त्याला कळली रे कळली की, त्याला ती सहन न होऊन पूर्णपणे ती वाईटरूपाने बाहेर पडलीच म्हणून समजावी.॥ ६७८॥ सापाला दूध पाजले असता तो जसे दुधाचे विष करतो, त्याप्रमाणे दुसऱ्याचे गुण ऐकल्याबरोबर तो त्यांना दोषदृष्टीने पाहून त्यांची निंदा करू लागतो.॥ ६७९॥
आणि ऐहिकीं जियावें। जेणें परत्रा साच यावें।
तें उचित कृत्य पावे। अवसरीं जिये॥ ६८०॥
तेव्हां जया आपैसी। निद्रा ये ठेविली ऐसी।
दुर्व्यवहारीं जैसी। विटाळें लोटे॥ ६८१॥
पैं द्राक्षरसा आम्ररसा। वेळे तोंड सडे वायसा।
कां डोळे फुटती दिवसा। डुडुळाचे॥ ६८२॥
तैसा कल्याणकाळ पाहे। तैं तयातें आळस खाये।
ना प्रमादीं तरि होये। तो म्हणे तैसें॥ ६८३॥
अर्थ—आणि ज्यायोगाने इहलोकी कीर्ती होईल व परलोकीही सद्गती मिळेल असे सत्कर्म करण्याचा जेव्हा प्रसंग येतो,॥ ६८०॥ तेव्हा त्याला आपोआप झोप ठेवल्यासारखी येते आणि वाईट कर्म करतेवेळी मात्र ती (झोप) जणू काय विटाळ होईल म्हणूनच दूर पळते.॥ ६८१॥ द्राक्षाच्या किंवा आंब्याच्या मोसमात कावळॺाला मुखरोग होतो किंवा घुबडाचे डोळे दिवसाचे वेळी जसे आंधळे होतात,॥ ६८२॥ त्याप्रमाणे कल्याण साधण्याची वेळ आली असता त्याला आळस खातो आणि चूक होण्याच्या वेळी मात्र तो म्हणेल त्याप्रमाणे होते. (म्हणजे आळस झटकून तो उत्साहाने कर्माला प्रवृत्त होतो.)॥ ६८३॥
जेवींचि सागराच्या पोटीं। जळें अखंड आगिठी।
तैसा विषाद वाहे गांठीं। जिवाचिये जो॥ ६८४॥
लेंडोंराआगीं धूमावधि। कां अपाना आंगीं दुर्गंधि।
तैसा जो जीवितावधि। विषादें केला॥ ६८५॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे समुद्राच्या पोटातील वडवाग्नी सतत जळत असतो त्याप्रमाणे अंत:करणात जो (दुसऱ्याचा उत्कर्ष सहन न झाल्यामुळे) सतत (मत्सराचे) दु:ख बाळगत असतो.॥ ६८४॥ ज्याप्रमाणे लेंडॺांच्या विस्तवात शेवटपर्यंत धूरच धूर असतो किंवा अपानद्वाराने निघणारा वायू जसा दुर्गंधयुक्तच असतो, त्याप्रमाणे जो जन्मभर विषादाने ग्रासलेला असतो.॥ ६८५॥
आणि कल्पांताचिया पारा। वेगळेंही जो वीरा।
सूत्र धरी व्यापारा। साभिलाषा॥ ६८६॥
अगा जगाही परौती। शुचा वाहे पैं चित्तीं।
करितांविषीं हातीं। तृणही न लगे॥ ६८७॥
ऐसा जो लोकाआंत। पापपुंज मूर्त।
देखसी तो अव्याहत। तामस कर्ता॥ ६८८॥
एवं कर्म कर्ता ज्ञान। या तिहींचे त्रिधा चिन्ह।
दाविलें तुज सुजन-। चक्रवर्ती॥ ६८९॥
अर्थ—हे वीरा अर्जुन! आणि जो कल्पांताच्याही पलीकडील फलप्राप्तीच्या अभिलाषेने काम्य कर्मे करण्याचे सूत्र धरतो,॥ ६८६॥ अरे! जो जगाच्या पलीकडील गोष्टीविषयी अंत:करणात चिंता वाहतो. पण ज्याविषयी चिंता वाहतो, त्यांपैकी एका गवताच्या काडी इतकाही लाभ त्याला होत नाही.॥ ६८७॥ अशाप्रमाणे लोकांमध्ये मूर्तिमंत पापांची राशी असा जो पाहशील तो निर्विवाद तामस कर्ता होय.॥ ६८८॥ अशा प्रकारे कर्म, कर्ता व ज्ञान या तिघांचीही तीन लक्षणे, हे सज्जनशिरोमणी अर्जुना! तुला दाखवून दिली.॥ ६८९॥
(श्लोक-२९)
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु।
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय॥ २९॥
अर्थ—अर्जुना, गुणांच्या योगाने झालेले बुद्धीचे व धैर्याचे तीन प्रकारचे भेद पूर्णपणे वेगवेगळे तुला सांगतो, ते तू ऐक.॥ २९॥
आतां अविद्येच्या गांवीं। मोहाची वेढूनि मदवी।
संदेहाचीं आघवीं। लेऊनि लेणीं॥ ६९०॥
आत्मनिश्चयाची बरव। जया आरिसा पाहे सावयव।
तिये बुद्धीचीही धांव। त्रिधा असे॥ ६९१॥
अर्थ—आता अज्ञानरूपी गावात मोहाचे वस्त्र नेसून व संशयरूपी सर्व अलंकार घालून जीवाच्या यथार्थ स्वरूपाच्या निश्चयाची शोभा ज्या आरशात स्पष्ट दिसते, त्या बुद्धीची धावही तीन प्रकारची आहे.॥ ६९०-६९१॥
अगा सत्वादि गुणीं इंहीं। काई एक तिहीं ठायीं।
न कीजेचि येथ पाहीं। जगामाजी॥ ६९२॥
आगी न वसतां पोटीं। कवण काष्ठ असे सृष्टीं।
तैसें तें कैंचें दृश्यकोटी। त्रिविध जें नोहे॥ ६९३॥
म्हणौनि तिहीं गुणीं। बुद्धी केली त्रिगुणी।
धृतीसिही वांटणी। तैसीचि असे॥ ६९४॥
तेंचि येक वेगळालें। यथाचिन्हीं अळंकारलें।
सांगिजेल उपाईलें। भेदलेपणें॥ ६९५॥
परि बुद्धि धृति इयां। दोहीं भागांमाजि धनंजया।
आधीं रूप बुद्धीचिया। भेदासि करूं॥ ६९६॥
तरि उत्तम मध्यम निकृष्टा। संसारासि गा सुभटा।
प्राणिया येतिया वाटा। तिनी आथी॥ ६९७॥
जे करणीय काम्य निषिद्ध। ते हे मार्ग तिन्ही प्रसिद्ध।
संसारभय संबंध। जीवां ययां॥ ६९८॥
अर्थ—अरे अर्जुना! या जगामध्ये कोणती एक वस्तू आहे की जी सत्वरजतम या तीन प्रकारची केली नाही?॥ ६९२॥ जगात कोणते असे लाकूड आहे की ज्याच्या पोटात विस्तव राहत नाही? त्याप्रमाणे दृश्याच्या वर्गात मोडणारे असे काय आहे जे सत्वरजतमात्मक तीन प्रकारचे नसते?॥ ६९३॥ म्हणून या तीन गुणांमुळे बुद्धी त्रिगुणात्मक झाली आहे, त्याचप्रमाणे धैर्याचीही वाटणी तशीच तीन गुणांची झाली आहे.॥ ६९४॥ बुद्धीचा व धृतीचा हाच एक त्रिविधपणा त्यांच्या भिन्न भिन्न यथायोग्य लक्षणांसह विस्ताराने सांगण्यात येईल,॥ ६९५॥ परंतु, हे धनंजया! बुद्धी आणि धृती या दोन भागांपैकी प्रथम बुद्धीच्या भेदाचे निरूपण करू.॥ ६९६॥ हे उत्कृष्ट योद्धॺा अर्जुना! संसारात येणाऱ्या प्राण्यांना उत्तम, मध्यम व निकृष्ट अशा तीन वाटा आहेत.॥ ६९७॥ विहित कर्म, काम्यकर्म व निषिद्ध कर्म हे तीन मार्ग प्रसिद्ध आहेत. यांपासूनच जीवांना संसाराचे भय निर्माण होते.॥ ६९८॥
(श्लोक-३०)
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धि: सा पार्थ सात्त्विकी॥ ३०॥
अर्थ—अर्जुना! जी बुद्धी कर्ममार्ग व संन्यासमार्ग, कर्तव्य कोणते व निषिद्ध कोणते, भय कशापासून व अभय कशापासून, बंध कोणत्या मार्गाने होतो व मोक्ष कशामुळे होतो, हे जाणते, तिला सात्त्विक बुद्धी म्हणतात.॥ ३०॥
म्हणौनि अधिकारें मानिलें। जें विधीचेनि वोघें आलें।
तें येकचि येथ भलें। नित्य कर्म॥ ६९९॥
तेंचि आत्मप्राप्ति फळ। दिठी सूनि केवळ।
कीजे जैसें कां जळ। सेविजे ताहने॥ ७००॥
येतुलेनि तें कर्म। सांडी जन्मभय विषम।
करूनि दे सुगम। मोक्षसिद्धि॥ ७०१॥
ऐसें करी तो भला। संसारभयें सांडिला।
कारणीयत्वें आला। मुमुक्षुभागा॥ ७०२॥
तेथ जे बुद्धि ऐसा। बळिया बांधे भरंवसा।
मोक्ष ठेविला ऐसा। जोडेल येथ॥ ७०३॥
अर्थ—म्हणून आपल्या अधिकारानुसार व शास्त्राच्या मार्गाने आपल्या वाटॺाला आलेले जे नित्य (विहित) कर्म, तेच एक काय ते या जगात आचरण करण्यास चांगले आहे.॥ ६९९॥ तेच नित्य कर्म, केवळ आत्मप्राप्तीच्या ध्येयावर दृष्टी ठेवून, तहान लागलेला माणूस जसा जळाचे सेवन करतो, त्याप्रमाणे आचरीत जावे.॥ ७००॥ एवढॺानेच ते कर्म अनिष्ट अशा जन्माच्या भयाला घालविते व मुक्तीचा लाभ सुलभ करून देते.॥ ७०१॥ अशा रितीने जो सुज्ञ माणूस कर्म करतो तो संसाराच्या भीतीपासून मुक्त होतो व विहित कर्माच्या अनुष्ठानाने तो मुमुक्षूच्या योग्यतेला चढतो.॥ ७०२॥ तेव्हा येथे जी बुद्धी अशा प्रकारचा (विहित कर्मानुष्ठानातच मोक्ष आहे असा) दृढ निश्चय करून ठेवते तिला मोक्ष राखून ठेवल्यासारखा प्राप्त होतो.॥ ७०३॥
म्हणौनि निवृत्तीचि मांडली। सूनि प्रवृत्ति तळीं।
इये कर्मीं बुडकुळी। द्यावी कीं ना॥ ७०४॥
तृषार्ता उदकें जिणें। कां पुरीं पडलिया पव्हणें।
अंधकूपीं गति किरणें। सूर्याचेनि॥ ७०५॥
ना ना पथ्येंसीं औषध लाहे। तरी रोगें दाटलाही जिये।
कां मीना जिव्हाळा होये। जळाचा जरी॥ ७०६॥
तरि तयाच्या जीविता। नाहीं जेविं अन्यथा।
तैसें कर्मीं इये वर्ततां। जोडेचि मोक्ष॥ ७०७॥
हें करणीयाचिया कडे। जें ज्ञान आथी चोखडें।
आणि अकरणीय हें फुडें। ऐसें जाण॥ ७०८॥
अर्थ—म्हणून निष्काम कर्माच्या प्रवृत्तीला तळाला घालून (मोक्षाकडे दृष्टी ठेवून) निवृत्तीची उभारणी करण्यात आली आहे. अशा कर्माच्या ठिकाणी बुडी मारू नये काय? (म्हणजे अशा कर्माचे आचरण करू नये काय?)॥ ७०४॥ तहानेने व्याकूळ झालेल्याला जशी पाण्याने शांती मिळते, पुरात पडलेल्याला जसे पोहण्याने तरून जाता येते, अंधारमय विहिरीमध्ये पडलेल्याला ज्याप्रमाणे सूर्याच्या किरणांमुळे वर येण्याला मार्ग दिसतो,॥ ७०५॥ किंवा पथ्यपाण्यासह औषध मिळाले तर रोगाने पूर्णपणे पछाडलेलाही वाचतो किंवा माशाला जर पाण्याचा आश्रय मिळाला,॥ ७०६॥ तर त्याच्या जिवाला मग भीती उरत नाही. त्याप्रमाणे विहित कर्माच्या आचरणाने मोक्ष हा मिळतोच मिळतो.॥ ७०७॥ ही करणीय कर्मे आहेत असे ज्याला उत्तम ज्ञान आहे आणि करण्याला अयोग्य असणारी कर्मे कशी आहेत, ती तू स्पष्ट जाण.॥ ७०८॥
जीं तियें काम्यादिकें। संसारभयदायकें।
अकृत्यपणाचें आंबुखें। पडिलें जयां॥ ७०९॥
तिये कर्मीं अकार्यीं। जन्ममरणसमयीं।
प्रवृत्ति पळवी पायीं। मागिलीचि॥ ७१०॥
पैं आगीमाजि न रिघवे। अथावीं न घलवे।
धगधगीत नागवे। शूळ जेवीं॥ ७११॥
कां काळिया नाग धुंधुवात। देखोनि न घालवे हात।
न वचवे खोंपेआंत। व्याघ्राचिये॥ ७१२॥
तैसें कर्म अकरणीय। देखोनि महाभय।
उपजे नि:संदेह। बुद्धि जिये॥ ७१३॥
अर्थ—जी संसाराचे भय निर्माण करणारी काम्यादी कर्मे आहेत आणि निषिद्धपणाचे शिंतोडे ज्यावर पडले आहेत,॥ ७०९॥ त्या निषिद्ध व जन्ममरणाच्या भीतीने युक्त असलेल्या कर्मांच्या बाबतीत जी बुद्धी प्रवृत्तीला मागल्या पायीच पळविते.॥ ७१०॥ आगीमध्ये शिरवत नाही, खोल पाण्यात उडी घालवत नाही, तीक्ष्ण धार असलेल्या शूळाला हातात धरवत नाही॥ ७११॥ किंवा फुत्कार करणाऱ्या काळसर्पाला पाहून त्याच्या बिळात हात घालवत नाही, किंवा वाघाच्या गुहेत ज्याप्रमाणे जाववत नाही,॥ ७१२॥ त्याप्रमाणे निषिद्ध कर्म पाहूनच ज्या बुद्धीत नि:संशय महाभय उत्पन्न होते.॥ ७१३॥
वाढिलें रांधूनि विषें। तेथ जाणिजे मृत्यु न चुके।
तेविं निषिद्धीं कां देखे। बंधातें जो॥ ७१४॥
मग बंधभयभरितीं। तियें निषिद्धीं प्राप्तीं।
विनियोग जाणे निवृत्ती। कर्माचिये॥ ७१५॥
ऐसेनि कार्याकार्यविवेकी। जे प्रवृत्तिनिवृत्तिमापकी।
खरा कुडा पारखी। जियापरी॥ ७१६॥
तैसी कृत्याकृत्यशुद्धी। बुझे जे निरवधी।
सात्विक म्हणिपे बुद्धी। तेचि तूं जाण॥ ७१७॥
अर्थ—विष घालून शिजविलेले अन्न खाल्ले असता मरण चुकत नाही, त्याप्रमाणे निषिद्ध कर्माच्या ठिकाणी जिला (ज्या बुद्धीला) जन्म-मरणाचे बंधन दिसते.॥ ७१४॥ मग जन्ममरणाच्या बंधाच्या भीतीने युक्त असलेले असे निषिद्ध कर्म प्राप्त झाले असता ज्या बुद्धीला त्या कर्मांची व्यवस्था म्हणजे त्यापासून परावृत्त होणे हेच जी बुद्धी जाणते.॥ ७१५॥ रत्नपारखी जसा खऱ्या-खोटॺाची परीक्षा करतो, तसे प्रवृत्ती व निवृत्ती यांच्या मापाने योग्य काय, अयोग्य काय याचा जी बुद्धी निर्णय करते,॥ ७१६॥ त्याप्रमाणे ज्या बुद्धीला चांगले व वाईट कृत्य कोणते हे उत्तम रितीने कळते, तिलाच सात्विक बुद्धी म्हणतात, हे तू जाण.॥ ७१७॥
(श्लोक-३१)
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च।
अयथावत्प्रजानाति बुद्धि: सा पार्थ राजसी॥ ३१॥
अर्थ—ज्या बुद्धीने धर्म, अधर्म व कार्य, अकार्य यांचा यथार्थ निर्णय होत नाही ती बुद्धी, हे पार्था! राजस होय.॥ ३१॥
आणि बकाच्या गांवीं। घेपे क्षीरनीर सकलवी।
कां अहोरात्रींची गोंवी। आंधळें नेणे॥ ७१८॥
जया फुलाचा मकरंद फावे। तो काष्ठें कोरूं धांवे।
परि भ्रमरपणा नव्हे। अव्हांटा जेवीं॥ ७१९॥
तैसीं इयें कार्याकार्यें। धर्माधर्मरूपें जियें।
तियें न चोजवितां जाये। जाणती जे कां॥ ७२०॥
अगा डोळांवीण मोतियें। घेतां पाड मिळे विपायें।
न मिळणें तें आहे। ठेविलें तेथें॥ ७२१॥
तैसें अकरणीय अवचटें। नोडवे तरीच लोटे।
येरवीं जाणे एकवटें। दोन्हीं जे कां॥ ७२२॥
ते गा बुद्धि चोखविखीं। जाण येथ राजसी।
अक्षत टाकिली जैसी। मांदियेवरी॥ ७२३॥
अर्थ—आणखी बगळॺाच्या गावात दूध व पाणी मिसळलेले सरसकट प्याले जाते किंवा आंधळॺाला दिवस व रात्र यांतील भेद कळत नाही.॥ ७१८॥ ज्या भ्रमराला फुलातील मध मिळतो तो लाकडे कोरण्याकरताही धावतो. असे असले, तरी ते भ्रमरपणाला अनुचित नाही,॥ ७१९॥ त्याप्रमाणे धर्म व अधर्म यांच्या रूपांनी असणारी कार्ये व अकार्ये यांची निवड न करता जी बुद्धी सरसकट आचरण करीत जाते,॥ ७२०॥ बाबा रे! मोत्यांच्या परीक्षेची दृष्टी नसता जर मोती घेतले तर ती एखादे वेळी चांगली मिळतीलही, परंतु चांगली न मिळणे हेच अगदी ठरल्यासारखे असायचे,॥ ७२१॥ त्याप्रमाणे निषिद्ध कर्म अकस्मात प्राप्त न झाले तरच घडावयाचे नाही. एरवी जी बुद्धी कार्याकार्याची एकत्र सरभेसळ करते,॥ ७२२॥ योग्यायोग्यतेचा विचार न करता ज्याप्रमाणे सर्व गावाला आमंत्रण द्यावे, त्याप्रमाणे चांगल्या वाईट कर्मांविषयीं जिला निवड करता येत नाही, ती राजस बुद्धी होय, असे समज.॥ ७२३॥
(श्लोक-३२)
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता।
सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धि: सा पार्थ तामसी॥ ३२॥
अर्थ—हे पार्था! अधर्मालाही धर्म समजणारी व सर्व अर्थाचा विपरीत अर्थ करणारी व तमोगुणाने आच्छादिलेली जी बुद्धी ती तामसी बुद्धी.॥ ३२॥
आणि राजा जिया वाटा जाये। ते चोरांसि आडव होये।
कां राक्षसां दिवो पाहें। राति होउनि॥ ७२४॥
ना ना निधानचि निदैवा। होये कोळसयाचा उडवा।
पैं असतें आपणपें जीवा। नाहीं जालें॥ ७२५॥
तैसें धर्मजात तितकें। जिये बुद्धीसी पातकें।
साच तें लटिकें। ऐसेंचि बुझे॥ ७२६॥
अर्थ—राजा ज्या मार्गाने जातो तो मार्ग चोरांना आडमार्ग होतो किंवा रात्र ही राक्षसांचा दिवस होऊन उजाडते.॥ ७२४॥ किंवा भाग्यहीनाला ज्या द्रव्याचा ठेवा कोळशाचा ढीग होतो. म्हणून धन जवळ असूनही त्याला नाहीसारखेच असते.॥ ७२५॥ त्याप्रमाणे धर्म म्हणून जितके काही शास्त्रांनी सांगितले असेल तितके त्या पापरूप बुद्धीला पापरूपच वाटते व खरे म्हणून जे असेल ते सर्व खोटे अशीच तिची समजूत असते.॥ ७२६॥
ते आघवेचि अर्थ। करूनि घाली अनर्थ।
गुण ते ते व्यवस्थित। दोषचि मानी॥ ७२७॥
किंबहुना श्रुतिजातें। अधिष्ठूनि केलें सरतें।
तेतुलेंहि उपरतें। जाणे जे बुद्धी॥ ७२८॥
कोणातेंही न पुसतां। तामसी जाणावी पंडुसुता।
रात्री काय धर्मार्था। साच करावी॥ ७२९॥
एवं बुद्धीचे भेद। तिन्ही तुज विशद।
सांगीतले स्वबोध-। कुमुदचंद्रा॥ ७३०॥
आतां ययाचि बुद्धिवृत्ती। निष्टंकिला कर्मजातीं।
खांद मांडिजे धृती। त्रिविधा जया॥ ७३१॥
तिये धृतीचेही विभाग। तिन्ही यथालिंग।
सांगीजती चांग। अवधान दे॥ ७३२॥
अर्थ—शास्त्रांनी सांगितलेला खरा अर्थ टाकून देऊन जी त्याच्या उलट अर्थ करते व ज्यांना गुण म्हणून सांगितले असेल त्याला दोषच समजते.॥ ७२७॥ फार काय सांगावे! यच्चयावत श्रुतींनी जे जे म्हणून योग्य ठरविले आहे त्या सर्वांना जी बुद्धी अयोग्य समजते,॥ ७२८॥ अशी बुद्धी, अर्जुना! कोणालाही न विचारता नि:शंकपणे तामसी समजावी. ही रात्रीसारखी अंधकारमय असलेली बुद्धी धर्मकार्याला काय उपयोगाची?॥ ७२९॥ अशा रितीने आत्म-बोधरूपी कमलाचा विकास करणाऱ्या चंद्ररूपी अर्जुना! बुद्धीचे तिन्ही भेद तुला स्पष्ट करून सांगितले.॥ ७३०॥ आता त्याच बुद्धिवृत्तीने कर्मामध्ये प्रवृत्त झाले असता ज्या धैर्याने ती केली जातात, त्याचेही तीन प्रकार आहेत.॥ ७३१॥ त्या धैर्याचे तीन भाग त्यांच्या लक्षणांसह मी सांगणार आहे. चांगले लक्ष देऊन ऐक.॥ ७३२॥
(श्लोक-३३)
धृत्या यया धारयते मन:प्राणेन्द्रियक्रिया:।
योगेनाव्यभिचारिण्या धृति: सा पार्थ सात्त्विकी॥ ३३॥
अर्थ—अर्जुना! ज्या एकनिष्ठ धैर्याने मन, प्राण, इंद्रिये यांच्या क्रिया, योगामुळे, शास्त्रप्रवृत्तीपासून रोखून विरुद्ध धारण केल्या जातात, ते सात्विक धैर्य होय.॥ ३३॥
तरि उदेलिया दिनकर। चोरीसीं थोके अंधकार।
कां राजाज्ञा अव्यवहार। कुंठवी जेवीं॥ ७३३॥
ना ना पवनाचा साट। वाजीनलिया नीट।
आंगेंसीं बोभाट। सांडिती मेघ॥ ७३४॥
कां अगस्तीचेनि दर्शनें। सिंधु घेउनी ठाती मौनें।
चंद्रोदयीं कमळवनें। मिठी देती॥ ७३५॥
हें असो पावो उचलिला। मदमुख न ठेविती खालां।
गर्जोनि पुढां जाला। सिंह जरी॥ ७३६॥
तैसा जो धीर। उठलिया अंतर।
मनादिकें व्यापार। सांडिती उभीं॥ ७३७॥
अर्थ—सूर्य उगवला असता चोरीबरोबर अंधकारही थांबतो. किंवा राजाच्या हुकुमाने निंद्य व्यवहार थांबतात.॥ ७३३॥ वारा सपाटॺाने वाहू लागला म्हणजे मेघ आपल्या गडगडाटासह नाहीसे होतात.॥ ७३४॥ किंवा अगस्ती दृष्टीस पडताच समुद्र मौन धारण करतो किंवा चंद्राचा उदय होताच सूर्यविकासिनी वने कोमेजून जातात.॥ ७३५॥ हे असो. गर्जना करीत सिंह जरी पुढे आला तरी मदोन्मत्त हत्ती उचललेला पाय खाली ठेवीत नाही.॥ ७३६॥ त्याप्रमाणे अंत:करणात धैर्य उठले तर मन, प्राण, इंद्रिये यांचे व्यापार जागच्या जागीच बंद पडतात.॥ ७३७॥
इंद्रियां विषयांचिया गांठी। अपैसां सुटती किरीटी।
मन मायेच्या पोटीं। रिगती दाही॥ ७३८॥
अधोर्ध्व गुढें काढी। प्राण नवांची पेंडी।
बांधोनि घाली उडी। मध्यमेमाजी॥ ७३९॥
संकल्पविकल्पाचें लुगडें। सांडूनि मन उघडें।
बुद्धि मागिलेकडे। उगीचि बैसे॥ ७४०॥
अर्थ—अर्जुना! इंद्रिये व विषय यांची गाठ आपोआप तुटते. दहाही इंद्रिये मनरूपी आईच्या पोटात शिरतात (इंद्रियें अंतर्मुख होतात असा भाव).॥ ७३८॥ प्राणायाम साधून, खालचा अपानमार्ग व वरचा उर्ध्व मार्ग बंद करून देहाची नवही छिद्रांची गाठोडी बांधून प्राण हा सुषुम्ना नाडीत शिरतो.॥ ७३९॥ संकल्प व विकल्प यांची वस्त्रे टाकून देऊन मन उघडे पडते व बुद्धी मागच्या बाजूला गुपचुप बसते.॥ ७४०॥
ऐसी धैर्यराजें जेणें। मन प्राण करणें।
स्वचेष्टांचीं संभाषणें। सांडवीजती॥ ७४१॥
मग आघवींचि सडीं। ध्यानाच्या आंतुल्या मढीं।
कोंडिजती निरवडी। योगाचिये॥ ७४२॥
परी परमात्मया चक्रवर्ती। उगाणिती जंव हातीं।
तंव लांच न घेतां धृती। धरिजती जियां॥ ७४३॥
ते गा धृति येथें। सात्विक हें निरुतें।
आईक अर्जुनातें। श्रीकांत म्हणे॥ ७४४॥
अर्थ—जो धैर्यरूपी राजा याप्रमाणे मनाला, प्राणाला व इंद्रियांना आपआपल्या व्यापारांची बोलणी टाकावयास लावतो,॥ ७४१॥ मग ती एकटी मनादी सारी इंद्रिये योगाच्या कौशल्याने ध्यानरूपी आतील कोठडीत, जे धैर्य कोंडून ठेवते,॥ ७४२॥ परंतु सार्वभौम राजा जो परमात्मा त्याच्या ताब्यात ह्या इंद्रियादिकांना देईपर्यंत कोणतीही लाच न घेता जे धैर्य त्यांना धरून ठेवते,॥ ७४३॥ अर्जुना! ते धैर्य सात्विक होय, असे समज. असे लक्ष्मीपती श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणाले.॥ ७४४॥
(श्लोक-३४)
यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन।
प्रसंगेन फलाकांक्षी धृति: सा पार्थ राजसी॥ ३४॥
अर्थ—हे अर्जुना! ज्या धैर्यामुळे धर्म, काम, अर्थ हे तीनच पुरुषार्थ साधले जातात व त्याच्या आचरणसमयी फलांची इच्छा केली जाते, ते राजस धैर्य होय.॥ ३४॥
आणि होऊनियां शरीरीं। स्वर्गसंसाराच्या दोहीं घरीं।
नांदे जो पोटभरी। त्रिवर्गोपायें॥ ७४५॥
तो मनोरथांच्या सागरीं। धर्मार्थकामांच्या तारुवावरी।
जेणें धैर्यबळें करी। क्रिया वाणिज्य॥ ७४६॥
जें कर्म भांडवला सूये। तयाची चौगुणी येती पाहे।
येवढें सायास वाहे। जया धृती॥ ७४७॥
ते गा धृती राजस। पार्था येथ परियेस।
आतां आईक तामस। तिसरी जे कां॥ ७४८॥
अर्थ—आणि जो देह धारण करून धर्म, अर्थ व काम या तीन पुरुषार्थांच्या उपायांनी परलोकी स्वर्गरूपी व इहलोकी संसाररूपी या दोन्ही घरात अत्यंत आनंदाने राहतो,॥ ७४५॥ मनोरथरूपी समुद्रामध्ये धर्म, अर्थ व काम यांच्या गलबतावर बसून तो क्रियारूपी व्यापार ज्या धैर्याच्या बळावर करतो,॥ ७४६॥ त्या व्यापारात जे कर्मरूपी भांडवल घालतो, त्याची चौपट प्राप्ती होईल एवढे धोरण बांधून ज्या धैर्याने तो कष्ट सहन करतो,॥ ७४७॥ हे पार्था! ऐक. त्या धृतीला (धैर्याला) राजसधृती म्हणतात. आता तिसरी जी तामसधृती ती ऐक.॥ ७४८॥
(श्लोक-३५)
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च।
न विमुंचति दुर्मेधा धृति: सा पार्थ तामसी॥ ३५॥
अर्थ—अर्जुना! जिच्यामुळे दुष्टबुद्धीचा मनुष्य झोप, भीती, दु:ख, खेद व मद ही सोडत नाही, तिला तामसधृती (धैर्य) असे म्हणतात.॥ ३५॥
तरी सर्वाधमें गुणें। जयाचें कां रूपा येणें।
कोळसा काळेपणें। घडला जैसा॥ ७४९॥
अहो प्राकृत आणि हीन। तयाही कीं गुणत्वाचा मान।
परि न म्हणिजे पुण्यजन। राक्षस काई॥ ७५०॥
पैं ग्रहांमाजि इंगळ। तयातें म्हणिजे मंगळ।
तैसा तमीं धसाळ। गुणशब्द हा॥ ७५१॥
जे सर्व दोषांचा वसौटा। तमचि कामऊनि सुभटा।
उभारिला आंगवठा। जया नराचा॥ ७५२॥
अर्थ—काळेकुट्टपणाने जसा कोळसा घडलेला असतो, त्याप्रमाणे सर्व अधमगुणांनी ज्याचे स्वरूप बनलेले आहे,॥ ७४९॥ अहो! जो तमोगुण निकृष्ट व हीन आहे, त्यालाही गुणत्वाचा मान कसा? राक्षस हे दुष्ट व पापी असूनही त्यांना ‘पुण्यजन’ असे म्हणत नाहीत काय?॥ ७५०॥ सर्व ग्रहांमध्ये धगधगीत विस्तवाप्रमाणे ताप देणारा असा जो ग्रह त्याला मंगळ (कल्याणकारक) म्हणतात, त्याप्रमाणे तमाला ‘गुण’ शब्द अविचाराने लावण्यात येतो.॥ ७५१॥ हे उत्तम योद्धॺा अर्जुना! सर्व दोषांचे वसतिस्थान असलेल्या तमोगुणाला राबवूनच ज्या पुरुषाचा पिंड बनलेला आहे.॥ ७५२॥
तो आळस सूनि असे कांखे। म्हणौनि निद्रे कंहीं न मुके।
पापें पोशितां दु:खें। न सांडिजे जेवीं॥ ७५३॥
आणि देहा धनाचिया आवडी। सदा भय तयातें न सांडी।
विसंबूं न सके धोंडीं। काठिण्य जैसें॥ ७५४॥
आणि पदार्थजातीं स्नेहो। बांधे म्हणौनि तो शोकें ठावो।
केला न शके पाप जावों। कृतघ्नौनि जैसें॥ ७५५॥
आणि असंतोष जीवेंसीं। धरूनि ठेला अहर्निशीं।
म्हणौनि मैत्री तेणेंसीं। विषादें केली॥ ७५६॥
लसणातें न सांडी गंधी। कां अपथ्यशीळातें व्याधी।
तैसी केली मरणावधी। विषादें तया॥ ७५७॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे पापांना पोसिले असता दु:ख कधीच नाहीसे होत नाही, त्याप्रमाणे आळसाला तो काखेत बाळगून असल्यामुळे झोप त्याला (तमोगुणी पुरुषाला) कधीच सोडत नाही.॥ ७५३॥ कणखरपणा ज्याप्रमाणे दगडाला सोडीत नाही, त्याप्रमाणे त्याला धनाच्या व शरीराच्या आवडीमुळे भय सदा सर्वकाळ सोडीत नाही॥ ७५४॥ आणि पाप जाण्याकरिता कृतघ्न माणसाने कितीही खटपट केली तरी ते जसे जात नाही, त्याप्रमाणे पदार्थमात्राच्या ठिकाणी तो आसक्तीने जखडलेला असल्याकारणाने तो दु:खाचे निवासस्थान बनतो.॥ ७५५॥ आणि तो रात्रंदिवस असंतोषाला आपल्या अंत:करणात धरून ठेवीत असल्यामुळे खेदाने त्याच्याशी मैत्री केलेली असते.॥ ७५६॥ लसणाला ज्याप्रमाणे दुर्गंध सोडीत नाही किंवा अपथ्य करणाऱ्याला रोग सोडत नाही, त्याप्रमाणे विषाद (खेद) मरणाच्या क्षणापर्यंत त्याला सोडीत नाही.॥ ७५७॥
आणि वयसा वित्त काम। ययांचा वाढवी संभ्रम।
म्हणौनि मदें आश्रम। तोचि केला॥ ७५८॥
अर्थ—आणि तारुण्य, द्रव्य व विषयेच्छा यांचे तो (तामसी पुरुष) महत्त्व वाढवितो, म्हणून मददेखील त्यालाच आश्रयस्थान करतो.॥ ७५८॥
आगीतें न सांडी ताप। सळातें जातीचा साप।
कां जगाचा वैरी वासिप। अखंड जैसा॥ ७५९॥
ना तरि शरीरातें काळ। न विसंबे कवणे वेळ।
तैसा आथि अढळ। तामसीं मद॥ ७६०॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे अग्नीला उष्णता सोडत नाही किंवा जातिवंत सर्प जसा वैर सोडत नाही, भीती जशी नेहमी जगाची शत्रू आहे॥ ७५९॥ किंवा काळ जसा शरीराला केव्हाही सोडत नाही, त्याप्रमाणे मद (माजोरीपणा) तामस पुरुषामध्ये नित्य राहतो.॥ ७६०॥
एवं पांचही हे निद्रादिक। तामसाच्या ठाईं दोख।
जिया धृती देख। धरिले आहाती॥ ७६१॥
तिये गा धृती नांवें। तामसी तेथ हें जाणावें।
म्हणीतलें तेणें देवें। जगाचेनी॥ ७६२॥
अर्थ—अशा रितीने निद्रादिक पाचही दोष ज्या धृतीने (धैर्याने) धरून ठेवले जातात,॥ ७६१॥ अर्जुना! त्या धैर्याला तामसी धृती हे नाव आहे, असे समज, असे जगाच्या ईश्वराने (श्रीकृष्णाने) म्हटले.॥ ७६२॥
एवं त्रिविध जे बुद्धि। कीजे कर्मनिश्चयो आधि।
तो धृती या सिद्धि। नेईजो येथ॥ ७६३॥
सूर्यें मार्ग गोचर होये। आणि तो चालती कीर पाये।
परि चालणें तें आहे। धैर्यें जेवीं॥ ७६४॥
तैसी बुद्धि कर्मातें दावी। तें करणसामग्री निफजवी।
परि निफजावया होआवी। धीरता जे॥ ७६५॥
ते हे गा तुजप्रति। सांगीतली त्रिविध धृति।
यया कर्मत्रया निष्पत्ति। जालिया मग॥ ७६६॥
अर्थ—याप्रमाणे तीन प्रकारच्या बुद्धीने जो प्रथम कर्माचा निश्चय केला जातो, तो (पुढे) या जगात (तीन प्रकारच्या) धैर्याने सिद्धीस नेला जातो.॥ ७६३॥ सूर्याच्या योगाने मार्ग दिसतो अणि पायाने तो मार्ग चालला जातो. पण चालणे हे जसे धैर्याच्या योगाने होते,॥ ७६४॥ त्याप्रमाणे बुद्धी कर्म दाखविते, इंद्रियें ही साधने ते कर्म करतात. परंतु ते कर्म करण्याला ज्या धैर्याची आवश्यकता असते,॥ ७६५॥ त्या धैर्याचे हे तीन प्रकार तुला सांगितले. असे हे तीन प्रकारचे कर्म निष्पन्न झाले, म्हणजे मग॥ ७६६॥
येथ फळ जें एक निफजे। सुख जयातें म्हणिजे।
तेंही त्रिविध जाणिजे। कर्मवशें॥ ७६७॥
अर्थ—या तीन प्रकारच्या कर्मापासून जे एक फळ उत्पन्न होते, ज्याला सुख असे म्हणतात. तेही सुख कर्माच्या स्वाधीन असल्यामुळे तीन प्रकारचे असते, हे लक्षात घे.॥ ७६७॥
तरि फळरूप तें सुख। त्रिगुणीं भेदलें देख।
विवचूं आतां चोख। चोखीं बोलीं॥ ७६८॥
परि चोखी ते कैसी सांगें। पैं घेवों जातां बोलबगें।
कानींचियेही लागे। हातींचा मळ॥ ७६९॥
म्हणौनि जयाचेनि अव्हेरें। अवधानही होय बहिरें।
तेणें आईक हो आदरें। जिवाचेनि॥ ७७०॥
ऐसें म्हणौनि देवो। त्रिविधा सुखाचा प्रस्तावो।
मांडला तो निर्वाहो। निरूपित असे॥ ७७१॥
अर्थ—तर ते फळाच्या रूपाने प्राप्त होणारे सुखही तीन गुणांनी तीन प्रकारचे झालेले असते, हे लक्षात घे. त्याचे आता चांगल्या शब्दात स्पष्ट विवेचन करू.॥ ७६८॥ परंतु शब्दाचा चांगलेपणा तरी कसा वर्णन करावा! शब्दांच्या मार्गाने ग्रहण कर म्हणावे तर श्रवणेंद्रियाच्या माध्यमाचे दोष (मर्यादा) त्याला लागतात.॥ ७६९॥ म्हणून ज्यांना (शब्दांना) झिडकारिले असता बाह्य अवधान देखील नष्ट होते, त्याचे केवळ अंत:करणाच्या उत्कट आदराने श्रवण कर.॥ ७७०॥ असे म्हणून देवाने तीन प्रकारच्या सुखाचे निरूपण करण्यास प्रारंभ केला. तो प्रकार आता सांगतो.॥ ७७१॥
(श्लोक-३६)
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ।
अभ्यासाद्रमते यत्र दु:खान्तं च निगच्छति॥ ३६॥
अर्थ—ज्या सुखाच्या ठिकाणी अभ्यासाने जीव रममाण होतो व ज्यायोगाने दु:खाचा खात्रीने नाश होतो ते तीन प्रकारचे सुख, हे भरतश्रेष्ठा अर्जुना! माझ्यापासून ऐक.॥ ३६॥
म्हणे सुखत्रयसंज्ञा। सांगों म्हणौनि प्रतिज्ञा।
बोलिलों तें प्राज्ञा। ऐक आतां॥ ७७२॥
तरि सुख तें गा किरीटी। दाविजेल तुज दिठी।
जें आत्मयाचिये भेटी। जीवासि होय॥ ७७३॥
परि मात्रेचेनि मापें। दिव्यौषध जैसें घेपे।
कां कथिलाचें कीजे रूपें। रसभावनीं॥ ७७४॥
ना ना लवणाचें जळ। होआवया दोनी चार वेळ।
देऊनि सांडिजती ढाळ। तोयाचे जेवीं॥ ७७५॥
तेविं जालेनि सुखलेशें। जीव भाविलिया अभ्यासें।
जीवपणाचें नासे। दु:ख जेथें॥ ७७६॥
अर्थ—हे सुज्ञा अर्जुना! तीन प्रकारच्या सुखाची लक्षणे सांगीन म्हणून मी जे तुला वचन दिले होते, ती आता ऐक.॥ ७७२॥ अर्जुना! जीवाला आत्मज्ञान झाले असता जो आनंद होतो, तो तुझ्या दृष्टीला दाखवून देतो.॥ ७७३॥ ज्याप्रमाणे उत्कृष्ट औषध मात्रेच्या प्रमाणात घ्यावे किंवा रसाच्या भावना देऊन कथिलाची चांदी करावी॥ ७७४॥ किंवा मिठाच्या खडॺाचे पाणी करावयाचे असल्यास ज्याप्रमाणे त्यावर दोन चार वेळ पाणी टाकावे,॥ ७७५॥ त्याप्रमाणे मिळालेल्या आनंदाचा अभ्यास जीवाला झाला असता जीवपणाचे म्हणून जे दु:ख आहे, ते जेथे नाश पावते,॥ ७७६॥
गूढार्थदीपिका—जीवपणाचे नासे। दु:ख जेथें॥
अविद्या नि:शेष नाहीशी होऊन पूर्ण ब्रह्मरूपता अंगी बाणेपर्यंत गुणातीत अवस्था प्राप्त होऊ शकत नाही. अर्थातच ब्रह्मरूपता बाणून गुणातीत जोपर्यंत होता येत नाही, तोपर्यंत प्राप्त होणाऱ्या सुखाचेही सत्व, रज व तम या गुणांमुळे साहजिकच तीन भेद होतात, असे या ओव्यांतून माउली सांगत आहे.
‘मी ब्रह्मस्वरूप आहे’ अशा तऱ्हेचे आत्मज्ञान झाल्यानंतर जीव व शिव यांचे ऐक्य झाले असता जीवाच्या ठिकाणची मर्यादित्वाची जाणीव नाहीशी होते. या मर्यादित्वाच्या जाणिवेमुळेच शिवापासून तो आपल्याला अलग समजत होता व या नामरूपांच्या भेदामुळेच शिवाच्या स्वरूपधर्माहून (सच्चिदानंद धर्माहून) अत्यंत विपरीत अशा (असत् , जड, दु:खरूप) या अनेक वस्तूंची कल्पना तो करीत होता. हा भेदच त्याच्या दु:खाला कारण झाला होता, पण आत्मज्ञानाने आता जीव व शिव यांचे ऐक्यरूप ज्ञान त्याला झाल्यामुळे त्याची भेदाची चुकीची किंवा अज्ञानाची कल्पना नाहीशी होते व यथार्थ ज्ञानाने आपल्याला तो व्यापक समजू लागतो. ह्या व्यापकत्वाच्या जाणीवेच्या सुखामुळे भेदाने झालेला जीवपणा व त्यामुळे होणारे दु:ख हे दोन्हीही नाहीसे होतात.
मिठाचे पाणी करण्याकरिता मिठावर दोनचारदा जसे पाणी शिंपडावे लागते, त्याप्रमाणे भेदरूपी जीवत्वाची जाणीव नाहीशी करण्याकरिता “मी ब्रह्म आहे” ही जाणीव बाळगावी लागते व ती कायम ठेवण्याकरिता सारखा अभ्यास करावा लागतो.
‘मी ब्रह्मस्वरूप आहे’ या ऐक्याच्या ज्ञानाचा, ज्ञात्याला येणारा अनुभव किंवा प्रत्यय व्यतिरेक ज्ञानाने येणारा आहे. हे व्यतिरेक ज्ञान मोक्षाच्या दु:खनिवृत्तिरूप पहिल्या अंगाची प्राप्ती करून देते. हा दु:खनिवृत्तिरूप आनंद किंवा सुख सत्वगुणात्मक आहे व म्हणूनच याला सात्विक सुख किंवा सात्विक आनंद म्हणतात. पण मोक्षाचे दुसरे व प्रमुख अंग परमानंदरूपता हे आहे. हे अंग अर्थातच कोणतीही जाणीव-यथार्थज्ञानाची असली तरी-कायम असताना प्राप्त होत नाही. अहंब्रह्मास्मिरूप व्यतिरेकज्ञान यथार्थज्ञान असले तरी ते सापेक्षज्ञान आहे व ज्ञान हे जाणीवरूप असल्यामुळे तेही वृत्तिरूप आहे, हे वृत्तिरूप ज्ञान नाहीसे झाल्याशिवाय परमानंदता बाणू शकत नाही. वेदांतात म्हणूनच या ज्ञानाला ‘लेशाविद्या’ असे म्हणतात. ही ऐक्याची जाणीव नाहीशी करणे म्हणजेच ब्रह्मानंदता बाणणे होय, असे आचार्य “अहंभावोदयाभाव: बोधस्य परमावधि:” या पंक्तीत सांगतात. गुणातीत, त्रिपुटीरहित, निर्वृत्तिक व रसरूप म्हणून जिचे वर्णन करण्यात येते, ती स्थिती लेशाविद्या नाहीशी झाल्यावरच प्राप्त होते. अर्थातच ही स्थिती जाणीवप्रधान ज्ञानवृत्तीने प्राप्त होणे शक्य नाही. तर ही जाणीव नि:शेष विसरायला लावणाऱ्या सगुण भगवंताच्या ठिकाणी केलेल्या परमप्रीतीने प्राप्त होते. ही गुणातीत अवस्था असल्यामुळे ह्या सुखाचे किंवा आनंदाचे वर्णन शब्दांच्या पलीकडचे आहे. तिचे स्वरूप ‘मूकास्वादनवत्’ आहे.
तें येथ आत्मसुख। जालें असे त्रिगुणात्मक।
तेंही सांगों एकैक। रूप आतां॥ ७७७॥
अर्थ—या जगात ते आत्मसुखही तीन प्रकारचे झाले आहे. त्याचेही एक एक स्वरूप आता सांगू.॥ ७७७॥
(श्लोक-३७)
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्।
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम्॥ ३७॥
अर्थ—जे आरंभी विषासारखे कडू पण परिणामी अमृतासारखे (गोड) आणि आत्मविषयक बुद्धीपासून उत्पन्न झालेले असते, ते सात्त्विक सुख होय.॥ ३७॥
आतां चंदनाचें बुड। सर्पीं जैसें दुवाड।
कां निधानाचें तोंड। विवसिया जेविं॥ ७७८॥
अगा स्वर्गींचें गोमटें। आडव यागसंकटें।
कां बाळपण दासटें। त्रासकाळें॥ ७७९॥
हें असो दीपाचिये सिद्धी। अवघड धूम आधीं।
ना तरि तो औषधीं। जिभेचा ठावो॥ ७८०॥
तयापरि पांडवा। जया सुखाचा रिगावा।
विषम तेथ मेळावा। यमदमांचा॥ ७८१॥
देत सर्वस्नेहां मिठी। आंगीं ऐसें वैराग्य उठी।
स्वर्गसंसारा कांटी। काढितचि॥ ७८२॥
विवेकश्रवणें खरपुसें। जेथ व्रताचरणें कर्कशें।
करितां जाती भोकसे। बुद्धॺादिकांचे॥ ७८३॥
सुषुम्नेचेनि तोंडें। गिळिजे प्राणापानाचे लोंढे।
बोहणियेसीचि येवढें। भारी जेथ॥ ७८४॥
अर्थ—चंदनाच्या झाडाचा बुंधा सर्पामुळे जसा बिकट किंवा ठेव्याचे तोंड भूत-पिशाच्चामुळे जसे अप्राप्त असते,॥ ७७८॥ अरे अर्जुना! स्वर्गीचे सुख चांगले, पण यज्ञयागादिकांच्या अडथळॺामुळे ते जसे त्रासदायक किंवा बाळपण बोलता येत नाही, चालता येत नाही, काही समजत नाही, इत्यादी त्रासांमुळे पीडादायक असते.॥ ७७९॥ हे असो. दिवा लावण्याकरिता ज्याप्रमाणे धुराचा त्रास आधी सहन करावा लागतो किंवा औषधीसेवन जिभेला त्रासदायक असते,॥ ७८०॥ त्याप्रमाणे, अर्जुना! ज्यांना या (सात्विक) सुखात प्रवेश करावयाचा असेल, त्यांना प्रथम यमदमादी साधनसंपत्ती प्राप्त करण्याचे संकट सोसावे लागते.॥ ७८१॥ (तसेच) यच्चयावत् वैषयिक वस्तूविषयींचे प्रेम पूर्णपणे नाहीसे करीत अंगात असे वैराग्य उत्पन्न होते की स्वर्ग व संसार या दोहोंविषयीचे आसक्तीचे कुंपण ते (वैराग्य) उपटून टाकते.॥ ७८२॥ ज्या ठिकाणी खरखरीत अशा नित्यानित्य विवेकाचे श्रवण करावे लागते व कठोर व्रतांचे आचरण घडावे लागते. अशा आचरणांनी बुद्धॺादिकांच्या चिरफाळॺा होतात.॥ ७८३॥ सुषुम्नेच्या तोंडाने प्राण व अपान वायूंचे लोंढे गिळावे लागतात. सुरुवातीलाच जेथे ह्या सर्व अडचणी सहन कराव्या लागतात,॥ ७८४॥
जें सारसांही विघडतां। होय वोहाहूनि वत्स काढितां।
ना भणंग दवडितां। भाणयावरूनी॥ ७८५॥
पैं मायेपुढौनि बाळक। काळें नेतां एकुलतें एक।
होय कां उदक। तुटतां मीना॥ ७८६॥
तैसें विषयांचें घर। इंद्रियां सांडितां थोर।
युगांत होय तें वीर। विराग साहाती॥ ७८७॥
अर्थ—चक्रवाक जोडप्याचा एकमेकांपासून वियोग झाला असता किंवा गाईचे वासरू तिच्या कासेखालून ओढले असता किंवा भिकाऱ्याला भरल्या ताटावरून हाकलून दिले असता॥ ७८५॥ किंवा आईचे एकुलते एक मूल काळाने हिरावून नेले असता किंवा माशाला पाण्यातून बाहेर काढले असता जसे (अत्यंत दु:ख) होते,॥ ७८६॥ अर्जुना, त्याचप्रमाणे इंद्रियांना विषयांचे घर सोडताना महाप्रलयाचे दु:ख होते. परंतु ते वीर पुरुष (हे) विषयवैराग्य सहन करतात.॥ ७८७॥
ऐसा जया सुखाचा आरंभ। दावी काठिण्याचा क्षोभ।
मग क्षीराब्धीं लाभ। अमृताचा जैसा॥ ७८८॥
अर्थ—ज्या सुखाचा आरंभ अशा महान संकटांचा अनुभव देतो, परंतु मग ज्याप्रमाणे क्षीराब्धीचे मंथन केल्यावर अमृताचा लाभ (देवादिकांना) झाला (त्याप्रमाणे शेवटी मोक्षामृताचा लाभ त्यांना होतो).॥ ७८८॥
पहिलया वैराग्यगरळा। धैर्यशंभु वोडवी गळा।
तरि ज्ञानामृतें सोहळा। पाहे जेथें॥ ७८९॥
अर्थ—पहिल्याने वैराग्यरूपी गरळ (ज्यात निघेल ते) प्राशन करण्याकरता सात्त्विक धैर्यरूपी शंकर जेव्हा आ करील, तेव्हाच ज्ञानरूप अमृताचा सोहळा भोगायला मिळतो.॥ ७८९॥
पैं कवलिताहि कोपे ऐसें। द्राक्षांचें हिरवेपण असे।
तें परिपाकीं कां जैसें। माधुर्य आते॥ ७९०॥
तें वैराग्यादिक तैसें। पिकलिया आत्मप्रकाशें।
मग वैराग्येंसींही नाशे। अविद्याजात॥ ७९१॥
अर्थ—हिरवी द्राक्षे इतकी आंबट असतात की तोंडांत टाकल्याबरोबर जिभेला त्याच्या आंबटपणाने मनाचा क्षोभ होतो, पण तीच पिकली म्हणजे तेच हिरवेपण (आंबटपण) सुरस गोडपणात परिणत होते,॥ ७९०॥ त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाने वैराग्यादिक परिपक्व (पूर्णतेला आले) झाले म्हणजे वैराग्यासह सर्व अज्ञानाचा पसारा नाहीसा होतो.॥ ७९१॥
तेव्हां सागरीं गंगा जैसी। आत्मीं मीनल्या बुद्धि तैसी।
अद्वयानंदाची आपैसी। खाणी उघडे॥ ७९२॥
अर्थ—त्यावेळी समुद्राला जशी गंगा मिळते, त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपाशी बुद्धीचे ऐक्य झाले म्हणजे अद्वैतानंदाची खाण आपोआपच उघडते.॥ ७९२॥
ऐसें स्वानुभवविश्रामें। वैराग्यमूळ जें परिणमे। तें सात्विक येणें नामें। बोलिजे सुख॥ ७९३॥
अर्थ—वैराग्य ज्याचे मूळ आहे असे जे सुख याप्रमाणे आपल्या अद्वैतानंदाच्या अनुभवाने विश्रांतिरूपाने परिणाम पावते, त्याला सात्विक सुख असे म्हणतात.॥ ७९३॥
(श्लोक-३८)
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्।
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्॥ ३८॥
अर्थ—जे सुख विषय आणि इंद्रिये यांच्या संयोगाने आरंभी अमृतासारखे (गोड) आणि परिणामी विषासारखे (कडू) असते ते राजस सुख होय.॥ ३८॥
आणि विषयेंद्रिया। मेळ होतां धनंजया।
जें सुख जाय थडिया। सांडूनि दोन्ही॥ ७९४॥
अर्थ—हे धनंजया! विषयांचा आणि इंद्रियांचा संगम झाला म्हणजे दोन्ही थडी भरून जो सुखाचा पूर येतो,॥ ७९४॥
अधिकारिया रिगतां गांवो। होय जैसा उत्साहो।
कां रिणावरी विवाहो। विस्तारिला॥ ७९५॥
ना ना रोगिया जिभेपासीं। केळें गोड साखरेसीं।
कां बचनागाची जैसी। मधुरता पहिली॥ ७९६॥
पहिलें संवचोराचें मैत्र। हाटभेटीचें कलत्र।
कां लाघवीयाचे विचित्र। विनोद ते॥ ७९७॥
तैसें विषयेंद्रियदोखीं। जें सुख जीवातें पोखी।
मग उपडिला खडकीं। हंस जैसा॥ ७९८॥
तैसी जोडी आघवी आटे। जीविताचा ठाय फिटे।
सुकृताचियाही सुटे। धनाची गांठी॥ ७९९॥
आणिक भोगिलें जें कांहीं। तें स्वप्न तैसें होय नाहीं।
मग हानीचाचि घाईं। लोळावें उरे॥ ८००॥
अर्थ—अधिकारी गावात आला म्हणजे (लोकांना) जसा उत्साह येतो, किंवा कर्ज काढून लग्न समारंभ होतात,॥ ७९५॥ किंवा रोग्याच्या जिभेला साखरेप्रमाणे केळी गोड लागतात किंवा बचनाग (विष) खाताना जसा पहिल्याने गोड लागतो,॥ ७९६॥ आपल्याबरोबर येणाऱ्या (चोराची) जशी पहिलीच मैत्री, किंवा बाजारात भेटलेल्या वेश्येचे आरंभीचे जसे आचरण (सुखकर) किंवा बहुरूप्याचे विचित्र विनोद जसे (मोह उत्पन्न करणारे),॥ ७९७॥ हंस ज्याप्रमाणे खडकावर आपटून (पाण्यातून प्रतिबिंबित चांदण्यांना भ्रमाने रत्ने समजून त्यावर झेप घेताना) मग मरतो, त्याप्रमाणे विषय व इंद्रिये यांच्या संयोगरूप दोषांमुळे जे सुख जीवाला मिळते;॥ ७९८॥ त्याप्रमाणे संपादिलेली सर्व कमाई संपते, जीविताचाही नाश होतो व पुण्यरूपी धनाचा साठाही रिकामा होतो.॥ ७९९॥ मग पूर्वी जे जे काही भोगले असेल ते स्वप्नाप्रमाणे नाहीसे होते व सर्वस्वहानीच्या आघाताने (गडबडा) लोळत राहणे एवढेच काय ते उरते.॥ ८००॥
ऐसें आपत्तीं जें सुख। ऐहिकीं परिणमे देख।
परत्रीं कीर विख। होउनि परते॥ ८०१॥
जे इंद्रियजाता लळा। दीधलिया धर्माचा मळा।
जाळूनि भोगिजे सोहळा। विषयांचा जेथ॥ ८०२॥
तेथ पातकें बांधिती थावो। तियें नरकीं देती ठावो।
जेणें सुखें हा अपावो। परत्रीं ऐसा॥ ८०३॥
पैं नामें विष मधुरें। परि मारूनि अंतीं खरें।
तैसें आदि जें गोडिरें। अंतीं कडु॥ ८०४॥
पार्था तें सुख साचें। वळिलें आहे रजाचें।
म्हणौनि न शिवें तयाचें। आंग कंहीं॥ ८०५॥
अर्थ—जे इहलोकातील सुख अशा प्रकारे आपत्तीच्या रूपात परिणाम पावते, पहा व परलोकात तर खरोखर ते विष होऊनच उलटते.॥ ८०१॥ कारण सर्व इंद्रियांना विषयांचा लळा लावून व धर्माच्या शेताला जाळून जेथे विषयांचे सुख भोगले जाते,॥ ८०२॥ त्याठिकाणी पातकांना थारा मिळून त्यांना बळ चढते व ती पातके विषयरूप सुख भोगणाऱ्याला नरकात जागा देतात. एवंच या (इहलोकीच्या) सुखाने परलोकी असा घात होतो.॥ ८०३॥ विषाला मधुर हे नाव असले तरी ते जसे प्राणघात करून अखेर विष ठरते, तसे जे सुख (राजस) आरंभी गोड वाटते, पण अंती (परिणामी) कडूच (दु:खदायक) ठरते.॥ ८०४॥ अर्जुना, हे सुख केवळ रजोगुणाचेच बनलेले आहे, म्हणून त्याला तू कधीही स्पर्शदेखील करू नकोस.॥ ८०५॥
(श्लोक-३९)
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मन:।
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥ ३९॥
अर्थ—जे आरंभी व उपभोगानंतर शेवटी चित्ताला मोह उत्पन्न करते आणि निद्रा, आळस व प्रमाद यापासून जे उत्पन्न होते, ते तामस सुख होय.॥ ३९॥
आणि अपेयाचेनि पानें। अखाद्याचेनि भोजनें।
स्वैरस्त्रीसंनिधानें। होय जें सुख॥ ८०६॥
कां पुढीलांचेनि मारें। ना तरि परस्वापहारें।
जें सुख अवतरे। भाटाच्या बोलीं॥ ८०७॥
जें आलस्यावरी पोखिजे। निद्रेमाजी जें देखिजे।
जयाच्या आद्यंतीं भुलिजे। आपुली वाट॥ ८०८॥
तें गा सुख पार्था। तामस जाण सर्वथा।
हें बहुधा न सांगोंचि जे कथा। असंभाव्य हें॥ ८०९॥
ऐसें कर्मभेदें मुदलें। फळसुखही त्रिधा जालें।
तें हें यथागमें केलें। गोचर तुज॥ ८१०॥
तें कर्ता कर्म फळ। ये त्रिपुटी येकीं केवळ।
वांचूनि कांहींचि नसे स्थूळ-। सूक्ष्मीं इये॥ ८११॥
आणि हे तंव त्रिपुटी। तिहीं गुणीं इंहीं किरीटी।
गुंफिली असे पटीं। तांतुवीं जैसी॥ ८१२॥
अर्थ—आणि अपेय पानाने (मदिरादी), अभक्ष्य भक्षणाने (मांसादी) व स्वैरिणी स्त्रीच्या समागमाने होणारे जे सुख,॥ ८०६॥ किंवा दुसऱ्यांचा घात करून, किंवा परधनाचा अपहार करून किंवा तोंडपुजा लोकांनी केलेली स्तुती ऐकून जे सुख होते,॥ ८०७॥ जे सुख आळसाने पोसले जाते, जे झोपेत अनुभवाला येते व ज्या सुखाच्या आरंभी व शेवटी भ्रमामुळे आपली आत्मस्वरूपप्राप्तीची वाट विसरली जाते,॥ ८०८॥ अर्जुना, ते सुख सर्वस्वी तामस होय. त्याची कहाणी सांगणे संभवनीय नाही इतके ते निंद्य आहे; म्हणून तिचा विस्तार मी करीत नाही.॥ ८०९॥ अशा रितीने मुळचे एकाच प्रकारचे कर्मफळ म्हणजे सुख कर्माच्या भेदामुळे तीन प्रकारचे झाले. ते हे मी शास्त्रानुसार तुला फोड करून सांगितले.॥ ८१०॥ कर्ता, कर्म व फळ या एका त्रिपुटीवाचून या स्थूल व सूक्ष्म सृष्टीत दुसरे काहीच नाही.॥ ८११॥ आणि हे अर्जुना, वस्त्र जसे तंतूंनी तयार केलेले असते, त्याप्रमाणे ही त्रिपुटी (कर्ता, कर्म व फळ) ह्या तीन गुणांनी (सत्व, रज व तम) भरलेली आहे.॥ ८१२॥
(श्लोक-४०)
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुन:।
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभि: स्यात्त्रिभिर्गुणै:॥ ४०॥
अर्थ—प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या या तीन गुणांपासून अलिप्त अशी स्थावर व जंगम वस्तू पृथ्वीवर, स्वर्गात व देवतादिकातही दिसणार नाही.॥ ४०॥
म्हणौनि प्रकृतीच्या आलोकीं। न बंधिजे इंहीं सत्वादिकीं।
तैसी स्वर्गीं ना मृत्युलोकीं। आथी वस्तु॥ ८१३॥
कैंचा लोंवेवीण कांबळा। मातियेवीण मोदळा।
कां जळेंवीण कल्लोळा। होणें आहे॥ ८१४॥
तैसें न होनि गुणाचें। सृष्टीच्या रचना रचे।
ऐसें नाहींच गा साचें। प्राणिजात॥ ८१५॥
यालागीं हें सकळ। तिहीं गुणांचेंचि केवळ।
घडलें आहे निखिळ। ऐसें जाण॥ ८१६॥
गुणीं देवां त्रयी लाविली। गुणीं लोकीं त्रिपुटी पाडिली।
चतुर्वर्णां घातलीं। सिनानीं उळिगें॥ ८१७॥
अर्थ—म्हणून प्रकृतीच्या कक्षेत असूनही सत्वादी गुणांनी बांधली जाणार नाही अशी एकादी वस्तू मृत्युलोकात किंवा स्वर्गात नाही.॥ ८१३॥ लोकरीशिवाय कांबळे, मातीवाचून ढेकूळ किंवा पाण्यावाचून लाटा उत्पन्न होतील काय?॥ ८१४॥ त्याप्रमाणे गुणांना घेतल्याशिवाय सृष्टीच्या रचनेत उत्पन्न होईल, असा कोणताच प्राणिमात्र नाही.॥ ८१५॥ याकरता हे सर्व (जग) तीन गुणांचेच केवळ बनलेले आहे, असे पक्के समज.॥ ८१६॥ गुणांमुळेच देवातही तीन भेद झालेत. गुणांनीच जगात कर्ता, कर्म व फळ असे तीन भेद केलेत आणि चारी वर्णांना भिन्न भिन्न कर्मे लावून दिली.॥ ८१७॥
(श्लोक-४१)
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप।
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणै:॥ ४१॥
अर्थ—हे शत्रूंना ताप देणाऱ्या अर्जुना! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांची कर्मे प्रकृतिजन्य गुणांनी निरनिराळी झाली आहेत.॥ ४१॥
तेचि चारी वर्ण। पुससी जरी कोण कोण।
तरि जयां मुख्य ब्राह्मण। धुरेचे कां॥ ८१८॥
येर क्षत्रिय वैश्य दोन्ही। तेही ब्राह्मणाच्याचि मानिजे मानीं।
जे ते वैदिक विधानीं। योग्य म्हणौनी॥ ८१९॥
चौथा शूद्र जो धनंजया। वेदीं लाग कीर नाहीं तया।
तऱ्ही वृत्ति वर्णत्रया-। अधीन तयाची॥ ८२०॥
तिये वृत्तीचिया जवळिका। वर्णत्रयां ब्राह्मणांदिकां।
अहो शूद्रही कीं देखा। चौथा जाला॥ ८२१॥
जैसा फुलाचेनि सांगातें। तांतु तुरंबिजे श्रीमंतें।
तैसें द्विजसंगें शूद्रातें। स्वीकारी श्रुती॥ ८२२॥
ऐसैसी गा पार्था। हे चतुर्वर्णव्यवस्था।
करूं आतां कर्मपथा। यांचिया रूप॥ ८२३॥
जिहीं गुणीं ते वर्ण चारी। जन्ममृत्यूंचिये कातरी।
चुकोनियां ईश्वरीं। पैठे होती॥ ८२४॥
जियें आत्मप्रकृतीचे इंहीं। गुणीं सत्वादिकीं तिहीं।
कर्में चौघां चहूं ठाईं। वांटिलीं वर्णां॥ ८२५॥
जैसें बापें जोडिलें लेंकां। वांटिले सूर्यें मार्ग पांथिकां।
ना ना व्यापार सेवकां। स्वामीनें जैसे॥ ८२६॥
तैसी प्रकृतीच्या गुणीं। जया कर्माची वेल्हावणी।
केली आहे वर्णीं। चहूं इंहीं॥ ८२७॥
तेथ सत्त्वें आपल्या आंगीं। समीननिमीन भागीं।
दोघे केले नियोगी। ब्राह्मण क्षत्रिय॥ ८२८॥
आणि रज परी सात्विक। तेथ ठेविले वैश्य लोक।
रजचि तमभेसक। तेथ शूद्र ते गा॥ ८२९॥
ऐसा येकाचि प्राणिवृंदा। भेद चतुर्वर्णधा।
गुणींचि इंहीं प्रबुद्धा। केला जाण॥ ८३०॥
मग आपलें ठेविलें जैसें। आइतेंचि दीपें दिसे।
गुणभिन्न कर्म तैसें। शास्त्र दावी॥ ८३१॥
अर्थ—ते चार वर्ण कोणकोणते असे जर विचारशील, तर त्यांमध्ये ब्राह्मण हे मुख्य अग्रणी आहेत.॥ ८१८॥ दुसरे क्षत्रिय आणि वैश्य या दोघांचा मानही ब्राह्मणासारखाच समजावा. कारण ते वेदोक्त कर्म करण्यास योग्य आहेत म्हणून.॥ ८१९॥ अर्जुना! चौथा जो शूद्र त्याचा मात्र वेदांशी काही संबंध नाही. असे असले तरी, त्याच्या चरितार्थाचे साधन मात्र तीन वर्णांच्या अधीन आहे.॥ ८२०॥ त्या वृत्तीच्या निकट संबंधामुळे ब्राह्मणादी तीन वर्णांबरोबर शूद्रही चौथा वर्ण होऊन बसला.॥ ८२१॥ ज्याप्रमाणे फुलांच्याबरोबर (माळेबरोबर) श्रीमंतांकडून ओवलेल्या दोऱ्याचाही सुवास घेण्यात येतो, त्याप्रमाणे ब्राह्मणांच्याबरोबर शूद्राचाही श्रुतींनी (वेदाने) स्वीकार (चार वर्णांत) केला.॥ ८२२॥ अर्जुना, अशी ही चार वर्णांची व्यवस्था आहे. आता या चारी वर्णांच्या कर्ममार्गाचे वर्णन करू.॥ ८२३॥ ज्या कर्ममार्गाने त्रिगुणात पडलेले चारी वर्ण, जन्म व मृत्यू यांच्या कात्रीतून सुटून ते ईश्वराच्या ठिकाणी पोहोचतात.॥ ८२४॥ आत्म्याची त्रिगुणात्मक प्रकृती तिच्या सत्वादी तीन गुणांच्या चारही वर्णांना चार ठिकाणी जी कर्मे वाटून दिलीत,॥ ८२५॥ ज्याप्रमाणे बापाने संपादन केलेली संपत्ती मुलांना वाटून द्यावी, किंवा ज्याप्रमाणे वाटसरूंना त्यांचे मार्ग सूर्य दाखवून देतो किंवा मालक आपल्या नोकरांना कामे वाटून देतो,॥ ८२६॥ त्याप्रमाणे प्रकृतीच्या गुणांनी (सत्व, रज व तम) कर्माचा विस्तार करून त्यांची चार वर्णांच्या ठिकाणी वाटणी केली.॥ ८२७॥ त्याठिकाणी सत्वगुणाने आपल्या अंगच्या सम व विषमभागाने ब्राह्मण व क्षत्रिय या दोघांना युक्त केले.॥ ८२८॥ आणि रज परंतु सात्विक (रज मिश्र सत्व) यात वैश्य लोकांना ठेवले व रजच पण तममिश्रित तेथे शूद्रांना ठेवले.॥ ८२९॥ हे बुद्धिमंता अर्जुना, अशा प्रकारे एकाच प्राणिसमुदायाचा चार प्रकारचा भेद ह्या गुणांनीच केला आहे, हे लक्षात ठेव.॥ ८३०॥ मग आपले ठेवलेले दिव्याने जसे सहज दिसते, त्याप्रमाणे गुणांच्यामुळे निरनिराळे झालेले कर्म शास्त्र दाखवून देते.॥ ८३१॥
गूढार्थदीपिका—अज्ञान आहे तोपर्यंत मनुष्य हा सत्व, रज व तम या तीन गुणांनी बांधला गेलेला आहे. हे तीन गुण प्रकृतीचा स्वभाव असल्यामुळे ब्रह्मज्ञान होईपर्यंत या तीन गुणांच्या प्रभावापासून मनुष्याची सुटका नाही. अर्थातच या तीन गुणांच्या कमीजास्त प्रमाणातील मिश्रणाने ब्राह्मण-क्षत्रियादी चार वर्णांची निर्मिती झाली. त्यामुळे प्रत्येकाचा स्वभाव किंवा प्रकृती या गुणांच्या मिश्रणानुसारच असते व विचार आणि विकार यांचे प्राबल्यही त्या गुणांच्या प्रमाणातच माणसात राहते.
सत्वाचा गुण ज्ञान असल्याकारणाने अज्ञाननिवृत्तीकरता या गुणाचा उत्कर्ष होणे आवश्यक आहे. जितक्या जितक्या प्रमाणात माणसात हा गुण वाढत जाईल, तितक्या तितक्या प्रमाणात मोक्षाचा पल्ला तो गाठत जाईल. मनुष्याच्या स्वभावाची ही गुणानुसार झालेली घडण लक्षात घेऊनच ब्राह्मण-क्षत्रियादी चारी वर्णांना गुणानुसार निरनिराळी कर्मे शास्त्रांनी लावून दिलीत. उद्देश हा की ही कर्मे भगवदाज्ञा म्हणून त्यांनी आचरली असता अनायासेच त्यांचे अंत:करण शुद्ध म्हणजे सत्त्वप्रधान व्हावे व ज्ञानाच्या उदयाचा मार्ग निष्कंटक व्हावा. ह्यालाच अंत:करणाची शुद्धी म्हणतात व ती केवळ शास्त्रोक्त कर्मांच्या फलासक्तिरहित आचरणाने प्राप्त होते. शास्त्रोक्त कर्मांची विभागणी अशा रितीने या चार वर्णांच्या गुणांनुसार असल्यामुळे तीही स्वाभाविकच म्हणावी लागते. घरात अंधारात ठेवलेली एखादी वस्तू फक्त दाखवून देण्याचे कार्य दिवा ज्याप्रमाणे करतो, त्याचप्रमाणे चार वर्णांच्या प्रकृतीनुसार अंत:करणशुद्धिद्वारा मोक्षाला उपयोगी पडणारी ही कर्मे फक्त दाखवून देण्याचे कार्य शास्त्रे करीत असतात.
तेंचि आतां कोण कोण। वर्णविहिताचें लक्षण।
हें सांगों ऐक श्रवण-। सौभाग्यनिधी॥ ८३२॥
अर्थ—श्रवणरूपी सौभाग्याचा निधी असलेल्या अर्जुना, तुला आता निरनिराळॺा वर्णांची शास्त्रांनी विहित केलेली कर्मे कोणती ती सांगतो, ऐक.॥ ८३२॥
(श्लोक-४२)
शमो दमस्तप: शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥ ४२॥
अर्थ—चित्ताचे नियमन, बाह्येंद्रियांचे नियमन, कायिक, वाचिक व मानसिक तप, शुचिर्भूतपणा, क्षमा, सरळपणा, शास्त्रांचे ज्ञान, अनुभूती आणि श्रुतिस्मृतींविषयी श्रद्धा हे ब्राह्मणांचे स्वभावसिद्ध कर्म होय.॥ ४२॥
तरि सर्वेंद्रियांचिया वृत्ती। घेऊनि आपुल्या हातीं।
बुद्धि आत्मया मिळे येकांतीं। प्रिया जैसी॥ ८३३॥
ऐसा बुद्धीचा उपरम। तया नाम म्हणिपे शम।
तो गुण गा उपक्रम। जया कर्माचा॥ ८३४॥
आणि बाह्येंद्रियांचें धेंडें। पिटूनि विधीचेनि दंडें।
नेदिजे अधर्माकडे। कंहींचि जावों॥ ८३५॥
तो पैं गा शमा विरजा। दम गुण जेथ दुजा।
आणि स्वधर्माचिया वोजा। जिणें जें कां॥ ८३६॥
तेवींचि सटवीचिये राती। न विसंबिजे जेविं वाती।
तैसा ईश्वरनिर्णय चित्तीं। वाहणें सदा॥ ८३७॥
तया नाम तप। हें तिजया गुणाचें रूप।
आणि शौचही निष्पाप। द्विविध जेथ॥ ८३८॥
मन भावशुद्धी भरलें। आंग क्रिया अळंकारिलें।
ऐसें सबाह्य जियालें। साजिरें जें कां॥ ८३९॥
तया नाम शौच पार्था। तो कर्मीं गुण जये चौथा।
आणि पृथ्वीचिया परी सर्वथा। सर्व जें साहाणें॥ ८४०॥
ते गा क्षमा पांडवा। गुण जेथ पांचवा।
स्वरामाजिं सुहावा। पंचम जैसा॥ ८४१॥
आणि वांकडेनि वोघेंसीं। गंगा वाहे उजूचि जैसी।
कां पृष्ठीं वळला उसीं। गोडी जैसी॥ ८४२॥
तैसा विषमांही जीवां-। लागीं उजुकार बरवा।
तें आर्जव गा साहावा। जेथींचा गुण॥ ८४३॥
आणि पाणियें प्रयत्नें माळी। अखंड जचे झाडामुळीं।
परि तें आघवेंचि फळीं। जाणे जेवीं॥ ८४४॥
तैसें शास्त्राचारें तेणें। ईश्वरच येक पावणें।
हें फुडें जें कां जाणणें। तें येथ ज्ञान॥ ८४५॥
अर्थ—तर प्रिया ज्याप्रमाणे आपल्या पतीशी एकांतात एकरूप होते, त्याप्रमाणे सर्व इंद्रियांच्या वृत्तींना आपल्या हातात घेऊन (निग्रह करून) बुद्धी आत्मस्वरूपी मिळते,॥ ८३३॥ अशी जी बुद्धीची शांत स्थिती तिला शम म्हणतात आणि या गुणाने (शमाने) ज्या कर्माचा आरंभ होतो,॥ ८३४॥ आणि बाह्य इंद्रियांच्या धेंडांना शास्त्रांच्या नियमांनी शासन करून पिटाळून लावतो व अधर्माकडे त्यांना (इंद्रियांना) कधी जाऊच देत नाही,॥ ८३५॥ जो दम नावाचा दुसरा गुण शमाला साहाय्य करणारा असतो. शिवाय, त्याच्यामुळे स्वधर्मानुसार जीवन व्यतीत करता येते.॥ ८३६॥ त्याचप्रमाणे सटवाईच्या रात्री (पाचवीला) दिव्याला जसे क्षणभरही विसरले जात नाही; त्याप्रमाणे अहर्निश ईश्वराविषयीचा विचार अंत:करणांत बाळगला जातो,॥ ८३७॥ त्याचे नाव तप. ते तिसऱ्या गुणाचे लक्षण होय आणि निष्पाप (शुद्ध) असा शुचिर्भूतपणाही जेथे दोन प्रकारचा आहे,॥ ८३८॥ मन शुद्ध भावनेने भरलेले आणि शरीर विहित कर्मांनी अलंकृत झालेले, असे अंतर्बाह्य सुंदर झालेले जे जीवन.॥ ८३९॥ अर्जुना, त्याचे नाव ‘शौच’ हा कर्मातला चौथा गुण होय आणि पृथ्वीप्रमाणे जे सर्व (बरे- वाईट) सहन करणे,॥ ८४०॥ (सप्त) स्वरांमध्ये ज्या प्रमाणे पंचम (पाचवा स्वर) शोभिवंत, त्याप्रमाणे, अर्जुना ‘क्षमा’ (ब्राह्मण कर्मात) पाचवा गुण होय.॥ ८४१॥ आणि वाकडॺा प्रवाहाने गंगा वाहात असली तरी ती ज्याप्रमाणे सरळ (समुद्राकडे) वाहते किंवा ऊस (पाठीमागे) वाकडा वळला असला, तरी त्याची गोडी एकसारखीच असते,॥ ८४२॥ त्याप्रमाणे आपल्याला त्रास देणाऱ्या प्राणिमात्राविषयीदेखील सरळपणाचा व्यवहार करणे तो आर्जव (ज्या ब्राह्मण कर्मात) सहावा गुण होय.॥ ८४३॥ आणि माळी हा प्रयत्नाने सतत खपून झाडाच्या मुळाला पाणी घालतो. परंतु तो आपले परिश्रम जसे फळाच्या ठिकाणी पाहतो,॥ ८४४॥ त्याप्रमाणे शास्त्रानुसार आचरण करून त्याच्या योगाने ईश्वराची प्राप्ती हे जे पक्के जाणणे ते येथे (ब्राह्मण कर्मात) ज्ञान आहे.॥ ८४५॥
तें गा कर्मीं जिये। सातवा गुण होये।
आणि विज्ञान हें पाहें। एवंरूप॥ ८४६॥
तरि सत्वशुद्धीचिये वेळे। शास्त्रें कां ध्यानबळें।
ईश्वरतत्त्वींचि मिळे। निष्टंकबुद्धी॥ ८४७॥
हें विज्ञान बरवें। तें गुणरत्न जेथ आठवें।
आणि आस्तिक्य जाणावें। नववा गुण॥ ८४८॥
पैं राजमुद्रा आथिलियां। प्रजा भजे भलतयां।
तेविं शास्त्रें स्वीकारिलिया। मार्गमात्रातें॥ ८४९॥
आदरें जें कां मानणें। तें आस्तिक्य मी म्हणें।
तो नववा गुण जेणें। कर्म तें साच॥ ८५०॥
एवं नवही शमादिक। गुण जेथ निर्दोष।
तें कर्म जाण स्वाभाविक। ब्राह्मणाचें॥ ८५१॥
तो नवगुणरत्नाकर। यया नवरत्नांचा हार।
न फेडीत ले दिनकर। प्रकाश जैसा॥ ८५२॥
ना ना चांपा चांपौळीं पूजिला। चंद्र चंद्रिका धवळला।
कां चंदन निजें चर्चिला। सौरभ्यें जेवीं॥ ८५३॥
तेविं नवगुणटिकलग। लेणें ब्राह्मणाचें अव्यंग।
कंहींचि न संडी आंग। ब्राह्मणाचें॥ ८५४॥
आतां उचित तें क्षत्रिया। तेंही कर्म धनंजया।
सांगों ऐक प्रज्ञेचिया। भरोवरी॥ ८५५॥
अर्थ—हे ज्ञान ज्या कर्माचा (ब्राह्मण कर्माचा) सातवा गुण आहे आणि विज्ञान (पुढे सांगितल्याप्रमाणे) हे अशा स्वरूपाचे आहे ते लक्षात घे.॥ ८४६॥ तर शास्त्रविचाराने किंवा ध्यानाच्या अभ्याससामर्थ्याने जी निश्चयात्मिका बुद्धी सत्वशुद्धीच्यावेळी (सत्त्वशुद्धी साधल्यानंतर) ईश्वररूपी मिळते,॥ ८४७॥ अर्जुना, हे चांगले विज्ञान आहे, ते या ब्राह्मणकर्मांत आठवे गुणरत्न आहे आणि आस्तिक्य हा नववा गुण समज.॥ ८४८॥ राजाचा शिक्का असलेल्या कोणत्याही हुकुमाचा प्रजा जशी स्वीकार करते, त्याप्रमाणे शास्त्राने स्वीकारलेल्या सर्व मार्गांना॥ ८४९॥ जे आदराने मानणे, त्याला मी आस्तिक्य म्हणतो. तो नववा गुण आहे आणि त्याच्या योगाने (आस्तिक्यामुळे) ते ब्राह्मणकर्म खरे खरे होते.॥ ८५०॥ अशा रितीने शमादिक नऊही गुण जेथे (ज्या कर्मात) निर्दोष रितीने असतील, ते ब्राह्मणाचे स्वाभाविक कर्म, हे लक्षात ठेव.॥ ८५१॥ प्रकाशरूप सूर्याने जसा प्रकाश धारण करावा, त्याप्रमाणे या नवरत्नहाराला तो नवगुणांचा समुद्र असणारा (ब्राह्मण) सदैव धारण करतो.॥ ८५२॥ किंवा चाफा जसा आपल्या चाफेकळॺांनी सुशोभित होतो किंवा चंद्र जसा आपल्याच चंद्रप्रकाशाने उजळतो किंवा चंदन जसे आपल्याच सुवासाने भरलेलेच असते,॥ ८५३॥ त्याप्रमाणे नऊ गुणांच्या रत्नांनी जडलेला हा अलंकार ब्राह्मणाचे निर्मळ भूषण आहे, तो ब्राह्मणाच्या अंगापासून कधीही दूर होत नाही.॥ ८५४॥ अर्जुना, आता क्षत्रियांना उचित जे कर्म तेही सांगतो. ते तू बुद्धीच्या सामग्रीने ऐक.॥ ८५५॥
(श्लोक-४३)
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्।
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३॥
अर्थ—पराक्रम, तेज, धैर्य, दक्षता, युद्धातून पळून न जाणे, दातृत्व आणि लोकांवर सत्ता चालवणे हे क्षत्रियांचे स्वभावसिद्ध कर्म होय.॥ ४३॥
तरि भानु हा तेजें। नापेक्षी जेविं विरजें।
कां सिंहें न पाहिजे। जावळिया॥ ८५६॥
ऐसा स्वयंभ जो जीवें लाठ। सावायेंवीण उद्भट।
तें शौर्य गा जेथ श्रेष्ठ। पहिला गुण॥ ८५७॥
आणि सूर्याचेनि प्रतापें। कोडिही नक्षत्र हारपे।
ना तो तरि न लोपे। सचंद्रीं तिहीं॥ ८५८॥
तैसें आपुलेनि प्रौढीगुणें। जगा या विस्मय देणें।
आपण तरी न क्षोभणें। कायसेनही॥ ८५९॥
तें प्रागल्भ्यरूप तेजा। जिये कर्मीं गुण दुजा।
आणि धीर तो तिजा। जेथींचा गुण॥ ८६०॥
वरि पडलिया आकाश। बुद्धीचे डोळे मानस।
झांकी ना तें परियेस। धैर्य जेथें॥ ८६१॥
आणि पाणी हो कां भलतेतुकें। परि तें जिणौनि पद्म फांके।
कां आकाश उंचिया जिंके। आवडे तयातें॥ ८६२॥
तेविं विविधा अवस्था। पातलिया जिणौनि पार्था।
प्रज्ञा फळतया अर्था। वेझ देणें जें॥ ८६३॥
तें दक्षत्व गा चोख। जेथ चौथा गुण देख।
आणि जुंझ अलौकिक। पांचवा गुण॥ ८६४॥
अर्थ—सूर्य हा प्रकाशाच्या बाबतीत ज्याप्रमाणे कोणाच्या मदतीची अपेक्षा करीत नाही किंवा सिंहाला (पराक्रमाकरता) दुसऱ्याची सोबत लागत नाही,॥ ८५६॥ असा स्वत:च जो बलाढॺ व कोणाच्या साहाय्यावाचून शूर, तो, अर्जुना! (क्षात्रप्रकृतीचा) शौर्य हा पहिला गुण होय.॥ ८५७॥ आणि सूर्याच्या प्रकाशाच्या प्रभावाने कोटॺवधी नक्षत्रे असली तरी ती लोप पावतात (निस्तेज होतात) पण ती (नक्षत्रे) चंद्रासह असली तरी त्याला (सूर्याला) मात्र लोपवू (निस्तेज करू) शकत नाहीत.॥ ८५८॥ त्याप्रमाणे आपल्या सामर्थ्याने व गुणाने जगाला चकित करून टाकणे व आपण मात्र कोणत्याही गोष्टीमुळे विचलित न होणे,॥ ८५९॥ पाणीदारपणा असलेले तेज ज्या क्षात्रकर्मात दुसरा गुण आहे व धैर्य हा तिसरा गुण आहे.॥ ८६०॥ वरून आकाश जरी कोसळले तरी ज्याच्या बुद्धीचे डोळे व मन झाकले जात नाही, त्याचे नाव धैर्य होय.॥ ८६१॥ आणि पाणी वाटेल तितके असले तरी त्याला जिंकून कमल पाण्यावर उमलते किंवा आकाश उंचीच्या बाबतीत वाटेल त्याला जिंकते,॥ ८६२॥ त्याप्रमाणे अर्जुना, कितीही प्रसंग आले तरी त्यावर मात करून इष्ट फळ देणाऱ्या कार्यात चाणाक्षपणाने प्रवेश करणे,॥ ८६३॥ याला दक्षता असे म्हणतात व तो (क्षात्रप्रकृतीचा) चौथा गुण होय व अलौकिक झुंज देणे हा पाचवा गुण होय.॥ ८६४॥
आदित्याचीं झाडें। सदा सन्मुख सूर्याकडे।
तेविं समोर शत्रूपुढें। होणें जें कां॥ ८६५॥
माहेवणी प्रयत्नेंसीं। चुकविजे सेजे जैसी।
रिपू पाठी नेदिजे तैसी। समरंगणीं॥ ८६६॥
हा क्षत्रियाचेया आचारीं। पांचवा गुणेंद्र अवधारीं।
चहूं पुरुषार्थीं शिरीं। भक्ति जैसी॥ ८६७॥
आणि जालेनि फुलें फळें। शाखिया जैसी मोकळे।
कां उदार परिमळें। पद्माकर॥ ८६८॥
ना ना आवडीचेनि मापें। चांदिणें भलतेणें घेपे।
पुढिलांचेनि संकल्पें। तैसें जें देणें॥ ८६९॥
तें उमप गा दान। जेथ सहावें गुणरत्न।
आणि आज्ञे एकायतन। होणें जें कां॥ ८७०॥
पोषूनि अवयव आपुले। करविजती मातविले।
तेविं पालणें लोभविलें। जग जें भोगणें॥ ८७१॥
तया नाम ईश्वरभावो। जो सर्वसामर्थ्याचा ठावो।
तो गुणांमाजि रावो। सातवा जेथ॥ ८७२॥
अर्थ—सूर्यफुलाची झाडे ज्याप्रमाणे नेहमी सूर्याकडे सन्मुख असतात, त्याप्रमाणे शत्रूंच्या समोर नेहमी असणे (शत्रूला पाठ न दाखवणे),॥ ८६५॥ गरोदर स्त्री ज्याप्रमाणे हरप्रयत्नाने नवऱ्याची शय्यासोबत टाळते, त्याप्रमाणे युद्धभूमीवर शत्रूला पाठ न दाखवणे,॥ ८६६॥ चारही पुरुषार्थांत (धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष) भक्ती हा पुरुषार्थ जसा श्रेष्ठ, त्याप्रमाणे क्षत्रियांच्या आचारात हा पाचवा गुण सर्वोत्कृष्ट आहे, हे ध्यानात ठेव.॥ ८६७॥ आणि झाडाला फुले आणि फळे आली म्हणजे डाहाळॺा (ती देऊन टाकून) मोकळॺा होतात किंवा सुगंध देण्यात कमळे जशी उदार असतात॥ ८६८॥ किंवा चांदणे हे आवडेल त्याने आवडेल त्या मापाने घ्यावे, त्याप्रमाणे दुसऱ्यांच्या (याचकांच्या) इच्छेप्रमाणे त्याला धन देणे,॥ ८६९॥ ते अपरिमित दान जेथे क्षात्रकर्मात सहावे गुणरत्न आहे आणि आज्ञेचे राहाण्याचे एकच स्थान होणे (म्हणजे ज्याची आज्ञा सर्वांनी ऐकणे),॥ ८७०॥ आपल्या अवयवांना धडधाकट करून त्यांच्याकडून कोणतेही काम करवून घेता येते. त्याप्रमाणे प्रजेचे पालन करून त्यांच्या प्रेमामुळे जगाचा (प्रजेचा) उपभोग घेणे,॥ ८७१॥ यालाच ‘ईश्वरभाव’ असे म्हणतात व जो सर्व सामर्थ्याचे स्थल (ठिकाण) आहे. तो हा गुणांमध्ये सर्वश्रेष्ठ ज्या क्षात्र कर्मात सातवा गुण आहे.॥ ८७२॥
गूढार्थदीपिका—तया नाम ईश्वरभावो। जो सर्व सामर्थ्याचा ठावो। चातुर्वर्णप्रधान समाज पद्धतीत क्षत्रियाची भूमिका समाजरक्षणाची व राज्य करून प्रजापालनाची आहे. क्षत्रियांच्या सातही गुणांत हा सर्वांत श्रेष्ठ व म्हणून महत्त्वाचा गुण आहे, असे माउली या ठिकाणी सांगत आहे.
राजाने प्रजेचे पालन स्वत:ला पिता व प्रजेला पुत्र समजून करावे असे धर्मशास्त्रांत राजाची कर्तव्ये सांगत असतांना म्हटले आहे. ही वात्सल्याची भावना प्रजेविषयी असल्यास प्रजेची पिळवणूक वगैरे करण्याचा प्रश्न निर्माणच होऊ शकत नाही. पित्याचे मुलांवर नियंत्रण असते. पण ते कल्याणाच्या पोटी. त्याचप्रमाणे क्षत्रियाने समाजाचे किंवा प्रजेचे जे नियंत्रण करावयाचे ते त्यांच्या कल्याणाच्या पोटी. हा नियंत्रणाचा किंवा शासनाचा जो भाग आहे त्यालाच ‘ईश्वरभाव’ असे म्हणतात. प्रजेचे प्रेम संपादन करून नंतर उपभोग घेणे हे क्षत्रियाचे कर्म ‘शासन’ कल्पनेत अंतर्भूत असल्यामुळे राज्याच्या उपभोगाला अर्थातच गौण स्थान प्राप्त होते. क्षत्रियाचा हा खरा व श्रेष्ठ गुण आहे.
ऐसें जें शौर्यादिकीं। इंहीं सात गुणविशेखीं।
अळंकृत सप्तऋखीं। आकाश जैसें॥ ८७३॥
तैसें सप्तगुणीं विचित्र। कर्म जें जगीं पवित्र।
तें सहज जाण क्षात्र। क्षत्रियाचें॥ ८७४॥
ना ना क्षत्रिय नव्हे नरु। तो सत्वसोनयाचा मेरु।
म्हणौनि गुणस्वर्गा आधारु। सातां यियां॥ ८७५॥
ना तरि सप्तगुणार्णवीं। परिवारली बरवी।
हे क्रिया नव्हे पृथ्वी। भोगीतसे तो॥ ८७६॥
कां गुणांचे सातांही ओघीं। हे क्रिया ते गंगा जगीं।
तया महोदधीचिया आंगीं। विलसे जैसी॥ ८७७॥
परि हें बहु असो देख। शौर्यादि गुणात्मक।
कर्म गा नैसर्गिक। क्षत्रजातीसी॥ ८७८॥
आतां वैश्याचिये जाती। उचित जे महामती।
ते ऐकें निरुती। क्रिया सांगों॥ ८७९॥
अर्थ—सप्तर्षींनी सुशोभित केलेल्या आकाशाप्रमाणे अशा या शौर्यादी सात गुणांनी अलंकृत असलेला पुरुष शोभतो.॥ ८७३॥ त्याप्रमाणे या सात अलौकिक गुणांनी अलंकृत झालेले या जगात जे पवित्र कर्म असते, ते क्षत्रियांचे स्वाभाविक क्षात्रकर्म आहे असे समज.॥ ८७४॥ किंवा हा क्षत्रिय म्हणजे मनुष्य नव्हे, तर तो सत्वरूप सोन्याचा मेरु पर्वतच आहे. म्हणून तर तो या सात गुणरूपी स्वर्गाला आधार होतो (धरून ठेवतो).॥ ८७५॥ किंवा हे (क्षात्र) कर्म नव्हे तर सात गुणरूपी समुद्रांनी वेढलेली पृथ्वीच असून तिचा तो उपभोग घेत असतो.॥ ८७६॥ किंवा या सात गुणांच्या ओघांनी ही क्रियारूपी (क्षात्रक्रियारूपी) गंगा या (क्षत्रियरूपी) महासागराच्या अंगावर जणू काय विलास करीत आहे.॥ ८७७॥ परंतु हा विस्तार पुरे. शौर्यादिगुणात्मक कर्मे ही क्षत्रिय जातीची स्वाभाविक कर्मे आहेत.॥ ८७८॥ हे बुद्धिमान अर्जुना, वैश्य जातीचे जे उचित कर्म तेही स्पष्ट करून सांगतो, ऐक.॥ ८७९॥
(श्लोक-४४)
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥ ४४॥
अर्थ—शेती करणे, गुरे बाळगणे, क्रयविक्रय करणे हे वैश्यांचे स्वाभाविक कर्म होय आणि सेवा करणे हे शूद्राचेही स्वाभाविक कर्म होय.॥ ४४॥
तरि भूमि बीज नांगर। यया भांडवलाचा आधार।
घेऊनि लाभ अपार। मेळवणें जें॥ ८८०॥
किंबहुना कृषीजिणें। गोधनें राखोनि वर्तणें।
कां समर्घिची विकणें। महार्घि वस्तु॥ ८८१॥
येतुलालाचि पांडवा। वैश्यातें कर्माचा मेळावा।
हा वैश्यजातिस्वभावा-। आंतुला जाण॥ ८८२॥
आणि वैश्य क्षत्रिय ब्राह्मण। हे द्विजन्मे तीन्ही वर्ण।
ययांचें जें शुश्रूषण। तें शूद्रकर्म॥ ८८३॥
पैं द्विजसेवेपरौतें। धांवणें नाहीं शूद्रातें।
एवं चतुर्वर्णोचितें। दाविलीं कर्में॥ ८८४॥
अर्थ—जमीन, बियाणे व नांगर या भांडवलाच्या आधारावर खूप फायदा मिळवणे,॥ ८८०॥ किंबहुना शेती करून निर्वाह करणे, गाई म्हशींना पाळून चरितार्थ चालविणे किंवा स्वस्तात घेतलेली वस्तू महाग विकणे,॥ ८८१॥ अर्जुना, एवढॺाच गोष्टी वैश्याच्या वृत्तीच्या आहेत. त्याच वैश्य जातीच्या स्वाभाविक कर्माच्या कक्षेत येतात असे समज.॥ ८८२॥आणखी वैश्य, क्षत्रिय व ब्राह्मण हे दोनदा जन्मलेले (पहिला सर्व सामान्य शौक्ल नावाचा जन्म व उपनयनादी संस्कारामुळे दुसरा जन्म) असे तिन्ही वर्ण, त्यांची सेवा करणे हे शूद्राचे कर्म (स्वाभाविक) होय.॥ ८८३॥ ब्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्य या द्विजांच्या सेवेव्यतिरिक्त शूद्रांना अन्य कर्मे नाहीत. याप्रमाणे चारही वर्णांना उचित अशी जी कर्मे ती तुला दाखवून दिली,॥ ८८४॥
(श्लोक-४५)
स्वे स्वे कर्मण्यभिरत: संसिद्धिं लभते नर:।
स्वकर्मनिरत: सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु॥ ४५॥
अर्थ—आपापल्या कर्माच्या ठिकाणी जो रत असतो त्याला ज्ञाननिष्ठेला पात्र होण्याची योग्यता येते. आपल्या कर्माच्या ठिकाणी तत्पर असणाऱ्याला ती कशी येते, ते ऐक.॥ ४५॥
आतां इयेचि विचक्षणा। वेगळालिया वर्णा।
उचित जैसें करणां। शब्दादिक॥ ८८५॥
नातरि जळदच्युता। पाणिया उचित सरिता।
सरितेसी पांडुसुता। सिंधु उचित॥ ८८६॥
तैसें वर्णाश्रमवशें। जें करणीय आलें असे।
गोरेया आंगा जैसें। गोरेपण॥ ८८७॥
तया स्वभावविहिता कर्मा। शास्त्राचेनि मुखें वीरोत्तमा।
प्रवर्तावयालागीं प्रमा। अढळ कीजे॥ ८८८॥
पैं आपुलेंच रत्न थितें। घेपे पारखियाचेनि हातें।
तैसें स्वकर्म आपैतें। शास्त्रें करावें॥ ८८९॥
जैसी दिठी असे आपुलिया ठाईं। परि दीपेंवीण भोग नाहीं।
मार्गु न लाहतां काई। पाय असतां होय॥ ८९०॥
म्हणौनि ज्ञातिवशें साचार। सहज असे जो अधिकार।
तो आपुलालिया शास्त्रें गोचर। आपण कीजे॥ ८९१॥
मग घरींचाचि ठेवा। जेविं डोळ्ॺां दावी दिवा।
तरी घेतां काय पांडवा। आडळ असे॥ ८९२॥
तैसें स्वभावें भागा आलें। वरी शास्त्रें खरें केलें।
तें विहित जो आपुलें। आचरे गा॥ ८९३॥
अर्थ—आता, हे शहाण्या अर्जुना, ज्याप्रमाणे शब्दादी विषय श्रोत्रादी इंद्रियांना योग्य आहेत, त्याप्रमाणे हीच कर्मे (आत्तापर्यंत सांगितलेली कर्मे) वेगवेगळॺा वर्णांना योग्य आहेत.॥ ८८५॥ किंवा मेघापासून पडलेल्या पाण्याला ज्याप्रमाणे नदी योग्य आणि नदीला, अर्जुना! ज्याप्रमाणे समुद्र योग्य आहे,॥ ८८६॥ गोऱ्या अंगाला ज्याप्रमाणे गोरेपणा शोभतो त्याप्रमाणे वर्णाश्रमानुसार आपल्या वाटॺाला कर्तव्य म्हणून आलेले कर्म असेल ते त्याला शोभते.॥ ८८७॥ हे वीरश्रेष्ठा अर्जुना, (वर्णाच्या) स्वभावानुसार विहित केलेल्या कर्माचे शास्त्रांत सांगितल्याप्रमाणे आचरण करण्याविषयी आपली बुद्धी निश्चित करावी.॥ ८८८॥ आपल्याच जवळ असलेले रत्न, रत्नपारख्याकडून परीक्षा करून ज्याप्रमाणे घ्यावे, त्याप्रमाणे वर्णानुसार प्राप्त झालेले आपले स्वाभाविक कर्म शास्त्रानुसार (शास्त्रातून समजून घेऊन) करावे.॥ ८८९॥ ज्याप्रमाणे आपल्याजवळ दृष्टी असूनही (अंधारात) दिव्याशिवाय तिचा उपयोग होत नाही. मार्गच जर सांपडला नाही तर पाय असून काय उपयोग?॥ ८९०॥ म्हणून जातिधर्मानुसार स्वाभाविक आपल्याला जो अधिकार (कर्माचा) प्राप्त झालेला असतो, तो आपापल्या शास्त्रानुसार आपणच समजून घ्यावा.॥ ८९१॥ मग अर्जुना, घरचाच द्रव्याचा ठेवा जर दिव्याने डोळॺांना दाखवून दिला, तर तो घेण्याला काय आडकाठी आहे?॥ ८९२॥ त्याप्रमाणे वर्णाच्या स्वाभाविक धर्माप्रमाणे आपल्या वाटॺाला आलेले, त्याशिवाय (भरीला भर म्हणून) शास्त्राने ज्याला पुष्टी दिली (खरे ठरविले), ते आपले विहित कर्म जो आचरण करतो,॥ ८९३॥
परि आळस सांडुनी। फळकाम दवडुनी।
आंगें जीवें मांडुनी। तेथेंचि भरु॥ ८९४॥
वोघीं पडिलें पाणी। नेणे आनानी वाहणी।
तैसा जाय आचरणीं। व्यवस्थौनी॥ ८९५॥
अर्जुना जो यापरी। तें विहित कर्म स्वयें करी।
तो मोक्षाच्या ऐलतीरीं। पैठा होय॥ ८९६॥
जे अकरणा आणि निषिद्धा। न वचेचि कांहीं संबंधा।
म्हणौनि भवा विरुद्धा। मुकला तो॥ ८९७॥
आणि काम्यकर्माकडे। न परतेचि जेथ कोडें।
तेथ चंदनाचेही खोडे। न लेचि तो॥ ८९८॥
येर नित्य कर्म तंव। फळत्यागें वेंचिलें सर्व।
म्हणौनि मोक्षाची शिंव। ठाकूं लाहे॥ ८९९॥
अर्थ—परंतु आळस टाकून देऊन व फळाची इच्छा सोडून देऊन शरीर व मन (अर्पण करून) ओतून त्याठिकाणी भर देतो.॥ ८९४॥ ओघात पडलेल्या पाण्याला निराळॺा मार्गाने वाहणे माहीत नसते, त्याप्रमाणे ज्याचे आचरण व्यवस्थित (शास्त्रानुसार) असते,॥ ८९५॥ अर्जुना, जो याप्रमाणे ते विहित कर्म स्वत: करतो, तो मोक्षाच्या अलीकडील तीराला प्राप्त होतो.॥ ८९६॥ जो विहित कर्म न करणे व निषिद्ध कर्म करणे या दोहोंचाही संबंध स्वत:ला लागू देत नाही असा, म्हणूनच (आत्मस्वरूपाला) विरुद्ध असा जो संसार, त्यातून तो मुक्त होतो.॥ ८९७॥ आणि काम्यकर्माकडे तो कोडकौतुकाने म्हणून कधी वळतच नसल्यामुळे चंदनाचा खोडाही पायात अडकवण्यास दिला, तरी तो अडकवून घेत नाही.॥ ८९८॥ बाकीचे नित्य कर्म तर फळत्याग केल्यामुळे पूर्णपणे नाहीसे होते, म्हणून तो मोक्षाची सीमा गाठू लागतो.॥ ८९९॥
गूढार्थदीपिका—कर्म हा शब्द या ठिकाणी आपल्याकडून होणाऱ्या कोणत्याही क्रियेला धरून वापरण्यात आलेला नाही. वर्णानुसार शास्त्राने विहित केलेले कर्म या अर्थाने हा शब्द वापरण्यात आलेला आहे. वर्णानुसार शास्त्राने काही नित्य कर्मे लावून दिलेली आहेत. या कर्म लावून देण्यामागे शास्त्राचा उद्देश असा आहे की जीवाची विषयांकडे जाण्याची जी धाव आहे तिला नियंत्रित करावे. कोणतेही कर्म अहंकाराशिवाय होऊ शकत नाही व अहंकारच जीवाला बंधनात पाडणारा आहे. अहंकारपूर्वक कर्म होताच कर्ता, करण व कर्म ही कर्मत्रयी त्याच्या मानगुटी बसल्याशिवाय राहत नाही. शास्त्रोक्त नित्य कर्मे भगवदाज्ञा म्हणून, भगवंताच्या प्रेमाकरता व भगवंताला समर्पण करून आचरल्यास अर्थातच त्या कर्माचे कर्तृत्व आपल्याकडे ओढून घेण्याचा प्रश्न उत्पन्न होत नाही. ते कर्म त्यामुळे अहंकारपूर्वक होत नाही व परिणामत: कर्ता, करण व कर्म ह्या त्रयीपासून तो मुक्त राहतो. स्वामीची आज्ञा पालन केल्यामुळे स्वामीला जसा आनंद व्हावा व नोकराचा त्या कर्माशी जसा संबंध नसावा तशी स्थिती या ठिकाणी राहते. ह्या नित्य कर्माच्या आचरणाने भगवान संतुष्ट होतो व कर्मकर्ता हळूहळू भगवदाज्ञापरतंत्र होत असल्यामुळे अहंकारापासून मुक्त होत जातो. शरीर, मन व इंद्रिये यांच्या प्रवृत्तींना या नित्य कर्माच्या आचरणामुळे अनायासेच आळा बसत जातो व अंत:करणाची वृत्ती अंतर्मुख होण्याला मदत होते.
सर्व शास्त्रोक्त कर्मांची उभारणी सत्वाचा उत्कर्ष करण्याकरताच असल्यामुळे अंत:करणात या निष्काम कर्माच्या आचरणाने चित्ताची शुद्धी होण्याला मदत होते व यथार्थ ज्ञानाचे बीज रुजण्याकरता लागणारी शुद्ध भूमी अनायासेच तयार होते. ही नित्यकर्मे अशा रितीने निष्काम होत असल्याकारणाने कर्माचे बंधन निर्माण होत नाही. म्हणूनच ते कर्म नाहीसे होते, म्हणजे नैष्कर्म्यात परिणत होते व अशा रितीने मोक्षाची शीव जी अंत:करणशुद्धी, तो ती कर्म करणारा अनायासेच गाठतो.
ऐसेनि शुभाशुभीं संसारीं। सांडिला तो अवधारीं।
वैराग्यमोक्षद्वारीं। उभा ठाके॥ ९००॥
जें सकळभाग्याची सीमा। मोक्षलाभाची जें प्रमा।
नाना कर्ममार्गश्रमा। शेवटु जेथ॥ ९०१॥
मोक्षफळें दिधली वोल। जें सुकृततरूचें फूल।
तयें वैराग्यीं ठेवी पाउल। भंवरु जैसा॥ ९०२॥
पाहीं आत्मज्ञानसुदिनाचा। वाधावा सांगतया अरुणाचा।
उदय त्या वैराग्याचा। ठावो पावे॥ ९०३॥
किंबहुना आत्मज्ञान। जेणें हाता ये निधान।
तें वैराग्य दिव्यांजन। जीवें ले तो॥ ९०४॥
ऐसी मोक्षाची योग्यता। सिद्धी जाय तया पंडुसुता।
अनुसरोनि विहिता। कर्मा यया॥ ९०५॥
हें विहित कर्म पांडवा। आपुला अनन्य वोलावा।
आणी हेचि परम सेवा। मज सर्वात्मकाची॥ ९०६॥
अर्थ—अशा प्रकारे पापपुण्यात्मक संसारातून तो सुटला जातो व वैराग्यरूपी मोक्षद्वारात उभा राहतो.॥ ९००॥ जे (वैराग्य) सर्व भाग्याची सीमा आहे व जे मोक्षप्राप्तीचे ज्ञान करून देणारे आहे व नाना प्रकारच्या कर्ममार्गाच्या परिश्रमांचा जेथे शेवट होतो,॥ ९०१॥ जे वैराग्य म्हणजे मोक्षफळाने दिलेले तारण होय किंवा जे सत्कर्मरूप वृक्षाचे फूलच होय, त्या वैराग्याच्या ठिकाणी (वैराग्य पुष्पाच्या ठिकाणी) साधक पुरुष भ्रमराप्रमाणे (अलगद) पाऊल ठेवतो.॥ ९०२॥ अर्जुना, वैराग्य हे दिवस उजाडण्याची-आत्मज्ञानाची-वार्ता सांगणाऱ्या वाधाव्याप्रमाणे अरुणोदयाच्या स्थानी आहे हे लक्षात ठेव. त्या वैराग्याचा साधकाला लाभ होतो.॥ ९०३॥ किंबहुना, आत्मज्ञानरूप संपत्तीचा ठेवा, ज्याच्या योगाने आपल्या हातात येतो, ते वैराग्यरूपी दिव्यांजन तो आपल्या डोळॺात मनापासून घालतो.॥ ९०४॥ अर्जुना, शास्त्राने सांगितलेल्या (विहित) कर्माचे पालन केल्यामुळे त्याला अशा रितीने मोक्षाची योग्यता प्राप्त होणारी सिद्धी प्राप्त होते.॥ ९०५॥ अर्जुना, हे विहित कर्मच जीवाला अत्यंत जिव्हाळॺाचे ठिकाण आहे आणि याचेच आचरण माझी सर्वस्वरूप परमात्म्याची खरी खरी सेवा आहे.॥ ९०६॥
पैं आघवांचि भोगेंसीं। पतिव्रता क्रीडे प्रियेंसीं।
कीं तयाचि नामें जैसीं। तपें तियां केलीं॥ ९०७॥
कां बाळका एकी माये-। वांचोनि जिणें काय आहे।
म्हणौनि सेविजे कीं तो होये। पाटाचा धर्म॥ ९०८॥
ना ना पाणी म्हणौनि मासा। गंगा न सांडितां जैसा।
सर्वतीर्थसहवासा। वरपडा जाला॥ ९०९॥
तैसें आपलिया विहिता। उपाय असे न विसंबतां।
ऐसा कीजे कीं जगन्नाथा। आभार पडे॥ ९१०॥
अगा जयाचें विहित। तें ईश्वराचें मनोगत।
म्हणौनि केलिया निभ्रांत। सांपडेचि तो॥ ९११॥
पैं जीवाचे कसीं उतरली। ते दासी कीं गोसावीण जाली।
तैसी सेवेची तया मवली। वहि जेवीं॥ ९१२॥
तैसें स्वामीचिया मनोभावा। न चुकिजे हेचि परमसेवा।
येर तें गा पांडवा। वाणिज्य करणें॥ ९१३॥
अर्थ—पतिव्रता स्त्री सर्व भोगांसह आपल्या पतीबरोबरच क्रीडा करते किंवा त्याच्यासाठीच ती त्याच्या नामाचे तपच करीत असते॥ ९०७॥ किंवा एका आईशिवाय बाळाला दुसरे काय असते? म्हणून त्याने तिची सेवा करणेच योग्य होय, कारण तोच त्याचा श्रेष्ठ धर्म आहे.॥ ९०८॥ किंवा पाणी समजून जरी माशाने गंगा सोडली नाही, तरी त्याला सर्वतीर्थांचा सहवास सहजच घडतो.॥ ९०९॥ त्याप्रमाणे आपल्या हिताचा (आपल्याला विहित असलेल्या कर्माच्या आचरणाचा) उपाय जो असेल, तो क्षणमात्र न विसंबता अशा रितीने करावा की, त्या भगवंतालाही भार व्हावा.॥ ९१०॥ अर्जुना, ज्याला जे विहित कर्म सांगितले आहे, तेच ईश्वराचे मनोगत (भगवंताच्या मनातील इच्छा) आहे. म्हणूनच त्याचे आचरण कोणताही संशय मनात न ठेवता केले असता भगवत्प्राप्ती ही होतेच.॥ ९११॥ अरे, जी आपल्या अंत:करणाच्या कसोटीला उतरली, ती मुळची दासी असली तरी जशी स्वामिनी होते, त्याचप्रमाणे सेवकाने केलेल्या सेवेचे मूल्यमापन स्वामीकडून दप्तरी तसे नोंद केले जाते.॥ ९१२॥ अर्जुना, अशा रितीने, धन्याचे मनोगत न चुकता जी सेवा केली जाते, तीच परमसेवा होय. इतर जी सेवा तो केवळ व्यापार उदीम समजावा.॥ ९१३॥
(श्लोक-४६)
यत: प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानव:॥ ४६॥
अर्थ—ज्याच्या सत्तेने सर्व भूतांची उत्पत्ती होते आणि ज्याने हे सर्व विश्व व्यापले आहे, त्या ईश्वराला विहित कर्माने भजणाऱ्या मनुष्याला ज्ञाननिष्ठायोग्यतारूप सिद्धी प्राप्त होते.॥ ४६॥
म्हणौनि विहित क्रिया केली। नव्हे तयाची खूण पाळिली।
जयापासूनि कां आलीं। आकारा भूतें॥ ९१४॥
जो अविद्येचिया चिंधिया। गुंडूनि जीव बाहुलिया।
खेळवीतसे तिगुणिया। अहंकाररज्जू॥ ९१५॥
जेणें जग हें समस्त। आंत बाहेरी पूर्ण भरित।
जालें आहे दीपजात। तेजें जैसें॥ ९१६॥
तया सर्वात्मका ईश्वरा। स्वकर्मकुसुमांची वीरा।
पूजा केली होय अपारा। तोषालागीं॥ ९१७॥
म्हणौनि तिये पूजे। रिझलेनि आत्मराजें।
वैराग्यसिद्धी देयिजे। पसाय तया॥ ९१८॥
जिये वैराग्यदशे। ईश्वराचेनि वेधवशें।
हें सर्वही नावडे जैसें। वांत होत॥ ९१९॥
प्राणनाथाचिया आधी। विरहिणीतें जिणेंही बाधी।
तैसें सुखजात त्रिशुद्धी। दु:खचि लागे॥ ९२०॥
सम्यक्ज्ञान नुदैजतां। वेधेंचि तन्मयता।
उपजे ऐसी योग्यता। बोधाची लाहे॥ ९२१॥
म्हणौनि मोक्षलाभालागीं। जो व्रतें वाहतसे आंगीं।
तेणें स्वधर्म आस्था चांगी। अनुष्ठावा॥ ९२२॥
अर्थ—म्हणून विहित कर्म केले म्हणजे केवळ आपले कर्म केले असे नव्हे, तर ज्याच्यापासून प्राणिमात्र उत्पन्न झाले आहेत, त्याची आज्ञा पाळली, असे होते.॥ ९१४॥ जो अविद्येच्या (अज्ञानाच्या) चिंध्या गुंडाळून त्रिगुणात्मक अहंकाररूप दोरीने जीवरूप बाहुल्यांना खेळवतो,॥ ९१५॥ प्रकाशाने सर्व दिवे जसे व्याप्त असावेत, त्याप्रमाणे ज्याने हे सर्व जग आतून व बाहेरून पूर्ण भरून गेले आहे,॥ ९१६॥ त्या सर्वात्मक ईश्वराला (हे वीरा अर्जुना) अत्यंत संतोष होण्यासाठी विहित कर्मरूप पुष्पांनी पूजा केली.॥ ९१७॥ म्हणून त्या पूजेच्या योगाने संतुष्ट झालेला आत्मराज (परमात्मा) त्याला (तो) वैराग्यसिद्धिरूप प्रसाद देतो.॥ ९१८॥ ज्या वैराग्यदशेला ईश्वराचा छंद लागला असल्यामुळे वांतीप्रमाणे हे सर्व विषयसुख आवडेनासे होते,॥ ९१९॥ प्राणप्रिय असलेल्या पतीच्या ध्यासाने, विरहिणीला आपले जिवंत राहणेही दु:खद वाटते, त्याप्रमाणे यच्चयावत सुख म्हणून जे जे आहे ते ते त्याला निश्चयेकरून दु:खरूपच वाटते.॥ ९२०॥ यथार्थ ज्ञान उत्पन्न झाले नाही तरी त्याच्या ध्यासाने त्याला तन्मयता उत्पन्न होते व अशी अपरोक्ष ज्ञानाची योग्यता त्याला प्राप्त होते.॥ ९२१॥ म्हणून मोक्षाच्या लाभाकरता जो स्वत: नाना व्रतांचे आचरण करतो, त्याने मोठॺा आस्थेने स्वधर्माचे उत्तम अनुष्ठान करावे.॥ ९२२॥
(श्लोक-४७)
श्रेयान्स्वधर्मो विगुण: परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥ ४७॥
अर्थ—आचरण्यास सुलभ अशा परधर्मापेक्षा आचरण्यास कठीण असला तरी; स्वधर्म हा श्रेष्ठ आहे. जे आपले स्वाभाविक नियत कर्म आहे, ते केल्याने मनुष्य पापाने लिप्त होत नाही.॥ ४७॥
अगा आपला हा स्वधर्म। आचरणीं जरी विषम।
तरी पाहावा तो परिणाम। फळेल जेणें॥ ९२३॥
जैं सुखालागीं आपणपयां। निंबचि आथी धनंजया।
तैं कडुवटपणा तयाचिया। उबगिजे ना॥ ९२४॥
फळणया ऐलीकडे। केळीतें पाहतां आस मोडे।
ऐसी त्यजिली तरी जोडे। तैसें कें गोमटें॥ ९२५॥
तेविं स्वधर्म सांकडु। देखोनि केला जरी कडु।
तरि मोक्ष सुरवाडु। अंतरला कीं॥ ९२६॥
आणि आपली माये। कुब्ज जरी आहे।
तरी जियेतें नोहे। स्नेह कुऱ्हें कीं॥ ९२७॥
येरी जिया पराविया। रंभेहूनि बरविया।
तिया काय कराविया। बालकें तेणें॥ ९२८॥
अगा पाणियाहूनि बरवें। तुपीं गुण कीर आहे।
परि मीना काय होये। असणें तेथ॥ ९२९॥
पैं आघविया जगा जें विख। तें विख कीडिया पीयूख।
आणि जगा गुळ तें देख। मरण दे तया॥ ९३०॥
म्हणौनि जे विहित जया जेणें। फिटे संसाराचें धरणें।
क्रिया कठोर जऱ्ही तेणें। तेचि करावी॥ ९३१॥
येरा पराचारा बरविया। ऐसें होईल टेंकलेया।
पायांचें चालणें डोईया। केलें जैसें॥ ९३२॥
यालागीं कर्म आपलें। जें जातिस्वभावें असे आलें।
तें करी तेणें जिंतिलें। कर्मबंधातें॥ ९३३॥
आणि स्वधर्मचि पाळावा। परधर्म तो गाळावा।
हा नेमही पांडवा। न कीजेचि पैं॥ ९३४॥
तरी आत्मा दृष्ट नोहे। तंव कर्म करणें कां ठाये।
आणि करणें तेथ आहे। आयास आधीं॥ ९३५॥
अर्थ—बाबारे, आचरण्यात आपला हा स्वधर्म कठीण असला तरी ज्याच्या योगाने इष्ट फळप्राप्ती होईल तिकडे दृष्टी द्यावी (घडणारा परिणाम बघावा).॥ ९२३॥ अर्जुना, कडुलिंबानेच आपल्याला जर आराम पडणार असेल, तर त्याच्या कडवटपणाला कंटाळू नये.॥ ९२४॥ फळे येण्याच्या आधीच केळीकडे पाहिले तर (फळ मिळण्याची) आशाच खुंटते. (केवळ पानेच पाने दिसतात म्हणून) तिला जर टाकून दिले (तिच्याकडे दुर्लक्ष केले) तर तशी सुंदर फळे कशी मिळतील?॥ ९२५॥ त्याप्रमाणे आपल्याला विहित केलेला धर्म आचरण्यास कठीण आहे असे वाटून जर त्याला आपण कडू मानले (त्याचा त्याग केला), तर मग मोक्षाचे सुख अंतरलेच!॥ ९२६॥ आणि आपली आई जरी कुबडी (कुरूप) असली, तरी ज्या तिच्या प्रेमाने आपण जगतो, ते प्रेम काही वाकडे राहत नाही.॥ ९२७॥ इतर दुसऱ्या स्त्रिया रंभेहूनही सुंदर असल्या तरी त्या मुलाला त्यांचे काय?॥ ९२८॥ अरे, पाण्यापेक्षा तुपात जास्त गुण आहेत हे खरे; पण माशांना त्यात (तुपात) असणे काय कामाचे? (मासा पाण्यात जगेल, तुपात नाही).॥ ९२९॥ तसेच सर्व जगाला जे विष, ते विषात राहणाऱ्या किडॺांना मात्र अमृत आहे आणि सर्व जगाला गोड वाटणारा गूळ तो त्या किडॺांना मात्र मृत्यू आहे.॥ ९३०॥ म्हणून ज्याला जे विहित केले आहे व ज्याच्यामुळे संसारबंधन नाहीसे होते, ते कर्म कितीही कष्टदायक असले, तरी त्याने त्याचे आचरण केलेच पाहिजे.॥ ९३१॥ इतर दुसऱ्याचा आचार चांगला आहे म्हणून जर आपण त्याचा आश्रय केला, तर पायांनी चालावयाचे काम डोक्याने केल्यासारखे होईल.॥ ९३२॥ याकरता आपल्या जातिस्वभावानुसार जे कर्म आपल्या वाटॺाला आले असेल, त्याचे आचरण जो करील, त्याने कर्मबंधाला जिंकले म्हणून समजावे.॥ ९३३॥ आणि अर्जुना! स्वधर्माचेच पालन करावे, परधर्माचा त्याग करावा हा नेमही जर केला नाही,॥ ९३४॥ तर आत्मज्ञान प्राप्त होणार नाही आणि ते आत्मज्ञान जोपर्यंत होत नाही, तोपर्यंत कर्म करणे थांबते काय? आणि कर्म करावयाचे म्हटले म्हणजे प्रथम कष्ट हे आलेच.॥ ९३५॥
(श्लोक-४८)
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्।
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृता:॥ ४८॥
अर्थ—अर्जुना, जातिस्वभावानुसार प्राप्त झालेले जे कर्म, त्यात दोष असला तरी ते सोडू नये. कारण धुराने जसा अग्नी व्यापलेला असतो, त्याप्रमाणे सर्व कर्माचे आरंभ दोषाने व्यापलेले असतात.॥ ४८॥
म्हणौनि भलतिये कर्मीं। आयास जऱ्ही उपक्रमीं।
तरी काय स्वधर्मीं। दोष सांगें॥ ९३६॥
अगा उजू वाटा चालावें। तऱ्ही पायचि शिणवावे।
ना आडरानें धांवावें। तऱ्ही तेंची॥ ९३७॥
पैं शिळा कां सिदोरिया। दाटणें एक धनंजया।
परि जें वाहतां विसावया। मिळिजे तें घेपे॥ ९३८॥
येऱ्हवीं कणा आणि भूसा। कांडितांही सोस सरिसा।
जेंचि रंधन श्वानमांसा। तेंचि हवी॥ ९३९॥
दधी जळाचिया घुसळणा। व्यापार सारिखेचि विचक्षणा।
वाळुवे तिळा घाणा। गाळणें एक॥ ९४०॥
पैं नित्यहोम देयावया। कां सैरा आगी सुवावया।
फुंकितां धूम धनंजया। साहणें तेंचि॥ ९४१॥
परी धर्मपत्नी धांगडी। पोसितां जरी एकी वोढी।
तरि कां अपरवडी। आणावी आंगा॥ ९४२॥
हां गा पाठीं लागला घाई। मरण न चुकेचि पाहीं।
तरि समोरला काई। आगळें न कीजे॥ ९४३॥
कुळस्त्री दांडयाचे घाये। परघर रिगालीही जरि साहे।
तरि स्वपतीतें वांयें। त्यजिलें कीं॥ ९४४॥
तैसें आवडतेंही करणें। न निपजे शिणल्याविणें।
तरि विहित बा रे कोणे। बोलें भारी॥ ९४५॥
अर्थ—ह्याचकरता कोणत्याही कर्माच्या आरंभाला जर कष्ट हे पडतातच, तर मग स्वधर्म आचरण्यात दोष तो कोणता? सांग.॥ ९३६॥ अरे, सरळ मार्गाने चालले तरी पाय हे दमणारच किंवा आडमार्गाने धावले तरी तेच (पाय दमणारच).॥ ९३७॥ तसेच अर्जुना, धोंडा आणि शिदोरी दोहींचे वोझे सारखेच! परंतु जे नेताना विसाव्याच्या ठिकाणी उपयोगी पडेल ते घ्यावे.॥ ९३८॥ बाकी धान्याचे कण व भुसा (वेगळे करण्याकरता) कांडताना श्रम सारखेच पडतात. कुत्र्याचे मांस शिजवायला जितकी खटपट तितकीच खटपट होमद्रव्य शिजविण्यालाही करावी लागतेच.॥ ९३९॥ हे बुद्धिमंता अर्जुना, दही किंवा पाणी यांच्या घुसळण्याचे श्रम सारखेच. किंवा वाळू व तीळ घाण्यात गाळण्याचे श्रम सारखेच.॥ ९४०॥ तसेच अर्जुना, नित्यकर्म म्हणून होमाला आहुती देण्याकरिता किंवा एरव्ही इतर कामाकरता म्हणून अग्नी पेटवण्याकरता फुंकतेवेळी धुराचा त्रास हा सहन करावाच लागतो.॥ ९४१॥ त्याचप्रमाणे धर्मपत्नीला व वेश्येला पोसताना जर सारखीच ओढाताण होत असेल, तर मग (वेश्येला पोसून) अपकीर्तीचा कलंक तरी आपल्या अंगास का लावून घ्यावा?॥ ९४२॥ अर्जुना, असे पहा की, शत्रूच्या हातून पाठीला घाव लागल्यामुळे मरण जर चुकत नाही, तर मग शत्रूला समोर जाऊन तेथे पराक्रम का गाजवू नये?॥ ९४३॥ कुलस्त्रीला दुसऱ्याच्या घरी रिघूनही जर दांडक्याचा मार सहन करावाच लागतो, तर मग आपल्या नवऱ्याला तिने व्यर्थच नाही का टाकून दिले?॥ ९४४॥ त्याप्रमाणे आपल्याला आवडते ते कर्मदेखील शिणल्याशिवाय होऊ शकत नाही. तर मग, बाबारे विहित कर्म कोणत्या तोंडाने कठीण आहे असे म्हणायचे?॥ ९४५॥
तरि थोडेंचि अमृत घेतां। सर्वस्व वेंचो कां पंडुसुता।
जेणें जोडे जीविता। अक्षयत्व॥ ९४६॥
येर कांह्या मोलें वेंचुनी। विष पियावें घेउनी।
आत्महत्येसि निमोनी। जायिजे जेणें॥ ९४७॥
तैसें जाचूनियां इंद्रियें। वेंचूनि आयुष्याचेनि दियें।
सांचले पापीं आन आहे। दु:खावांचूनि॥ ९४८॥
म्हणोनि करावा स्वधर्म। जो करितां हिरोनि घे श्रम।
उचित देईल परम। पुरुषार्थराज॥ ९४९॥
याकारणें किरीटी। स्वधर्माचिये राहटी।
न विसंबिजे संकटीं। सिद्धमंत्र जैसा॥ ९५०॥
कां नाव जैसी उदधीं। महारोगीं दिव्यौषधी।
न विसंबिजे तया बुद्धी। स्वकर्म येथ॥ ९५१॥
मग ययाचि गा कपिध्वजा। स्वकर्माचिया महापूजा।
तोषला ईश तम रजा। झाडा करूनि॥ ९५२॥
शुद्ध सत्वाचिया वाटा। आणि आपुली उत्कंठा।
भव स्वर्ग काळकूटा-। ऐसे दावी॥ ९५३॥
जियें वैराग्य येणें बोलें। मागां संसिद्धि रूप केलें।
किंबहुना तें आपुलें। मेळवी खागें॥ ९५४॥
मग जिंतिलिया हें भोये। पुरुष सर्वत्र जैसा होये।
कां जालाही जें लाहे। तें आतां सांगों॥ ९५५॥
अर्थ—आणखी अर्जुना, ज्याच्या योगाने जीवन अमर होणार, त्या अमृताच्या अल्पप्राप्तीकरतादेखील आपले सर्वस्व वेचावे लागले तरी हरकत नाही.॥ ९४६॥ ज्याच्या योगाने आत्महत्या (पातक) घडून मरण ओढवते, असे विष मुद्दाम मोल देऊन कशाकरता प्यावयाचे?॥ ९४७॥ त्याप्रमाणे इंद्रियांना कष्ट देऊन व आयुष्याचे दिवस खर्च करून साठवलेल्या पापामुळे दु:खावाचून आणखी काय मिळणार?॥ ९४८॥ म्हणून ज्याचे आचरण करताच श्रमाचा परिहार होतो, तो स्वधर्मच आचरावा. उचित अशा सर्वश्रेष्ठ मोक्षाची प्राप्ती तोच करून देईल.॥ ९४९॥ ज्याप्रमाणे संकटाच्या वेळी सिद्धमंत्र सोडू नये, त्याप्रमाणे याकरताच अर्जुना, स्वधर्माचे आचरण सोडू नये.॥ ९५०॥ किंवा समुद्रात जशी नाव सोडू नये किंवा महारोग्याने जसा दिव्यौषधीचा त्याग करू नये, त्याप्रमाणे स्वकर्माचे आचरण करण्याचा निश्चय सोडू नये.॥ ९५१॥ मग अर्जुना, या स्वकर्माचरणरूप महापूजेने संतुष्ट झालेला भगवान तमोगुण व रजोगुण यांचा नाश करून॥ ९५२॥ आपल्या उत्कंठेला शुद्ध सत्वगुणाच्या वाटेला आणतो आणि ऐहिक व पारलौकिक भोग काळकूट विषाप्रमाणे (त्याज्य) आहेत, हे दाखवतो.॥ ९५३॥ वैराग्य या शब्दाने मागे संसिद्धीचे निरूपण केले किंबहुना तेच आपले अंतिम स्थान तो मिळवतो.॥ ९५४॥ ही वैराग्याची भूमी प्राप्त झाली म्हणजे तो पुरुषच जसा सर्वत्र असतो व त्या स्थितीत त्याला काय लाभ होतो हे आता सांगतो.॥ ९५५॥
(श्लोक-४९)
असक्तबुद्धि: सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृह:।
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति॥ ४९॥
अर्थ—ज्याची बुद्धी कोठेही आसक्त होत नाही, ज्याने आपले अंत:करण आपल्या स्वाधीन ठेवले आहे व जो देहभोगादिकांच्या ठिकाणी तृष्णारहित आहे, असा मनुष्य संन्यासाच्या योगाने श्रेष्ठ अशा निष्कर्मतारूप सिद्धीला प्राप्त होतो.॥ ४९॥
तरि देहादिक हें संसारें। सर्वही मांडलेंसे जें गुंफिरें।
तेथ नातुडे तो वागुरे। वारा जैसा॥ ९५६॥
पैं परिपाकाचिये वेळे। फळ देठें ना देठ फळें।
न धरे तैसें स्नेह खुळें। सर्वत्र होय॥ ९५७॥
पुत्र वित्त कलत्र। हे जालियाही स्वतंत्र।
माझें न म्हणे पात्र। विषाचें जैसें॥ ९५८॥
हें असो विषयजातीं। बुद्धि पोळली ऐसी माघौती।
पाउलें घेऊनि एकांतीं। हृदयाच्या रिघे॥ ९५९॥
ऐसया अंत:करण। बाह्य येतां तयाची आण।
न मोडी समर्था भेण। दासी जैसी॥ ९६०॥
तैसें ऐक्याचिये मुठी-। माजिवडें चित्त किरीटी।
करूनि वेधीं नेहटी। आत्मयाच्या॥ ९६१॥
तेव्हां दृष्टादृष्ट स्पृहे। निमणें जालेंचि आहे।
आगीं दडपलिया धुयें। राहिजे जैसें॥ ९६२॥
म्हणौनि नियमिलिया मानसीं। स्पृहा नासोनि जाय आपैसी।
किंबहुना तो ऐसी। भूमिका पावे॥ ९६३॥
पैं अन्यथाबोध आघवा। मावळोनि तया पांडवा।
बोधमात्रींचि जिवा। ठाव होय॥ ९६४॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे वारा जाळॺामध्ये सापडत नाही, त्याप्रमाणे देहादिक संसाररूपी हा सर्व जो गुंताडा मांडला गेला, त्यात तो सापडत नाही.॥ ९५६॥ फळ पिकायला आले म्हणजे फळाला जसे देठ धरत नाही किंवा देठाला फळ धरत नाही त्याप्रमाणे ज्याचे सर्व ठिकाणचे प्रेम (संसारावरील) क्षीण होते.॥ ९५७॥ विषयुक्त अन्नाने भरलेले ताट ज्याप्रमाणे कोणीही माझे असे म्हणत नाही, त्याप्रमाणे मूल, पैसा व बायको ही आपल्या स्वाधीन असूनही तो त्यांना माझे म्हणत नाही॥ ९५८॥ फार काय सांगावे! बुद्धी संपूर्ण विषयापासून (पोळल्याप्रमाणे) मागल्या पावलीच परत फिरते व हृदयाच्या एकांतात शिरते. (आत्मस्वरूपाकडे लागते).॥ ९५९॥ स्वामीच्या भीतीने दासी ज्याप्रमाणे बाहेर न येण्याची शपथ मोडीत नाही, त्याप्रमाणे असे आत्मस्वरूपाकडे लागलेले अंत:करण बाहेर विषयांकडे धाव घेत नाही.॥ ९६०॥ अशा प्रकारे अर्जुना, साधक अंत:करणाला आत्मैक्याच्या मुठीमध्ये ठेवून त्या अंत:करणाला आत्म्याचा ध्यास लावतो.॥ ९६१॥ त्यावेळी अग्नी धुळीने दडपला, म्हणजे जसा आपोआप नाहीसा होतो त्याप्रमाणे इहलोकाची व परलोकाची भोगेच्छा सहजच नष्ट होते.॥ ९६२॥ म्हणून मनाचे नियंत्रण (निग्रह) केले की इच्छा आपोआपच नाहीशी होऊन जाते. किंबहुना त्याला (साधकाला) अशी (निष्काम) अवस्था प्राप्त होते.॥ ९६३॥ अर्जुना, संपूर्ण विपरीत ज्ञान (अज्ञान) त्याचे नाहीसे होऊन केवळ ज्ञानाच्या ठिकाणी त्याच्या अंत:करणाचा निश्चय स्थिर होतो.॥ ९६४॥
धरवणी वेंचें सरे। तैसें भोगें प्राचीन पुरे।
नवें तंव नुपकरे। कांहींचि करूं॥ ९६५॥
ऐशी कर्में साम्य दशा। होय तेथ वीरेशा।
मग श्रीगुरु आपैसा। भेटेचि गा॥ ९६६॥
रात्रीची चौपाहरी। वेंचलिया अवधारीं।
डोळॺां तमारी। मिळे जैसा॥ ९६७॥
का येऊनि फळाचा घड। पारुषवी केळीची वाढ।
श्रीगुरु भेटोनि करी पाड। मुमुक्षू तैसा॥ ९६८॥
मग आलिंगिला पूर्णिमा। जैसा उणीव सांडी चंद्रमा।
तैसें होय वीरोत्तमा। गुरुकृपा तया॥ ९६९॥
तेव्हां अबोधमात्र असे। तो तंव तया कृपा नाशे।
तेथ निशिसवें जैसें। आंधारें जाय॥ ९७०॥
तैसी अबोधाचिये कुशी। कर्म कर्ता कार्य ऐशी।
त्रिपुटी असे ते जैसी। गाभिणी मारिली॥ ९७१॥
तैसेंचि अबोधनाशासवें। नाशे क्रियाजात आघवें।
ऐसा समूळ संभवे। संन्यास हा॥ ९७२॥
येणें मूळाज्ञानसंन्यासें। दृश्याचा जेथ ठावो पुसे।
तेथ बुझावें तें आपैसें। तोचि आहे॥ ९७३॥
चेईलियावरि पाहीं। स्वप्नींचिया तिये डोहीं।
आपणयातें काई। काढूं जाईजे॥ ९७४॥
अर्थ—जसे धरून ठेवलेले (साठवलेले) पाणी खर्च केले म्हणजे संपते, तसे प्रारब्धकर्म हे भोगल्याने नाहीसे होते आणि नवीन कर्म (क्रियमाण) तर पापपुण्य निर्माण करण्यास (अहंकार नसल्यामुळे) कामी येत नाही.॥ ९६५॥ अशा कर्मांच्या योगाने हे वीरश्रेष्ठा अर्जुना! जेव्हा साम्यावस्था प्राप्त होते, तेव्हा आपोआपच श्रीगुरुची भेट होते.॥ ९६६॥ हे पहा. रात्रीचे चार प्रहर संपले म्हणजे ज्याप्रमाणे डोळॺाला अंधकाराचा नाश करणाऱ्या सूर्याचे दर्शन होते,॥ ९६७॥ किंवा फळांचा घड आला म्हणजे तो केळीची वाढ जशी खुंटवितो, त्याप्रमाणे श्रीगुरुची भेट होताच तसा प्रकार मुमुक्षूचा होतो (त्याचे कर्मकर्तृत्व सर्व बंद पडते).॥ ९६८॥ पौर्णिमेने आलिंगन दिलेला चंद्रमा ज्याप्रमाणे आपला सर्व कमीपणा टाकून देतो (आपल्या संपूर्ण प्रकाशाने प्रकाशतो), त्याप्रमाणे हे शूरश्रेष्ठा अर्जुना, गुरुकृपेने साधकाची तशी स्थिती होते (परिपूर्णदशा बाणते).॥ ९६९॥ रात्रीबरोबर ज्याप्रमाणे अंधार नाहीसा होतो, त्याप्रमाणे अज्ञान म्हणून जेवढे असते, तेवढे सारे त्यांच्या (श्रीगुरुंच्या) कृपेने नाहीसे होते.॥ ९७०॥ त्याचप्रमाणे अज्ञानाच्या पोटात कर्म, कर्ता व कार्य ही जी त्रिपुटी असते; ती, गर्भिणीला मारल्याप्रमाणे, समूळ नष्ट होते. (गर्भिणीला मारल्यानंतर जसा तिच्या पोटातील गर्भ नाहीसा व्हावा त्याप्रमाणे).॥ ९७१॥ त्याचप्रमाणे अज्ञानाच्या नाशाबरोबरच संपूर्ण कर्म म्हणून जितके आहे, तितके सर्व नाश पावते. अशा प्रकारे हा समूळ संन्यास घडतो. (खराखुरा किंवा संपूर्ण कर्म त्याग).॥ ९७२॥ त्यामुळे मूळ अज्ञानाच्या नाहीसे होण्याने सर्व दृश्य पसारा नष्ट झाला. मग जाणावयाचे जे, ते, तो आपण स्वत: होतो.॥ ९७३॥ (अर्जुना) असे पाहा की, स्वप्नातून जागे झाल्यानंतर स्वप्नातील डोहातून आपल्याला काय काढावे लागते?॥ ९७४॥
तैं मी नेणें आतां जाणेन। हें सरलें तया दु:स्वप्न।
जाला ज्ञातृज्ञेयाविहीन। चिदाकार॥ ९७५॥
मुखाभासेंसीं आरिसा। परता नेलिया वीरेशा।
पहातेपणेंवीण जैसा। पाहता ठाके॥ ९७६॥
तैसें नेणणें जें गेलें। तेणें जाणणेंही नेलें।
मग निष्क्रिय उरलें। चिन्मात्रचि॥ ९७७॥
तेथ स्वभावें धनंजया। नाहीं कोणीचि क्रिया।
म्हणौनि प्रवाद तया। नैष्कर्म्य ऐसा॥ ९७८॥
तें आपुले आपणपें। असतचि होऊनि हारपे।
तरंग कां वायुलोपें। समुद्र जैसा॥ ९७९॥
तैसें न होणें निपजे। ते नैष्कर्म्यसिद्धि जाणिजे।
सर्वसिद्धींत सहजें। परम हेची॥ ९८०॥
देउळाचिया कामा कळस। परम गंगेसी सिंधुप्रवेश।
कां सुवर्णशुद्धी कस। सोळावा जैसा॥ ९८१॥
तैसें आपुलें नेणणें। फेडिजे कां जाणणें।
तेंहि गिळूनि असणें। ऐसी जे दशा॥ ९८२॥
तियेपरतें कांहीं। निपजणें येथ नाहीं।
म्हणौनि म्हणिपे पाहीं। परमसिद्धि ते॥ ९८३॥
अर्थ—तेव्हा पूर्वी मला कळत नव्हते, आता मी जाणतो, हे त्याचे दु:स्वप्न नष्ट होते व ज्ञाता, ज्ञान व ज्ञेय यांच्या (त्रिपुटी) कल्पनेविरहित तो केवळ चैतन्यस्वरूप होतो.॥ ९७५॥ हे वीरश्रेष्ठा अर्जुना, मुखाच्या प्रतिबिंबासहित आरसा दूर नेल्यावर ज्याप्रमाणे पाहाणारा हा पाहतेपणाशिवाय राहतो.॥ ९७६॥ त्याप्रमाणे अज्ञान जेव्हा नाहीसे होते, तेव्हा ते ज्ञानासही (सापेक्षज्ञान) घेऊन जाते. मग केवळ निष्क्रिय ज्ञान मात्र शिल्लक राहते.॥ ९७७॥ अर्जुना, या चैतन्याच्या ठिकाणी स्वभावत:च कोणतीही क्रिया राहत नसल्यामुळे त्याला नैष्कर्म्य असे म्हणतात.॥ ९७८॥ ज्याप्रमाणे वाऱ्यामुळे उत्पन्न होणाऱ्या लाटा वारा बंद झाला म्हणजे जशा समुद्ररूप होऊन जातात, त्याप्रमाणे आपल्याला आपले जे यथार्थज्ञान होते (ते वृत्तिरूप व सापेक्ष असल्यामुळे) (अहंब्रह्मास्मिरूप ज्ञान) तेही खोटे ठरून आपल्या आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी ते विलीन होते. (एकरूप होते)॥ ९७९॥ त्याचप्रमाणे मी ब्रह्मस्वरूप आहे हीही वृत्ती न उठणे ही जी स्थिती प्राप्त होते, तीच ‘नैष्कर्म्य सिद्धी’ आहे हे समज. साहजिकच सर्व सिद्धींमध्ये ही सर्वश्रेष्ठ आहे.॥ ९८०॥ कळस बसल्यावर ज्याप्रमाणे देवळाच्या कामाची समाप्ती होते, किंवा गंगेने समुद्रात प्रवेश केला म्हणजे पुढे तिचा प्रवाह बंद होतो, किंवा सोळा आणे कस लागला म्हणजे सोन्याच्या शुद्धीची क्रिया थांबते,॥ ९८१॥ त्याप्रमाणे आपले अज्ञान ज्या ज्ञानाने (अहंब्रह्मास्मिरूप वृत्तिज्ञानाने) नाहीसे केले तेही ज्ञान (वृत्तिरूप व सापेक्ष असल्यामुळे) नाहीसे होऊन जी स्थिती येते,॥ ९८२॥ त्या स्थितीपेक्षा किंवा दशेपेक्षा आता पलीकडे काहीही प्राप्त व्हावयाचे राहत नाही. म्हणूनच तिला ‘परमसिद्धी’ असे म्हणतात.॥ ९८३॥
गूढार्थदीपिका—तेंहि गिळूनि असणें। ऐसी जे दशा-
अज्ञान नाहीसे झाल्यावर तत्सापेक्ष ज्ञानही नाहीसे व्हावयाला पाहिजे. अज्ञानाबरोबरच तत्सापेक्ष ज्ञान नाहीसे झाले म्हणजे मग क्रियारहित असे केवळ ज्ञानमात्रच राहते.
झोपेतील ‘मी निजलो’ याचे विस्मरण व ‘मी आता जागा झालो’ याचे स्मरण हे दोन्हीही नाहीसे झाल्यावर जसे आपण राहतो, तशी आत्मवस्तू आहे. जमिनीवर मडके ठेवले असता ती जमीन मडक्यासह आहे असे आपण म्हणतो. मडके जमिनीवरून काढून घेतले असता जमीन आता मडक्याविरहित झाली असे आपण म्हणतो. पण वस्तुत: मडक्याच्या असण्या व नसण्याचा जमिनीशी काही संबंध नसतो, त्याप्रमाणे आपण अत्यंत शुद्ध म्हणजे ‘आहे-नाही’ या भावविरहित असायला पाहिजे. “निदेचे नाहींपण। निमालियाही जागेपण। असिजे कां नेण। कोण्ही होऊनि जैसे॥ ४१॥ कां भूमि कुंभ ठेविजे। तैं सकुंभता आपजे। तो नेलिया म्हणिजे। तेणें वीण॥ ४२॥ परी दोन्ही हे भाग। न सिवती भूमीचे अंग। तेव्हाळी भूमि तैसे चांग। चोख जें असणें॥ ४३॥ (अमृतानुभव प्रक. ४)
ज्ञानमात्रस्वरूपाच्या ठिकाणी जाणीवदेखील उठणे योग्य नाही. कारण ज्ञानमात्रस्वरूप म्हणजेच आपल्या किंवा दुसऱ्या कोणाच्या ज्ञानाचा विषय न होणारे स्वरूप होय. तेव्हा स्वाभाविक शुद्ध आत्मस्वरूपस्थिती म्हणजे आपल्या किंवा दुसऱ्या कशाच्याही अस्तित्वाची किंवा नाहीपणाची, दोहोंचीही जाणीव न होणे होय. आत्मस्वरूप केवळ ज्ञानस्वरूप मात्र आहे म्हणून आत्मस्वरूप होण्याकरता जीवाला जाणीव नेणीव विरहित जाणीवस्वरूप होऊन राहिले पाहिजे. आचार्यांनीही हेच सांगितले आहे. “अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि। बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुन:” (विवेक चूडामणि श्लोक ५७४)
परि हेचि आत्मसिद्धि। जो कोणी भाग्यनिधि।
श्रीगुरुकृपालब्धि-। काळीं पावे॥ ९८४॥
अर्थ—परंतु हीच आत्मप्राप्ती श्रीगुरुकृपा प्राप्त होण्याची वेळ आली म्हणजे, जो कोणी भाग्यशाली पुरुष असेल, त्यालाच प्राप्त होते.॥ ९८४॥
(श्लोक-५०)
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे।
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥ ५०॥
अर्थ—अर्जुना, ही ज्ञाननिष्ठायोग्यतारूप सिद्धी ज्याला प्राप्त झाली आहे, त्याला ब्रह्माची प्राप्ती कशी होते ते मी थोडक्यात सांगतो, समजून घे. ही जी ब्रह्मप्राप्ती तीच ज्ञानाची परमसीमा होय.॥ ५०॥
उदयजतां दिनकर। प्रकाशचि आते आंधार।
कां दीपसंगें कर्पूर। दीपचि होय॥ ९८५॥
तया लवणाची कणिका। मिळतखेंवों उदका।
उदकचि होऊनि देखा। ठाके जेवीं॥ ९८६॥
कां निद्रित चेवविलिया। स्वप्नेंसीं नीद वायां।
जाऊनि आपणपयां। मिळे जैसा॥ ९८७॥
तैसें जया कोण्हासि दैवें। गुरुवाक्य श्रवणाचिसवें।
द्वैत गिळोनि विसंवे। आपणया वृत्ती॥ ९८८॥
तयासी मग कर्म करणें। हें बोलिजेलचि कवणें।
आकाशा येणें जाणें। आहे काई॥ ९८९॥
म्हणौनि तयासि कांहीं। त्रिशुद्धि करणें नाहीं।
परि ऐसें जरि हें कांहीं। नव्हे जया॥ ९९०॥
कानां वचनाचिये भेटी-। सरिसाचि पैं किरीटी।
वस्तु होऊनि उठी। कवणि एक जो॥ ९९१॥
अर्थ—सूर्य उगवताच जसा अंधारच प्रकाश होऊन जातो किंवा कापराला दिव्याचा स्पर्श होताच तो दिवाच होऊन जातो॥ ९८५॥ किंवा मिठाचा एक कण पाण्यात मिसळताच तो ज्याप्रमाणे पाणीच होऊन जातो॥ ९८६॥ किंवा झोपलेल्याला जागे केल्यावर स्वप्नासह त्याची झोप नाहीशी होऊन तो पुन्हा आपल्या मूळ स्वरूपात येतो,॥ ९८७॥ तशी दैवयोगाने सद्गुरुचा उपदेश ऐकल्याबरोबर ज्या कोणाची वृत्ती भेदाचा नाश करून आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिरावते,॥ ९८८॥ त्या ज्ञान्याला मग कर्म करण्याचे उरते असे कोण म्हणेल? आकाशाला येणे जाणे आहे काय?॥ ९८९॥ म्हणून त्याला निश्चयेकरून काहीही करावयाचे राहत नाही. पण असेही काही ज्याला घडणार नाही,॥ ९९०॥ अर्जुना, आपल्या कानाची व श्रीगुरुच्या वचनाची गाठ पडताक्षणीच जो कोणी एखादाच ब्रह्मस्वरूप होतो,॥ ९९१॥
गूढार्थदीपिका—कानां वचनाचिये भेटी—
सद्गुरुच्या उपदेशाशिवाय ब्रह्मज्ञानाची प्राप्ती होते ही गोष्ट अद्वैत वेदांताला मान्य नाही. त्यामुळेच भारतात असलेल्या बहुतेक सर्व संप्रदायात गुरुपदेशाचे महत्त्व मान्य करण्यात आले आहे. काही संप्रदायात तर दीक्षाविधी व शक्तिपात यांचेही महत्त्व वर्णन करण्यात आले आहे. विचारांनी जसा मनाचा पालट होतो, तसाच सद्गुरुंच्या वाणीच्या सामर्थ्याने मनाचा पालट होतो. अधिकारी असलेल्या शिष्याच्या ठिकाणी आपल्या शक्तीचा पात करून समाधिसुखाची थोडीशी चुणूकही अधिकारी सद्गुरु क्वचित दाखवून देतात. मुकुंदराजांच्या चरित्रात अशा तऱ्हेचा उल्लेख आलेला आहे.
शास्त्रांनी सांगितलेला मोक्षाचा मार्ग सर्वांना अध्ययनाने माहीत झाला तरी त्याचे आचरण करणे सुलभ नाही. प्रत्येकाच्या मनाची ठेवण निरनिराळी असते व विचार आणि विकार यांची गुंतागुंत प्रत्येकाच्या मनाची वेग-वेगळी असते. ही गुंतागुंत सोडवण्यास श्रोत्रिय व ब्रह्मनिष्ठ सद्गुरुशिवाय दुसऱ्या कोणाचीही मदत होऊ शकत नाही. साधनचतुष्टयसंपन्न असलेला शिष्यदेखील या मनाच्या गुंतागुंतीत सापडलेला असतो व केवळ आपल्या स्वत:च्या विचारांच्या सामर्थ्यावर तो मोक्षाचा मार्ग निष्कंटक आक्रमू शकत नाही. त्याच्या मनाची घडण लक्षात घेऊन सद्गुरु निरनिराळॺा युक्त्या ह्याच्या प्रेमाकरता रचून व त्याच्या संशयाची निवृत्ती करून त्याला आत्मबोध करतात. अर्थातच मनाच्या या विविध घडणीमुळे सत् शिष्यांचेही अनेक भेद होत असतात. मात्र या सर्व सत् शिष्यांना अपवादभूत व म्हणूनच ललामभूत असलेला असा एखादाच शिष्य निघतो की, जो सद्गुरुंचाबोध कानी पडताच एकदम आत्मस्वरूप होतो. अशा शिष्याची मनोभूमी वैराग्यादी साधनचतुष्टयामुळे इतकी परिपक्व झालेली असते की, सद्गुरुंनी आत्मबोधाचे बीज त्यात टाकून आपल्या अमृतवाणीचा वर्षाव करताच तो अर्थानुरूप होतो व त्याला आत्मस्वरूपाचे कोंभ फुटतात. अर्थातच ही अलौकिक शिष्याची स्थिती आहे, यात काही संशय नाही.
येऱ्हवीं स्वकर्माचेनि वन्हीं। काम्यनिषिद्धाचिया इंधनीं।
रजतमें कीर दोन्ही। जाळिलीं आधीं॥ ९९२॥
पुत्र वित्त परलोक। यया तिहींचा अभिलाख।
घरीं होय पाईक। हेंही जालें॥ ९९३॥
इंद्रियें सैरा पदार्थीं। रिगतां विटाळलीं होतीं।
तियें प्रत्याहारतीर्थीं। न्हाणिलीं कीर॥ ९९४॥
आणि स्वधर्माचें फळ। ईश्वरीं अर्पूनि सकळ।
घेऊनि केलें अढळ। वैराग्यपद॥ ९९५॥
ऐसी आत्मसाक्षात्कारीं। लाभे ज्ञानाची उजरी।
ते सामग्री कीर पुरी। मेळविली॥ ९९६॥
आणि तेचि समयीं। सद्गुरु भेटले पाहीं।
तेवींचि तिहीं कांहीं। वंचिजेना॥ ९९७॥
परि वोखद घेतखेंवो। काय लाभे आपला ठावो।
कां उदयजतांचि दिवो। मध्यान्ह होय॥ ९९८॥
सुक्षेत्रीं आणि वोलटें। बीजहि पेरिलें गोमटें।
तरि आलोट फळ भेटे। परि वेळें कीं गा॥ ९९९॥
जोडला मार्ग प्रांजळ। मिनला सुसंगाचाही मेळ।
तरि पाविजे वांचूनि वेळ। लागेचि कीं॥ १०००॥
अर्थ—सामान्यत: त्याने स्वविहित कर्माच्या अग्नीमध्ये काम्य व निषिद्धाच्या इंधनाने रज आणि तम ही दोन्हीही आधीच जाळून टाकलेली असतात.॥ ९९२॥ मुलगा, द्रव्य व परलोक या तिन्ही विषयींची अभिलाषा ज्याच्या घरी दासी होऊन राहिली हीही गोष्ट घडून आली.॥ ९९३॥ इंद्रियांनी स्वैरपणे (धर्म्याधर्म्याचा विचार न करता) विषयांच्या ठिकाणी प्रवेश केल्यामुळे ती इंद्रिये विटाळली होती त्यांना (शुद्ध करण्याकरिता) प्रत्याहाररूपी तीर्थात स्नान घातले.॥ ९९४॥ आणि स्वधर्म आचरण्याचे संपूर्ण फळ ईश्वराच्या ठिकाणी समर्पण करून त्याच्या योगाने वैराग्याचे पद अढळ करून टाकले.॥ ९९५॥ आत्मसाक्षात्कारामध्ये ज्ञानाचा उत्कर्ष साधण्याकरता अशी जितकी म्हणून सामग्री असेल, तितकी त्याने जुळविली.॥ ९९६॥ आणि त्याचवेळी सद्गुरुंची भेटही झाली आणि त्यांनी उपेक्षाही केली नाही (यथार्थ ज्ञानाचा बोध केला).॥ ९९७॥ परंतु औषध घेताक्षणीच (रोगमुक्त होऊन) आपले मूळ स्वास्थ्य प्राप्त होते काय? किंवा सूर्य उगवताच दुपार होते काय?॥ ९९८॥ चांगल्या आणि ओलावा असलेल्या शेतात उत्तम बी पेरले, तर ते अमाप पीक देईल हे निश्चित. पण बाबारे, थोडा वेळ लागेलच!॥ ९९९॥ सरळ रस्ता सापडला, चांगल्या लोकांची सोबतही मिळाली तर मुक्कामी पोहोचणारच. शिवाय थोडावेळ लागायचा तो लागणारच.॥ १०००॥
तैसा वैराग्यलाभ जाला। वरि सद्गुरुही भेटला।
जीवीं अंकुर फुटला। विवेकाचा॥ १००१॥
तेणें ब्रह्म एक आथि। येर आघवीचि भ्रांति।
हेंही कीर प्रतीति। गाढ केली॥ १००२॥
परि तेंचि जें परब्रह्म। सर्वात्मक सर्वोत्तम।
मोक्षाचेंही काम। सरे जेथ॥ १००३॥
यया तिन्हीं अवस्था पोटीं। जिरवी जें गा किरीटी।
तया ज्ञानासिही मिठी। दे जें वस्तु॥ १००४॥
ऐक्याचें एकपण सरे। जेथ आनंदकणही विरे।
कांहींचि नुरोनि उरे। जें कांहीं गा॥ १००५॥
तियें ब्रह्मीं ऐक्यपणें। ब्रह्मचि होऊनि असणें।
तें क्रमेंचि करूनि तेणें। पाविजे पैं॥ १००६॥
अर्थ—याप्रमाणे वैराग्याची प्राप्ती झाली, त्यात सद्गुरुही भेटलेत व आत्मानात्मविवेकाचा अंत:करणात अंकुरही फुटला.॥ १००१॥ त्यामुळे (आत्मानात्मविवेकामुळे) ब्रह्मच एक काय ते सत्य आहे, बाकीचे सर्व भ्रांतिरूप आहे, हाही दृढ अनुभव येऊन चुकला,॥ १००२॥ परंतु तेच परब्रह्म जे सर्वव्यापक व सर्वोत्तम आहे; मोक्षाचेही प्रयोजन ज्याठिकाणी (ब्रह्मानुभवात) समाप्त होते,॥ १००३॥ जे ज्ञाता, ज्ञेय व ज्ञान या त्रिपुटीला किंवा जागृती, स्वप्न व सुषुप्ती या अवस्थांना गिळून टाकते, इतकेच नाही तर अर्जुना, जी ब्रह्मवस्तू ज्ञानाचीही (ऐक्यरूप) जाणीव नाहीशी करते,॥ १००४॥ ज्या ठिकाणी ब्रह्माच्या ऐक्याची जाणीवही नाहीशी होते व आनंदाच्या जाणिवेचाही कण विरून जातो व काहीही शिल्लक न राहता (जाणीव नेणीव दोन्हीही) जे अवशिष्ट राहते (चिन्मात्र स्वरूप),॥ १००५॥ त्या ब्रह्माच्या ठिकाणी एकरूपतेने ब्रह्मच होऊन राहणे ही स्थिती त्याला (साधकाला) क्रमाक्रमानेच प्राप्त होते.॥ १००६॥
भुकेलियापासीं। वोगरिलें षड्रसीं।
तो तृप्ती प्रतिग्रासीं। लाहे जेवीं॥ १००७॥
तैसा वैराग्याचा वोलावा। विवेकाचा तो दिवा।
आंबुथितां आत्मठेवा। काढीचि तो॥ १००८॥
तरी भोगिजे आत्मऋद्धी। येवढी योग्यतेची सिद्धी।
जयाच्या आंगीं निरवधी। लेणें जाली॥ १००९॥
तो जेणें क्रमें ब्रह्म। होणें करी गा सुगम।
तया क्रमाचें आतां वर्म। आईक सांगों॥ १०१०॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे भुकेल्याला षड्स अन्नाचे भोजन वाढले असता त्याला जशी प्रत्येक घासाबरोबर तृप्ती होत जाते,॥ १००७॥ त्याप्रमाणे वैराग्याचे तेल मिळून विवेकाचा दिवा प्रज्वलित झाला असता तो आत्मज्ञानाचा ठेवा काढतोच. (आत्मप्राप्ती त्याला होते).॥ १००८॥ तर आत्मस्वरूपाचे ऐश्वर्य भोगावे एवढॺा योग्यतेची सिद्धी ज्याच्या (साधकाच्या) अंगावर कायमचा अलंकार होऊन राहिली आहे,॥ १००९॥ तो (साधक) ज्या क्रमाक्रमाने ब्रह्मप्राप्ती सुलभ करून घेतो त्या क्रमाचे वर्म आता सांगतो, ते ऐक.॥ १०१०॥
(श्लोक-५१)
बुद्धॺा विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च।
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥ ५१॥
अर्थ—अत्यंत शुद्ध बुद्धीने युक्त होऊन, धैर्याने आपल्या मनाचा निग्रह करून व शब्दादी विषयांचा त्याग करून प्रीती व द्वेष नाहीसे करून टाकतो.॥ ५१॥
तरी गुरु दाविलिया वाटा। येऊनि विवेकतीर्थतटा।
धुऊनियां मळवटा। बुद्धीचा तेणें॥ १०११॥
मग राहूनें उगळिली। प्रभा चंद्रें आलिंगिली।
तैसी शुद्धत्वें जडली। आपणयां बुद्धि॥ १०१२॥
सांडूनि कुळें दोन्ही। प्रियासी अनुसरे कामिनी।
द्वंद्वत्यागें स्वचिंतनीं। पडली तैसी॥ १०१३॥
आणि ज्ञानाऐसें जिव्हार। नेवों नेवों निरंतर।
इंद्रियीं केले थोर। शब्दादिक जे॥ १०१४॥
तें रश्मिजाळ काढलेया। मृगजळ जाय लया।
तैसें वृत्तिरोधें तयां। पांचांहीं केलें॥ १०१५॥
नेणतां अधमाचिया अन्ना। खादलिया कीजे वमना।
तैसीं वोकविलीं सवासना। इंद्रियें विषयीं॥ १०१६॥
मग प्रत्यगावृत्ती चोखटें। लाविलीं गंगेचेनि तटें।
ऐसीं प्रायश्चित्तें धुवटें। केलीं येणें॥ १०१७॥
पाठीं सात्विकें धीरें तेणें। शोधारलीं तियें करणें।
मग मनेंसीं योगधारणे। मेळविलीं॥ १०१८॥
तेविंचि प्राचीनें इष्टानिष्टें। भोगेंसीं येउनी भेटे।
तेथ देखिलियाही वोखटें। द्वेष न करी॥ १०१९॥
ना गोमटेंचि विपायें। तें आणूनि पुढां सूये।
तयालागीं न होये। साभिलाष॥ १०२०॥
यापरि इष्टानिष्टीं। रागद्वेष किरीटी।
त्यजूनि गिरिकपाटीं। निकुंजीं वसे॥ १०२१॥
अर्थ—सद्गुरुंनी दाखविलेल्या मार्गाने जाऊन विवेकरूपी तीर्थाच्या काठी बुद्धीचा मळ धुऊन टाकतो.॥ १०११॥ मग ज्याप्रमाणे राहूच्या ग्रासातून मुक्त झालेली चंद्राची प्रभा चंद्राकडून आलिंगिली जाते, त्याप्रमाणे बुद्धी शुद्ध होऊन (मुळच्या) आत्मस्वरूपाशी एकरूप होते.॥ १०१२॥ सासर व माहेर ही दोन्ही कुळे टाकून देऊन (त्यांचा अभिमान व स्नेह) पतिव्रता स्त्री जशी आपल्या पतीलाच अनुसरते, त्याप्रमाणे द्वंद्वाचा (सुखदु:खादींचा) त्याग करून बुद्धी केवळ आत्मचिंतनातच मग्न होऊन राहते,॥ १०१३॥ आणि आत्मज्ञानासारख्या जिव्हाळॺाच्या वस्तूला दूर दूर ठेवून इंद्रियांनी ज्या शब्दादिक विषयांचे स्तोम माजविले,॥ १०१४॥ ते (इंद्रियांचे) पाच विषय, सूर्याच्या किरणांचा समुदाय (काढून घेतल्यावर) निघून गेल्याबरोबर ज्याप्रमाणे मृगजळ नाहीसे होते, त्याप्रमाणे इंद्रियांद्वारे धावणाऱ्या वृत्तींचा रोध करताच त्या नाहीशा होतात.॥ १०१५॥ अजाणता नीचाचे अन्न खाल्ले असता ते ओकून टाकावे लागते, त्याप्रमाणे इंद्रियांकडून वासनेसह त्याने विषय ओकविले (त्याग केला).॥ १०१६॥ मग ही इंद्रिये अंतर्मुखवृत्तिरूपी पवित्र गंगेच्या तीरावर आणून व प्रायश्चित्त देऊन त्यांना शुद्ध केले.॥ १०१७॥ नंतर ती शुद्ध केलेली इंद्रिये सात्विक धैर्याच्या बळावर मनासह योगधारणेला लावली.॥ १०१८॥ तसेच प्रारब्धानुसार इष्टानिष्ट भोग त्याला प्राप्त होतात. त्यात अनिष्ट भोग वोढवला तरी तो त्याबद्दल राग मानीत नाही.॥ १०१९॥ किंवा अकस्मात चांगला भोग पुढे येऊन उभा राहिला तर त्याच्याबद्दल अभिलाषाही धरीत नाही.॥ १०२०॥ याप्रमाणे अर्जुना, इष्ट येवो किंवा अनिष्ट येवो, त्याच्याविषयी (कोणत्याही प्रकारचा) रागद्वेष न बाळगता तो पर्वताच्या गुहेत किंवा गुंफेत वास्तव्य करतो.॥ १०२१॥
(श्लोक-५२)
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानस:।
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रित:॥ ५२॥
अर्थ—तो एकांतवास करणारा, मिताहारी, वाणी, शरीर व मन यांना स्वाधीन ठेवणारा, निरंतर ध्यानयोगात राहणारा आणि वैराग्याचा आश्रय करणारा असा असतो.॥ ५२॥
गजबजा सांडिलिया। वसवी वनस्थळिया।
अंगाचिया मांदिया। एकलेया॥ १०२२॥
शमदमादिकीं खेळे। न बोलणेंचि चावळे।
गुरुवाक्याचेनि मेळें। नेणे वेळ॥ १०२३॥
आणि आंगा बळ यावें। नातरी क्षुधा जावें।
कां जिभेचे पुरावे। मनोरथ॥ १०२४॥
भोजन करितांविखीं। यया तिहींतें न लेखी।
आहारीं मिती संतोषीं। माप न सूये॥ १०२५॥
अनशनाचेनि पावकें। हारपति प्राण पोखे।
इतुकियाचि भाग मोटकें। अशन करी॥ १०२६॥
आणि परपुरुषें कामिली। कुळवधू आंग न घाली।
निद्रालस्या न मोकली। अशन तैसें॥ १०२७॥
दंडवताचेनि प्रसंगें। भुयीं हन अंग लागे।
वांचूनि येर नेघे। राभस्य तेथ॥ १०२८॥
देहनिर्वाहापुरतें। राहाटवी हातांपायांतें।
किंबहुना आपैतें। सबाह्य केलें॥ १०२९॥
आणि मनाचा उंबरा। वृत्तीसी देखों नेदी वीरा।
तेथ कें वाग्व्यापारा। अवकाश असे॥ १०३०॥
अर्थ—लोकांनी गजबजलेले ठिकाण सोडून एकटॺा शरीराच्या अवयवांच्या समुदायासह तो वनात वस्ती करतो.॥ १०२२॥ तो शमदमादिकांमध्ये खेळतो, न बोलणेच बोलतो व श्रीगुरुंनी केलेल्या उपदेशवाक्याच्या मननात सारखा तल्लीन असल्यामुळे वेळेचे देखील त्याला भान राहत नाही.॥ १०२३॥ आणि आपल्या अंगात शक्ती यावी अथवा भूक निवावी किंवा जिभेचे चोचले पुरवावेत,॥ १०२४॥ या तिन्ही गोष्टी भोजन करताना त्याच्या मनात येत नाहीत. मोजक्या आहाराने त्याला होणाऱ्या संतोषाचे मोजमाप करताच येत नाही.॥ १०२५॥ उपवासाने जठराग्नी प्रक्षुब्ध होऊन प्राणनाश होईल, म्हणून प्राणरक्षणापुरतेच बेताचे अन्न सेवन करतो.॥ १०२६॥ आणि परपुरुषाने इच्छा केली असता कुलीन स्त्री जशी त्याला थारा देत नाही, त्याप्रमाणे साधक निद्रा व आळस यांना वाव देत नाही, तसे त्याचे भोजन असते.॥ १०२७॥ (भगवंताला) साष्टांग नमस्कार घालताना जे काय जमिनीला अंग लागेल ते लागेल, त्याव्यतिरिक्त अविचाराने जमिनीवर लोळणे नाही.॥ १०२८॥ देह चालण्यापुरताच हातापायांना राबवतो. फार काय सांगावे! त्याने अंतर्बाह्य (मन, शरीर व इंद्रिये) सर्व आपल्या स्वाधीन केली.॥ १०२९॥ आणि अर्जुना, जो आपल्या वृत्तीला मनाचा उंबरठाही पाहू देत नाही (संकल्पविकल्पापर्यंत येऊ देत नाही) तेथे शब्दादिकांच्या व्यापाराला अवसर कोठे?॥ १०३०॥
ऐसेनि देह वाचा मानस। हे जिणोनि बाह्यप्रदेश।
आकळिलें आकाश। ध्यानाचें तेणें॥ १०३१॥
गुरुवाक्यें उठविला। बोधीं निश्चय आपला।
न्याहाळी हातीं घेतला। आरिसां जैसा॥ १०३२॥
पैं ध्याता आपणपेंचि परी। ध्यानरूप वृत्तिमाझारीं।
ध्येयत्वें घे हे अवधारीं। ध्यानरूढी गा॥ १०३३॥
तेथ ध्येय ध्यान ध्याता। ययां तिहीं एकरूपता।
होय तंव पंडुसुता। कीजे तें गा॥ १०३४॥
म्हणौनि तो मुमुक्षु। आत्मज्ञानीं जाला दक्षु।
परि पुढां सूनि पक्षु। योगाभ्यासाचा॥ १०३५॥
अपानरंध्रद्वया-। माझारीं धनंजया।
पार्ष्णीं पिडूनियां। कांवरुमूळ॥ १०३६॥
आकुंचूनि अध। देऊनि तिन्ही बंध।
करूनि एकवद। वायुभेदा॥ १०३७॥
कुंडलिनी जागऊनि। मध्यमा विकाशूनि।
आधारादि भेदूनि। अग्निवरी॥ १०३८॥
सहस्रदळांचा मेघ। पीयूषें वर्षोनि चांग।
तो मूळवरी वोघ। आणूनियां॥ १०३९॥
नाचतया पुण्यगिरी। चिद्भैरवाच्या खापरीं।
मनपवनाची खीच पुरी। वाढूनियां॥ १०४०॥
अर्थ—अशा प्रकारे शरीर, वाणी व मन ही बाहेरची ठिकाणे जिंकून त्याने ध्यानाचे आकाश आपल्या स्वाधीन केले.॥ १०३१॥ श्रीगुरुच्या उपदेशाने तो जागा होतो (अज्ञान नाहीसे होते) व आरसा हातात घेऊन आपले रूप स्पष्टपणे पाहवे त्याप्रमाणे तो श्रीगुरुच्या बोधाच्या ठिकाणी आत्मस्वरूपाचा निश्चय पाहतो. (मी ब्रह्मस्वरूप आहे हा निश्चय तो करतो).॥ १०३२॥ तेव्हा अर्जुना, ऐक. ध्यान करणारा (ध्याता) आपल्यालाच, ध्यानरूप झालेल्या वृत्तीमध्ये, ध्येयपणाने घेतो. ही ध्यान करण्याची प्रसिद्ध रीत आहे.॥ १०३३॥ तेव्हा अर्जुना, ध्येय, ध्यान आणि ध्याता (ही त्रिपुटी विसरून) या तिघांचीही एकरूपता होईपर्यंत हे ध्यान करावे लागते.॥ १०३४॥ म्हणून तो मुमुक्षू आत्मज्ञानामध्ये प्रवीण होतो. पण हे सर्व योगाभ्यासाचा पक्ष (मार्ग) पुढे करून (योगाभ्यासाचा आश्रय करून),॥ १०३५॥ अर्जुना गुद व उपस्थ या दोन द्वारांमधील जी शिवण आहे, तिचा मध्य टाचेने दाबून॥ १०३६॥ अधोभाग (गुदस्थान) आकुंचन करून व मूळबंधादी तिन्ही बंध साधून आणि प्राणापानादी वायुभेदांची एकवाक्यता करून॥ १०३७॥ कुंडलिनी जागी करून, सुषुम्ना नाडीचा विकास करून व आधारचक्रापासून तो अग्निचक्रापर्यंत चक्रांचे भेदन करून॥ १०३८॥ सहस्रदळरूपी मेघांच्या अमृताचा चांगला वर्षाव करून तो (वर्षाव) मूलाधार चक्रापर्यंत आणून॥ १०३९॥ (आज्ञाचक्ररूपी) पुण्य पर्वतावर नाचत असलेल्या चैतन्यरूपी भैरवाच्या भिक्षापात्रात मन व प्राण यांची ऐक्यरूपी खिचडी वाढून॥ १०४०॥
जालिया योगाचा गाढा। मेळावा सूनि हा पुढां।
ध्यान मागिलीकडां। स्वयंभ केलें॥ १०४१॥
आणि ध्यान योग दोनी। इयें आत्मतत्त्वज्ञानीं।
पैठीं होआवया निर्विघ्नीं। आधींचि तेणें॥ १०४२॥
वीतरागतेसारिखा। जोडूनि ठेविला सखा।
तो आघवियाचि भूमिकां-। सवें चाले॥ १०४३॥
पहावें दिसे तंववरी। दिठीतें न संडी दीप जरी।
तरी कें अवसरी। देखावया॥ १०४४॥
तैसें मोक्षीं प्रवर्तलिया। वृत्ती ब्रह्मीं जाय लया।
तंव वैराग्य आथी तया। भंग कैंचा॥ १०४५॥
म्हणौनि सवैराग्य। ज्ञानाभ्यास तो सभाग्य।
करूनि जाला योग्य। आत्मलाभा॥ १०४६॥
ऐसी वैराग्याची आंगीं। बाणूनियां वज्रांगी।
राजयोगतुरंगीं। आरूढला॥ १०४७॥
अर्थ—योगाभ्यास चांगला दृढ झाल्यावर हा समुदाय (तीन बंधांचा) पुढे करून त्याच्या पाठीमागे ध्यानाला (ब्रह्मस्वरूपाच्या) स्वयंभू करून सोडतो.॥ १०४१॥ आणखी हे ध्यान व योग दोन्हीही ह्या आत्मतत्त्वज्ञानामध्ये निर्विघ्नपणे स्थिर होण्याकरता त्याने आधीच॥ १०४२॥ वैराग्यासारखा मित्र जोडून ठेवलेला असतो. तो (आरंभापासून तो ब्रह्मप्राप्तीपर्यंतच्या) सर्व भूमिकेवर त्याच्याबरोबर चालत असतो.॥ १०४३॥ पाहावयाची वस्तू दिसेपर्यंत दिव्याने डोळॺांना जर सोडले नाही, तर ती वस्तू दिसायला वेळ कोठे लागेल?॥ १०४४॥ त्याप्रमाणे मोक्षाच्या ठिकाणी प्रवृत्त झालेल्या पुरुषाची (अहंब्रह्मास्मि) वृत्ती ब्रह्माच्या ठिकाणी लय पावेपर्यंत त्याच्याबरोबर वैराग्य असते. मग त्याचा (वैराग्याचा) नाश कसला?॥ १०४५॥ म्हणून वैराग्यासह जो ज्ञानाचा अभ्यास करतो, तोच आत्मप्राप्तीला योग्य होतो. तोच भाग्यवान होय.॥ १०४६॥ अशाप्रकारे वैराग्याचे चिलखत अंगावर चढवून राजयोगरूपी (अद्वैतस्वरूप निर्विकल्प समाधि) घोडॺावर तो साधक बसतो.॥ १०४७॥
गूढार्थदीपिका— राजयोगतुरंगीं। आरूढला—
आत्मज्ञान झाल्यावरही वैराग्यरूपी मित्र हा ज्ञान्याबरोबर शेवटपर्यंत राहत असतो. वैराग्यावाचून ज्ञान टिकणे शक्य राहत नाही, म्हणून वैराग्यावाचून ज्ञानाची कल्पना करता येत नाही. म्हणूनच वैराग्यासह ज्ञानाचा अभ्यास करणारा ज्ञानीच आत्मप्राप्तीचा लाभ करू शकतो, असे माउली म्हणते.
म्हणौनि सवैराग्य। ज्ञानाभ्यास तो सभाग्य-
असा वैराग्यशील आत्मज्ञानी ध्यान व अष्टांगयोग यांचा अभ्यास करून राजयोगरूपी घोडॺावर आरूढ होतो. राजयोग म्हणजे निर्विकल्प समाधिअवस्था. निर्विकल्प समाधी ही सर्व योगांमध्ये श्रेष्ठ असल्यामुळे त्याला ‘राजयोग’ असे म्हणतात. “योगानां राजा राजयोग:” अशी राजयोगाची व्युत्पत्ती आहे. जीव व शिव यांच्या ऐक्याला ‘योग’ असे म्हणतात.
भगवान शंकराचार्यांनी हा राजयोग प्राप्त झाला असता ज्ञान्याची कशी स्थिती होते ह्याचे वर्णन ‘योगतारावलि’ या आपल्या प्रकरण ग्रंथात केले आहे. ते म्हणतात, राजयोगात साधक ब्रह्मस्वरूप होतो, त्याच्या दृष्टीला लक्ष्याची गरज राहत नाही. चित्ताला ध्येयवस्तूच्या ठिकाणी लावावे लागत नाही. त्याला देशाचे वा काळाचे भान राहत नाही. त्याला प्राणायामाची गरज उरत नाही. धारणा व ध्यान यांचेही कष्ट करावे लागत नाहीत. न दृष्टिलक्ष्याणि न चित्तबन्धो न देशकालौ न च वायुरोध:। न धारणा-ध्यान-परिश्रमो वा समेधमाने सति राजयोगे॥ (योगतारावली—श्लोक १४)
वरी आड पडिलें दिठी। सानें थोर निवटी।
तें बळी विवेकमुष्टीं। ध्यानाचे खांडें॥ १०४८॥
ऐसेनि संसाररणाआंत। आंधारीं सूर्य तैसा असे जात।
मोक्ष विजयश्रिये वरैत। होआवयालागीं॥ १०४९॥
अर्थ—(साधक) विवेकाच्या बळकट मुठीत ध्यानरूप तलवार धरून जे काही लहान मोठे दृष्टीच्या आड आलेले असेल, त्याचा तो संहार करीत सुटतो.॥ १०४८॥ अशा रितीने अंधारात सूर्य जातो, तसा संसाररूपी रणांगणात मोक्षरूपी विजयश्री वरण्याकरता तो (साधक) चाल करून जातो.॥ १०४९॥
(श्लोक-५३)
अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्।
विमुच्य निर्मम: शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥ ५३॥
अर्थ—जो मनुष्य अहंकार, सामर्थ्य, उन्मत्तपणा, काम, क्रोध व संग्रह करणे या प्रवृत्तींना टाकून देऊन व ममतारहित होऊन शांत असतो, तो ब्रह्मरूप होण्यास योग्य असतो.॥ ५३॥
तेथ आडवावया आले। दोषवैरी जे धोपटिले।
तयांमाजी पहिले। देहाहंकार॥ १०५०॥
जो न मोकली मारूनि। जीवों नेदी उपजवोनी।
विचंबवी खोडां घालूनी। हाडांचिया॥ १०५१॥
तयाचा देहदुर्ग हा थारा। मोडोनि घेतला तो वीरा।
आणि बळ हा दुसरा। मारिला वैरी॥ १०५२॥
जो विषयांचेनि नांवें। चौगुणेंही वरी थांवे।
जेणें मृतावस्था धांवे। सर्वत्र जगा॥ १०५३॥
तो विषयविषाचा ठावो। आघविया दोषांचा रावो।
परी ध्यानखड्गाचा घावो। साहेल कैंचा॥ १०५४॥
आणि प्रिय विषयप्राप्ती। करी जया सुखाची व्यक्ती।
तेचि घालूनि बुंथी। आंगीं जो वाजे॥ १०५५॥
जो सन्मार्गा भुलवी। मग अधर्माच्या आडवीं।
सूनि वाघां सांपडवी। नरकादिकां॥ १०५६॥
तो विश्वासें मारितां रिपु। निवटूनि घातला दर्पु।
आणि जयाचा अहा कंपु। तापसांसी॥ १०५७॥
क्रोधाऐसा महादोख। जयाचा देख परिपाक।
भरिजे तंव अधिक। रिता होय जो॥ १०५८॥
तो काम कोणेच ठायीं। नसे ऐसें केलें पाहीं।
कीं तेंचि क्रोधाही। सहजें आलें॥ १०५९॥
अर्थ—या ठिकाणी दुष्ट शत्रू जे जे आडवे येतात व ज्यांना धोपटून काढावे लागते, त्यातला म्होरक्या देहाहंकार हा आहे.॥ १०५०॥ जो (अहंकार) मेल्यानंतरही (मनुष्याला) सोडत नाही व जन्मल्यावरही सुखाने जगू देत नाही तर हाडांच्या खोडात अडकवून जीवाला तो कुचंबत ठेवतो.॥ १०५१॥ हे वीरा अर्जुना! त्या त्या अहंकाराचा देहरूपी किल्ला हा मुख्य आधार आहे. त्याचा पाडाव करून त्याने तो काबीज केला आणि बळ हा दुसरा शत्रू मारला.॥ १०५२॥ विषयांचे नाव घेताच जो चौपटीहूनही अधिक वाढतो आणि ज्याच्या योगाने सर्व जगाला मृतावस्था प्राप्त होते,॥ १०५३॥ तो (बलरूपी शत्रू) विषयरूपी विषाचे ठिकाण असून सर्व दोषांचा राजा आहे. परंतु तो ध्यानरूपी तलवारीचा घाव कसा सहन करू शकेल?॥ १०५४॥ आणि आवडणाऱ्या विषयाची प्राप्ती ज्या सुखाची अभिव्यक्ती करते (सुखाला दाखविते), त्या सुखाचा अंगात बुरखा घालून जो गरजू लागतो,॥ १०५५॥ जो (दर्पशत्रू) सन्मार्गाला भुरळ पाडतो आणि अधर्माच्या अरण्यात घालवून नरकादिक वाघांच्या तावडीत देतो,॥ १०५६॥ विश्वास देऊन घात करणारा शत्रू जो दर्प तो मारून टाकला आणि अरेरे, ज्या क्रोधाचे नाव ऐकताच तपस्व्यांना थरकाप होतो,॥ १०५७॥ क्रोधासारखा भयंकर दोष ही ज्याची परिपक्व अवस्था आहे व जो भरला असता आणखी आणखी रिकामा होतो. (जसे जसे विषय द्यावेत, तसतसा तो आणखी वाढतो)॥ १०५८॥ (असा जो काम) तो कोणत्याही ठिकाणी नाही असे केले. (म्हणजे तो नि:शेष नाहीसा केला.) मग क्रोधाची देखील तीच स्थिती झाली.॥ १०५९॥
मुळाचें तोडणें जैसें। होय कां शाखोद्देशें।
काम नाशलेनि नाशे। तैसा क्रोध॥ १०६०॥
म्हणौनि काम वैरी। जाला जेथ ठाणोरी।
तेथ सरली वारी। क्रोधाचीही॥ १०६१॥
आणि समर्थ आपुला खोडा। शिसें वाहवी जैसा होडा।
तैसा भुंजौनि जो गाढा। परिग्रहो॥ १०६२॥
जो माथांचि पालाणवी। अंगा अवगुण घालवी।
जीवें दांडी घेववी। ममत्वाची॥ १०६३॥
शिष्यशास्त्रादिविलासें। मठादि मुद्रेचेनि मिसें।
घातले आहाती फांसे। नि:संगा जेणें॥ १०६४॥
घरीं कुटुंबपणें सरे। तरी वनीं वन्य होऊनि अवतरे।
नागवीयाही शरीरें। लागला आहे॥ १०६५॥
ऐसा दुर्जय जो परिग्रहो। तयाचा फेडूनि ठावो।
भवविजयाचा उत्साहो। भोगीतसे जो॥ १०६६॥
तेथ अमानित्वादि आघवे। ज्ञानगुणाचे जे मेळावे।
ते कैवल्यदेशींचे आघवे। राव जैसे आले॥ १०६७॥
तेव्हां सम्यक्ज्ञानाचिया। राणिवा उगाणूनि तया।
परिवार होऊनियां। राहत आंगें॥ १०६८॥
अर्थ—जसे मूळ तोडण्याने शाखा तोडण्याचा उद्देश सफळ होतो, त्याप्रमाणे कामाच्या नाशाने क्रोधाचाही नाश (आपोआपच) होतो.॥ १०६०॥ म्हणून कामरूपी शत्रू जेथे युद्धात मेला, तेव्हा क्रोधाचीही येण्याजाण्याची वारी संपली. (तोही त्या वेळेस नष्ट झाला).॥ १०६१॥ ज्याप्रमाणे सत्ताधीश आपले ओझे पैजेने दुसऱ्याच्या शिरावर टाकून त्याला ते वाहावयास लावतो, त्याप्रमाणे भोग भोगून प्रबळ झालेला जो परिग्रह तो आपले खोगीर जीवाच्या मस्तकावर ठेवून आपल्या अंगचे अवगुण त्याच्या ठिकाणी जडवतो व त्याला ममत्वाची काठी धरावयाला लावतो.॥ १०६२-१०६३॥ ज्या परिग्रहाने शिष्य व शाखादिकांचा बडिवार वाढवून मठादी स्थापन करणे व खेचरी वगैरे मुद्रेचे प्रदर्शन करणे इत्यादी लक्षणांच्या मिषाने नि:संग पुरुषाला (संगाच्या) पाशात अडकवले,॥ १०६४॥ घरी कुटुंबाच्या रूपाने असलेला परिग्रह संपला तरी तो (परिग्रह) जंगलामध्ये राहाणारा या रूपाने पुन्हा प्रगट होतो व अगदी उघडा असला तरी तो शरीररूपाने त्याला लागलेला असतो.॥ १०६५॥ जिंकण्याला कठीण असलेला असा जो परिग्रह त्याचे ठावठिकाण नष्ट करून संसारातून सुटण्याच्या विजयाचा आनंद जो भोगतो,॥ १०६६॥ त्यावेळी अमानित्वादी सर्व ज्ञानगुणांचे समुदाय ते जणू काय मोक्षदेशाचे राजेच असावेत, त्याप्रमाणे येतात.॥ १०६७॥ तेव्हा यथार्थ ज्ञानाचे राजपद त्याला देऊन ते (गुण) आपण स्वत: त्याचे परिवार होऊन राहिलेत.॥ १०६८॥
प्रवृत्तीचिये राजबिदीं। अवस्थाभेदप्रमदीं।
कीजत आहे प्रतिपदीं। सुखाचें लोण॥ १०६९॥
पुढां बोधाचिये कांबीवरी। विवेक दृश्याची मांदी सारी।
योगभूमिका आरती करी। येती जैसिया॥ १०७०॥
तेथ ऋद्धिसिद्धींचीं अनेगें। वृंदें मिळती प्रसंगें।
तिये पुष्पवर्षीं आंगें। नाहातसे तो॥ १०७१॥
ऐसेनि ब्रह्मैक्यासारिखें। स्वराज्य येतां जवळिकें।
झळंबित आहे हरिखें। तिन्ही लोक॥ १०७२॥
तेव्हां वैरिया कां मैत्रिया। तयासि माझें म्हणावया।
समानता धनंजया। उरेचिही ना॥ १०७३॥
हें ना भलतेणें व्याजें। तो जयातें म्हणे माझें।
तें नोडवेचि कां दुजें। अद्वितीय जाला॥ १०७४॥
पैं आपुलिया एकी सत्ता। सर्वही कवळूनियां पंडुसुता।
कंहीं न लगती ममता। धाडिली तेणें॥ १०७५॥
ऐसा जिंतिलिया रिपुवर्ग। अपमानिलिया हें जग।
अपैसा योगतुरंग। स्थिर जाला॥ १०७६॥
वैराग्याचें गाढलें। अंगत्राण होतें भलें।
तेंही नावेक ढिलें। तेव्हां करी॥ १०७७॥
अर्थ—प्रवृत्तिरूपी राजमार्गात असलेल्या निरनिराळॺा अवस्थारूपी (जागृती, स्वप्न व सुषुप्ती) स्त्रिया पावलोपावली त्याच्यावरून सुखाचे निंबलोण उतरवीत असतात.॥ १०६९॥ (त्या साधकाच्या) पुढे विवेक हा बोधरूपी काठीने दृश्यांची गर्दी दूर करतो व योगभूमिका जणू काय (त्याला ओवाळायला) आरत्या घेऊन येतात.॥ १०७०॥ तेव्हा त्याप्रसंगी ऋद्धिसिद्धींचे अनेक समुदाय येतात आणि त्यांच्या पुष्पवृष्टीने त्याचे अंग अगदी न्हाऊन निघते.॥ १०७१॥ अशा प्रकारे ब्रह्मैक्यासारख्या स्वराज्याची प्राप्ती जवळ आली असता त्याला तिन्ही लोक आनंदाने उचंबळलेले दिसतात.॥ १०७२॥ त्यावेळी अर्जुना, समभावामुळे त्याला हा माझा वैरी आहे अथवा हा माझा मित्र आहे असे म्हणण्याला काही उरतच नाही.॥ १०७३॥ इतकेच नाही, कोणत्याही निमित्ताने ज्याला त्याने माझे असे म्हटले ते सर्व त्याच्यापुढे दुजेपणाने ठरत नाही. कारण तो स्वत:च अद्वैतस्वरूप झालेला असतो.॥ १०७४॥ अर्जुना, याप्रमाणे तो केवळ आपल्या एकत्वाच्या भावाने सर्व विश्वाला कवटाळतो (पाहतो) आणि म्हणून त्याला ममता कधीच जडत नाही, तो तिचा सर्वस्वी त्याग करतो.॥ १०७५॥ याप्रमाणे शत्रुसमुदाय जिंकल्यानंतर आणि (मायिक) अशा या जगाचा निरास केल्यानंतर त्याचा योगरूपी घोडा आपोआपच स्थिर होतो.॥ १०७६॥ त्यावेळी वैराग्याचे, अंगात बळकट घातलेले चिलखतसुद्धा, घटकाभर तो ढिले करतो.॥ १०७७॥
आणि निवटी ध्यानाचें खांडें। तें दुजें नाहींचि पुढें।
म्हणून हात आसुडे। वृत्तीचाही॥ १०७८॥
जैसें रसौषध खरें। आपुलें काज करूनि पुरें।
आपणही नुरे। तैसें होतसे॥ १०७९॥
देखोनि ठाकिताठावो। धांवता थिरावे पावो।
तैसा ब्रह्मसामीप्यें थावो। अभ्यास सांडी॥ १०८०॥
घडतां महोदधीसी। गंगा वेग सांडी जैसी।
कां कामिनी कांतापासीं। स्थिर होय॥ १०८१॥
ना ना फळतिये वेळे। केळीची वाढी मांटुळे।
कां गांवापुढें वळे। मार्ग जैसा॥ १०८२॥
तैसा आत्मसाक्षात्कार। होईल देखोनि गोचर।
ऐसा साधनहतियेर। हळूचि ठेवी॥ १०८३॥
म्हणौनि ब्रह्मेंसीं तया। ऐक्याचा समो धनंजया।
होतसे तैं उपाया। वोहट पडे॥ १०८४॥
मग वैराग्याची गोंधळुक। जे ज्ञानाभ्यासाचें वार्धक्य।
योगफळाचाही परिपाक। दशा जे कां॥ १०८५॥
ते शांति पैं गा सुभगा। संपूर्ण ये तयाचिया आंगा।
तैं ब्रह्म होआवयाजोगा। होय तो पुरुष॥ १०८६॥
अर्थं—आणि ध्यानरूपी तलवारीच्या योगाने ज्याचा नाश होतो असे दुसरे समोर काहीच नसल्यामुळे तो वृत्तीचाही हात झिडकारून देतो.॥ १०७८॥ ज्याप्रमाणे खरे रसायन आपले कार्य पूर्ण करून आपणही शिल्लक उरत नाही, त्याप्रमाणे हे होते.॥ १०७९॥ थांबण्याचे ठिकाण दिसले म्हणजे धावणारे पाय जसे थांबू लागतात, त्याप्रमाणे ब्रह्मप्राप्ती झाली म्हणजे अभ्यास आपोआप राहतो.॥ १०८०॥ समुद्राला मिळताच नदीचा वेग जसा बंद पडतो किंवा पतीची गाठ पडताच कामिनी (पत्नी) जशी शांत होते.॥ १०८१॥ अथवा केळीचे झाड फळल्यावर ज्याप्रमाणे त्याची वाढ खुंटते किंवा गाव येताच ज्याप्रमाणे वाट संपते,॥ १०८२॥ त्याप्रमाणे आत्मसाक्षात्कार प्राप्त होईल असे समजताच तो (साधक) साधनरूपी हत्यारे हळूच ठेवून देतो.॥ १०८३॥ म्हणून अर्जुना, ब्रह्माशी ऐक्य होण्याच्यावेळी त्याच्या सर्व साधनमार्गांना ओहोटी लागते.॥ १०८४॥ मग वैराग्याची जी सांजवेळ, जी ज्ञानाच्या अभ्यासाचे वार्धक्य, योगाच्या फळाची जी परिपक्व दशा अशी ती संपूर्ण शांती, हे भाग्यवान अर्जुना, त्याच्या अंगी खेळू लागते, तेव्हा तो पुरुष ब्रह्म होण्यास पात्र होतो.॥ १०८५-१०८६॥
पुनवेहुनि चतुर्दशी। जेतुलें उणेपण शशी।
कां सोळेया ऊनि जैसी। पंधरावी वानी॥ १०८७॥
सागरींही पाणी वेगें। संचरे तें रूप गंगे।
येर निश्चळ जें उगें। तें समुद्र जैसा॥ १०८८॥
ब्रह्मा आणि ब्रह्महोतिये। योग्यते तैसा पाड आहे।
तेंचि शांतीचेनि लाहे। हातें तो गा॥ १०८९॥
पैं तेंचि होणेनवीण। प्रतीती आलें जें ब्रह्मपण।
ते ब्रह्म होती जाण। योग्यता येथ॥ १०९०॥
अर्थ—पौर्णिमेपेक्षा चतुर्दशीच्या दिवशी जितका चंद्राच्या कलेत कमीपणा असतो किंवा सोळा आणे कसापेक्षा (सोन्यात) पंधरा आणे कसात जितकी कमतरता असते, किंवा॥ १०८७॥ समुद्रात नदीने प्रवेश केल्यानंतर पाण्याचा वेग जेथपर्यंत दिसतो तोपर्यंत ती नदी व जेथे तो वेग थांबतो तो समुद्र,॥ १०८८॥ त्याप्रमाणे ब्रह्म व ब्रह्म होणारा यांचा संबंध असतो आणि या शांतीमुळे तो लागलीच ब्रह्मरूप होतो.॥ १०८९॥ परंतु तशी पूर्ण ब्रह्मरूपता येण्यापूर्वी जो ब्रह्माचा अनुभव आलेला असतो; तो ब्रह्म होण्याची योग्यता आहे, असे समज.॥ १०९०॥
(श्लोक-५४)
ब्रह्मभूत: प्रसन्नात्मा न शोचति न कांक्षति।
सम: सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥ ५४॥
अर्थ—ब्रह्मरूप झालेला पुरुष अंत:करणात आनंदी होऊन कशाचे दु:ख करीत नाही व कशाची इच्छा करीत नाही. तो सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी समबुद्धी ठेवून माझी परमभक्ती प्राप्त करून घेतो.॥ ५४॥
ते ब्रह्मभावयोग्यता। पुरुष तो मग पंडुसुता।
आत्मबोधप्रसन्नता-। पदीं बैसे॥ १०९१॥
जेणें निपजे रससोय। तो तापही जैं जाय।
तैं ते कां होये। प्रसन्न जैसी॥ १०९२॥
ना ना भरतिया लगबगा। शरत्काळीं सांडिजे गंगा।
कां गीत राहतां उपांगा। वोहट पडे॥ १०९३॥
तैसा आत्मबोधीं उद्यम। करितां होय जो श्रम।
तोही जेथें शम। होऊनि जाय॥ १०९४॥
आत्मबोधप्रशस्ती। हे तिये दशेची ख्याती।
ते भोगीतसे महामती। योग्य तो गा॥ १०९५॥
तेव्हां आत्मत्वें शोचावें। कांहीं पावावया कामावें।
हें सरलें समभावें। भरितें तया॥ १०९६॥
अर्थ—मग अर्जुना, ब्रह्मरूप होण्याची योग्यता असलेला तो पुरुष आत्मज्ञानाने प्राप्त होणाऱ्या आनंदाच्या पदावर बसतो.॥ १०९१॥ ज्याने स्वयंपाक तयार होतो, तो अग्नी जेव्हा विझेल, तेव्हाच तो स्वयंपाक मनाला आनंद देतो.॥ १०९२॥ अथवा शरद् ऋतूमध्ये गंगा ज्याप्रमाणे पुराचा वेग सोडून देते किंवा गाणे बंद होताच साथीची वाद्य- साधने बंद पडतात,॥ १०९३॥ त्याप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी केलेले श्रम तेही जेथे शांत (बंद) होऊन जातात,॥ १०९४॥ ‘आत्मबोधानंद’ या नावाने त्या अवस्थेची प्रसिद्धी आहे. हे अत्यंत बुद्धिमान अर्जुना, तो योग्य पुरुष तिचा आनंद लुटतो.॥ १०९५॥ त्यावेळी सर्वत्र आत्मबुद्धी झाल्यामुळे एखाद्याविषयी दु:ख करावे किंवा कशाची तरी प्राप्ती व्हावी म्हणून इच्छा करावी या दोन्ही गोष्टी ब्रह्मसाम्यभावाच्या भरतीमुळे नाहीशा होतात.॥ १०९६॥
उदया येतां गभस्ती। नाना नक्षत्रव्यक्ती।
हारवीजती दीप्ती। आंगिका जेवीं॥ १०९७॥
तेवीं उठतिया आत्मप्रथा। हे भूतभेदव्यवस्था।
मोडीत मोडीत पार्था। वास पाहे तो॥ १०९८॥
पाटियेवरील अक्षरें। जैसीं पुसतां येती करें।
तैसीं हारपती भेदांतरें। तयाचिये दृष्टी॥ १०९९॥
तैसेनि अन्यथाज्ञानें। जियें घेपती जागरस्वप्नें।
तियें दोन्ही केली लीनें। अव्यक्तामाजी॥ ११००॥
मग तेंही अव्यक्त। बोध वाढतां झिजत।
पुरलां बोधीं समस्त। बुडोनि जाय॥ ११०१॥
अर्थ—सूर्य उदयाला आला म्हणजे सर्व नक्षत्रे जशी आपल्या अंगची प्रभा हरवून बसतात,॥ १०९७॥ त्याप्रमाणे, हे अर्जुना, आत्मानुभव प्राप्त झाला म्हणजे तो पुरुष प्राणिमात्रातील भेदात्मक व्यवस्था मोडीत (अद्वैताची) वाटचाल करीत असतो (तो जिकडे तिकडे अद्वैतभाव बघत असतो).॥ १०९८॥ पाटीवर काढलेली अक्षरे जशी हाताने पुसून काढता येतात, त्याप्रमाणे त्याच्या दृष्टीत भेदाभेद नाहीसे होतात.॥ १०९९॥ त्याचप्रमाणे अन्यथा (चुकीच्या) ज्ञानामुळे ज्या जागृती व स्वप्न अवस्था निर्माण होतात, त्या दोन्ही अवस्था अव्यक्तामध्ये (अज्ञानामध्ये) लीन होतात.॥ ११००॥ मग तेही (मूळ अज्ञान) जसा जसा बोध वाढत जाईल, तसे तसे नाहीसे होत होत पूर्ण बोधात पूर्णपणे गडप होते.॥ ११०१॥
जैसी भोजनाच्या व्यापारीं। क्षुधा जिरत जाय अवधारीं।
मग तृप्तीच्या अवसरीं। नाहींच होय॥ ११०२॥
ना ना चालीचिया वाढी। वाट होत जाय थोडी।
मग पातलाठायीं बुडी। देऊनि निमे॥ ११०३॥
कां जागृती जंव उद्दीपे। तंव तंव निद्रा हारपे।
मग जागीनलिया स्वरूपें। नाहींच होय॥ ११०४॥
हें ना आपुलें पूर्णत्व भेटे। जेथ चंद्रासी वाढी खुंटे।
तेथ शुक्लपक्ष आटे। नि:शेष जैसा॥ ११०५॥
तैसा बोध्यजात गिळित। बोधबोधें ये मजआंत।
मिसळला तेथ साद्यंत। अबोध गेला॥ ११०६॥
अर्थ—जेवण चालले असता जशी (प्रत्येक घासाबरोबर) भूक कमी कमी होत जाते व पूर्ण तृप्ती झाली असता ती अजिबात नाहीशी होते,॥ ११०२॥ किंवा चालणे जसजसे वाढत जाते तसतसा पल्ला कमी कमी होत जातो आणि ठरवलेल्या ठिकाणी पोहोचल्यावर वाट चालण्याचे सरते,॥ ११०३॥ किंवा जो जो जागेपणा येत जातो तो तो झोप नाहीशी होत जाते आणि अखेर पूर्णपणे जागे झाल्यावर ती पूर्णपणे नाहीशी होते.॥ ११०४॥ हे राहू दे. पौर्णिमेच्या दिवशी चंद्राला आपले पूर्णत्व प्राप्त होते व जेव्हा चंद्राचे वाढणे थांबते तेव्हा ज्याप्रमाणे शुक्लपक्ष नि:शेष नाहीसा होतो,॥ ११०५॥ त्याप्रमाणे ज्ञेय म्हणून जितके काही असेल ते सर्व अद्वैतज्ञानाने नाहीसे होऊन तो माझ्याशी एकरूप होतो, तेव्हा अज्ञान समूळ नाहीसे होते.॥ ११०६॥
तेव्हां कल्पांताचिये वेळे। नदी- सिंधूंचें पेंडवळें।
मोडूनि भरलें जळें। आब्रह्म जैसें॥ ११०७॥
ना ना गेलिया घट मठ। आकाश ठाके एकवट।
कां जळोनि काष्ठें काष्ठ। वन्हीचि होय॥ ११०८॥
ना तरि लेणियाचे ठसे। आटोनि गेलिया मुसे।
नामरूपभेदें जैसें। सांडिजे सोनें॥ ११०९॥
हेंही असो चेईलया। हें स्वप्न नाहीं जालया।
मग आपणचि आपणयां। उरिजे जैसें॥ १११०॥
तैसा मी एकवांचूनि कांहीं। तया तयाहीसकट नाहीं।
हे चौथी भक्ति पाहीं। माझी तो लाहे॥ ११११॥
अर्थ—तेव्हा प्रलयकाली नदी व समुद्र यांच्या सीमा नाहीशा होऊन ब्रह्मांडात ज्याप्रमाणे सर्व पाणीच पाणी होऊन जाते॥ ११०७॥ किंवा घडा, मठ नाहीसे झाल्यानंतर आकाश (त्यांच्यातील) जसे एक होऊन जाते किंवा लाकडे जळल्यानंतर लाकूड जसे विस्तवच होऊन जाते॥ ११०८॥ किंवा मुशीमध्ये अलंकार टाकले असता ते आटून त्यांचा साज नाहीसा होतो व सोने जसे (साजाच्या) नामरूपाला सोडून देते.॥ ११०९॥ हेही राहू द्या. पूर्णपणे जागे होऊन स्वप्न नाहीसे झाल्यानंतर मग आपणच आपल्या ठिकाणी एकटे जसे उरतो,॥ १११०॥ त्याप्रमाणे (ज्ञानी पुरुषाला) माझ्याशिवाय त्याच्या सहवर्तमान त्याला दुसरे काहीही उरत नाही. पहा. ही अशी माझी चौथी भक्ती त्याला प्राप्त होते. (स्वत:च्या अस्तित्वाचेही भान न उरता त्याला मज परमात्म्याव्यतिरिक्त अन्य काहीच प्रतीत होत नाही. अशी ही माझी चौथी भक्ती त्याला लाभते, पहा).॥ ११११॥
येर आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी। हे भजती जिये पंथीं।
ते तिन्ही पावोनि चौथी। म्हणिपत आहे॥ १११२॥
येऱ्हवीं तिजी ना चौथी। हे पहिली ना सरती।
पैं माझिये सहजस्थिती। भक्ति नाम॥ १११३॥
जे नेणणें माझें प्रकाशूनि। अन्यथात्वें मातें दाऊनि।
सर्वही सर्वीं भजौनि। बुझावीतसे॥ १११४॥
जो जेथ जैसें पाहों बैसे। तया तेथ तैसेंचि असे।
हें उजियेडें कां दिसे। अखंडें जेणें॥ १११५॥
स्वप्नाचें दिसणें न दिसणें। जैसें आपलेनि असलेपणें।
विश्वाचें आहे नाहीं जेणें। प्रकाशें तैसें॥ १११६॥
ऐसा हा सहज माझा। प्रकाश जो कपिध्वजा।
तो भक्ति या वोजा। बोलिजे गा॥ १११७॥
म्हणोनि आर्ताच्या ठायीं। हे आर्ति होऊनि पाहीं।
अपेक्षणीय जें कांहीं। तें मीचि केला॥ १११८॥
अर्थ—इतर जे आर्त, जिज्ञासू व अर्थार्थी भक्त हे ज्या मार्गांनी माझे भजन करतात, त्या तिन्ही मार्गांच्या अपेक्षेने या भक्तीला मी चौथी भक्ती म्हणत आहे.॥ १११२॥ तसे जर पाहिले तर, भक्ती ही तिसरी नाही व चौथीही नाही. पहिलीही नव्हे आणि दुसरी नव्हे. माझ्या ब्रह्मरूप सहजावस्थेलाच भक्ती हे नाव आहे.॥ १११३॥ जी माझी सहजस्थिती अज्ञानाला प्रकाशित करून मला विपरीत धर्मांनी (जगद्रूपाने) दाखवून सर्वांना सर्व ठिकाणी भक्ती (प्रेम) करायला लावून सर्वांना समजावीत असते.॥ १११४॥ जो जेथे जसे पाहू लागतो, त्याला तेथे तसेच आहे असे वाटू लागते व हे त्याला ज्या अखंड (चित्) प्रकाशामुळे दिसते.॥ १११५॥ ज्याप्रमाणे स्वप्नाचे दिसणे किंवा न दिसणे आपल्या अस्तित्वावर अवलंबून आहे, त्याप्रमाणे विश्वाचे असणे नसणे ज्या प्रकाशावर (चित्) अवलंबून आहे.॥ १११६॥ अर्जुना, असा जो माझा सहज प्रकाश (चिद्रूपता), तो भक्ती या नावाने बोलला जातो.॥ १११७॥ म्हणून आर्ताच्या ठिकाणी ही भक्ती उत्कट इच्छेच्या रूपाने बनून त्यापासून जी काही अपेक्षा आहे (इच्छेचा विषय), तीत आलंबन म्हणून मीच राहत असतो.॥ १११८॥
जिज्ञासुपुढां वीरेशा। हेचि होऊनि जिज्ञासा।
मी कां जिज्ञास्यु ऐसा। दाखविला॥ १११९॥
हेचि होऊनि अर्थना। मीचि माझ्या अर्थीं अर्जुना।
करूनि अर्थाभिधाना। आणी मातें॥ ११२०॥
एवं घेऊनि अज्ञानातें। माझी भक्ति जे हे वर्ते।
ते दावी मज द्रष्टॺातें। दृश्य करूनि॥ ११२१॥
येथें मुखचि दिसे मुखें। या बोला कांहीं न चुके।
परी दुजेपण हें लटिकें। आरिसा करी॥ ११२२॥
दिठी चंद्रचि घे साचें। परि येतुलें हें तिमिराचें।
जे एकचि असे तयाचे। दोनी दावी॥ ११२३॥
तैसा सर्वत्र मीचि मियां। घेपतसें धनंजया।
परि दृश्यत्व हें वायां। अज्ञानवशें॥ ११२४॥
तें अज्ञान आतां फिटलें। माझें द्रष्टृत्व मज भेटलें।
निजबिंबीं एकवटलें। प्रतिबिंब जैसें॥ ११२५॥
अर्थ—हे वीरश्रेष्ठा, हीच (भक्ती) जाणण्याची इच्छा करणाऱ्यापुढे जिज्ञासा होऊन मीच जिज्ञासेचा विषय (जिज्ञासा) दाखविला जातो.॥ १११९॥ हीच भक्ती, अर्जुना, अर्थाच्या प्राप्तीची इच्छा होऊन मला अर्थरूप करून तीच मला अर्थ हे नाव देते.॥ ११२०॥ याप्रमाणे अज्ञानाला घेऊन माझी जी ही भक्ती व्यवहार करू लागते, ती द्रष्टृस्वरूप असलेल्या मला दृश्य करून दाखवते.॥ ११२१॥ आरशात पाहिले असता तोंडामुळेच तोंड दिसते. या म्हणण्यात काही चूकही नाही. पण आरसा मात्र खोटाच दोनपणा निर्माण करतो.॥ ११२२॥ दृष्टी खरोखर चंद्रालाच पाहते, परंतु नेत्ररोग (तिमिर नावाचा) एवढे काम करतो की एकाच चंद्राला दोन करून दाखवतो.॥ ११२३॥ त्याप्रमाणे, अर्जुना, सर्वत्र मीच माझ्याकडून आकलन केला जातो. परंतु दृश्यत्व हे खोटे असून ते अज्ञानवशतेमुळे आहे.॥ ११२४॥ ते अज्ञान आता नाहीसे झाले व प्रतिबिंब ज्याप्रमाणे आपल्या बिंबात एकरूप व्हावे, त्याप्रमाणे माझे द्रष्टृत्व मला भेटले. (द्रष्टा व दृश्य एकरूप झाले).॥ ११२५॥
गूढार्थदीपिका—माझें द्रष्टृत्व मज भेटलें।
एका आत्मवस्तूशिवाय दुसरी वस्तूच नसल्याकारणाने दृश्याच्या अपेक्षेने वापरण्यात येणारा ‘द्रष्टा’ शब्दाचा प्रयोग खरोखर विचार करता चूकच म्हणावा लागेल. परंतु असे असले तरी आत्मवस्तूचे वर्णन शब्दाने करत असताना त्या शब्दाशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही शब्दाचा वापरही करता येत नाही. अंधाराची कधीच कल्पना नसलेल्या प्रकाशरूप अशा सूर्याचा उल्लेख अंधाराच्या अपेक्षेने वापरण्यात येणाऱ्या प्रकाश शब्दाव्यतिरिक्त आणखी कोणत्या शब्दाने करता येणार?
आत्मस्वरूपाच्या सच्चिदानंदरूप धर्माहून विलक्षण अशा अचित्, जड व दु:खरूप दृश्याचा अज्ञाननिवृत्तीनंतर निरास होतो. म्हणजेच दृश्याचे स्वरूपही द्रष्टृस्वरूप आत्मस्वरूपाच्या लक्षणाचेच भासू लागते. बिंब व प्रतिबिंबात प्रतिबिंबाला बिंबाहून वेगळी अशी सत्ता राहत नाही. त्यामुळे प्रतिबिंब नाहीसे होताच ते मुळच्या बिंबातच विलीन होते. त्याचप्रमाणे ज्ञानरूप व आनंदरूप असलेल्या द्र्रष्टृस्वरूप अशा आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी ज्ञान व आनंद यांचे स्वाभाविक स्फुरण होऊन जो दोनपणाचा भास पाण्यावरील तरंगाप्रमाणे निर्माण होतो, त्यामुळे द्रष्टा-दृश्य असा भास निर्माण होतो. वस्तुत: द्रष्टृस्वरूप अशा आत्मशक्तीचाच तो विलास असतो. मात्र अज्ञानामुळे हा दोनपणाचा विलास विभिन्नसत्ताक भासून द्वैतात परिणत होतो व अधिष्ठानरूप आत्मस्वरूपाचा विसर पडून सच्चिदानंदाच्या विरोधी धर्माचे दृश्य भासायला लागते. यालाच जगत असे दुसरे नाव आपण देतो. ज्ञानाने ह्या अज्ञानाचा पूर्ण निरास झाला म्हणजे हेच दृश्य मुळच्या द्रष्टृस्वरूप आत्मस्वरूपाचा स्फुरणरूप विलास वाटतो व अशा रितीने दृश्य म्हणून दुसरे काही नसून ते द्रष्टृस्वरूपच आहे, असे यथार्थज्ञान होते व अज्ञानातील भिन्नसत्ताक व भिन्न धर्मांचा द्रष्टा-दृश्यभाव पूर्णपणे नाहीसा होतो. त्यांचा दोनपणा एकस्वरूपच म्हणजे सच्चिदानंदस्वरूप भासतो. यालाच अद्वैत म्हणतात.
पैं जेव्हांही असे किडाळ। तेव्हांही सोनेंचि अढळ।
परि तें कीड गेलिया केवळ। उरे जैसें॥ ११२६॥
हां गा पूर्णिमे आधीं कायी। चंद्र सावयव नाहीं।
परि तिये दिवसीं भेटे पाहीं। पूर्णता तया॥ ११२७॥
तैसा मीचि अज्ञानद्वारें। दिसें परि हस्तांतरें।
मग द्रष्टृत्वीं तें सरे। मियांचि मी लाभें॥ ११२८॥
म्हणौनि दृश्यपथा। अतीत माझा पार्था।
भक्तियोग चवथा। म्हणितला गा॥ ११२९॥
अर्थ—हीणकस धातू ज्यावेळी मिसळलेली असते, त्यावेळीही सोन्याचे सोनेपण अढळच असते, पण हीणकस ज्यावेळी जळून जाते, त्यावेळी जसे केवळ खरे सोने उरते,॥ ११२६॥ किंवा पौर्णिमेच्या आधी चंद्र काय सर्वांगांनी पूर्ण नसतो? परंतु ज्या (पौर्णिमेच्या) दिवशी मात्र त्याला पूर्णता प्राप्त होते असे वाटते,॥ ११२७॥ याचप्रमाणे मीच अन्यथा ज्ञानाने दिसतो, पण (दृश्य रूपाने) भिन्नपणाने दिसतो. मग (ज्ञानाने) दृश्याचा निरास होऊन ते द्रष्टृत्वात मावळते व मलाच मी लाभतो.॥ ११२८॥ म्हणूनच, अर्जुना, दृश्यरूप मार्गाच्या पलीकडला माझा (चौथा) भक्तियोग आहे, असे मी म्हटले.॥ ११२९॥
(श्लोक-५५)
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वत:।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥ ५५॥
अर्थ—मी जेवढा आणि जसा आहे, तसा मला तो भक्तीच्या योगाने यथार्थ जाणतो व मला यथार्थ रूपात जाणल्यानंतर तो मद्रूप होतो.॥ ५५॥
इया ज्ञान भक्ती सहज। भक्त एकवटला मज।
तो मीचि केवळ हें तुज। श्रुतही आहे॥ ११३०॥
जे उभऊनियां भुजा। ज्ञानिया तो आत्मा माझा।
हें बोलिलों कपिध्वजा। सप्तमाध्यायीं॥ ११३१॥
ते हे कल्पादि भक्ति मियां। श्रीभागवतमिषें ब्रह्मया।
उत्तम म्हणोनि धनंजया। उपदेशिली॥ ११३२॥
ज्ञानी इयेतें स्वसंविति। शैव म्हणती शक्ति।
आम्ही परमभक्ति। आपली म्हणों॥ ११३३॥
हे मज मिळतिये वेळे। तयां कर्मयोगियां फळे।
मग समस्तही निखिळें। मियांचि भरे॥ ११३४॥
तेथ वैराग्य विवेकेंसीं। आटे बंध मोक्षेंसीं।
वृत्ती तये अवृत्तीसीं। बुडोनि जाय॥ ११३५॥
अर्थ—या ज्ञानभक्तीने जो भक्त माझ्याशी एकरूप झाला आहे, तो भक्त केवळ मीच आहे, हे तू ऐकलेच आहेस.॥ ११३०॥ कारण की अर्जुना, सातव्या अध्यायामध्ये ज्ञानी (पुरुष हा) माझा आत्मा आहे, असे हात वर करून मी सांगितलेच आहे.॥ ११३१॥ अर्जुना, ती ही भक्ती उत्तम आहे, म्हणूनच मी ती कल्पाच्या आरंभी भागवताच्या निमित्ताने ब्रह्मदेवाला उपदेशिली.॥ ११३२॥ ज्ञानी हिला स्वसंवित्ती (आत्मज्ञान) म्हणतात. शैव हिला शक्ती म्हणतात आणि आम्ही हिला आपली श्रेष्ठ भक्ती म्हणतो.॥ ११३३॥ कर्मयोगी मला मिळतात, तेव्हाच त्यास ही भक्ती प्राप्त होते व मग (त्याच्या दृष्टीने) जिकडे तिकडे मीच भरून राहतो.॥ ११३४॥ त्यावेळी विवेकासह वैराग्य व मोक्षासह बंधही आटून जातात आणि मिथ्यावृत्तीबरोबरच ब्रह्माकारवृत्तीही नाहीशी होते.॥ ११३५॥
गूढार्थदीपिका— वृत्ती तये अवृत्तीसीं। बुडोनि जाय।
एका सगुण भगवंताशिवाय दुसरी वस्तू नाही असे सगुण भगवंताचे व्यापक ज्ञान झाल्यामुळे ज्यांच्या प्रेमाचा विषय एक सगुण भगवंतच होतो व अशा त्या ज्ञानी भक्तांकडून होणारा सर्व व्यवहार त्यांच्या प्रेमाचा विषय असलेल्या एका भगवंता करताच होत असतो. अशा भगवद्भक्ताला म्हणजे कर्मयोग्याला भगवंताची प्राप्ती होऊन त्याला जिकडे तिकडे भगवंतच नामरूपाने नटला असा प्रत्यय येतो. ह्या ज्ञानी भक्ताला येणाऱ्या अनुभवाचे वर्णन या ठिकाणी माउली करत आहे.
ह्या ज्ञानी भक्ताच्या ठिकाणी ‘अहंब्रह्मास्मिरूप’ व ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्मरूप’ या दोन्ही प्रकारचे ज्ञान (व्यतिरेक व अन्वयातील) बाणलेले असते. पण हे दोन्ही प्रकारचे ज्ञान वृत्तिरूपच असल्यामुळे हे सापेक्षच ज्ञान म्हणावे लागते. वृत्ती जोपर्यंत कायम राहते, तोपर्यंत परमानंदतेचा अनुभव येऊ शकत नाही. समाधीमध्ये अर्थातच वृत्ती लीन होत असल्याकारणामुळे समाधीत परमानंदतेचा अनुभव येतो. समाधीतून व्यवहारात आल्यावर म्हणजे व्युत्थान दशेत प्रारब्धाने वृत्तींचे स्फुरण होत असते. अशावेळी भक्तिरहित ज्ञानी अज्ञान दशेप्रमाणे वृत्तीवर आरूढ होत नाही. तो वृत्तींना मिथ्या समजून आपल्या ठिकाणी साक्षित्व ठेवण्याचा अभ्यास करतो. पण हे सर्व तो करीत असताना समाधीसारखी अखंड परमानंदता त्याच्या ठिकाणी मात्र राहू शकत नाही. जाणिवेचा विसर पडल्याशिवाय परमानंदता बाणू शकत नाही, हा वेदांताचा सिद्धांत आहे व सर्वांचा तसा अनुभवही आहे.
ज्ञानी भक्त किंवा कर्मयोगी ह्याला व्युत्थानात देखील नामरूपांनी त्याच्या प्रेमाचे आलंबन असलेला सगुण भगवानच नटलेला आहे असा अनुभव येत असल्यामुळे त्याच्या सर्व वृत्तींना आलंबन सगुण भगवान राहतो. त्याच्या उठणाऱ्या सर्व वृत्ती समाधीप्रमाणेच सगुण भगवंताकार होतात. त्यामुळे समाधिवत व्युत्थानातही त्याचा ब्रह्मानंद कायम राहतो. देव एकनाथांनी वर्णन करताना म्हटले आहे की “समाधि व्युत्थानी हरि विलसे। त्याविण अन्य न कांहीं भासे। मौनही वाचे पडे। कीं हरिरूप अखंड नयनापुढे।”
या सगुण भगवंताच्या परमप्रेमात निमग्न झालेल्या ज्ञानीभक्ताला अर्थातच आत्मानात्मविवेक किंवा विषयां- विषयीचे वैराग्य, बंधाची कल्पना किंवा त्यातून मुक्त झाल्याची कल्पना, जगताविषयीचा मिथ्याभाव किंवा त्या जगताच्या अपेक्षेने असलेली ब्रह्मरूपतेची जाणीव या कशाचेच भान राहत नाही. त्याच्या दृष्टीने या सर्व गोष्टी पूर्णपणे नाहीशा झालेल्या असतात. प्रेमात कोणतीच जाणीव शिल्लक राहत नसल्याकारणाने प्रेमस्वरूप झालेल्या ज्ञानी भगवद्भक्तांना या सर्व गोष्टींचा पूर्ण विसर पडतो व त्यांची निर्विकल्प दशा अखंड कायम राहते हा भाव.
घेऊनि ऐलपणातें। परत्व हारपे जेथें।
गिळूनि चाऱ्ही भूतें। आकाश जैसें॥ ११३६॥
तयापरि थडथांद। साध्यसाधनातीत शुद्ध।
तें मी होऊनि ऐकवद। भोगितो मातें॥ ११३७॥
घडोनि सिंधूचिया आंगा। सिंधूवरी तळपे गंगा।
तैसा पाड तया भोगा। अवधारिजो॥ ११३८॥
कां आरिसयासि आरिसा। उटूनि दाविलिया जैसा।
देखणा अतिशय तैसा। भोगणा तिये॥ ११३९॥
हें असो दर्पण नेलिया। तो मुखबोधही गेलिया।
देखलेपण एकलेयां। आस्वादिजे जेवीं॥ ११४०॥
चेईलिया स्वप्न नाशे। आपलें ऐक्यचि दिसे।
तें दुजेनवीण जैसें। भोगिजे कां॥ ११४१॥
तेंचि जालिया भोग तयाचा। न घडे हा भाव जयांचा।
तिहीं बोलें केविं बोलाचा। उच्चार कीजे॥ ११४२॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे चारही भूतांना (पृथ्वी, आप, तेज व वायू) पचवून एकटे आकाशच मागे उरते, त्याप्रमाणे जीवपणाला घेऊन ईश्वरपणाही जेथे नाहीसा होतो,॥ ११३६॥ त्याप्रमाणे अलिप्तत्व, साध्य व साधन यांच्या पलीकडे असलेले असे शुद्ध स्वरूप ते मी, तो होऊन, ऐक्यरूपाने आत्मानंदाला (मातें) अनुभवतो.॥ ११३७॥ समुद्राच्या आत घुसूनही गंगा जशी समुद्रावर शोभते, त्याचप्रमाणे या आत्मानंदाच्या अनुभवाचा प्रकार आहे हे लक्षात घे.॥ ११३८॥ आरसा स्वच्छ करून दुसऱ्या आरशासमोर ठेवला असता पाहणारा व भोगणारा यांचे जसे एकमेकात सुरेख ऐक्य होते व एकमेकांचा आनंद घेतात, त्याचप्रमाणे समरस होऊन आत्मानंदाचा अनुभव घेता येतो.॥ ११३९॥ हे असो, आरसा दूर केल्यावर व मुखाचा आभासही नाहीसा झाल्यावर, जसा पाहाणारा एकटाच पाहिलेल्या मुखाच्या अनुभवाचा आस्वाद घेतो,॥ ११४०॥ किंवा जागे झाल्यावर स्वप्न नाहीसे होते आणि मग आपले ऐक्यच दिसू लागते. ते एकटेपण ज्याप्रमाणे दुसऱ्याशिवाय तो आपणच आपले भोगतो.॥ ११४१॥ वस्तूशी एकरूप झाल्यावर वस्तूचा भोग घडत नाही असे जे म्हणतात ते, शब्दाने शब्दाचाच उच्चार कसे करतात?॥ ११४२॥
गूढार्थदीपिका—तेंचि जालिया भोग तयाचा-
अद्वैत ज्ञानस्वरूप झाल्यावरही ज्ञानीभक्त अशा अद्वैत अवस्थेत भक्ती म्हणजे परमप्रेम कसे करू शकतो याचे सोपपत्तिक विवेचन ११३७ ते ११५१ या ओव्यांतून माउलीने केले आहे.
ज्ञानीभक्ताच्या ठिकाणी वृत्ती स्फुरण होतच राहते. स्फुरणरूप ज्ञानी व त्याला आधाररूप ब्रह्म अशा तऱ्हेचा पाणी व तरंगाप्रमाणे दोनपणाचा भास राहतो. ज्ञानाने त्याच्या अहंतेचा विषय त्याला आधाररूप ब्रह्म ज्याप्रमाणे असते, त्याचप्रमाणे त्याच्या ममतेचा विषयही तेच आधाररूप ब्रह्म होत असते. आपल्या ममतेचा म्हणजेच प्रीतीचा विषय तो जेव्हा आपल्या आधाररूप परब्रह्माला करतो, तेव्हा तेच परब्रह्म-तेही परमप्रेमास्पद असल्याकारणाने-ह्या ज्ञानी भक्ताच्या प्रेमाने उचंबळून येते आणि सगुण व साकार होते. अशा सगुण साकार स्वरूपाच्या ठिकाणी अंत:करणात तो ज्याप्रमाणे सर्वस्वाने प्रेम करतो, त्याचप्रमाणे हेच सगुण ब्रह्म बाहेरही नामरूपाने नटलेले आहे असे समजून तिकडेही तो आपल्या प्रीतीचा प्रवाह वळवतो. त्याच्या दृष्टीने आतबाहेर एका सगुण भगवंताशिवाय दुसरी वस्तूच राहत नाही. त्यामुळे भक्तिरहित ज्ञान्याला बाहेर नामरूपांनी भासणाऱ्या दृश्याच्या ठिकाणी जसा मिथ्यात्वाचा प्रत्यय येतो तसा या ज्ञानीभक्ताला येत नाही. त्याला आत बाहेर एकरसात्मक ब्रह्माचाच प्रत्यय येतो.
सामान्य माणसाला या अद्वैत दशेतील प्रेमाची कल्पना येण्याकरता माउलीने या ओव्यांतून अनेक दृष्टांत दिलेले आहेत. शब्दानेच ‘शब्दा’ चा उच्चार जसा केला जातो, तसाच हा प्रकार आहे. पण शेवटी मात्र हे केवळ अनुभवानेच कळण्यासारखे आहे, बोलण्यासारखे नाही. असे म्हणून ही स्थिती वाचेच्या पलीकडील आहे असे माउलीने पुढे ‘हे अनुभवाचिजोगें नव्हे। बोला ऐसें’ (ओ. ११५१) या ओवीने दाखविले आहे.
तयांच्या नेणों गांवीं। रवी प्रकाशी हन दिवीं।
कीं व्योमालागीं मांडवी। उभिली तिहीं॥ ११४३॥
हां गा राजन्यत्व नव्हतां आंगीं। रावो रायपण काय भोगी।
कां आंधार हन आलिंगी। दिनकरातें॥ ११४४॥
आणि आकाश जें नव्हे। तया आकाश काय जाणवे।
रत्नाच्या रूपीं मिरवे। गुंजांचें लेणें॥ ११४५॥
म्हणौनि मी होणें नाहीं। तया मीचि आहें केंही।
मग भजेल हें कायी। बोलों कीर॥ ११४६॥
अर्थ—आणि त्यांच्या गावात दिव्याकडून सूर्य प्रकाशला जात असेल तर नकळे! अथवा त्यांनी आकाशाला (आत) घेण्याकरता मांडव उभारला आहे की काय कळत नाही.॥ ११४३॥ अंगी क्षत्रियत्व नसता राजा राजेपण काय भोगणार! किंवा अंधकार (अंधकाररूप राहून) सूर्याला कधी मिठी मारील काय?॥ ११४४॥ आणि जे आकाशच नाही, त्याला आकाश कसे कळणार! गुंजांचा दागिना रत्नांचा दागिना म्हणून मिरवण्यासारखेच आहे.॥ ११४५॥ म्हणून जो मत्स्वरूप झाला नाही, त्याला मीच कोठे आहे? तो माझी मग भक्ती ती काय करील! हे बोलायलाच नको!॥ ११४६॥
गूढार्थदीपिका—मग भजेल हें कायी। बोलों कीर-
आत्मस्वरूपाची प्राप्ती करून घेतल्याशिवाय अखंड आत्मसुखाची आपली तळमळ शांत होणे शक्य नाही. ही जाणीव ज्याच्या ठिकाणी आत्मानात्मविवेक व मुमुक्षुत्व आहे, अशाच्याच ठिकाणी होणार. इतरांच्या ठिकाणी विवेकालाच स्थान नसल्याकारणाने आत्मस्वरूपाचा विचारच तो करू शकत नाही. त्याच्या विचारप्रणालीत परमेश्वर व त्याची प्राप्ती या दोघांनाही स्थान नाही. त्यामुळे परमेश्वरस्वरूप होऊन त्याची भक्ती करण्याचा प्रश्नच त्याच्या मनात उत्पन्न होणे शक्य नाही.
जे लोक परमेश्वर व जीव यांचा भेद नित्य आहे असे मानतात, त्यांच्या दृष्टीने परमेश्वर व जीव यांचे बिंब व प्रतिबिंब यांच्याप्रमाणे स्वरूप नसल्यामुळे प्रतिबिंब नाहीसे झाल्यावर म्हणजेच बिंबात विलीन झाल्यावर जशी ऐक्याची स्थिती होते, तशी ऐक्याची स्थिती त्यांच्या मनात संभवत नाही. त्यामुळे या अद्वैत दशेत येणाऱ्या आत्मानंदाच्या अनुभूतीची कल्पनाही ते करू शकत नाहीत.
परमेश्वर व जीव यांच्यात द्वैत आहे व तेही नित्य आहे, असे मानल्यास त्यांच्या सत्ता पृथक किंवा विभिन्न मानाव्या लागतात. विभिन्न सत्ता मानल्याबरोबर मर्यादितपणा परमेश्वरावरही येऊ पाहतो व मर्यादितपणामुळे इतर वैषयिक पदार्थांप्रमाणे तोही नाशिवंत ठरू पाहतो. त्याचे अस्तित्वच अशा रितीने नाशिवंत ठरल्यास त्याची प्राप्ती व तत्स्वरूप होणे ह्या दोन्ही गोष्टी द्वैतमतात संभवत नाहीत. द्वैताशिवाय प्रेमाची कल्पना त्यांच्या मतात संभवत नसल्यामुळे अद्वैत अवस्थेत भक्ती करण्याची कल्पनाच त्यांना करता येऊ शकत नाही.
माउलीच्या मताने अद्वैतज्ञानाशिवाय परमेश्वराची प्राप्ती नाही व परमप्रेम किंवा पराभक्तीही संभवतच नाही.
यालागीं तो कर्मयोगी। मी जालाचि मातें भोगी।
तारुण्य कां तरुणांगीं। जियापरी॥ ११४७॥
तरंग सर्वांगीं तोय चुंबी। प्रभा सर्वत्र विलसे बिंबीं।
नाना अवकाश नभीं। लुंठत जैसा॥ ११४८॥
तैसा रूप होऊनि माझें। मातें क्रियावीण तो भजे।
घनाकार कां सहजें। सोनयातें जेवीं॥ ११४९॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे तरुण स्त्रीच्या ठिकाणी तारुण्य असते (ती त्याचा भोग घेते), त्याप्रमाणे कर्मयोगी मत्स्वरूप होऊन मला भोगतो.॥ ११४७॥ जसा तरंग सर्वांगाने पाण्याचे चुंबन घेतो किंवा प्रकाश बिंबाच्या ठिकाणी सर्वत्र व्यापून राहतो किंवा पोकळी आकाशात सर्वत्र भरून राहते,॥ ११४८॥ ज्याप्रमाणे सोने स्वाभाविकपणे लगडपणाने असते, त्याप्रमाणे तो कर्मयोगी मत्स्वरूप होऊन कोणतीही क्रिया न घडता मला भजत असतो.॥ ११४९॥
गूढार्थदीपिका—तैसा रूप होऊनि माझें-
११३८ ते ११४९ पर्यंतच्या ओव्यातून माउलींनी ज्ञानोत्तर भक्तीचे स्वरूप वर्णन केले आहे.
वेदांतात व भक्तिशास्त्रात श्रद्धा आणि प्रेम हे पर्यायवाची शब्द आहेत. “श्रद्धया परयोपेत:” या गीतेच्या १२व्या अध्यायातील श्लोकावर टीका करताना “तैसी नित नवी भजतां। श्रद्धा दिसे” “परी ठाकिलिया सागर। जैसा मागिलहि यावा अनिवार। तिये गंगेचिया ऐसा पडिभर। प्रेमभावा॥” या ओव्यांतून श्रद्धा शब्दाचा अर्थ प्रेम असाच माउलीने केला आहे. जे प्रेम नित्य नवेच राहते, शिळे कधी होतच नाही—म्हणजे भगवंताच्या सेवेत, नामस्मरणात किंवा कोणत्याही कामात कधीही कंटाळा किंवा आता पुरे झाले असे वाटत नाही, त्यालाश्रद्धा, परमप्रेम किंवा नित्य नवी श्रद्धा म्हणतात. या प्रेमात मनाला एकसारखा अखंड उल्हास असतो. हीच पराभक्ती होय.
माउली या ओव्यांतून ज्ञानोत्तर अशा ऐक्य स्थितीतही सगुणसाकार भगवंताचे प्रेम कसे राहते हे सांगत आहे.
व्यतिरेक ज्ञानाने नामरूपाविषयी जी उदासीन बुद्धी उत्पन्न होते ती, अन्वयज्ञानाने नामरूपेही पूर्णब्रह्म आहेत असा अनुभव येऊन नि:शेष नाहीशी झाली की, नामरूपासह असलेला परमात्माही निरुपाधिकच ठरतो. म्हणून त्याच्या नामरूपासह त्याच्यावर आत्मप्रेम जडते व त्या परमात्म्याच्या ठिकाणी स्वामी-सेवक भावाने प्रेम करावेसे वाटते. हीच गोष्ट माउलींनी “ही ज्ञाननिष्ठा जेथ हात वसे। तेथ भक्ती माझी उल्हसे” या ओवीतही पुढे सांगितली आहे. ज्ञाननिष्ठा म्हणजे बुद्धीची चिन्मात्र स्थिती झाली असताच ही पराभक्ती होते, असे माउली म्हणते. ही पराभक्ती ज्यांनी ज्ञाननिष्ठा संपादन केली आहे, अशा पुरुषाच्या ठिकाणी अनुभवाने सिद्ध होत असल्यामुळे ती नुसत्या बोलण्याचा विषय नाही.
का चंदनाची द्रुती तैसी। चंदनीं भजे अपैसी।
कां अकृत्रिम शशीं। चंद्रिका ते॥ ११५०॥
तैसी क्रिया कीर न साहे। तऱ्हीं अद्वैतीं भक्ति आहे।
हें अनुभवाचिजोगें नव्हे। बोलाऐसें॥ ११५१॥
अर्थ—अथवा चंदनाचा सुवास जसा चंदनाला आपोआप भजतो किंवा चांदणे जसे निसर्गत: चंद्राला भजते,॥ ११५०॥ ज्याप्रमाणे (अद्वैतात) क्रिया करणे खरोखर जरी संभवत नाही, तरी देखील अद्वैतात भक्ती राहत असते. हे अनुभवानेच कळण्यासारखे आहे, बोलण्यासारखे नाही.॥ ११५१॥
गूढार्थदीपिका—तैसी क्रिया कीर न साहे। तऱ्हीं अद्वैतीं भक्ति आहे।
अद्वैत ज्ञानाने ज्ञाता, ज्ञान व ज्ञेय ही त्रिपुटी नाहीशी होत असल्याकारणाने ज्या अद्वैतज्ञानदशेत कोणत्याही प्रकारची क्रिया होणे संभवत नाही. पण त्याही दशेत परमप्रेमरूपा भक्ती मात्र राहते हे खरे आहे. ही अद्वैतदशेत होणारी भक्ती अनुभव घेण्याची गोष्ट आहे, ती शब्दाने व्यक्त करण्याजोगी नाही.
अद्वैतज्ञान झालेल्या ज्ञान्याच्या ठिकाणी मिथ्या देहाभास व जगदाभास प्रारब्धामुळे राहत असतात; म्हणून ज्ञानाने मनोनाश व वासनाक्षय यांचा सतत अभ्यास चालू ठेवावा, असे वेदांत म्हणतो. याच दशेला ‘जीवन्मुक्त दशा’ असे म्हणतात. प्रारब्ध संपून देहपात झाल्यावर अर्थातच देहाभास किंवा जगदाभास यांचा प्रश्न उपस्थित होत नाही व म्हणून तो ज्ञानी पूर्ण मुक्त होतो. ह्याच दशेला विदेहमुक्ती असे वेदांत म्हणतो. जीवन्मुक्ती व विदेहमुक्तीतील हा फरक केवळ देहाचा व जगताचा मिथ्याभास यावर अवलंबून आहे.
सगुण भगवंताच्या ठिकाणी होणाऱ्या ज्ञानोत्तर पराभक्तीमुळे ज्ञानी भक्तांच्या ठिकाणी कोणत्याच प्रकारची जाणीव शिल्लक राहत नसल्यामुळे देहाचा व जगताचा मिथ्याभासही त्यांचा पूर्णपणे निवृत्त झालेला असतो. हीच स्थिती त्यामुळेच विदेहमुक्तितुल्य राहत असल्यामुळे ज्ञानी भक्तांना जीवन्मुक्तीतच विदेहमुक्तीचा अनुभव येतो. त्यांच्या दृष्टीने जीवन्मुक्ती व विदेहमुक्ती हा फरकच राहत नाही. सगुण भगवंताच्या परमप्रेमात तल्लीन झालेल्या या ज्ञानी भक्तांना सर्व नामरूपासह एक भगवंतच अनुभवाला येतो व हीच एकरसात्मक ब्रह्मस्थिती आहे. अद्वैत ज्ञानानंतर पराभक्तीने येणारा आपला अनुभव सांगताना श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, आम्हा भक्तांना भोग म्हणजे इष्ट परमानंद व मोक्ष म्हणजे विदेहमुक्ती या दोहोंकरता तुझ्या सगुण साकार मूर्तीवाचून दुसरे काहीही लागत नाही. म्हणूनच आता तुझ्या विश्वरूपाचा उपसंहार कर व सगुण श्रीकृष्णरूपाने प्रगट हो.
आम्हां भोगमोक्षांचिया ठायीं। श्रीमूर्तीवांचूनि नाहीं।
म्हणौनी तैसाचि साकार होईं। हें उपसंहारी आतां॥
(ज्ञानेश्वरी अ. ११-१६०८)
श्रीगुलाबराव महाराजांनी ज्ञानोत्तर भगवद्भक्तीने येणाऱ्या या अनुभवाचे वर्णन करताना म्हटले आहे की, एकदा खाल्लेले अन्न वारंवार सेवन केले तरच त्या पदार्थांचे प्रेम अवीट होते. ब्रह्मानंद अवीट आहे असे सांगितले आहे. पण भक्तीवाचून दुसऱ्या मार्गाने त्या ब्रह्मानंदाचे सेवन होत नसल्यामुळे भक्तीवाचून, केवळ ज्ञानाने, ब्रह्मानंदाचा अवीटपणा अनुभवाला येत नाही.
अहो जेवलेंचि जेवावें। तैसें सेविलेंचि सेवावें।
तरीच तें स्वभावें। अविट होईल॥
ब्रह्मानंद अविट पूर्ण। त्याची कैसी काय खूण।
तें न कळेचि भक्तिवीण। न घडे सेवन पुन: पुन:॥
[श्री गुलाबराव महाराजकृत भगवद्भक्ति सौरभ, पराग ८ श्लोक २९-३० व बाबाजी पंडितांची त्यावरील भावार्थ प्रकाशिका]
तेव्हां पूर्वसंस्कारछंदें। जें कांहीं तो अनुवादे।
तेणें आळविलेनि वोदें। बोलता मीचि॥ ११५२॥
बोलता बोलताचि भेटे। तेथें बोलेल हे न घटे।
तें मौन तंव गोमटें। स्तवन माझें॥ ११५३॥
म्हणोनि तया बोलतां। बोली बोलता मी भेटतां।
मौन होय तेणें तत्वता। स्तवितो मातें॥ ११५४॥
तैसेंचि बुद्धी कां दिठी। जें तो देखों जाय किरीटी।
तें देखणें दृश्य लोटी। देखतेंचि दावी॥ ११५५॥
आरिसया आधीं जसें। देखतेंचि मुख दिसे।
तयाचें देखणें तैसें। मेळवी द्रष्टें॥ ११५६॥
दृश्य जाउनियां द्रष्टें। द्रष्टयासीचि जैं भेटे।
तैं एकलेपणें न घटे। द्रष्टेपणही॥ ११५७॥
तेथ स्वप्नींचिया प्रिया। चेवोनि झोंबों गेलिया।
ठायि जे दोन्ही न होनियां। आपणचि जैसें॥ ११५८॥
कां दोहीं काष्ठांचिये घुष्टी-। माजी वह्नी येक उठी।
तो दोन्ही हे भाष आटी। आपणचि होय॥ ११५९॥
ना ना प्रतिबिंब हातीं। घेऊं गेलिया गभस्ती।
बिंबताही असती। जाय जैसी॥ ११६०॥
अर्थ— तेव्हा पूर्वीच्या संस्कारांमुळे तो जे काही बोलतो, ते बोलणेच माझी भक्ती होते व त्या आळवणीला साद देऊन मी ओ देतो आणि बोलणारा मीच असतो.॥ ११५२॥ बोलणाऱ्याला बोलणाराच स्वत: भेटला, तर बोलणे होण्याचाच संभव नाही. तेव्हा मौन हेच उत्तम स्तवन होय.॥ ११५३॥ म्हणून तो बोलत असताना त्याच्या बोलण्यात बोलणारा जो मी, तो भेटत असल्याकारणाने ते त्याचे बोलणे मौनच होय. त्या मौनाने तत्त्वत: तो माझे स्तवन करतो.॥ ११५४॥ त्याचप्रमाणे, अर्जुना, बुद्धीने अथवा डोळॺाने तो जे पाहावयास जातो, त्याचे ते पाहाणे, दृश्याला नाहीसे करून द्रष्टॺालाच दाखविते.॥ ११५५॥ आरशात पाहाण्यापूर्वी जसे मुख होते, तसेच ते आरशात पाहतानाच दिसते, त्याप्रमाणे त्याच्या पाहाण्यात द्रष्टॺाचेच दर्शन होते.॥ ११५६॥ जेव्हा दृश्याच्या कल्पनेचा निरास होऊन द्रष्टा द्रष्टॺालाच भेटतो, तेव्हा द्रष्टाच एकमेव राहत असल्याकारणाने द्रष्टेपणही नाहीसे होते.॥ ११५७॥ जाग आल्यावर स्वप्नातील प्रियेला आलिंगन देण्याला गेलेला पुरुष ज्याप्रमाणे स्त्री व पुरुष दोन्हीही (स्वप्नातील) नाहीसे झाल्यामुळे तो एकटाच केवळ राहतो,॥ ११५८॥ किंवा दोन लाकडांच्या घर्षणातून एकच अग्नी निर्माण होतो व ‘दोन लाकडे’ ही भाषा संपून तोच केवळ एक राहतो.॥ ११५९॥ किंवा सूर्य आपले प्रतिबिंब हातात धरायला गेला असता (प्रतिबिंबाबरोबरच तत्सापेक्ष) बिंबताही ज्याप्रमाणे नाहीशी होते,॥ ११६०॥
तैसा मी होऊनि देखतें। तो घेऊं जाय दृश्यातें।
तेथ दृश्य ने थितें। द्रष्टृत्वेंसीं॥ ११६१॥
रवि आंधार प्रकाशिता। नुरेचि जेविं प्रकाशता।
तेविं दृश्यीं नाहीं द्रष्टृता। मी जालिया॥ ११६२॥
मग देखिजे ना न देखिजे। ऐसी जे दशा निपजे।
तें तें दर्शन माझें। साचोकारें॥ ११६३॥
तें भलतयाही किरीटी। पदार्थाचिया भेटी।
दृष्टृदृश्यातीता दृष्टी। भोगितो सदा॥ ११६४॥
आणि आकाश हें आकाशें। दाटलें न ढळे जैसें।
मियां आत्मेन आपणपें तैसें। जालें तया॥ ११६५॥
कल्पांतीं उदक उदकें। रुंधिलिया वाहों ठाके।
तैसा आत्मेनि मियां येकें। कोंदला तो॥ ११६६॥
पावो आपणयां वोळघे। केविं वन्हि आपणपयां लागे।
आपणपां पाणी रिघे। स्नाना कैसें॥ ११६७॥
अर्थ—त्याप्रमाणे तो मत्स्वरूप द्रष्टा होऊन जेव्हा दृश्याला घेऊ पाहतो, तेव्हा द्रष्टेपणाही दृश्यासह नाहीसा होतो.॥ ११६१॥ सूर्य काळोखाला प्रकाशित करू लागला म्हणजे ज्याप्रमाणे प्रकाश्य जो अंधार तो उरत नाही, (केवळ प्रकाशच राहतो) त्याप्रमाणे मत्स्वरूप झाले म्हणजे दृश्याच्या ठिकाणी (तोच असल्यामुळे तत्सापेक्ष) द्रष्टृपणही राहत नाही.॥ ११६२॥ मग पाहणेही नाही किंवा न पाहणेही नाही, अशी जी दशा उत्पन्न होते, तेच माझे यथार्थ दर्शन होय.॥ ११६३॥ अर्जुना, कोणताही पदार्थ पाहत असता तो द्रष्टा व दृश्य या भावरहित दृष्टीने त्याचा अनुभव घेत असतो.॥ ११६४॥ आणि आकाशानेच संपूर्ण आकाश घनदाट भरून गेले असल्यामुळे ते किंचितदेखील ज्याप्रमाणे हालत नाही, त्याप्रमाणे माझ्या आत्मस्वरूपाशी तो एकरूप झाला असल्यामुळे त्याला आपल्या ठिकाणी तसाच घनदाट आत्मस्वरूपाचा प्रत्यय येतो.॥ ११६५॥ कल्पाच्या शेवटी (प्रलयाच्यावेळी) पाण्यानेच पाणी रोखले गेल्यामुळे पाण्याचे वाहणे बंद होते, त्याप्रमाणे माझ्या एका आत्मस्वरूपानेच तो संपूर्णपणे भरून जातो.॥ ११६६॥ पाय आपल्यावरच कसा चढेल? विस्तव स्वत:लाच कसा जाळील? पाणी स्वत:च्याच स्नानाला कसे उपयोगी येईल?॥ ११६७॥
म्हणोनि सर्व मी जालेपणें। ठेलें तया येणें जाणें।
तेंचि गा यात्रा करणें। अद्वया मज॥ ११६८॥
पैं जळावरील तरंग। जरी धांविन्नला सवेग।
तरी नाहीं भूमिभाग। क्रमिला तेणें॥ ११६९॥
जें सांडावें कां मांडावें। जें चालणें जेणें चालावें।
तें तोयचि येक आघवें। म्हणोनियां॥ ११७०॥
गेलियाही भलतेउता। उदकपणें पंडुसुता।
तरंगाची एकात्मता। न मोडेचि जेवीं॥ ११७१॥
तैसा मीपणें हा लोटला। तो आघवेयाचि मज आला।
या यात्रा होय भला। कापडी माझा॥ ११७२॥
आणि शरीरस्वभाववशें। कांहीं येक करूं जरी बैसे।
तरि मीचि तो तेणें मिषें। भेटें तया॥ ११७३॥
अर्थ—म्हणून अर्जुना, तोच सर्वत्र मीच झाल्याकारणाने त्याचे येणे जाणे थांबते. मी जो अद्वयस्वरूप, त्या माझी हीच यात्रा आहे.॥ ११६८॥ पाण्यावरील लाट जरी वेगाने उसळून धावली, तरी तिच्याकडून जमिनीचा भाग आक्रमिला जात नाही.॥ ११६९॥ त्या लाटेला जे ठिकाण टाकून द्यावयाचे किंवा ज्या ठिकाणी तिला जावयाचे, तिचे जे चालणे किंवा ज्याने चालावयाचे ते संपूर्ण एक पाणीच असते म्हणून,॥ ११७०॥ अर्जुना, ती लाट वाटेल तिकडे गेली तरी पाणीपणामुळे लाटेची पाण्याशी जी एकरूपता आहे ती ज्याप्रमाणे अजिबात ढळत नाही,॥ ११७१॥ त्याप्रमाणे मीपणाने (अहंब्रह्मास्मिरूपाने) हा पूर्णपणे भरलेला असता (हा मीपणाने ‘अहंब्रह्मास्मि’ वृत्तीने उचंबळत असला तरी) तो सर्वस्वाने मत्स्वरूप झालेला असतो. या यात्रेमुळे तो चांगल्या प्रकारे माझा यात्रेकरू होतो.॥ ११७२॥ आणि शरीराच्या स्वभावधर्मानुसार तो जे जे काही करू लागतो, (त्या सर्व व्यवहारात) ते ते सर्व मीच असल्यामुळे त्या त्या रूपाने मीच त्याला भेटत असतो.॥ ११७३॥
गूढार्थदीपिका—तरि मीचि तो तेणें मिषें। भेटें तया।
ज्ञानी भक्ताचे प्रारब्धानुसार जे विषयांचे सेवन होते व जी इंद्रियांची प्रवृत्ती होते, त्याचा उलगडा या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराजांनी केला आहे.
अज्ञानी लोकांना ज्ञानी पुरुष विषय सेवन करतो असे दिसत असले, तरी त्या ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी त्याचे काहीच ज्ञान नसते. कारण भोक्ता, भोग्य किंवा द्रष्टा, दृश्य असे तो दोघांचे दोनपण पाहत नसून भोग्याच्या ठिकाणी व दृश्याच्या ठिकाणी तो आपल्या स्वत:लाच पाहत असतो. त्यामुळे त्याच्या वृत्तीत आपण काही भोगले किंवा आपण काही पाहिले अशी जाणीवच उत्पन्न होत नाही. म्हणून ज्ञान्याची सर्व इंद्रियप्रवृत्ती विषयरहित असते.
‘उत्तम भक्त विषय सेविती। हा बोल वाढला प्राकृताप्रति। त्यासी विषयीं नाहीं विषयस्फूर्ति। त्यागिति भोगिती दोन्ही मिथ्या॥’ (एक. भाग. अ. २) “मुक्तिमाजी विशेषु कायी। वृत्ति निर्विकल्प असे पाहीं। भक्तांच्या सर्व कर्मांचे ठायीं। स्फुरण नाहीं विषयांचे” (ए. भा. अ. ११) असे नाथांनी ज्ञान्यांच्या व्यवहाराविषयी म्हटले आहे.
अमृतानुभवाच्या नवव्या प्रकरणात माउली म्हणते, “विषयाचे नाव समजल्याबरोबर इंद्रिय-समुदाय आपापल्या विषयाकडे समोर धाव घेत असला तरी ज्याप्रमाणे दृष्टीसमोर आरसा आल्याबरोबर दृष्टी दृष्टीलाच पाहते किंवा एका दृष्टीलाच बोध होतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी भक्त पुरुषाच्या वृत्तीच्या स्फुरणाची स्थिती होते.”
म्हणोनि विषयांचेनि नांवें। सुनि इंद्रियांचे थवे।
सैंघ घेती धावे। समोरही॥ ९॥
परि आरसा शिवे शिवे। तंव दिठीसी दिठी फावे।
तैसे झाले धावे। वृत्तीचे या॥ १०॥
अज्ञान्याला त्याच्या अज्ञानामुळे ज्ञान्याच्या ठिकाणी व्यापार होत असताना दिसतो, ज्ञान्याला मात्र त्याचे अजिबात ज्ञान नसते हा भाव. लहरीचे व पाण्याचे जसे ऐक्य असते, तसेच परमात्म्याचे व मी या वृत्तीचे ऐक्य आहे. हे ऐक्यज्ञान आपण विसरल्यामुळे मी म्हणजे आपण कोणी आहोत असे आपल्याला वाटते व आपण आपल्याला परमेश्वराहून निराळे समजू लागतो. ह्या विस्मृतीमुळेच सर्व नामरूपात स्फुरणारे मीपण आपण निरनिराळे समजून त्यांना निरनिराळे स्वतंत्र पदार्थ समजू लागलो. अशा रितीने भेदभावना आपल्या ठिकाणी निर्माण झाली. या भेदभावनेला किंवा भेदज्ञानालाच जगत हे नाव आहे, विसरणाऱ्या मीपणाला जीव ही संज्ञा आहे.
ज्ञानी भक्ताच्या दृष्टिकोनातून विचार करता ज्याप्रमाणे लहरी पाण्याला सोडून देऊन उठू शकत नाही, ती पाणी घेऊनच उठते, त्याप्रमाणे ‘मी’ वृत्ती देखील ज्ञानरूप शिवाला किंवा परमात्म्याला सोडून उठू शकत नाही. ती ज्ञानरूप शिवासहच स्फुरते. म्हणून ‘मी’ वृत्तिरूप शक्तीचे व ज्ञानरूप शिवाचे स्वाभाविकच ऐक्य आहे. या स्वाभाविक ऐक्यामुळेच ‘मी’ वृत्तीत ज्ञानरूप परमात्माच भरलेला आहे.
तेथ कर्म आणि कर्ता। हें जाऊनि पंडुसुता।
मियां आत्मेनि मज पाहतां। मीचि होय॥ ११७४॥
पैं दर्पणातें दर्पणें। पाहिलिया होय न पाहाणें।
सोनें झांकिलिया सुवर्णें। न झांके जेवीं॥ ११७५॥
दीपातें दीपें प्रकाशिजे। तें न प्रकाशणेंचि निपजे।
तैसें कर्म मियां कीजे। तें करणें कैंचें॥ ११७६॥
कर्मही करीतचि आहे। जैं करावें हें भाष जाये।
तैं न करणेंचि होये। तयाचें केलें॥ ११७७॥
क्रियाजात मी जालेपणें। घडे कांहींचि न करणें।
तयाचि नांव पूजणें। खुणेचें माझें॥ ११७८॥
म्हणौनि करितयाही वोजा। तें न करणें हेंचि कपिध्वजा।
निपजे तिया महापूजा। पूजी तो मातें॥ ११७९॥
एवं तो बोले तें स्तवन। तो देखे तें दर्शन।
अद्वया मज गमन। तो चाले तेंचि॥ ११८०॥
अर्थ—तेव्हा अर्जुना! कर्म आणि कर्ता हे दोन्ही भाव जाऊन तो मला आत्मत्वाने पाहत असल्यामुळे मत्स्वरूपच होतो.॥ ११७४॥ आरशाने आरशालाच पाहिले तर न पाहिल्यासारखेच होते. सोन्याने सोने झाकले तर ते जसे झाकले जात नाही,॥ ११७५॥ दिव्याने दिव्यालाच प्रकाशित केले तर ते न प्रकाशणेच होते. त्याप्रमाणे मद्रूप होऊन केलेले कर्म ते कर्म कसले?॥ ११७६॥ कर्म तर करीतच असतो, पण ते केले पाहिजे ही भाषा जेव्हा नाहीशी होते, तेव्हा त्याने केलेले कर्मच हे कर्म न केल्यासारखे होते.॥ ११७७॥ यच्चयावत कर्म मद्रूपच होत असल्याकारणाने काही एक न घडल्याप्रमाणे होते. तेच माझे खरोखर पूजन होय.॥ ११७८॥ म्हणून, हे अर्जुना, तो करतो त्या पद्धतीने ते त्याचे करणेच न करणे होते व त्याच महापूजेने तो माझी पूजा बांधतो.॥ ११७९॥ अशा रितीने तो जे बोलेल, ते माझे स्तवनच होते. तो जे पाहील ते माझे दर्शन होते. तो चालेल तेच अद्वयस्वरूप अशा माझ्याकडे त्याचे येणे होते.॥ ११८०॥
तो करी तेतुली पूजा। तो कल्पी तो जप माझा।
तो निजे तेचि कपिध्वजा। समाधि माझी॥ ११८१॥
जैसें कनकेंसीं कांकणें। असिजे अनन्यपणें।
तो भक्तियोगें येणें। मजसीं तैसा॥ ११८२॥
उदकीं कल्लोळ। कापुरीं परिमळ।
रत्नीं उजाळ। अनन्य जैसा॥ ११८३॥
किंबहुना तंतूसीं पट। कां मृत्तिकेसीं घट।
तैसा तो येकवट। मजसीं माझा॥ ११८४॥
इया अनन्यसिद्धा भक्ती। या आघवाचि दृश्यजातीं।
मज आपणपेंया सुमती। द्रष्ट्यातें जाणे॥ ११८५॥
तिन्ही अवस्थांचेनि द्वारें। उपाध्युपहिताकारें।
भावाभावरूप स्फुरे। दृश्य जें हें॥ ११८६॥
तें हें आघवेंचि मी द्रष्टा। ऐसिया बोधाचा माजिवटां।
अनुभवाचा सुभटा। धेंडा तो नाचे॥ ११८७॥
अर्थ—अर्जुना, तो जे जे करतो, ती तो सारी माझी पूजा, तो जी जी कल्पना करील तो तो माझा जप आणि तो निजतो तीच माझी समाधी,॥ ११८१॥ अलंकाराची व सोन्याची ज्याप्रमाणे एकरूपता असते, त्याप्रमाणे भक्तीच्या योगाने तो माझ्याशी एकरूप झालेला असतो.॥ ११८२॥ पाण्याशी लाटेची, कापराशी सुवासाची किंवा रत्नाशी तेजाची अभिन्नता असते.॥ ११८३॥ किंबहुना सुताशी वस्त्राचे किंवा मातीशी घडॺाचे जसे तादात्म्य असते, त्याप्रमाणे तो (माझा भक्त) माझ्याशी एकरूप असतो.॥ ११८४॥ हे सुमते, या स्वयंसिद्ध अनन्यरूप भक्तीच्या योगाने हे सर्व जे जे दिसणारे आहे, ते ते सर्व तो मला द्रष्टॺाला आत्मत्वाने पाहतो.॥ ११८५॥ जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तीन अवस्थांच्या द्वाराने, स्थूल, सूक्ष्म व कारण या तीन देहरूप उपाधींच्या रूपाने व विश्व, तैजस आणि प्राज्ञ या उपहिताच्या आकाराने जे भाव व अभावरूप दृश्य स्फुरण पावते,॥ ११८६॥ हे शूरश्रेष्ठा, हे जे सर्व दृश्य आहे, ते द्रष्टृस्वरूप असलेल्या माझेच स्वरूप आहे, अशा ज्ञानाच्या धुंदीत तो ऐक्यानुभावाचा झेंडा नाचवीत असतो.॥ ११८७॥
गूढार्थदीपिका—तें हें आघवेंचि मी द्रष्टा-
यापूर्वीच्या व यानंतरच्या ओव्यांतून माउलींनी अज्ञानाचा नाश होऊन ज्ञानाने ऐक्याची जी जाणीव निर्माण होते, ती कशी होते हे समजवून सांगत असताना सुवर्ण व अलंकार, पाणी व त्यावरील लाटा, कापूर आणि सुगंध, रत्न व त्याची कांती, तंतू व पट, माती व घट इत्यादी तादात्म्य संबंध दर्शविणारे दृष्टांत दिले आहेत. त्याचप्रमाणे दोरी व साप किंवा स्वप्न व जागृती यांचेही दृष्टांत दिले आहेत. (ओ.८२ ते ८५ व ओ.८८ ते ९१)
शांकर वेदांतात हे सर्व दृष्टांत विवर्तवादाचे आहेत. विवर्ताची व्याख्या “अतत्त्वोऽन्यथाप्रथा विवर्त इत्युदीरित:” “पूर्वावस्थामपरित्यज्यैवावस्थान्तरभानं विवर्त:” अशा तऱ्हेने केलेली आहे. कारणावस्था नाहीशी न होता मूळ वस्तू थोडॺा निराळॺा फरकाने भासणे असा त्याचा अर्थ आहे. यात निराळॺा तऱ्हेने भासणाऱ्या म्हणून विवर्त असलेल्याची सत्ता मूळ वस्तूचीच सत्ता असते. ज्याला वेदांतात ‘अधिष्ठान’ असा पारिभाषिक शब्द वापरतात. श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी या विवर्तालाच अनेक ठिकाणी स्फुरण किंवा स्फूर्ती हा शब्द वापरला आहे.
स्फुरण व आधार म्हणजे ज्यावर ते स्फुरते ते अधिष्ठान यांचाही संबंध विवर्त व अधिष्ठानाप्रमाणेच आहे. कारण स्फुरणाचीही सत्ता आधाराचीच किंवा अधिष्ठानाचीच असते. पाणी व तरंग आणि दोरी व साप हे दोन्ही दृष्टांत विवर्ताचेच असले तरी त्यात थोडा फरक आहे. तो आपण या ठिकाणी लक्षात ठेवायला पाहिजे. पाणी व तरंग किंवा तंतू व पट किंवा माती व घडा यात मूळ कारणरूप अधिष्ठानाचे ज्ञान लोपवून तरंग, पट किंवा घडा यांचे ज्ञान आपणाला होत नाही. नव्हे, मूळ कारणाचे ज्ञान कायम राहून या भासांचे आपणाला ज्ञान होते. म्हणून हा विवर्त असला तरी ज्ञानपूर्वक विवर्त आहे.
यालाच मधुराद्वैताचार्य श्रीगुलाबराव महाराजांनी अनध्यस्त म्हणजे ज्यात अध्यास किंवा अज्ञान नाही, असा विवर्त असे नाव दिले आहे. याच्या उलट रज्जुसर्प किंवा स्वप्नजागृती या उदाहरणांत अधिष्ठानाचे ज्ञान लोपवून भास किंवा विवर्ताचे ज्ञान होते. त्यामुळे हा अज्ञानयुक्त किंवा अध्यस्त विवर्त आहे.
जागृती, स्वप्न व सुषुप्ती या तीन अवस्थांच्या द्वारा उपाधी व उपहित यांच्या रूपाने जेवढे काही भावाभाव स्फुरतात ते सर्व दृश्यभावाभाव म्हणजे (नाशिवंत, जड व दु:खरूपाने भासणारे) जग होय, असा अज्ञानयुक्त किंवा अध्यस्त स्फुरणाचा उल्लेख करून ज्ञानदृष्टी प्राप्त झाली असता हाच सर्व अज्ञान दृष्टीचा देखावा चैतन्यरूप ब्रह्माच्या विलासाचा (सत् , चिद् व आनंद धर्मांच्या) म्हणजेच चिद्विलासाचा देखावा होतो, असे माउली या ठिकाणी म्हणते. आचार्यांच्या विवर्तवादात व माउलींच्या स्फुरणवादात वेदांताचे यथार्थज्ञान असल्यास फरक वाटण्याचे कारण नाही.
रज्जु जालिया गोचर। आभासतां तो व्याळाकार।
रज्जूच ऐसा निर्धार। होय जेवीं॥ ११८८॥
भांगारापरतें कांहीं। लेणें गुंजहीभरी नाहीं।
हें आटुनियां ठायीं। कीजे जैसें॥ ११८९॥
उदका येकापरतें। तरंग नाहींचि हें निरुतें।
जाणोनि तया आकारातें। न घेपे जेवीं॥ ११९०॥
ना तरी स्वप्नविकारां समस्तां। चेउनियां उमाणें घेतां।
तो आपणया परौता। न दिसे जैसा॥ ११९१॥
तैसें जें कांहीं आथि नाथी। तेणें होय ज्ञेयस्फूर्ती।
तें ज्ञाताचि मी हे प्रतीती। होऊनि भोगी॥ ११९२॥
जाणे अज मी अजर। अक्षय मी अक्षर।
अपूर्व मी अपार। आनंद मी॥ ११९३॥
अचळ मी अच्युत। अनंत मी अद्वैत।
आद्य मी अव्यक्त। व्यक्तही मी॥ ११९४॥
ईश्य मी ईश्वर। अनादि मी अमर।
अभय मी आधार। आधेय मी॥ ११९५॥
स्वामी मी सदोदित। सहज मी सतत।
सर्व मी सर्वगत। सर्वातीत मी॥ ११९६॥
अर्थ—ही दोरी आहे असे दिसू लागले म्हणजे सर्पाच्या आकाराचा होणारा भास जाऊन ती दोरीच आहे, असा ज्याप्रमाणे आपला निश्चय होतो,॥ ११८८॥ सोन्याव्यतिरिक्त अलंकार म्हणून गुंजभर देखील काही नाही, हे अलंकार आटवून ज्याप्रमाणे निश्चित करावे,॥ ११८९॥ एका पाण्याव्यतिरिक्त तरंग म्हणून काहीच नाही, हे समजल्यावर ज्याप्रमाणे तरंगाच्या आकाराची स्वतंत्र वस्तू घेतली जात नाही,॥ ११९०॥ किंवा स्वप्नातील यच्चयावत दिसणाऱ्या गोष्टींचा जागे झाल्यावर हिशोब करायला लागलो असता ज्याप्रमाणे आपल्याव्यतिरिक्त दुसरे काहीही दिसत नाही,॥ ११९१॥ त्याप्रमाणे जे काही ‘आहे-नाही’ या भावाने ज्ञेयाचे स्फुरण होते, ते सर्व मी ज्ञाताच आहे. हा त्याला अनुभव येऊन तो तसा अनुभव भोगतो.॥ ११९२॥ मी जन्मरहित आहे, मी वार्धक्यरहित आहे, मी नाशरहित आहे, मी अविनाशी आहे, मी अनादी आहे, मी अमर्यादित आहे व आनंदही मीच आहे, असे तो जाणतो.॥ ११९३॥ मी स्थिर आहे, मी न ढळणारा आहे, मी नित्य आहे, मी अद्वैत आहे, मी सर्वांच्या आधीचा आहे, मी निराकार आहे व साकारही मीच आहे.॥ ११९४॥ नियम्य व नियामक मीच, अनादी व अमर मीच, अभय मीच व आधार मीच आणि आधारभूतही मीच आहे.॥ ११९५॥ मी मालक असून नित्य आहे, मी स्वत:सिद्ध व अखंड आहे, सर्व मीच असून मीच सर्वत्र आहे व सर्वांच्या पलीकडचाही मीच आहे.॥ ११९६॥
नवा मी पुराणु। शून्य मी संपूर्णु।
अस्थूल अणू। जें कांहीं तें मी॥ ११९७॥
अक्रिय मी येक। असंग मी अशोक।
व्याप्य मी व्यापक। पुरुषोत्तम मी॥ ११९८॥
अशब्द मी अश्रोत्र। अरूप मी अगोत्र।
सम मी स्वतंत्र। ब्रह्म मी पर॥ ११९९॥
ऐसें आत्मत्वें मज एकातें। इया अद्वयभक्ती जाणोनि निरुतें।
आणि याही बोधा जाणतें। तेंही मीचि जाणें॥ १२००॥
पैं चेईलेयानंतरें। आपुलें एकपण उरे।
तेंही तयावरी स्फुरे। तयासींचि जैसें॥ १२०१॥
कां प्रकाशतां अर्क। तोचि होय प्रकाशक।
तयाही अभेदा द्योतक। तोचि जैसा॥ १२०२॥
तैसा वेद्यांच्या विलयीं। केवळ वेदक उरे पाहीं।
तेणें जाणवे तयातेंही। हेंही जो जाणे॥ १२०३॥
अर्थ—मी नवा व जुना आहे, मी शून्य व संपूर्ण आहे, जे काही स्थूळ नाही व जे अणू नाही, तेही मीच आहे.॥ ११९७॥ मी क्रियारहित आहे, मी एकटाच आहे, मी संगरहित व शोकरहित आहे, व्याप्य व व्यापक मीच व उत्तम पुरुषही मीच आहे.॥ ११९८॥ मी शब्दरहित व कानरहित आहे, मी रूपरहित व गोत्ररहित आहे, मी समस्वरूप व स्वतंत्र आहे, मी परब्रह्म आहे.॥ ११९९॥ अशा प्रकारे मला एकाला अद्वैतभक्तिद्वारे आत्मस्वरूपाने खरोखर जाणतो आणि याही ज्ञानाला जाणणारा तोही मीच आहे, हे तो जाणतो.॥ १२००॥ स्वप्नातून जागे झाल्यानंतर आपले एकपणच शिल्लक राहते व तेही आपल्याला आपल्याच ठिकाणी स्फुरते॥ १२०१॥ किंवा सूर्य प्रकाशत असताना तोच प्रकाशक होतो व त्या अभेदाचा (प्रकाश्य व प्रकाशक यांच्या) जसा तोच दाखवणारा (द्योतक) असतो.॥ १२०२॥ त्याचप्रमाणे जाणल्या जाणाऱ्या वस्तूंचा नाश झाल्यानंतर केवळ ज्ञाताच शिल्लक राहतो. त्या ज्ञात्याकडूनच तोही स्वत: जाणला जातो हेही जो जाणतो,॥ १२०३॥
गूढार्थदीपिका—तेणें जाणवे तयातेंही। हेंही जो जाणे।
स्वप्न पाहत असणारा माणूस स्वप्नात देखील वस्तुत: एकटाच असतो. पण आपल्याच कल्पनेने तो अनेक दृश्ये स्वप्नात निर्माण करतो व अनेक गोष्टींचा तेथे अनुभव घेतो. स्वप्नातून जागे झाल्यानंतर स्वप्नातील अनेक वस्तू पूर्णपणे नाहीशा होतात व त्याचे एकटेपण केवळ शिल्लक राहते व ते एकटेपणही तो जाणत राहतो.
सूर्य प्रकाशत असताना तो आपलाच प्रकाशक होतो. कारण सूर्याच्या अस्तित्वाचे ज्ञान त्याच्याच प्रकाशामुळे आपल्याला कळते. प्रकाश व प्रकाशक असा जो सूर्य ह्यांचा अभेदही जसा त्याच्यामुळे कळतो, म्हणून त्या अभेदाला दाखवणाराही तोच असतो. प्रकाशक, प्रकाश्य व प्रकाश ते तिन्हीही एक सूर्यच असतो. त्याचप्रमाणे अद्वैत ज्ञानानंतर विपरीत धर्मांनी भासणारे ज्ञेय पूर्णपणे नाहीसे झाल्यावर केवळ ज्ञाताच शिल्लक राहतो. ज्ञात्याच्या ठिकाणचे हे ज्ञातृत्व ज्ञेयाच्या अपेक्षेने आलेले असते. पण ही ज्ञातृत्वाची वृत्तीच असल्यामुळे ती त्या वृत्तीला आधार असलेल्या अशा ब्रह्मावरच स्फुरणार व हे आधाररूप ब्रह्म ज्ञानस्वरूप असते. आता तो आपण आपल्याच व्यापक स्वरूपाला जाणतो व ‘मी ब्रह्मस्वरूप’ आहे असे म्हणतो. हे त्याचे ज्ञान स्फुरणरूप किंवा वृत्तिरूप असल्यामुळे त्या ज्ञानाला जाणणारेही ज्ञान अधिष्ठानरूप परब्रह्माला होत असते. त्यालाच ईश्वर म्हणतात. अधिष्ठानरूप ईश्वराची ही निरपेक्ष ज्ञातृरूपता नित्य असते म्हणून तिला वेदांतात नित्यदृष्टी असे म्हणतात.
तया अद्वयपणा आपुलिया। जाणती ज्ञप्ती जे धनंजया।
ते ईश्वरचि मी हे तया। बोधासि ये॥ १२०४॥
मग द्वैताद्वैतातीत। मीचि आत्मा एक निभ्रांत।
हें जाणोनि जाणणें जेथ। अनुभवीं रिघे॥ १२०५॥
तेथ चेईलया येकपण। दिसे जें आपुलया आपण।
तेंही जातां नेणों कोण। होईजे जेवीं॥ १२०६॥
कां डोळां देखतिये क्षणीं। स्वरूपपण सुवर्णीं।
नाटितां होय आटणी। अळंकाराचीही॥ १२०७॥
ना ना लवण तोय होये। मग क्षारता तोयत्वें राहे।
तेही जिरतां जेविं जाये। जालेपण तें॥ १२०८॥
तैसा मी तो हें जें असे। तें स्वानंदानुभवसमरसें।
कालवूनियां प्रवेशे। मजचिमाजी॥ १२०९॥
अर्थ—अर्जुना, त्या आपल्या अद्वयपणाला जाणणारी जी ज्ञातृरूपता (ज्ञानवृत्ती) ती ईश्वरच आहे व तो ईश्वरच मी आहे असे त्यास ज्ञात झालेले असते.॥ १२०४॥ मग द्वैत व अद्वैत यांच्या पलीकडे असणारा जो आत्मा, तो नि:संशय मीच आहे हे समजून हे (वृत्तिरूप) ज्ञान जेथे अनुभवात प्रवेश करते. (अनुभवरूप होऊन जाते).॥ १२०५॥ स्वप्नातून जागे झाल्यानंतर आपल्याला आपला जो एकपणा दिसू लागतो, तोही नाहीसा झाला असता काय होऊन राहते हे जसे कळत नाही. (त्या अनुभवाचे काय स्वरूप असते हे जसे कळत नाही.)॥ १२०६॥ किंवा सोन्याकडे त्याच्या मूळ स्वरूपाच्या (अधिष्ठानरूपाने) दृष्टीने पाहताक्षणीच आटणी (खरोखर) न करताच अलंकाराची आटणी होते.॥ १२०७॥ किंवा पाण्यात मीठ टाकल्यानंतर मीठ पाणीरूप होऊन जाते व त्याचा खारटपणा पाण्याच्या रूपाने राहतो व तो खारेपणाही जिरून गेल्यानंतर ज्याप्रमाणे मिठाचे पाणी झाल्याचा भावही नाहीसा होतो,॥ १२०८॥ त्याप्रमाणे मी (देव) व तो (भक्त) हा जो दोनपणा असतो, तो आत्मानंदाच्या अनुभवात समरसपणाने मिसळून तो माझ्याच ठिकाणी प्रवेश करतो.॥ १२०९॥
आणि तो हे भाष जेथ जाये। तेथें मी हें कोण्हासी आहे।
ऐसा मी ना तो तिये सामाये। माझ्याचि रूपीं॥ १२१०॥
तेव्हां कापुर जळों सरे। तयाचि नाम अग्नि पुरे।
मग उभयातीत उरे। आकाश जेवीं॥ १२११॥
कां धाडिलिया एका एक। वाढे तो शून्य विशेख।
तैसा आहे नाहींचा शेख। मीचि मग आथी॥ १२१२॥
तेथ ब्रह्म आत्मा ईश। यया बोला मोडे सौरस।
न बोलणें याही पैस। नाहीं तेथ॥ १२१३॥
न बोलणेंही न बोलोनी। तें बोलिजे तोंड भरूनी।
जाणीव नेणिव नेणोनी। जाणिजे तें॥ १२१४॥
तेथ बुझिजे बोध बोधें। आनंद घेपे आनंदें।
सुखवरी नुसधें। सुखचि भोगिजे॥ १२१५॥
अर्थ—आणि ‘तो’ ही भाषा जेथे नाहीशी होते तेथे ‘मी’ पणा कोणी धारण करायचा? अशा रितीने ‘मी’ ही नाही व ‘तो’ ही नाही, अशा माझ्याच स्वरूपामध्ये तो मिळतो.॥ १२१०॥ जेव्हा कापूर जळून संपतो, त्याचवेळेला अग्नीही त्याच्याच नावाबरोबर नाहीसा होतो. मग त्यांच्याहून वेगळे असलेले केवळ आकाशच एक ज्याप्रमाणे शेष राहते,॥ १२११॥ किंवा एकातून एक वजा केला असता जसे शून्य शेष राहते, त्याप्रमाणे आहे नाहीचा शेष मग मीच राहतो.॥ १२१२॥ तेव्हा ब्रह्म, आत्मा, ईश्वर या शब्दांच्या बोलण्याचे स्वारस्यच नाहीसे होते व न बोलण्यालाही (त्यांच्या सापेक्ष) तेथे जागा राहत नाही.॥ १२१३॥ न बोलणेही न बोलता ते तोंड भरून बोलावे व जाणीव नेणीव रहित होऊन ते जाणावे.॥ १२१४॥ त्या ठिकाणी बोधानेच बोध जाणायचा; आनंदानेच आनंद घ्यावयाचा व सुखानेच केवळ सुख भोगावयाचे.॥ १२१५॥
गूढार्थदीपिका—ज्ञाता, ज्ञान व ज्ञेय किंवा भोक्ता, भोग्य व भोग या त्रिपुटिरहित व त्यामुळेच ज्ञातृत्व व भोक्तृत्व ह्यांच्या पलीकडे असलेल्या निर्विकल्प दशेचे वर्णन माउली या ठिकाणी करत आहे. सामान्य माणसाला त्रिपुटीशिवाय ज्ञानाची व आनंदाची कल्पना करता येत नाही. निर्विकल्प दशा वाचेच्या पलीकडची असल्यामुळे शब्दांनी तिचे वर्णन करून सांगत असताना शब्दांची द्विरुक्ती करावी लागते.
ज्ञानी भक्त हा पाण्यावरील तरंगाप्रमाणे स्फुरणरूप असतो. त्यामुळे परब्रह्म व त्याचा आधार-आधेयरूप भास नाहीसा होत नाही. हा भास विषमसत्ताक असल्यामुळे पाणी व तरंगाप्रमाणे तो भास पूर्णपणे अद्वैतरूप आहे. परब्रह्माप्रमाणेच हा ज्ञानी भक्त चित् रूप व आनंदरूप आहे. त्यामुळे या अद्वैत दशेत पाणीरूप असलेल्या लहरीने तिला आधाररूप पाण्याचे ज्ञान करावे किंवा आनंद घ्यावा, तशाच प्रकारे हा सच्चिदानंदरूप ज्ञानी भक्त आपल्या आधाररूप सच्चिदानंदरूप परब्रह्माचेच ज्ञान व आनंद अद्वैतरूपाने अनुभवतो. ही अवस्था त्यामुळेच बोधानेच बोध घ्यावा किंवा आनंदानेच आनंद भोगावा या स्वरूपाची आहे.
तेथ लाभ जोडला लाभा। प्रभा आलिंगिली प्रभा।
विस्मय बुडाला उभा। विस्मयामाजी॥ १२१६॥
शम तेथ सामावला। विश्राम विश्रांती आला।
अनुभव वेडावला। अनुभूतिपणें॥ १२१७॥
किंबहुना ऐसें निखळ। मीपणा जोडे तया फळ।
सेवूनि वेली वेल्हाळ। कर्मयोगाची ते॥ १२१८॥
पैं कर्मयोगिया किरीटी। चक्रवर्तीच्या मुकुटीं।
मी चिद्रत्न तें साटोवाटीं। होय तो माझा॥ १२१९॥
कीं कर्मयोगप्रासादाचा। कळस जो हा मोक्षाचा।
तया वरील अवकाशाचा। उवावो जाला तो॥ १२२०॥
अर्थ—त्या अवस्थेत लाभालाच लाभ होतो. प्रभाच प्रभेला आलिंगन देते व आश्चर्यच आश्चर्यात पूर्णपणे बुडते.॥ १२१६॥ तेथे शमाला शांती मिळते, विश्रामाला विश्रांती मिळते व अनुभव अनुभूतीनेच वेडावून जातो.॥ १२१७॥ फार काय सांगावे! असे शुद्ध मीपणाचे फळ त्या कर्मयोग्याला, कर्मयोगाची सुंदर वेल सेवन करून (आश्रय करून) प्राप्त होते.॥ १२१८॥ आणि अर्जुना, त्या कर्मयोगरूप सार्वभौम राजाच्या मुकुटात चैतन्यरूप रत्न मी होतो व त्याच्या मोबदल्यात तो मद्रूप होऊन राहतो. (आपली जीवदशा सोडून देऊन)॥ १२१९॥ किंवा कर्मयोगरूपी मंदिराचा जो हा मोक्षरूपी कळस, त्यावरील आकाशाचा तो कर्मयोगी विस्तार होतो.॥ १२२०॥
गूढार्थदीपिका—तया वरील अवकाशाचा। उवावो जाला तो।
आत्यंतिक दु:खनिवृत्ती व परमानंदप्राप्ती ही जी मोक्षाची दोन अंगे आहेत, त्यांपैकी अद्वैतज्ञानाने पहिले अंग प्राप्त होते व अद्वैत ज्ञानोत्तर सगुण भगवंताच्या भक्तीने दुसरे अंग प्राप्त होते.
जीवाची आत्यंतिक तळमळ, अखंड तळमळ, अखंड परमानंदप्राप्तीकरताच आहे. मात्र ती प्राप्ती आत्यंतिक दु:खनिवृत्तीशिवाय प्राप्त होऊ शकत नाही. त्यामुळे अद्वैत ज्ञानाची प्राप्ती ही मोक्षाच्या दुसऱ्या म्हणजे परमानंदरूप अंगाच्या प्राप्तीचे साधन ठरते.
सर्व व्यवहार भगवंताप्रीत्यर्थ होणाऱ्या कर्मयोगात मोक्षाची दोन्ही अंगे समाविष्ट झालेली आहेत, कर्मयोगाच्या पहिल्या अवस्थेत प्रेमाची उत्कटता राहत नसल्यामुळे तीत ज्ञानाचे अंग प्रधान राहत असते व प्रेमाचे अंग अर्थातच गौण. ह्या अवस्थेत ‘अहं ब्रह्मास्मि’ व ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’ ह्या दोन्ही प्रकारच्या अद्वैतज्ञानाचा अनुभव त्या कर्मयोग्याला येत असतो.
हे दोन्ही प्रकारचे ज्ञान वृत्तिरूप असल्यामुळे जाणीव कायम ठेवणारे आहे. जोपर्यंत जाणीव कायम आहे तोपर्यंत निर्विकल्प दशेचा अनुभव येऊ शकत नाही, हे आत्तापर्यंतच्या विवेचनावरून आपण पाहिलेच आहे.
कर्मयोगाच्या दुसऱ्या अवस्थेत सगुण भगवंताविषयीच्या वाढत्या प्रेमाने प्रेमाचे अंग प्रधान होते व ज्ञानाचे गौण. त्यामुळे ह्या ज्ञानीभक्त असलेल्या कर्मयोग्याला आत व बाहेर एक सगुण भगवंताशिवाय दुसऱ्या कशाचेच भान राहत नाही. ह्या प्रेमाच्या अवस्थेत कोणत्याही प्रकारची जाणीवच शिल्लक राहत नसल्यामुळे परब्रह्माच्या अत्यंत व्यापकतेचा अनुभव ह्या प्रेमाच्या समरस अवस्थेत त्या ज्ञानी भक्ताला येतो. अशा रितीने हा ज्ञानी भक्त कर्मयोगरूपी मंदिराचा मोक्षरूपी कळस होतो. आकाश, व्यापकतेचे, निर्विकल्पकतेचे प्रतीक आहे. म्हणूनच आकाशासारख्या व्यापक व निर्विकल्प अवस्थेचा अनुभव ह्या अवस्थेत त्याला येत असल्यामुळे कळसावरील आकाशावरील आकाशाचा विस्तार तो कर्मयोगी होतो, असे माउलीने म्हटले आहे.
ना ना संसार आडवी। कर्मयोग वाट बरवी।
जोडली ते मदैक्यगांवीं। पैठी जालीसे॥ १२२१॥
हें असो कर्मयोगवोघें। तेणें भक्तचिद्गंगें।
मी स्वानंदोदधि वेगें। ठाकिला कीं गा॥ १२२२॥
हा ठायवरी सुवर्मा। कर्मयोगीं आहे महिमा।
म्हणौनि वेळोवेळां तुम्हां। सांगतों आम्ही॥ १२२३॥
पैं देशें काळें पदार्थें। साधूनि घेईजे मातें।
तैसा नव्हें मी आयतें। सर्वांचें सर्वही॥ १२२४॥
म्हणौनि माझ्या ठायीं। जाचावें नलगे कांहीं।
मी लाभें इये उपायीं। साचचि गा॥ १२२५॥
अर्थ—अथवा संसाररूपी अरण्यात कर्मयोगाची उत्तम वाट असून ती मत्स्वरूपरूपी गावात येऊन ठेपली आहे.॥ १२२१॥ हे असो. कर्मयोगाच्या ओघाने ज्ञान व भक्तीच्या नदीबरोबर ‘मी’ या आत्मानंदरूपी सागराला तो मोठॺा वेगाने येऊन मिळालेला असतो.॥ १२२२॥ हे मर्मज्ञ अर्जुना, येथपर्यंत कर्मयोगाची एवढी मोठी थोरवी आहे, म्हणूनच मी तुला पुन: पुन: सांगत आहे.॥ १२२३॥ देश, काळ, पदार्थ इत्यादिकांच्या साधनाने (त्रिविध परिच्छेदासह) माझी प्राप्ती होईल अशातला मी नाही. तर मी स्वत:सिद्ध असून सर्व ठिकाणी आहे. (देशकालादीसुद्धा मद्व्यतिरिक्त नाहीत हा भाव.)॥ १२२४॥ म्हणून (मला वेगळे समजून) माझ्या प्राप्तीकरता काहीही कष्ट करण्याची आवश्यकता नाही. अरे, या पूर्वोक्त उपायांनी खरोखरच माझी प्राप्ती होते.॥ १२२५॥
गूढार्थदीपिका—म्हणौनि माझ्या ठायीं। जाचावें नलगे कांहीं।
एखादी वस्तू आपल्याहून भिन्न असते तेव्हाच आपण कष्ट करून तिला प्राप्त करून घेण्याचा प्रयत्न करतो. आपण आपल्यालाच प्राप्त करून घेण्याचे कष्ट करीत नाही. आत्मवस्तू आपण स्वत:च असल्याकारणाने तिच्या प्राप्तीकरता कष्ट करण्याची आवश्यकता नाही. पुन्हा, ती वस्तू नित्य असल्याकारणाने ती कोणत्याही ज्ञानाने किंवा कर्माने निर्माण करता येत नाही. (न हि नित्यं वस्तु कर्मणा ज्ञानेन वा क्रियते। गीताभाष्य अ. ८ श्लोक ६७)
‘ज्ञानादेव तु कैवल्यम्’ असे जे म्हणण्यात येते त्याचा मग अर्थ काय? या म्हणण्याचा अर्थ, ज्ञानाने अज्ञानाचा म्हणजेच द्वैताच्या अनुभवाचा नाश होतो व स्वत:सिद्ध असलेले आत्मज्ञान प्रगट होते असा आहे. मी अकर्ता, अक्रिय व फलरहित आहे व माझ्याशिवाय दुसरी वस्तूच नाही, अशा तऱ्हेचे ज्ञान ज्ञान्याला होऊन कर्माला कारण होणाऱ्या भेदबुद्धीचा नाश होतो. ज्ञानाचा अज्ञानाशी विरोध आहे. त्यामुळे रज्जुसर्पाच्या उदाहरणात दिव्याच्या प्रकाशाने अधिष्ठानरूप दोरीचे ज्ञान होताच सर्पाची ज्याप्रमाणे त्रैकालिक निवृत्ती होते, त्याचप्रमाणे अधिष्ठानरूप ब्रह्माचे ज्ञान होताच अज्ञानजन्य सर्व विपरीत धर्माच्या दृश्याची त्रैकालिक निवृत्ती होते. आत्मज्ञानस्य तु केवलस्य नि:श्रेयसहेतुत्वं, भेदप्रत्ययनिवर्तकत्वेन कैवल्यफलावसायित्वात् ..........न मत्त: अन्य: अस्ति कश्चित् इत्येवंरूपं आत्मविषयकं ज्ञानं उत्पद्यमानं कर्मप्रवृत्तिहेतुभूताया: भेदबुद्धे: निवर्तकत्वात् 1........अविद्या-निवर्तकत्वे सति दृष्टकैवल्यफलावसानत्वात् ........... (गीता शांकरभाष्य अ. १८ श्लोक ६७)
कर्मयोगात ज्ञान व भक्तीचा संगम असल्याकारणाने त्या कर्मयोगाच्या साधनाने उभयविध पुरुषार्थरूप मोक्षाची प्राप्ती नि:संदेह व निश्चित होते असा भाव.
एक शिष्य एक गुरु। हा रूढला साच व्यवहारू।
तो मत्प्राप्तिप्रकारू। जाणावया॥ १२२६॥
अगा वसुधेच्या पोटीं। निधान सिद्ध किरीटी।
वन्हि सिद्ध काष्ठीं। वोहां दूध॥ १२२७॥
परि लाभे तें असतें। तया कीजे उपायातें।
येर सिद्धचि तैसा तेथें। उपायीं मी॥ १२२८॥
हा फळवरी उपावो। कां पां प्रस्तावीतसे देवो।
हें पुसतां तरि अभिप्रावो। येथिंचा ऐसा॥ १२२९॥
जे गीतार्थाचें चांगावें। मोक्षोपायपर आघवें।
आन शास्त्रोपाय नव्हे। प्रमाणसिद्ध॥ १२३०॥
वारा आभाळचि फेडी। वांचून सूर्यातें न घडी।
कां हात बांबुळी धाडी। तोय न करी॥ १२३१॥
तैसा आत्मदर्शनीं आडळ। असे अविद्येचा जो मळ।
तो शास्त्र नाशी येर निर्मळ। मी प्रकाशें स्वयें॥ १२३२॥
अर्थ—एक शिष्य व एक गुरु हा जो (परमार्थात) रूढ व्यवहार जगात चालू आहे, तो माझ्या प्राप्तीचा मार्ग (स्वरूप, साधन व फळ) जाणून घेण्याकरताच आहे.॥ १२२६॥ अर्जुना, पृथ्वीच्या पोटात धनाचा ठेवा आयताच आहे, लाकडात अग्नी आयताच आहे व कासेत दूध आयतेच असते.॥ १२२७॥ तसे पाहिले तर, असते त्याचीच प्राप्ती होऊ शकते. परंतु त्याकरता उपाय मात्र करावे लागतात. त्याचप्रमाणे मूळचा मी सिद्धच असलो तरी साधनमार्गानेच माझी प्राप्ती करून घ्यावी लागते.॥ १२२८॥ फळ सांगितल्यानंतरदेखील साधनमार्ग पुन्हा सांगण्याचा भगवान उपक्रम का करीत आहे अशी जर विचारणा करशील, तर या सांगण्याचा हेतू हा आहे.॥ १२२९॥ गीतेतील बोधाचा चांगुलपणा यात आहे, की संपूर्ण गीताशास्त्र मोक्षाच्या प्राप्तीचे साधनमार्ग सांगणारे आहे. इतर शास्त्रांनी सांगितलेले उपाय प्रमाणाने (अनुभूती) सिद्ध होणारे नाहीत.॥ १२३०॥ वारा (सूर्याआड येणाऱ्या) अभ्रांना दूर सारतो. त्याव्यतिरिक्त तो काही सूर्याला नवीन तयार करीत नाही किंवा हात पाण्यावरील शेवाळाला दूर सारतो, पाणी नवीन तयार करीत नाही.॥ १२३१॥ त्याचप्रमाणे आत्मदर्शनाला प्रतिबंध करणारा जो अज्ञानाचा मळ असतो, तो शास्त्राच्यामुळे नाहीसा होतो, एरव्ही मी निर्मळ आणि स्वयंप्रकाशच आहे.॥ १२३२॥
गूढार्थदीपिका—येर निर्मळ। मी प्रकाशें स्वयें।
आत्मा शब्दाने म्हणजे शास्त्राने प्रकाशित होत नाही. शास्त्राने अविद्यादिक अडथळे किंवा प्रतिबंध दूर होतात व मग आत्मा स्वयं प्रकाशतो. कारण तो चैतन्यस्वरूप म्हणजे प्रकाशस्वरूपच आहे. स्वयंप्रकाशरूप असलेल्या सूर्याला दाखवण्याकरता ज्याप्रमाणे दुसऱ्या तेजाची आवश्यकता नाही, त्याप्रमाणे स्वयंप्रकाशरूप चैतन्यात्म्याला प्रकाशित करण्याकरता शब्दादिकांची आवश्यकता नाही.
जेवढॺा काही विपरीत म्हणजे स्वरूप विसरून कल्पना केल्या असतील, त्याच नाहीशा करावयाच्या असतात. ब्रह्मज्ञानाकरता स्वतंत्र आणखी प्रयत्न करण्याची आवश्यकता नाही. कारण ब्रह्म आपले स्वरूपच असल्यामुळे ते अत्यंत प्रसिद्धच आहे, असे आचार्य म्हणतात.
“अविद्याद्यारोपितनिराकरणमात्रं ब्रह्मणि कर्तव्यम्, न तु ब्रह्मविज्ञाने। यत: अत्यंतप्रसिद्धत्वात्।”
(गीताशांकरभाष्य अध्याय १८)
म्हणौनि आघवींचि शास्त्रें। अविद्याविनाशाचीं पात्रें।
वांचोनि न होती स्वतंत्रें। आत्मबोधीं॥ १२३३॥
तया अध्यात्मशास्त्रांसीं। जैं साचपणाची ये पुसी।
तैं येईजे जया ठायासी। ते हे गीता॥ १२३४॥
भानुभूषिता प्राचिया। सतेजा दिशा आघविया।
तैसी शास्त्रेश्वरा गीता या। सनाथें शास्त्रें॥ १२३५॥
हें असो येणें शास्त्रेश्वरें। मागां उपाय बहुवे विसारें।
सांगीतला जैसा करें। घेवों ये आत्मा॥ १२३६॥
परि प्रथमश्रवणासवें। अर्जुना विपायें हें फावे।
हा भाव सकणवे। धरूनि श्रीहरी॥ १२३७॥
तेंचि प्रमेय एकवेळ। शिष्यीं होआवया अढळ।
सांगतसे मुकुळ-। मुद्रा आतां॥ १२३८॥
आणि प्रसंगें गीता। ठावही हा संपता।
म्हणौनि दावी आद्यंता। एकार्थत्व॥ १२३९॥
अर्थ—म्हणून संपूर्ण शास्त्रे अविद्येचा नाश करण्याची साधने आहेत. त्याव्यतिरिक्त, स्वतंत्रपणे आत्मबोध करण्यास ती समर्थ नाहीत. (आत्मबोध करणे त्यांच्या अधीन नाही.)॥ १२३३॥ त्या आत्मज्ञानप्रतिपादक शास्त्रांना जेव्हा आपला खरेपणा सिद्ध करण्याचा प्रश्न येतो, तेव्हा त्यांना ज्या ठिकाणी जावे लागते, ते हे गीताशास्त्र होय.॥ १२३४॥ सूर्योदयाने पूर्व दिशेला शोभा आणली असता ज्याप्रमाणे सर्व दिशा प्रकाशमान होतात, त्याप्रमाणे या एका श्रेष्ठ गीताशास्त्राने सर्व शास्त्रे सनाथ होतात. (सर्वशास्त्रांना छत्र लाभते अथवा सर्व शास्त्रांना आधार गवसतो).॥ १२३५॥ हे असो. या शास्त्रात श्रेष्ठ अशा या गीतेने ज्या रितीने आत्मा हाताने घेता येईल, (करतलामलकवत स्पष्ट आकलन होईल) असा साधनमार्ग मागे पुष्कळ विस्ताराने सांगितला.॥ १२३६॥ परंतु पहिल्यानेच ऐकल्याबरोबर हे अर्जुनास क्वचितच समजले असेल, अशी कल्पना कृपाळू अशा भगवंताच्या मनात येऊन॥ १२३७॥ एकवेळ सांगितलेला सिद्धांतच शिष्याच्या ठिकाणी चांगला बिंबावा म्हणून श्रीकृष्ण आता पुन: संक्षेपाने सांगत आहेत.॥ १२३८॥ आणि सहजासहजी गीतादेखील समाप्त होत असल्यामुळे तिच्या आरंभापासून तो शेवटापर्यंत एकाच अर्थाचे प्रतिपादन आहे, हे भगवान दाखवीत आहेत.॥ १२३९॥
जे ग्रंथाच्या मध्यभागीं। नाना अधिकारप्रसंगीं।
निरूपणा अनेगी। सिद्धांतीं केलें॥ १२४०॥
तरि तेतुलेही सिद्धांत। इये शास्त्रीं प्रस्तुत।
हें पूर्वापार नेणत। कोण्ही जैं मानी॥ १२४१॥
तैं महासिद्धांताचा आवांका। सिद्धांतकक्षा अनेका।
भिडऊनि आरंभ देखा। संपवीत असे॥ १२४२॥
एथ अविद्यानाश हें स्थळ। तेणें मोक्षापादन फळ।
या दोहीं केवळ। साधन ज्ञान॥ १२४३॥
हें इतुलेंचि नानापरी। निरूपिलें ग्रंथविस्तारीं।
तें आतां दोहीं अक्षरीं। अनुवादावें॥ १२४४॥
म्हणौनि उपेयही हातीं। जालया उपायस्थिती।
देव प्रवर्तले तें पुढती। येणेंचि भावें॥ १२४५॥
अर्थ—या गीता-ग्रंथाच्या मध्यभागात निरनिराळॺा अधिकारप्रसंगी अनेक सिद्धांत मांडून जे प्रतिपादन केले,॥ १२४०॥ ते तितकेही सिद्धांत या गीताशास्त्रात आहेत, असे पूर्वापारसंबंध न समजता कोणी मानील,॥ १२४१॥ म्हणून अनेक सिद्धांतांची एकवाक्यता करूनच महासिद्धांताचे तात्पर्य सांगितले असल्यामुळे आरंभी प्रतिपादन केलेल्या सिद्धांतानेच समाप्तीही केली आहे.॥ १२४२॥ या गीताशास्त्रात अविद्येची निवृत्ती हा प्रतिपाद्य विषय आहे. त्याच्या योगाने मोक्षाची प्राप्ती करून घेणे हे प्रयोजन आहे व दोन्ही गोष्टी साध्य करून घेण्याचे साधन केवळ ज्ञान आहे.॥ १२४३॥ हे इतकेच नाना प्रकारांनी या ग्रंथात विस्ताराने सांगितले. तेच आता दोन शब्दात पुन्हा सांगावयाचे आहे.॥ १२४४॥ म्हणून साध्यही प्राप्त झाल्यावर पुन्हा उपाय सांगण्यास देव प्रवृत्त झाले ते याच उद्देशाने.॥ १२४५॥
(श्लोक-५६)
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्वॺपाश्रय:।
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥ ५६॥
अर्थ—(कायावाचामनाने) मला शरण आलेला पुरुष सर्वकाळ सर्वकर्मे करीत असला, तरी माझ्या कृपेमुळे शाश्वत व अविनाशी असे पद प्राप्त करतो.॥ ५६॥
मग म्हणे गा सुभटा। तो कर्मयोगि या निष्ठा।
मी होउनी होय पैठा। माझ्या रूपीं॥ १२४६॥
स्वकर्मांच्या चोखौळी। मज पूजा करूनि भली।
तेणें प्रसादें आकळी। ज्ञाननिष्ठेतें॥ १२४७॥
ते ज्ञाननिष्ठा जेथ हातवसे। तेथ भक्ति माझी उल्लासे।
तिया मजसीं समरसें। सुखिया होय॥ १२४८॥
अर्थ—मग भगवान म्हणतात, योद्धॺा अर्जुना, अशा निष्ठेने (स्थिर भक्तीने) तो कर्मयोगी, मत्स्वरूप होऊन माझ्याच ठिकाणी अढळपणे राहतो.॥ १२४६॥ स्वकर्मरूप चांगल्या पुष्पांनी माझी सुंदर पूजा करून माझ्या प्रेमरूप कृपाप्रसादाने, तो ज्ञाननिष्ठा प्राप्त करून घेतो.॥ १२४७॥ तो ज्ञानमार्ग जेव्हा हस्तगत होतो, तेव्हा माझ्या भक्तीचा आविर्भाव होतो व तिच्या योगाने माझ्याशी समरस होऊन तो सुखी होतो.॥ १२४८॥
गूढार्थदीपिका—ते ज्ञाननिष्ठा जेथ हातवसे। तेथ भक्ति माझी उल्लासे।
श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी या ओवीत ज्ञान व भक्ती यांचा जनक व जन्य हा संबंध दाखविला आहे. ज्ञानप्राप्तीनंतरच परमप्रेम होऊ शकते. म्हणून ज्ञान साधन व भक्ती साध्य हे ओघानेच सिद्ध होते. ज्ञान हे जाणीवरूप असल्याकारणाने ती जाणीव जोपर्यंत नाहीशी होत नाही, तोपर्यंत परमानंद प्रगट होऊ शकत नाही. प्रीतीचाच स्वभाव असा आहे की ती जाणिवेची जाणीव होऊ देत नाही. म्हणूनच प्रीती किंवा प्रेमवृत्ती जोपर्यंत प्रधान होत नाही तोपर्यंत समरसतेचा म्हणजेच परमानंदाचा अनुभव येऊ शकत नाही. श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी या ओवीत अद्वैत ज्ञाननिष्ठा ही पहिली पायरी, त्यानंतर परमप्रेमाचा सगुण भगवंताच्या ठिकाणी आविष्कार ही दुसरी पायरी, त्यामुळे समरसतेचा अनुभव ही तिसरी पायरी व त्यामुळे परमानंदता ही शेवटची अवस्था असा थोडक्यात क्रम दर्शविला आहे. ऐक्याची जाणीव नाहीशी होऊन ऐक्य किंवा समरसता बाणण्याचे सामर्थ्य ज्ञानरूप चिद्वृत्तीत नसून आनंदरूप प्रीती किंवा पराभक्तीत आहे हा भाव. अद्वैत वेदांतात देखील ज्ञानवृत्तीची जाणीव नि:शेष नाहीशी होणे यालाच ज्ञानाची पराकाष्ठा म्हटले आहे. “अहंभावोदयाभाव: बोधस्य परमावधि:” ज्ञान लीन झाले असताच खरा मोक्ष होतो, असे श्रीज्ञानेश्वर महाराजही अमृतानुभवात म्हणतात. “ज्ञानें मोक्षु घडे। तें निमालेनि।” (अमृता प्र. ३ ओवी २४.)
आणि विश्वप्रकाशितया। आत्मया मज आपुलिया।
अनुसरे जो करूनियां। सर्वत्रता हे॥ १२४९॥
सांडूनि आपला आडळ। लवण आश्रयी जळ।
कां हिंडोनि राहे निश्चळ। वायु व्योमीं॥ १२५०॥
तैसा बुद्धी वाचा कायें। जो मातें आश्रऊनि ठाये।
तो निषिद्धेंही विपायें। कर्में करू॥ १२५१॥
परि गंगेच्या संबंधीं। बिदी आणि महानदी।
ऐक्य तेविं माझ्या बोधीं। शुभाशुभांसी॥ १२५२॥
कां बावनें आणि घुरें। हा निवाड तंवचि सरे।
जंव न घेपती वैश्वानरें। कवळूनि दोन्ही॥ १२५३॥
नाना पांचिकें आणि सोळें। हें सोनया तंवचि आळें।
जंव परिस आंगमेळें। येकवटीना॥ १२५४॥
तैसें शुभाशुभ ऐसें। हें तंवचिवरी आभासे।
जंव येक न प्रकाशें। सर्वत्र मी॥ १२५५॥
अगा रात्रि आणि दिवो। हा तंवचि द्वैतभावो।
जंव न रिगिजे गांवो। गभस्तीचा॥ १२५६॥
म्हणौनि माझिया भेटी। तयाचीं सर्व कर्में किरीटी।
जाऊनि बैसे तो पाटीं। सायुज्याच्या॥ १२५७॥
देशें काळें स्वभावें। वेंच जया न संभवे।
तें पद माझें पावे। अविनाश तो॥ १२५८॥
किंबहुना पंडुसुता। मज आत्मयाची प्रसन्नता।
लाहे तेणें न पविजता। लाभ कवण असे॥ १२५९॥
अर्थ—आणि विश्वाला प्रकाशित करणारा जो मी आत्मा, त्या मला, माझे सर्वत्र व्यापकत्व जाणून जो मला अनुसरतो,॥ १२४९॥ आपला प्रतिबंध (कठीणपणा) टाकून देऊन मीठ ज्याप्रमाणे पाण्यात विरघळून जाते किंवा इकडे तिकडे हिंडून वायू जसा आकाशात शांत राहतो,॥ १२५०॥ त्याचप्रमाणे बुद्धी, वाणी व देहाने ज्याने केवळ माझाच आश्रय केला आहे, त्याच्याकडून चुकून एखादे वेळी निषिद्ध कर्मे केली गेली॥ १२५१॥ तरी गंगेला मिळणारा ओहोळ व मोठी नदी ज्याप्रमाणे गंगारूप होऊन जातात त्याप्रमाणे माझ्या ज्ञानामध्ये नंतर शुभ व अशुभ हे (दोन्हीही) एकरूपच होतात.॥ १२५२॥ चंदन आणि साधे लाकूड हा भेद अग्नी जोपर्यंत त्या दोघांनाही कवटाळीत नाही, तोपर्यंतच असतो.॥ १२५३॥ हीणकस व शुद्ध सोने हा फरक परिसाचा त्यांना अंगस्पर्श होत नाही तोपर्यंतच.॥ १२५४॥ त्याप्रमाणे शुभ व अशुभ हे तोपर्यंतच भासतात, जोपर्यंत माझा सर्वत्र व्यापकत्वाने अनुभव येत नाही.॥ १२५५॥ अरे, जोपर्यंत सूर्याच्या कक्षेत प्रवेश केला नाही, तोपर्यंतच रात्र आणि दिवस हा भेद असतो.॥ १२५६॥ अर्जुना, म्हणूनच माझी भेट होताक्षणीच त्याची सर्व कर्मे (शुभ व अशुभ) नाहीशी होऊन तो मुक्तीच्या पदावर जाऊन बसतो.॥ १२५७॥ देशामुळे, काळामुळे किंवा नैसर्गिक धर्मामुळे ज्याच्यात कोणत्याही तऱ्हेचा ऱ्हास संभवत नाही अशा त्या माझ्या अविनाशी पदाला तो प्राप्त होतो.॥ १२५८॥ किंबहुना अर्जुना, माझ्या आत्मस्वरूपाचा प्रसाद प्राप्त झाल्यावर त्याला अप्राप्य असा कोणता लाभ आहे?॥ १२५९॥
(श्लोक-५७)
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्पर:।
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्त: सततं भव॥ ५७॥
अर्थ—अंत:करणपूर्वक सर्व कर्मे माझ्या ठिकाणी समर्पण करून व मत्पर होत बुद्धियोगाच्या आश्रयाने आपले चित्त माझ्या ठिकाणी सतत ठेव.॥ ५७॥
याकारणें गा तुवां इया। सर्व कर्मा आपुलिया।
माझ्या स्वरूपीं धनंजया। संन्यास कीजे॥ १२६०॥
परि तोचि संन्यास वीरा। करणीयाचा झणें करा।
आत्मविवेकीं धरा। चित्तवृत्ति हे॥ १२६१॥
मग तेणें विवेकबळें। आपणपें कर्मावेगळें।
माझ्या स्वरूपीं निर्मळें। देखिजेल सर्व॥ १२६२॥
आणि कर्माची जन्मभोये। प्रकृति जे कां आहे।
ते आपणयाहूनि बहुवे। देखसी दुरी॥ १२६३॥
तेथ प्रकृति आपणयां-। वेगळी नुरे धनंजया।
रूपेंवीण कां छाया। जयापरी॥ १२६४॥
ऐसेनि प्रकृतिनाश। जालया कर्मसंन्यास।
निफजेल अनायास। सकारण॥ १२६५॥
मग कर्मजात गेलिया। मी आत्मा उरें आपणपयां।
तेथ बुद्धि घापे करूनियां। पतिव्रता॥ १२६६॥
बुद्धि अनन्य येणें योगें। मजमाजी जैं रिगे।
तैं चित्त चैत्यत्यागें। मातेंचि भजे॥ १२६७॥
ऐसें चैत्यजातें सांडिलें। चित्त माझ्या ठायीं जडलें।
ठाके तैसें वहिलें। सर्वदा करी॥ १२६८॥
अर्थ—याकरता, अर्जुना, तू आपल्या सर्व कर्मांचा माझ्या सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी संन्यास कर. (सर्व कर्मे मला समर्पण कर).॥ १२६०॥ परंतु अर्जुना, हा नित्यकर्माचा संन्यास नव्हे! आपली चित्तवृत्ती तू आत्मविचाराकडे लाव.॥ १२६१॥ मग त्या आत्मविचाराच्या सामर्थ्याने तुला आपल्याला कर्माहून वेगळे करता येऊन माझ्या निर्मळ स्वरूपाच्या ठिकाणी सर्व असल्याचे तुला दिसून येईल.॥ १२६२॥ आणि कर्माची जन्मभूमी जी प्रकृती आहे, ती (आपल्याहून) आत्मस्वरूपापासून खूपच दूर आहे, असे तू पाहाशील.॥ १२६३॥ मग अर्जुना, पदार्थाहून छाया जशी वेगळी राहू शकत नाही, तशी ती प्रकृतीही आत्मस्वरूपाहून वेगळी उरणार नाही.॥ १२६४॥ अशा प्रकारे प्रकृतीचा नाश झाल्यावर कारणासहित कर्मसंन्यास आपोआपच घडून येईल.॥ १२६५॥ अशा प्रकारे सर्व कर्मे नाहीशी झाल्यावर मग केवळ मी आत्मा आपल्या ठिकाणी उरतो. त्याठिकाणी तू आपली बुद्धी पतिव्रतेसारखी एकनिष्ठ करून ठेवावी.॥ १२६६॥ या रितीने अनन्य असणाऱ्या भक्तीने बुद्धी माझ्या ठिकाणी रममाण झाली म्हणजे चित्तही आपले विषय-चिंतन टाकून देऊन केवळ माझ्याच ठिकाणी रंगते.॥ १२६७॥ अशाप्रकारे सर्व विषयचिंतन सोडून देऊन चित्त माझ्याच ठिकाणी सर्वदा जडून राहील, असाच साधनमार्ग तू लवकर कर.॥ १२६८॥
(श्लोक-५८)
मच्चित्त: सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि।
अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि॥ ५८॥
अर्थ—मत्स्वरूप झालेला तू माझ्या कृपेने सर्व जन्ममरणरूप संकटपरंपरा तरून जाशील. पण अहंकाराने जर तू मी सांगतो ते ऐकणार नाहीस, तर मात्र नाश पावशील.॥ ५८॥
मग अभिन्ना इया सेवा। चित्त मियांचि भरेल जेव्हां।
माझा प्रसाद जाण तेव्हां। संपूर्ण जाहला॥ १२६९॥
तेथ सकळदु:खधामें। भुंजीजती जियें मृत्युजन्में।
तियें दुर्गमेंचि सुगमें। होती तुज॥ १२७०॥
सूर्याचेनि सावायें। डोळा सावाईला होये।
तैं आंधाराचा आहे। पाड तया॥ १२७१॥
तैसा माझेनि प्रसादें। जीवकण जयाचा उपमर्दे।
तो संसाराचेनि बाधे। बागुलें केवीं॥ १२७२॥
म्हणौनि धनंजया। तूं संसारदुर्गती यया।
तरसील माझिया। प्रसादास्तव॥ १२७३॥
अथवा हन अहंभावें। माझें बोलणें हें आघवें।
कानामनाचिये शिवे। नेदिसी टेंकों॥ १२७४॥
तरि नित्यमुक्त अव्यय। तूं आहासि तें होवूनि वाय।
देहसंबंधाचा घाय। वाजेल आंगीं॥ १२७५॥
जया देहसंबंधाआंत। प्रतिपदीं आत्मघात।
भुंजतां उसंत। कंहींच नाहीं॥ १२७६॥
येवढेनि दारुणें। निमणेनवीण निमणें।
पडेल जरी बोलणें। नेघसी माझें॥ १२७७॥
अर्थ—मग या अभिन्न सेवेने (अभेद भक्तीने) चित्तात मी भरून जाईन, तेव्हा माझी कृपा पूर्ण झाली असे समज.॥ १२६९॥ ज्या जन्ममृत्यूमुळे सर्व दु:खे भोगली जातात, ती अटळ असल्यामुळे त्यातून पार पडणे दुस्तर असले तरी तुला मात्र त्यातून सहज पार पडता येईल.॥ १२७०॥ सूर्याच्या मदतीचा हात डोळॺाला मिळाल्यावर त्या डोळॺांना अंधाराची काय किंमत?॥ १२७१॥ त्याप्रमाणे माझ्या कृपाप्रसादाने ज्याच्या जीवभावाचा कण पूर्णपणे नाहीसा झालेला आहे, त्याला संसाराचा बागुलबोवा काय त्रास देणार?॥ १२७२॥ म्हणून अर्जुना, माझ्या कृपाप्रसादाने या संसाररूपी वाईट गतीतून तू पार पडशील.॥ १२७३॥ पण जर अहंकारामुळे माझे हे सर्व बोलणे आपल्या कानाच्या व मनाच्या हद्दीलाही शिवू देणार नाहीस,॥ १२७४॥ तर मग तू नित्यमुक्त व अव्यक्त असूनही ते सारे व्यर्थ होऊन देहाभिमानाचा घाव तुला लागल्याशिवाय राहाणार नाही.॥ १२७५॥ ज्या देहतादात्म्यात पावलोपावली आत्मघात आहे व त्याचे फळ भोगत असता उसंत कधीच मिळत नाही.॥ १२७६॥ माझे हे बोलणे जर मनावर घेणार नाहीस, तर मरण नसतानाही (आत्मदृष्टीने) एवढे भयंकर मरण तुला भोगावे लागेल.॥ १२७७॥
(श्लोक-५९)
यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे।
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥ ५९॥
अर्थ—अहंकाराच्या बळावर ‘मी युद्ध करणार नाही’ असा जो तू विचार करीत आहेस, तो तुझा निश्चय व्यर्थ आहे. प्रकृतीच तुला युद्ध करण्याला प्रवृत्त करील.॥ ५९॥
पथ्यद्वेषिया पोषी ज्वर। कां दीपद्वेषिया अंधकार।
विवेकद्वेषें अहंकार। पोषूनि तैसा॥ १२७८॥
स्वदेहा नाम अर्जुन। परदेहा नाम स्वजन।
संग्रामा नाम मलिन। पापाचार॥ १२७९॥
इया मती आपुलिया। तिघां तीन नामें ययां।
ठेऊनियां धनंजया। न जुंझें ऐसा॥ १२८०॥
जीवामाजी निष्टंक। करिसी जो आत्यंतिक।
तो वायां धाडील नैसर्गिक। स्वभावचि तुझा॥ १२८१॥
आणि मी अर्जुन हे आत्मिक। ययां वध करणें हें पातक।
हे मायावांचूनि तात्त्विक। कांहीं आहे॥ १२८२॥
आधीं जुंझार तुवां होआवें। मग जुंझावया शस्त्र घेयावें।
कां न जुंझावया करावें। देवांगण॥ १२८३॥
म्हणौनि न जुंझणें। म्हणसी तें वायाणें।
ना मानूं लोकपणें। लोकदृष्टीही॥ १२८४॥
तऱ्ही न जुंझें ऐसें। निष्टंकिसी जें मानसें।
तें प्रकृति अनारिसें। करवीलचि॥ १२८५॥
अर्थ—पथ्याचा द्वेष करणारा जसा ज्वराला पोसतो किंवा दिव्याचा द्वेष करणारा जसा अंधाराला बाळगतो त्याप्रमाणे विवेकाच्या द्वेषाने अहंकार बळावून॥ १२७८॥ आपल्या देहाला अर्जुन व दुसऱ्यांच्या देहांना सगेसोयरे असे नाव देऊन व युद्धाला वाईट व पापकारक कृत्य असे म्हणून॥ १२७९॥ अर्जुना, अशा आपल्या या विचारसरणीने तिघांना तीन नावे देऊन मी लढणार नाही असा॥ १२८०॥ जो तू आपल्या मनात ठाम निश्चय केला आहेस, त्या निश्चयाला तुझा जन्मजात क्षात्रस्वभावच व्यर्थ करून टाकील.॥ १२८१॥ आणि मी अर्जुन व हे माझे आप्तेष्ट, यांचा वध करणे हे पाप आहे, या म्हणण्यात भ्रमावाचून दुसरा काही तात्त्विक भाग आहे?॥ १२८२॥ आधी तू लढण्यास तयार हो, मग लढण्याकरता शस्त्रे ग्रहण कर किंवा न लढण्याची शपथ तरी घे.॥ १२८३॥ म्हणून मी लढत नाही ही भाषा व्यर्थच आहे. हे तिऱ्हाइतपणे व लोकदृष्टीनेही बरोबर नाही.॥ १२८४॥ तरी मी लढणार नाही, असा जो तू मनाने निर्धार करीत आहेस, तो तुझा निर्धार तुझी क्षात्र प्रकृती निष्फळ करीलच.॥ १२८५॥
(श्लोक-६०)
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्ध: स्वेन कर्मणा।
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत्॥ ६०॥
अर्थ—अर्जुना, प्रकृतिसिद्ध असलेल्या स्वत:च्या कर्मामुळे बद्ध झालेला तू, मोहामुळे जे कर्म करू इच्छित नाहीस, ते कर्म तू (अगतिक होऊनच करशील) केल्याशिवाय राहाणार नाहीस.॥ ६०॥
पैं पूर्वे वाहतां पाणी। पव्हिजे पश्चिमेचे वाहणीं।
तरि आग्रहचि उरे तें आणी। आपुलिया लेखा॥ १२८६॥
का साळीचा कण म्हणे। मी नुगवें साळीपणें।
तरी आहे आन करणें। स्वभावासी॥ १२८७॥
तैसा क्षात्रसंस्कारसिद्धा। प्रकृती घडिलासि प्रबुद्धा।
आतां नुठीं म्हणसी हा धांदा। परि उठविजसीचितूं॥ १२८८॥
पैं शौर्य तेज दक्षता। एवमादिक पंडुसुता।
गुण दिधले जन्मतां। प्रकृती तुज॥ १२८९॥
तरि तयाचिया समवाया-। अनुरूप धनंजया।
न करितां उगलियां। न येल असों॥ १२९०॥
अर्थ—पाणी पूर्वेकडे वाहात असता आपण पश्चिमेकडे पोहू लागलो तर, आपला हट्ट तेवढा दिसणार. बाकी ते (पाणी) त्याला आपल्याच वळणाला आणणार!॥ १२८६॥ किंवा साळीचा दाणा ‘मी साळीपणाने उगवणार नाही’ म्हणू लागला, तर स्वभावाच्या विरुद्ध करणे त्याला शक्य आहे?॥ १२८७॥ त्याप्रमाणे हे बुद्धिमंता, क्षात्र संस्काराने तुझी प्रकृती बनलेली आहे. आता तू (युद्ध करण्यास) उठत नाही म्हणतोस, पण युद्धधर्माचा हा व्यवहार तुला उठवल्याशिवाय राहणार नाही.॥ १२८८॥ अर्जुना, शौर्य, तेज, दक्षता इत्यादी गुण प्रकृतीने तुला जन्मत:च दिलेले आहेत.॥ १२८९॥ तर अर्जुना, त्या गुणांच्या समुच्चयानुरूप (त्यांच्या स्वभावानुरूप) तू जर करणार नाहीस, तर ते गुण तुला स्वस्थ बसवणार नाहीत.॥ १२९०॥
म्हणौनिया तिहीं गुणीं। बांधलासि तूं कोदंडपाणी।
त्रिशुद्धि निघसी वाहाणीं। क्षात्राचिया॥ १२९१॥
ना हें आपुलें जन्ममूळ। न विचारितचि केवळ।
न जुंझें ऐसें अढळ। व्रत जरी घेसी॥ १२९२॥
तरि बांधोनि हात पाये। जो रथीं घातला होये।
तो न चले तरी जाये। दिगंता जेवीं॥ १२९३॥
तैसा तूं आपुलियाकडूनी। मी कांहींच न करीं म्हणौनी।
ठासी परी भरंवसेनी। तूंचि करिसी॥ १२९४॥
उत्तर वैराटींचा राजा। पळतां तूं कां निघालासि जुंझा।
हा क्षात्रस्वभाव तुझा। जुंझवील तुज॥ १२९५॥
महावीर अकरा अक्षौहिणी। तुवां येकें नागविले रणांगणीं।
तो स्वभाव कोदंडपाणी। जुंझवील तूतें॥ १२९६॥
हां गा रोग कायी रोगिया। आवडे दरिद्र दरिद्रिया।
परि भोगविजे बळिया। अदृष्टें जेणें॥ १२९७॥
तें अदृष्ट अनारिसें। न करील ईश्वरवशें।
तो ईश्वरही असे। हृदयीं तुझ्या॥ १२९८॥
अर्थ—म्हणून अर्जुना, तू त्या (शौर्यादी) गुणांनी बांधला गेला आहेस. म्हणूनच तू क्षात्रधर्माच्या प्रवाहाने जाशील हे निश्चित आहे.॥ १२९१॥ अथवा आपल्या जन्मजात मूळ प्रकृतीचा विचार न करताच केवळ मी लढणार नाही असे जर अढळ व्रत घेशील,॥ १२९२॥ तर हातपाय बांधून, रथात टाकलेला जरी पायाने चालत नसला तरी दूर देशाला ज्याप्रमाणे जातोच,॥ १२९३॥ त्याप्रमाणे तू आपण स्वत: काहीच करणार नाही असे म्हणून स्वस्थ बसलास तरी खात्रीने तू (युद्ध) करशीलच.॥ १२९४॥ विराट देशाचा राजा उत्तर तो युद्धात पळत असता तू त्यावेळी लढाईस का निघालास? तुझा हा क्षात्र स्वभावच तुला लढायला लावील.॥ १२९५॥ हे अर्जुना, अकरा अक्षौहिणी असलेले मोठे बलाढॺ वीर युद्धात तू एकटॺाने मोहनास्त्राचा प्रयोग करून नागविलेस (पराजित केलेस). तो तुझा स्वभावच (क्षात्रवृत्ती) तुला युद्ध करावयाला लावील.॥ १२९६॥ अरे, रोग्याला रोग आणि गरिबाला गरिबी काय आवडत असते! परंतु ज्या बलवान प्रारब्धाने या वाईट गोष्टी भोगविल्या जातात,॥ १२९७॥ ते प्रारब्ध ईश्वराधीन असल्यामुळे वेगळे काही करणार नाही व तो ईश्वरही तुझ्याच हृदयात वास करीत आहे.॥ १२९८॥
(श्लोक-६१)
ईश्वर: सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥ ६१॥
अर्थ—अर्जुना! यंत्रावर जणू काय चढवलेल्या सर्व प्राणिमात्रांना (आपल्या) मायेच्या योगाने फिरवणारा ईश्वर सर्व प्राणिमात्रांच्या हृदयाच्या ठिकाणी स्थित आहे.॥ ६१॥
सर्व भूतांच्या अंतरीं। हृदय महाअंबरीं। चिद्वृत्तीच्या सहस्रकरीं। उदयला असे जो॥ १२९९॥
अर्थ—सर्व प्राणिमात्रांच्या आत हृदयरूपी महाआकाशात चैतन्यवृत्तींच्या सहस्रकिरणांनी युक्त असलेला ईश्वररूपी असा जो उदयाला आला आहे,॥ १२९९॥
गूढार्थदीपिका—चित् वृत्तीच्या सहस्रकरीं। उदयला असे जो।
आत्मा हा चैतन्याचा सागर आहे. चैतन्याचा स्वभाव स्फुरणरूप असल्याकारणाने त्या चैतन्याच्या सागरावर शुद्ध चैतन्यमय लहरी उठतात. ज्याप्रमाणे आकाशाच्या ठिकाणी वायू स्वभावत:च स्फुरतो, त्याप्रमाणे चैतन्याच्या समुद्रावर आत्मस्वरूपाची चैतन्यशक्ती लहरीच्या रूपांनी स्फुरण पावते. हे स्फुरण अर्थातच निरुपाधिकच असते, अज्ञानी जीव मात्र याच सच्चिदानंद स्फूर्तीवर आपल्या अज्ञानामुळे सृष्टीचा आरोप करतो.
सृष्टीच्या उत्पत्तीपूर्वी ‘बहु स्याम् प्रजायेय’ मी पुष्कळ स्वरूपाचे व्हावे अशी परब्रह्माच्या ठिकाणी संकल्प स्फूर्ती होते, असे तैत्तिरीय उपनिषदात सांगितले आहे. त्यावर भाष्य करताना श्रीशंकराचार्य म्हणतात “सत्यज्ञानलक्षणा: स्वात्मभूतत्वाद्विशुद्धा:” परब्रह्माची मी बहुस्वरूप व्हावे, ही संकल्पस्फूर्ती आत्मस्वरूपाशी एकरूप व सच्चिदानंदस्वरूपच असते. हे शक्तिरूपाने परब्रह्माचे होणारे स्फुरण सर्वांच्याच हृदयात असते व म्हणूनच सर्व सृष्टीचे कारण जो ईश्वर किंवा शिव, तो सर्व जीवांच्या हृदयामध्ये अनंत चैतन्य वृत्तींसह प्रगट झाला आहे, असे श्रीज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात.
त्याची ओळख आपल्याला आपल्या ठिकाणी उठणाऱ्या ‘मी’ या वृत्तीने होते. आचार्य म्हणतात “तस्मात्सर्वशरीरेष्वहमहमित्येव भासते स्पष्ट:। य: प्रत्ययोऽपि शुद्धस्तस्य ब्रह्मैव भवति मुख्योऽर्थ:” सर्वांच्या शरीरात ‘मी’ ‘मी’ म्हणून जे स्फुरण होते, त्याचा मुख्य अर्थ परब्रह्मच आहे. आचार्यांनी हीच गोष्ट ‘अहं शब्देन विख्यात: एक एव स्थित: पर:’ यातही सांगितली आहे. देहाचा अहंकार सोडून देऊन आपल्या ठिकाणी केवळ ‘मी’ ‘मी’ म्हणून स्फुरण होते, तेच परब्रह्म होय. श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनीही (ज्ञाने. अ. १८ ओवी १३१५ मध्ये) हेच सांगितले आहे.
अवस्थात्रय तिन्ही लोक। प्रकाशूनि अशेष।
अन्यथादृष्टि पांथिक। चेवविले॥ १३००॥
वेद्योदकाच्या सरोवरीं। फांकतां विषयकल्हारीं।
इंद्रियषट्पदा चारी। जीवभ्रमरातें॥ १३०१॥
असो रूपक हें तो ईश्वर। सकळ भूतांचा अहंकार।
पांघरोनि निरंतर। उल्हासत असे॥ १३०२॥
स्वमायेचें आडवस्त्र। लावूनि एकला खेळवी सूत्र।
बाहेरी नटी छायाचित्र। चौऱ्यांसीं लक्ष॥ १३०३॥
तया ब्रह्मादिकीटांता। अशेषांही भूतजातां।
देहाकार योग्यता। पाहोनि दावी॥ १३०४॥
तेथ जें देह जयापुढें। अनुरूपपणें मांडे।
तें भूत तया आरूढे। हें मी म्हणौनि॥ १३०५॥
सूत सूतें गुंतलें। तृण तृणेंचि बांधलें।
कां आत्मबिंबा घेतलें। बाळकें जळीं॥ १३०६॥
तयापरी देहाकारें। आपणपेंचि दुसरें।
देखोनि जीव आविष्करे। आत्मबुद्धी॥ १३०७॥
ऐसेनि शरीराकारीं। यंत्रीं भूतें अवधारीं।
वाहूनि हालवी दोरी। प्राचीनाची॥ १३०८॥
अर्थ—जागृती, स्वप्न व सुषुप्ती या तिन्हीही अवस्था व स्वर्ग, मृत्यू व पाताळ हे तिन्ही लोक यांना पूर्णत: प्रकाशित करून विपरीत ज्ञानाने भुललेले जीव ज्याने जागे केले आहेत,॥ १३००॥ दृश्य जगद्रूपी पाण्याच्या सरोवरात विषयरूपी कमळांना (शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध) उमलवून इंद्रियरूपी सहा पाय (श्रोत्र, त्वक्, चक्षु, जिव्हा, घ्राण व मन) असलेल्या जीवरूप भ्रमराकडून त्या कमळांचे सेवन करवतो,॥ १३०१॥ हे रूपक राहू दे. सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी, मीपणाने स्फुरणारा जो अहंकार, (समष्टिरूप) तो पांघरून, तो ईश्वर निरंतर विलसत असतो.॥ १३०२॥ आपल्या मायेचा पडदा लावून आतून एकटाच दोरी हालवितो व पडद्याच्या बाहेरच्या बाजूला चौऱ्यांशी लक्ष योनिरूपी चित्रे नाचवितो.॥ १३०३॥ ब्रह्मदेवापासून तो कीटकापर्यंत संपूर्ण प्राणिमात्रांना ज्यांची योग्यता (पापपुण्यरूप) पाहून त्यांना तो देहाकार देतो.॥ १३०४॥ तेव्हा जो देहाचा आकार ज्या प्राण्याच्या कर्मानुसार त्याच्यापुढे मांडला जातो, त्या देहाच्या आकारावर तो प्राणी “मीच तो देह आहे” असे म्हणून त्यावर आरूढ होतो.॥ १३०५॥ सुताचा गुंडाळा जसा सुतानेच बांधलेला असतो, किंवा गवताची पेंडी जशी गवतानेच बांधलेली असते किंवा पाण्यात पडलेल्या आपल्या प्रतिबिंबाला लहान मूल जसे आपणच आहो असे समजते,॥ १३०६॥ त्याचप्रमाणे देहाच्या आकाराच्या रूपाने आपलेच दुसरे रूप समजून जीव त्या देहाच्या ठिकाणी तादात्म्यबुद्धीने प्रगटतो, म्हणजे देहरूप आकाराने जो दुसरा तो मीच आहे म्हणून तिथे (भ्रमाने) मीपणा धारण करतो.॥ १३०७॥ याप्रमाणे शरीराच्या आकाररूपी यंत्रावर यच्चयावत प्राणिमात्र बसवून ईश्वर प्रारब्धकर्माची दोरी हालवितो.॥ १३०८॥
तेथ जया जें कर्मसूत्र। मांडूनि ठेविलें स्वतंत्र।
तें तिये गती पात्र। होंचि लागे॥ १३०९॥
किंबहुना धनुर्धरा। भूतांतें स्वर्गसंसारा-।
माजि भोवंडी तृणें वारा। आकाशीं जैसीं॥ १३१०॥
भ्रामकाचेनि संगें। जैसें लोहो वेढा रिगे।
तैसीं ईश्वरसत्तायोगें। चेष्टती भूतें॥ १३११॥
जैसे चेष्टा आपुलालिया। समुद्रादिक धनंजया।
चेष्टती चंद्राचिया। सन्निधि येकीं॥ १३१२॥
तया सिंधू भरितें दाटे। सोमकांता पाझर फुटे।
कुमुदांचकोरांचा फिटे। संकोच तो॥ १३१३॥
तैसीं बीजप्रकृतिवशें। अनेकें भूतें येकें ईशें।
चेष्टवीजती तो असे। तुझ्या हृदयीं॥ १३१४॥
अर्जुनपण न घेतां। मी ऐसें जें पंडुसुता।
उठतसे तें तत्त्वता। तयाचें रूप॥ १३१५॥
अर्थ—तेव्हा ज्या प्राण्याचे जे स्वतंत्र प्रारब्धकर्मरूपी सूत्र ठरवून ठेवलेले असते, त्यानुसार तो प्राणी त्या गतीला पात्र होतोच.॥ १३०९॥ फार काय सांगायचे! अर्जुना, वारा जसा पालापाचोळा आकाशात ज्याप्रमाणे गरगर फिरवतो, त्याप्रमाणे हा ईश्वर प्राण्यांना स्वर्गादिसंसारामध्ये फिरवीत असतो.॥ १३१०॥ लोहचुंबकाच्या सान्निध्याने लोखंड ज्याप्रमाणे गोल गोल फिरते, त्याप्रमाणे ईश्वराच्या सत्तेच्या योगाने (सामर्थ्याने) सर्व प्राणिमात्र आपापला व्यवहार करतात.॥ १३११॥ अर्जुना, चंद्राच्या एका सान्निध्याने समुद्रादिक आपापली हालचाल करतात.॥ १३१२॥ समुद्राला भरती येते, चंद्रकांत मण्याला पाझर फुटतो, चंद्रविकासी कमळांचा व चकोर पक्ष्यांचा संकोच नाहीसा होतो.॥ १३१३॥ त्याप्रमाणे कारणरूप प्रकृती (अज्ञान) च्या स्वाधीन झालेले प्राणिमात्र ज्या एका ईश्वराकडून चेष्टविले जातात, तो ईश्वर तुझ्या हृदयात आहे.॥ १३१४॥ अर्जुना, अर्जुनपणाची जाणीव सोडून देऊन तुझ्या ठिकाणी ‘मी’ असे जे स्फुरते, तेच खरोखर ईश्वराचे स्वरूप आहे.॥ १३१५॥
गूढार्थदीपिका—अर्जुनपण न घेतां। मी ऐसें जे पंडुसुता।
अर्जुनपणा म्हणजे देहाचा अहंकार सोडून आपल्या ठिकाणी ‘मी’ पणा जो स्फुरतो तोच ईश्वर होय. हे ईश्वराचे स्फुरण असले तरी स्फुरणामुळेच ते मर्यादित आहे. या स्फुरणात ज्ञान व आनंद किंवा प्रेम आहे. हे वस्तुत: निरुपाधिक स्फुरण असताना, आपण हे ‘मी’ पण देहाला धरून बाळगतो. त्यामुळे अमर्याद व निरुपाधिक असलेलेच स्फुरण सोपाधिक व मर्यादित होते. ‘तत्त्वमसि’ या महावाक्याच्या उपदेशाने जेव्हा देहावरील ‘मी’ पणा आपण सोडून देऊन तो आत्म्याच्या ठिकाणी स्थापन करतो, तेव्हा तेच शुद्ध किंवा विद्यावृत्तीचे स्फुरण होते व तेच ‘मी’ स्फुरण परमात्मा होते, ‘अहं ब्रह्मास्मि’ ज्ञानातील हा शुद्ध ‘अहं’ अर्जुनपणा म्हणजे देहाचा अहंकार सोडून राहत असतो. याच शुद्ध ‘अहं’ विद्यावृत्तीने त्या शुद्ध अहंला आधारभूत असलेल्या व्यापक ब्रह्माला व्याप्त केले जात असल्यामुळे ब्रह्मज्ञानात ‘वृत्तिव्याप्ती’ राहते, ‘फलव्याप्ती’ राहत नाही, असे वेदांती म्हणतात.
यालागीं तो प्रकृतीतें। प्रवर्तवील हें निरुतें।
आणि जुंझवील तूतें। न जुंझसी जऱ्ही॥ १३१६॥
म्हणौनि ईश्वर गोसावी। तेणें प्रकृति हे नेमावी।
तिया सुखें राबवावीं। इंद्रियें आपुलीं॥ १३१७॥
तूं करणें नकरणें दोन्ही। लाऊनि प्रकृतीच्या मानीं।
प्रकृतीही कां अधीनी। हृदयस्था जया॥ १३१८॥
अर्थ—ह्याकरिताच तो ईश्वर प्रकृतीला प्रवृत्त करील हे निश्चित आहे. आणि तू जरी युद्ध करणार नसलास तरी ती प्रकृती तुला युद्ध करायला लावील.॥ १३१६॥ म्हणून ईश्वर हा स्वामी असून तो प्रकृतीचे नियमन करतो व इंद्रियांकडून त्यांची कामे तो विना आयास करून घेतो.॥ १३१७॥ प्रकृती ही हृदयात राहाणाऱ्या ज्या ईश्वराच्या स्वाधीन आहे, त्या प्रकृतीकडे करणे न करणे या दोन्ही गोष्टी तू सोपवून दे.॥ १३१८॥
(श्लोक-६२)
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत।
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥ ६२॥
अर्थ—हे भरतकुलोत्पन्ना! मन, वाणी आणि शरीर या सर्वभावाने तू त्यालाच शरण जा. त्याच्या कृपेने तुला अत्यंत श्रेष्ठ शांती व शाश्वत स्थान प्राप्त होईल.॥ ६२॥
तया अहं वाचा चित्त आंग। देऊनियां शरण रिग।
महोदधी कां गांग। रिगालें जैसें॥ १३१९॥
मग तयाचेनि प्रसादें। सर्वोपशांतिप्रमदे।
कांत होऊनियां स्वानंदें। विरूपींच रमसी॥ १३२०॥
संभूति जेणें संभवे। विश्रांति जेथें विसंबे।
अनुभूतिही अनुभवे। अनुभवा जया॥ १३२१॥
तिये निजात्मपदींचा रावो। होऊनि ठाकसी अव्ययो।
म्हणे लक्ष्मीनाहो। पार्था तूं॥ १३२२॥
अर्थ—गंगेचे पाणी जसे महासागराला मिळते, त्याप्रमाणे त्याला अहं, वाचा, मन व काया अर्पण करून शरण जा.॥ १३१९॥ मग त्या ईश्वराच्या कृपाप्रसादाने शांतिरूपी प्रमदेचा (स्त्री) पती होऊन तू आत्मानंदाने स्वस्वरूपातच रममाण होशील.॥ १३२०॥ उत्पत्ती ज्याच्यामुळे संभवते, विश्रांतीलाही जेथे विसावा मिळतो व अनुभवालाही अनुभव घडतो,॥ १३२१॥ लक्ष्मीचा पती म्हणाला, अर्जुना, तू त्या अशा स्वत:च्या आत्मस्वरूपाचा नित्य राजा होऊन राहशील.॥ १३२२॥
(श्लोक-६३)
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया।
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥ ६३॥
अर्थ—गूढाहून अत्यंत गूढ असे ज्ञान तुला मी सांगितले. याचा विचार करून तुझी जशी इच्छा असेल, त्याप्रमाणे कर.॥ ६३॥
हें गीतानाम विख्यात। सर्ववाङ्मयाचें मथित।
आत्मा जेणें हस्तगत। रत्न होय॥ १३२३॥
ज्ञान ऐसिया रूढी। वेदांतें जयाची प्रौढी।
वानितां कीर्ति चोखडी। पातली जगीं॥ १३२४॥
बुद्धॺादिकें डोळसें। हें जयाचें का कडवसें।
मी सर्वद्रष्टाहि दिसें। पाहला जया॥ १३२५॥
तें हें गा आत्मज्ञान। मज गोप्याचेंही गुप्त धन।
परि तूं म्हणूनि आन। केविं करूं॥ १३२६॥
याकारणें गा पांडवा। आम्हीं आपला हा गुप्त ठेवा।
तुज दिधला कणवा। जाकळिलेपणें॥ १३२७॥
जैसी भुलली वोरसें। माय बोले बाळा दोषें।
प्रीति ही परी तैसें। न करूंचि हो॥ १३२८॥
तेथ आकाश आणि गाळिजे। अमृताही साली फेडिजे।
कां दिव्याकरवीं करविजे। दिव्य जैसें॥ १३२९॥
जयाचेनि अंगप्रकाशें। पाताळींचा परमाणु दिसे।
तया सूर्याहि का जैसें। अंजन सुदलें॥ १३३०॥
तैसें सर्वज्ञेंही मियां। सर्वही निर्धारूनियां।
निकें होय तें धनंजया। सांगीतलें तुज॥ १३३१॥
अर्थ—ज्याच्या योगाने आत्मज्ञानासारखे रत्न प्राप्त होते, असे हे गीता नावाचे प्रसिद्ध असलेले सर्व वाङ्मयाचे मंथन करून काढलेले सार आहे.॥ १३२३॥ वेदांताने ‘ज्ञान’ या नावाने ज्या गीताशास्त्राचा मोठेपणा वर्णन केल्यामुळे जगात ज्याला खूप ख्याती प्राप्त झाली,॥ १३२४॥ बुद्ध्ॺादिक डोळस पदार्थ हे ज्या गीताशास्त्राच्या ज्ञानाचे कवडसे आहेत व मी जो द्रष्टृस्वरूप त्याचे ज्ञानही ज्या गीताशास्त्रामुळे अनुभवाला येते.॥ १३२५॥ अशा तऱ्हेचे हे आत्मज्ञान (गीतारूपी) माझ्यासारख्याला अत्यंत गोपनीय आहे. परंतु तू असल्यामुळे तुझ्यापासून कसे लपवून ठेवू?॥ १३२६॥ अर्जुना, म्हणूनच आम्ही आपला हा गुप्त ठेवा करुणेने ओथंबल्यामुळे तुला दिला आहे.॥ १३२७॥ प्रेमपान्हॺाने भुललेली आई जशी आपल्या बाळाला खोटे खोटेच (त्याचे दोष दाखवूनच) बोलत असते व तो प्रेमाचाच व्यवहार असतो, परंतु आम्ही तसे करणार नाही.॥ १३२८॥ आकाशही जसे गाळून घ्यावे, अमृताचीही जशी साल काढावी, किंवा दिव्याकडून जसे दिव्य करण्यास लावावे,॥ १३२९॥ ज्याच्या अंगच्या प्रकाशाने पाताळात असलेलाही परमाणूदेखील दिसतो, त्या सूर्याच्याही डोळ्ॺात जसे अंजन घालावे,॥ १३३०॥ त्याप्रमाणे अर्जुना, सर्वज्ञ अशा मी तुला सर्व बाजूंनी विचार करून खरे काय तेच सांगितले.॥ १३३१॥
आतां तूं ययावरी। निकें हें निर्धारीं।
निर्धारूनि करीं। आवडे तैसें॥ १३३२॥
यया देवाचिया बोला। अर्जुन उगाचि ठेला।
तेथ देवो म्हणती भला। अवंचक होसी॥ १३३३॥
वाढितया पुढें भुकेला। उपरोधें म्हणे धाला।
तैं तोचि पीडे आपला। आणि दोषही तया॥ १३३४॥
तैसा सर्वज्ञ श्रीगुरु। भेटलिया आत्मनिर्धारू।
न पुसिजे जैं आभारू। धरूनियां॥ १३३५॥
तैं आपणपेंचि वंचे। आणि पापही वंचनाचें।
आपणयाचि साचें। चुकविलें तेणें॥ १३३६॥
पैं उगेपणा तुझिया। हा अभिप्रावो कीं धनंजया।
जें एकवेळ आवांकुनियां। सांगावें ज्ञान॥ १३३७॥
तेथ पार्थ म्हणे दातारा। भलें जाणसी माझिया अंतरा।
हें म्हणों तरी दुसरा। जाणता असे काई॥ १३३८॥
येर ज्ञेय हें जी आघवें। तूं ज्ञाता येकचि स्वभावें।
मा सूर्य म्हणौनि वानावें। सूर्यातें काई॥ १३३९॥
या बोला श्रीकृष्णें। म्हणीतलें काय येणें।
हेंचि थोडें गा वानणें। जें बुझतासि तूं॥ १३४०॥
अर्थ—आता यावर तू विचार करून खरे तत्त्व कोणते ते निश्चित कर व तुला जे आवडेल ते कर.॥ १३३२॥ या देवाच्या बोलण्यावर अर्जुन उगाच राहिला. देव अर्जुनाला म्हणतात, तू बराच भिडस्त आहेस.॥ १३३३॥ वाढणाऱ्यापुढे भुकेला मनुष्य भूक असून भिडेने “मी तृप्त झालो” म्हणाला, तर त्या भुकेमुळे त्रासही होतो आणि खोटे बोलल्याचा दोषही लागतो.॥ १३३४॥ त्याप्रमाणे सर्वज्ञ श्रीगुरु भेटले असता भीड धरून जर आत्मज्ञान विचारून घेतले नाही,॥ १३३५॥ तेव्हा आपणच आपल्याला फसविल्यासारखे होते व फसवल्याचे पापही लागते. खरे तर त्याने आपल्यालाच आपल्या सत्यस्वरूपाला मुकवलेले असते.॥ १३३६॥ परंतु अर्जुना, तुझ्या उगेपणामुळे मला असे वाटते की पुन्हा एकवेळ मी ते सर्व ज्ञान साररूपाने सांगावे.॥ १३३७॥ तेव्हा अर्जुन म्हणाला! हे उदार भगवंता, आपण माझे अंत:करण बरोबर जाणता. पण असे म्हणणेही व्यर्थच आहे. तुमच्याशिवाय दुसरा कोणी जाणता आहे काय?॥ १३३८॥ स्वाभाविकपणे तुम्हीच एक ज्ञाता आहात, बाकी सर्व यच्चयावत ज्ञेय आहे. तेव्हा सूर्य म्हणून सूर्याला काय ते वाखाणायचे?॥ १३३९॥ या बोलण्यावर श्रीकृष्ण म्हणाले, हे स्तुतिपर वर्णन कशाला? सांगितलेले समजतोस हेच काय थोडे वर्णन झाले?॥ १३४०॥
(श्लोक-६४)
सर्वगुह्यतमं भूय: शृणु मे परमं वच:।
इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥ ६४॥
अर्थ—सर्वात अत्यंत गुह्य असे माझे उत्कृष्ट बोलणे तू पुन्हा ऐक. तू मला अत्यंत आवडता आहेस म्हणूनच मी तुला हे हिताचे सांगतो.॥ ६४॥
तरि अवधान पघळ। करूनियां आणीक एकवेळ।
वाक्य माझें निर्मळ। अवधारीं पां॥ १३४१॥
हें वाच्य म्हणोनि बोलिजे। कां श्राव्य मग आयिकिजे।
तैसें नव्हे परि तुझें। भाग्य बरवें॥ १३४२॥
कूर्मीचिया पिलियां। दिठी पान्हा ये धनंजया।
आकाश बाहे बापिया। घरींचें पाणी॥ १३४३॥
जो व्यवहार जेथ न घडे। तयाचें फळचि तेथ जोडे।
काय दैवें न सांपडे। सानुकूळें॥ १३४४॥
येरवीं द्वैताची वारी। सारूनि ऐक्याच्या परिवरीं।
भोगिजे तें अवधारीं। रहस्य हें॥ १३४५॥
आणि निरुपचारा प्रेमा। विषय होय जें प्रियोत्तमा।
तें दुजें नव्हे कीं आत्मा। ऐसेंचि जाणावें॥ १३४६॥
अर्थ—तर आता आपले लक्ष चांगले विस्तृत करून आणखी एकवेळ माझा नि:संदिग्ध असा उपदेश ऐक.॥ १३४१॥ हे बोलण्यासारखे आहे म्हणून बोलायचे किंवा ऐकण्यासारखे आहे म्हणून ऐकायचे, असे नाही. परंतु तुझे भाग्यच चांगले आहे.॥ १३४२॥ अर्जुना, कासवीला पिलांना पाहताक्षणीच पान्हा फुटतो; चातकाकरिता घरचे पाणी आकाश धरून ठेवते.॥ १३४३॥ जो व्यवहार जेथे घडत नाही, त्याचे फळ तेथेच प्राप्त होते. दैव जर अनुकूल असेल, तर काय मिळणार नाही?॥ १३४४॥ तसे पाहिले तर द्वैताची येरझार बाजूला सारून ऐक्याच्या घरात जी गोष्ट भोगावयाची, ती, ही आहे, हे लक्षात ठेव.॥ १३४५॥ सर्वांत प्रिय अर्जुना, जे निर्हेतुक प्रेमाचा विषय असते, ते दुसरे कोणी नाही, तर आत्माच आहे असे समजावे.॥ १३४६॥
आरिसाचिया देखिलया। गोमटें कीजे धनंजया।
तें तया नोहे आपणयां-। लागीं जैसें॥ १३४७॥
तैसें पार्था तुझेनि मिषें। मी बोलें आपणयाचि दोषें।
माझ्या तुझ्या ठाईं असे। मीतूंपणा गा॥ १३४८॥
म्हणौनि जिव्हारींचें गुज। सांगतसें जीवासीं तुज।
हें अनन्यगतीचें मज। आथी व्यसन॥ १३४९॥
पैं जळा आपणपें देतां। लवण भुललें पंडुसुता।
कीं आघवें तयाचें होतां। न लाजेचि तें॥ १३५०॥
तैसा तूं माझ्या ठाईं। राखों नेणसीचि कांहीं।
तरी आतां तुज काई। गोप्य मी करीं॥ १३५१॥
म्हणौनि आघवींचि गूढें। जें पाऊनि अति उघडें।
तें गोप्य माझें चोखडें। वाक्य आईक॥ १३५२॥
अर्थ—आरशात पाहाण्याकरता आरशाला, अर्जुना, आपण जे स्वच्छ करतो ते त्याच्याकरता नसते, तर आपल्याकरता जसे असते,॥ १३४७॥ त्याप्रमाणे अर्जुना, तुला निमित्त करून मी जो बोलतो, ते मलाच उद्देशून आहे. माझ्या व तुझ्या ठिकाणी मीतूपणा आहे काय?॥ १३४८॥ म्हणून तू आमचा जिवलग असल्याकारणाने जिव्हाळॺाची गुप्त गोष्ट तुला आम्ही सांगत आहोत. अनन्यगतीच्या भक्ताचे मला हे मोठे वेडच आहे.॥ १३४९॥ अर्जुना, आपल्या स्वत:ला पाण्यात झोकून देताना मीठ जसे आपल्याला (खडेपणाला) विसरते व आपण सर्वस्वी त्याचे (पाण्याचे) होताना ते लाजत नाही,॥ १३५०॥ त्याप्रमाणे तू माझ्यापासून काहीही लपवून ठेवणे जाणत नाहीस, तर मी तरी आता तुझ्यापासून काही गुप्त ठेवीन काय?॥ १३५१॥ म्हणून जे गुह्य पाहिले असता यच्चयावत बाकीची गुह्ये उघडी वाटतात, असे माझे गूढ व यथार्थ बोलणे ऐक.॥ १३५२॥
(श्लोक-६५)
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥ ६५॥
अर्थ—माझ्या ठिकाणी मन ठेव. माझा भक्त हो. माझे यजन करणारा हो. मला नमस्कार कर. माझ्याचकडे तू येशील. तू मला प्रिय असल्यामुळे हे मी सत्य शपथेवर सांगत आहे.॥ ६५॥
तरि बाह्य आणि अंतरा। आपुलिया सर्व व्यापारा।
मज व्यापकातें वीरा। विषय करीं॥ १३५३॥
आघवा आंगीं जैसा। वायू मिळोनि आहे आकाशा।
तूं सर्व कर्मीं तैसा। मजसींचि अस॥ १३५४॥
किंबहुना आपुलें मन। करीं माझें एकायतन।
माझेनि श्रवणें कान। भरूनि घालीं॥ १३५५॥
आत्मज्ञानें चोखडीं। संत जे माझीं रूपडीं।
तेथ दृष्टि पडो आवडी। कामिनी जैसी॥ १३५६॥
मी सर्ववस्तीचें वसौटें। माझीं नामें जियें चोखटें।
तियें जीवा यावया वाटे। वाचेचिये लावीं॥ १३५७॥
हाताचें करणें। कां पायांचें चालणें।
तें होय मजकारणें। तैसें करीं॥ १३५८॥
आपुला अथवा परावा। ठायीं उपकरसी पांडवा।
तेणें यज्ञें होयीं बरवा। याज्ञिक माझा॥ १३५९॥
हें येकैक शिकऊं काई। पैं सेवकै आपुल्या ठाईं।
उरऊनि येर सर्वही। मी सेव्यचि करीं॥ १३६०॥
तेथ जाऊनि भूतद्वेष। सर्वत्र नमवैनम मीचि येक।
ऐसेनि आश्रय आत्यंतिक। लाहसी तूं माझा॥ १३६१॥
अर्थ—हे वीर अर्जुना, तू आपल्या बाह्य इंद्रिय व्यापारांचा व मनादी आंतर व्यापारांचा, व्यापक अशा मला, विषय कर.॥ १३५३॥ सर्वांगाने आकाशाला वायू जसा व्यापून राहतो, त्याप्रमाणे तू सर्व कर्मांमध्ये माझ्याशीच मिसळून राहा.॥ १३५४॥ फार काय सांगायचे! तू आपले मन माझ्याच राहण्याचे एकमेव ठिकाण कर व आपले कान माझ्याविषयीच्या गोष्टींच्या श्रवणाने भरून टाक.॥ १३५५॥ ज्याप्रमाणे प्रेमाने स्त्रीची दृष्टी आपल्या पतीवर खिळून राहते, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानाने पवित्र झालेले व माझेच दुसरे स्वरूप असलेले जे संतलोक, त्यांच्या ठिकाणी तुझी दृष्टी प्रेमाने सारखी वेधून राहो.॥ १३५६॥ मी यच्चयावत वस्तुमात्राचे वसतिस्थान आहे, त्या माझी जी गोड नावे आहेत, ती अंत:करणात ठसण्यास वाणीच्या मार्गाला लाव.॥ १३५७॥ हातांनी जे काही करावयाचे किंवा पायांनी जे काही चालायचे, ते केवळ माझ्याच करता होईल असे कर.॥ १३५८॥ अर्जुना, आपला असो अथवा परका असो, त्याच्या उपयोगी पडून त्या उपकाराच्या यज्ञाने तू माझा उत्तम यज्ञ करणारा हो.॥ १३५९॥ हे एक एक काय काय म्हणून शिकवावे! तू आपल्या ठिकाणी सेवकपणा बाणवून घेऊन व इतर यच्चयावत जगत मद्रूप समजून त्याची सेवा करीत जा.॥ १३६०॥ तेव्हा, प्राणिमात्रांचा द्वेष नाहीसा होऊन सर्वत्र मीच काय तो एकटा पुन: पुन: नमस्कार करण्यास अवशिष्ट राहीन. असे केले म्हणजेच माझे दृढ सान्निध्य तुला प्राप्त होईल.॥ १३६१॥
मग भरलेया जगाआंत। जाऊनि तिजयाची मात।
होऊनि ठायील एकांत। आम्हां तुम्हां॥ १३६२॥
तेव्हां भलतिये अवस्थे। मी तूंतें तूं मातें।
भोगिसी ऐसें आइतें। वाढेल सुख॥ १३६३॥
आणि तिजें आडळ करितें। निमालें अर्जुना जेथें।
तैं मीचि म्हणौनि तूं मातें। पावसी शेखीं॥ १३६४॥
जैसी जळींची प्रतिभा। जळनाशीं बिंबा।
येतां गाभागोभा। कांहीं आहे॥ १३६५॥
पैं पवन अंबरा। कां कल्लोळ सागरा।
मिळतां आडवारा। कोणाचा गा॥ १३६६॥
म्हणौनि तूं आणि आम्ही। हें दिसताहे देहधर्मीं।
मग ययाच्या विरामीं। मीचि होसी॥ १३६७॥
यया बोलामाझारीं। होय नव्हे झणें करीं।
येथ आन आथी तरी। तुझीच आण॥ १३६८॥
पैं तुझी आण वाहणें। हें आत्मलिंगातें शिवणें।
प्रीतीची जाति लाजणें। आठवों नेदी॥ १३६९॥
येऱ्हवीं वेढूनि प्रपंच। जेणें विश्वाभास हा साच।
आज्ञेचा नटनाच। काळातें जिणे॥ १३७०॥
तो देव मी सत्यसंकल्प। आणि जगाच्या हितीं बाप।
मा आणेचा आक्षेप। कां करावा॥ १३७१॥
अर्थ—मग अत्यंत गजबजलेल्या या जगामध्ये तिसऱ्याची गोष्टच न राहिल्यामुळे तुझा व माझा खराखुरा एकांत घडून येईल.॥ १३६२॥ त्यावेळी कोणत्याही अवस्थेत, तुला माझा व मला तुझा प्रेमानंद लुटता येईल व अशा रितीने आयतेच सुख वाढेल.॥ १३६३॥ आणि अर्जुना, मध्ये प्रतिबंध करणारे तिसरे नाहीसे झाले म्हणजे त्या स्थितीत तू मद्रूप असल्यामुळे मलाच शेवटी प्राप्त होशील.॥ १३६४॥ ज्याप्रमाणे पाण्यात पडलेले प्रतिबिंब, पाणी नाहीसे होताच, बिंबात समाविष्ट होते, त्यात काही अडथळा असतो काय?॥ १३६५॥ अरे, वारा आकाशाला मिळताना किंवा तरंग समुद्राला मिळताना कोणाची आडकाठी असणार!॥ १३६६॥ म्हणून तू आणि आम्ही वेगळे दिसतो ते केवळ देहाच्या उपाधीमुळे. मग देहांचा निरास झाल्यावर तू मद्रूपच होशील.॥ १३६७॥ ह्या माझ्या बोलण्यामध्ये होईल न होईल अशी शंका घेऊ नकोस. ह्यात काही अन्यथा असेल तर तुझी शपथ आहे.॥ १३६८॥ तुझी शपथ घालणे म्हणजे, आत्मस्वरूपाचीच शपथ घालणे होय. परंतु प्रीतीचे लक्षण असे आहे की ती लाजेची आठवणच होऊ देत नाही.॥ १३६९॥ वास्तविकपणे पाहता जगताला आधारभूत असलेला व ज्याच्यामुळे हा विश्वाचा भासणारा पसारा सत्य वाटतो व ज्याच्या सत्तेच्या सामर्थ्यामुळे काळालाही जिंकले जाते,॥ १३७०॥ तो असा मी देव जर सत्यसंकल्प आहे व जगताच्या कल्याणाकरता निरंतर जागरूक आहे, तर त्याने शपथ घालण्याचा भलताच प्रयत्न का करावा?॥ १३७१॥
परि अर्जुना तुझेनि वेधें। मियां देवपणाचीं बिरुदें।
सांडिलीं गा मी आधें। सगळेनि तुवां॥ १३७२॥
पैं काजा आपुलिया। रावो आपली आपणया।
आण वाहे धनंजया। तैसें हें कीं॥ १३७३॥
तेथ अर्जुन म्हणे देवें। अचाट हें न बोलावें।
जें आमचें काज नांवें। तुझेनि एकें॥ १३७४॥
यावरी सांगों बैससी। कां सांगतां भाषही देसी।
या तुझिया विनोदासी। पार आहे जी॥ १३७५॥
कमळवना विकाशू। करी रवीचा एक अंशू।
तेथ आघवाचि प्रकाशू। नित्य देतो॥ १३७६॥
पृथ्वी निवऊनि सागर। भरिजती येवढें थोर।
वर्षे तेथ मिषांतर। चातक कीं॥ १३७७॥
म्हणौनि औदार्या तुझेया। मज निमित्त ना म्हणावया।
प्राप्ति असे दानीराया। कृपानिधी॥ १३७८॥
तंव देव म्हणती राहें। या बोलाचा प्रस्ताव नोहे।
पैं मातें पावसी उपायें। साचचि येणें॥ १३७९॥
सैंधव सिंधू पडिलिया। जो क्षण धनंजया।
तेणें विरेचि कीं उरावया। कारण कायी॥ १३८०॥
अर्थ—परंतु अर्जुना, तुझ्या विषयीच्या प्रेमाच्या ध्यासाने मी देवपणाची चिन्हे टाकून दिली आहेत. त्यामुळे मी अर्धा झालो आहे. पण तू मात्र (मद्रूप झाल्यामुळे) पूर्ण झाला आहेस.॥ १३७२॥ अर्जुना, आपले कार्य साधण्याकरता राजा आपलीच आपण शपथ वाहतो, तशातलाच हा प्रकार आहे.॥ १३७३॥ तेव्हा अर्जुन म्हणाला, भगवंता! आपण हे भलतेच बोलू नये. तुमच्या एका नावानेच (नामस्मरणाने) आमचे कार्य होते.॥ १३७४॥ असे असूनही, तू सांगायला लागतोस आणि वर शपथही घेतोस. तुझ्या या विनोदाला काही पार आहे काय?॥ १३७५॥ सूर्याचा एकच किरण संपूर्ण कमलवनाला विकसित करतो. तरी देखील सूर्य आपला संपूर्ण प्रकाश (जगाला) नित्य देतच असतो.॥ १३७६॥ पृथ्वीला शांत करून सर्व समुद्र भरून जातील एवढी प्रचंड वृष्टी मेघ करतो. पण असे करण्यात चातक मात्र निमित्तमात्र असतो.॥ १३७७॥ म्हणून तुझ्या या औदार्याला मी एक केवळ निमित्तमात्रच झालो नाही काय? हे श्रेष्ठा, कृपानिधे, तुझ्या या ज्ञानदानात जगाला प्राप्ती होणारी आहे.॥ १३७८॥ तेव्हा देव म्हणाले, थांब. आमची स्तुती करण्याचा हा प्रसंग नाही. पण या उपायाने तू मात्र निश्चितपणे माझ्या स्वरूपाला प्राप्त होशील.॥ १३७९॥ अर्जुना, मिठाचा खडा ज्या क्षणी समुद्रात पडतो, त्याचक्षणी तो विरून जातो. त्याला (खडेपणाने) न विरता उरण्याचे कारण काय?॥ १३८०॥
तैसें सर्वत्र मातें भजतां। सर्व मी होतां अहंता।
नि:शेष जाऊनि तत्वता। मीचि होसी॥ १३८१॥
एवं माझिये प्राप्तीवरी। कर्मालागोनि अवधारीं।
दाविली तुज उजरी। उपायांची॥ १३८२॥
जे आधीं तंव पंडुसुता। सर्व कर्में मज अर्पितां।
सर्वत्र प्रसन्नता। लाहिजे माझी॥ १३८३॥
पाठीं माझ्या इये प्रसादीं। माझें ज्ञान जाय सिद्धी।
तेणें मिळविजे त्रिशुद्धी। स्वरूपीं माझ्या॥ १३८४॥
मग पार्था तिये ठाईं। साध्य साधन होय नाहीं।
किंबहुना तुज कांहीं। उरेचिना॥ १३८५॥
तरी सर्व कर्में आपलीं। तुवां सर्वदा मज अर्पिलीं।
तेणें प्रसन्नता लाधली। आजि हे माझी॥ १३८६॥
म्हणोनि येणें प्रसादबळें। नवे जुंझाचेनि आडळें।
न ठाकेचि येकवेळे। भाळलों तुज॥ १३८७॥
जें सप्रपंच अज्ञान जाये। जेणें येक मी गोचर होयें।
तें उपपत्तीचेनि उपायें। गीतारूप हें॥ १३८८॥
मियां ज्ञान तुज आपुलें। नानापरी उपदेशिलें।
येणें अज्ञानजात सांडवलें। धर्माधर्म जें॥ १३८९॥
अर्थ—त्याप्रमाणे सर्वत्र मीच भरलेला असे जाणून परम प्रेमाने मला भजले असता व सर्व मद्रूपच भासत असता अहंकार संपूर्ण नाहीसा होऊन तू मत्स्वरूपच होशील.॥ १३८१॥ अशा प्रकारे कर्मापासून माझ्या प्राप्तीपर्यंतचे सर्व उपाय तुला विशद करून सांगितले आहेत. ते तू ध्यानात घे.॥ १३८२॥ कारण की अर्जुना, आधी सांगितल्याप्रमाणे सर्व कर्मे मला अर्पण केली की सर्व ठिकाणी माझी प्रसन्नता (कृपा) तुला प्राप्त होईल.॥ १३८३॥ नंतर माझ्या या प्रसादामुळे माझ्याविषयीचे ज्ञान परिपूर्ण होते आणि त्याच्या योगाने निश्चयेकरून तो माझ्या स्वरूपात मिळतो.॥ १३८४॥ मग अर्जुना! त्याठिकाणी साध्य आणि साधन (हा भेद) ही दोन्हीही नाहीशी होतात. किंबहुना तुला काही कर्तव्य उरणारच नाही.॥ १३८५॥ तर तू आपली सर्व कर्मे मला सर्वदा अर्पण केल्याकारणाने आज माझी ही कृपा तुला प्राप्त झाली आहे.॥ १३८६॥ म्हणून या कृपेच्या बळामुळे युद्धाची आडकाठी मानली नाही (उपदेश करीत राहिलो). कारण मी एकदम तुझ्यावर भाळलो होतो.॥ १३८७॥ कारण प्रपंचासह अज्ञानाचा नाश होतो व जिच्यामुळे मीच एक फक्त सर्वत्र गोचर होतो, त्या तर्कसिद्ध उपायांचे ज्ञान हेच गीतेचे स्वरूप आहे.॥ १३८८॥ मी तुला नानापरींनी आत्मज्ञानाचा उपदेश केला आहे. याच्या योगाने तू धर्म व अधर्मरूप म्हणून जेवढे काही अज्ञान आहे, ते सर्व टाकून दे.॥ १३८९॥
(श्लोक-६६)
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच:॥ ६६॥
अर्थ—सर्व धर्माधर्मांचा त्याग करून मला एकटॺालाच शरण ये. मी तुला सर्व पापांपासून मुक्त करीन. तू शोक करू नकोस.॥ ६६॥
आशा जैसी दु:खातें। व्याली निंदा दुरितें।
हें असो जैसें दैन्यातें। दुर्भगत्व॥ १३९०॥
तैसें स्वर्गनरकसूचक। अज्ञान व्यालें धर्मादिक।
तें सांडूनि घालीं अशेख। ज्ञानें येणें॥ १३९१॥
हातीं घेऊनि तो दोर। सांडिजे जैसा सर्पाकार।
कां निद्रात्यागें घराचार। स्वप्नींचा जैसा॥ १३९२॥
ना ना सांडिलेनि कवळें। चंद्रींचें धुपे पिवळें।
व्याधित्यागें कडुवाळे-। पण मुखाचें॥ १३९३॥
अगा दिवसा पाठी देउनी। मृगजळ घापे त्यजूनी।
कां काष्ठत्यागें वन्ही। त्यजिजे जैसा॥ १३९४॥
तैसें धर्माधर्माचें टवाळ। दावी अज्ञान जें कां मूळ।
तें त्यजून त्यजीं सकळ। धर्मजात॥ १३९५॥
मग अज्ञान निमालिया। मीचि एक असें अपैसया।
सनिद्र स्वप्न गेलिया। आपणपें जैसें॥ १३९६॥
अर्थ—आशा ज्याप्रमाणे दु:खाला जन्म देते किंवा निंदा पातकांना उत्पन्न करते किंवा दुर्दैव जसे दीनपणाला कारण होते,॥ १३९०॥ त्याप्रमाणे स्वर्ग आणि नरकाची प्राप्ती करून देणारे धर्मादिक अज्ञानापासून उत्पन्न होतात. ती सारी या ज्ञानाच्या योगाने नाहीशी करून टाक.॥ १३९१॥ दोरी हातात धरून सर्पाचा आकार (भ्रमाने भासलेला) जसा सोडून द्यावा किंवा झोपेतून जागे झाल्यावर स्वप्नातले व्यवहार ज्याप्रमाणे आपण (खोटेपणामुळे) सोडून द्यावे,॥ १३९२॥ किंवा कावीळ नाहीशी झाली म्हणजे ज्याप्रमाणे चंद्राच्या ठिकाणी भासणारा पिवळेपणा नाहीसा होतो किंवा रोग गेला म्हणजे ज्याप्रमाणे तोंडाचा कडवटपणा नाहीसा होतो,॥ १३९३॥ किंवा दिवस गेला म्हणजे मृगजळही जसे नाहीसे होते किंवा लाकूड टाकून दिले म्हणजे अग्नीचाही जसा त्याग होतो,॥ १३९४॥ त्याप्रमाणे धर्माधर्माला कारण असणारे जे (खोटे) अज्ञान त्या अज्ञानाचा त्याग करून यच्चयावत धर्माधर्म सोडून दे.॥ १३९५॥ मग अज्ञान नाहीसे झाले म्हणजे मी एकटा आपोआप उरतो. जसे निद्रेसह वर्तमान स्वप्न गेले म्हणजे आपले आपणच राहतो.॥ १३९६॥
तैसा मी एकवांचून कांहीं। मग भिन्नाभिन्न आन नाहीं।
सोऽहंबोधें तयाच्या ठायीं। अनन्य होय॥ १३९७॥
पैं आपलेनि भेदेंविण। माझें जाणिजे जें एकपण।
तयाचि नांव शरण। मज येणें गा॥ १३९८॥
जैसें घटाचेनि नाशें। गगनीं गगन प्रवेशे।
मज शरण येणें तैसें। ऐक्य करी॥ १३९९॥
सुवर्णमणि सोनया। ये कल्लोळ जैसा पाणिया।
तैसा मज धनंजया। शरण ये तूं॥ १४००॥
अर्थ—त्याप्रमाणे माझ्या एकटॺावाचून दुसरे भिन्न अभिन्न काहीच नाही. त्या अशा माझ्या स्वरूपाच्या ठिकाणी ‘तोच मी आहे’ या ज्ञानाने एकरूप हो.॥ १३९७॥ अरे अर्जुना, आपल्याला माझ्याहून वेगळे न समजता माझे जे एकत्व जाणणे याचेच नाव मला शरण येणे होय.॥ १३९८॥ ज्याप्रमाणे घट फुटला असता घटातील आकाश महाआकाशात मिळून जाते, त्याप्रमाणे या शरण येण्याने माझ्याशी ऐक्य होते.॥ १३९९॥ अर्जुना, सोन्याचा मणी जसा सोन्याशी किंवा लाटा ज्याप्रमाणे पाण्याशी ऐक्य पावतात, त्याप्रमाणे तू मला शरण ये.॥ १४००॥
गूढार्थदीपिका—तैसा मज धनंजया। शरण ये तूं-
या सर्व ओव्यांतून भगवंताला शरण जाणे म्हणजे काय हे श्रीज्ञानेश्वर महाराज सांगत आहेत. मीपणाची जाणीव किंवा आपलेपणा नि:शेष विसरून जाणे म्हणजे भगवंताला शरण जाणे होय. घडा नाहीसा झाला की घडॺातील आकाश सहजच बाहेरच्या आकाशात मिसळून जाते, त्याप्रमाणे जीव भगवंताला शरण गेला की दोघांचेही ऐक्य होते. शरणागतीत प्रीतिवृत्तीचे प्राधान्य राहत असल्यामुळे दोघांचेही ऐक्य होऊनही ऐक्याची जाणीव त्या दशेत राहत नाही व हेच जीवाशिवाचे स्वाभाविक ऐक्य होय. भगवंताला शरण जाऊन जर त्याच्या ठिकाणीही आपलेपणाची जाणीव शिल्लक राहत असेल, तर भगवंताला शरण असे म्हणण्याची त्याला लाजच वाटायला पाहिजे. ह्याच शरणागतीला खरे वंदन म्हणतात व याच वंदनाला तुकाराम महाराज ‘नमन ते भक्ति’ म्हणतात.
वांचूनि सागराच्या पोटीं। वडवानळ शरण आला किरीटी।
जाळूं न टके तया गोठी। वाळूनि देपां॥ १४०१॥
मजही शरण रिघिजे। आणि जीवत्वेंचि असिजे।
धिग् बोलीं यिया न लजे। प्रज्ञा केवीं॥ १४०२॥
अगा प्राकृताही राया। आंगीं पडे जें धनंजया।
तें दासिरुंहि कीं तया-। समान होय॥ १४०३॥
मा मी विश्वेश्वर भेटें। आणि जीवग्रंथी न सुटे।
हे बोल नको वोखटे। कानीं लाऊं॥ १४०४॥
म्हणौनि मी होऊनि मातें। सेवणें आहे आयितें।
तैसें करीं हातायेतें। ज्ञानें येणें॥ १४०५॥
मग ताकौनिया काढिलें। लोणी माघौतें ताकीं घातलें।
परि न घेपेचि कांहीं केलें। तेणें जेवीं॥ १४०६॥
तैसें अद्वयत्वें मज। शरण रिघालिया तुज।
धर्माधर्म हे सहज। लागतील ना॥ १४०७॥
लोह उभें खाय माती। तें परिसाचिये संगती।
सोनें जालया पुढती। न शिविजे मळें॥ १४०८॥
हें असो काष्ठापासोनी। मथूनि घेतलिया वन्ही।
मग काष्ठेंही कोंडोनि। न टके जैसा॥ १४०९॥
अर्थ—याशिवाय अर्जुना, समुद्राच्या पोटात वडवानळ शरण आला खरा. पण तो त्याला जाळणार नाही, ही गोष्ट सोडून दे.॥ १४०१॥ मला शरण येऊनही जीवपणा कायम राहिला. धिक्कार असो अशा बोलण्याला! असे बोलण्याची बुद्धीला लाज कशी वाटत नाही?॥ १४०२॥ अर्जुना, य:कश्चित् राजानेही जिचा स्वीकार केलेला असतो, अशी दासी देखील त्याच्या बरोबरीची होते.॥ १४०३॥ मग मी विश्वाचा स्वामी आहे तो मी भेटलो आणि जीवदशा नाहीशी झाली नाही ही ओंगळ गोष्ट कानावर देखील येऊ देऊ नकोस.॥ १४०४॥ म्हणून मत्स्वरूप होऊन माझी भक्ती करणे अनायासेच होणार आहे. ही (भक्ती) या ज्ञानाने प्राप्त होईल, असे कर.॥ १४०५॥ मग ताकापासून काढलेले लोणी पुन्हा ताकात टाकले, तर ते काही केले तरी ज्याप्रमाणे ताकात मिसळत नाही.॥ १४०६॥ त्याप्रमाणे अद्वयपणाने मला शरण आल्यावर तुला धर्माधर्म सहजच लागणार नाहीत.॥ १४०७॥ लोखंड जरी तसेच राहिले तर ते माती खाते (गंजून जाते) पण तेच परिसाच्या स्पर्शाने सोने झाल्यावर त्याला मळ (गंज) शिवतदेखील नाही.॥ १४०८॥ ते राहू दे. लाकडापासून घासून अग्नी काढला असता तो जसा काष्ठांनी कोंडून राहत नाही.॥ १४०९॥
अर्जुना काय दिनकर। देखत आहे आंधार।
कीं प्रबोधीं होय गोचर। स्वप्नभ्रम॥ १४१०॥
तैसें मजसीं येकवटलेया। मी सर्वरूप वांचूनियां।
आन कांहीं उरावया। कारण असे॥ १४११॥
म्हणौनि तयाचें कांहीं। चिंतीं ना आपुल्या ठाईं।
तुझें पापपुण्य पाहीं। मीचि होईन॥ १४१२॥
तेथ सर्वबंधलक्षणें। पापें उरावें दुजेपणें।
तें माझ्या बोधीं वायाणें। होऊनि जाईल॥ १४१३॥
जळीं पडिलिया लवणा। सर्वही जळ होय विचक्षणा।
तुज मी अनन्यशरणा। होईन तैसा॥ १४१४॥
येतुलेनि अपैसया। सुटलाचि आहासि धनंजया।
घेईं मज प्रकाशोनियां। सोडवीन तूतें॥ १४१५॥
याकारणें पुढती। हें आधी न वाहें चित्तीं।
मज एकासि ये सुमती। जाणोनि शरण॥ १४१६॥
ऐसें सर्वरूपरूपसें। सर्वदृष्टिडोळसें।
सर्वदेशनिवासें। बोलिलें श्रीकृष्णें॥ १४१७॥
मग सांवळा सकंकण। बाहु पसरोनि दक्षिण।
आलिंगिला स्वशरण। भक्तराज तो॥ १४१८॥
अर्थ—अर्जुना, सूर्य अंधार पाहतो काय? किंवा जागे झाल्यावर स्वप्नभ्रम दिसेल काय?॥ १४१०॥ त्याप्रमाणे माझ्याशी एकरूप झाल्यावर मी जो सर्वरूप, त्यावाचून दुसरे काही उरण्याला कारण आहे काय?॥ १४११॥ म्हणून त्याचा काही एक (पापपुण्याचा) आपल्या मनात विचार करू नकोस. तुझे पापपुण्य सर्व मीच होईन.॥ १४१२॥ आता सर्व बंधाचे लक्षण, म्हणजे माझ्याहून स्वत:ला भिन्न पाहाण्याचे जे पाप, ते देखील माझे ज्ञान (अद्वैतरूपाने) झाल्यानंतर नाहीसे होईल.॥ १४१३॥ हे सुज्ञा, पाण्यात मीठ पडले म्हणजे ते जसे जलरूप होऊन जाते, त्याप्रमाणे तू मला अनन्यभावाने शरण आला असता मत्स्वरूपच होऊन जाशील.॥ १४१४॥ अर्जुना, येवढॺाने आपोआपच तू सुटशील. मला तू ज्ञानपूर्वक जाणून घे, म्हणजे तुला मी (धर्माधर्मापासून) सोडवीन.॥ १४१५॥ हे बुद्धिमंता, म्हणून ह्यानंतर आपल्या मनात काहीही चिंता करू नकोस. तू मला एकटॺालाच जाणून शरण ये.॥ १४१६॥ सर्व रूपे ज्याच्या योगाने रूपवान होतात, सर्व दृष्टी ज्याच्या योगाने डोळस होते व जे सर्वत्र व्यापलेले आहेत, असे भगवान श्रीकृष्ण याप्रमाणे म्हणाले.॥ १४१७॥ मग कंकणयुक्त श्यामल वर्णाचा उजवा बाहू पसरून आपणाला शरण आलेल्या भक्तराजाला त्याने आलिंगन दिले.॥ १४१८॥
न पवतां जयातें। काखे सूनि बुद्धीतें।
बोलणें मागौतें। वोसरलें॥ १४१९॥
ऐसें जें कांहीं येक। बोला बुद्धीसिही अटक।
तें द्यावया मिष। खेंवाचें केलें॥ १४२०॥
हृदया हृदय येक जालें। ये हृदयींचें ते हृदयीं घातलें।
द्वैत न मोडितां केलें। आपणाऐसें अर्जुना॥ १४२१॥
दीपें दीप लाविला। तैसा परिष्वंग तो जाला।
द्वैत न मोडितां केला। आपणपें पार्थ॥ १४२२॥
तेव्हां सुखाचा मग तया। पूर आला जो धनंजया।
तेथ वाड तऱ्हीं बुडोनियां। ठेला देव॥ १४२३॥
सिंधु सिंधुतें पावों जाये। तें पावणें ठाके दुणा होये।
वरी रिगे पुरवणिये। आकाशही॥ १४२४॥
तैसें तया दोघांचें मिळणें। दोघां नावरे जाणावें कवणें।
किंबहुना श्रीनारायणें। विश्व कोंदलें॥ १४२५॥
एवं वेदाचें मूळसूत्र। सर्वाधिकारैकपवित्र।
श्रीकृष्णें गीताशास्त्र। प्रकट केलें॥ १४२६॥
येथ गीता मूळ वेदां। ऐसें केविं पां आलें बोधा।
हें म्हणाल तरी प्रसिद्धा। उपपत्ति सांगों॥ १४२७॥
तरी जयाच्या निश्वासीं। जन्म झालें वेदराशी।
तो सत्यप्रतिज्ञ पैजेसीं। बोलिला स्वमुखें॥ १४२८॥
अर्थ—वस्तूची प्राप्ती न होता बुद्धीला काखेत मारून बोलणे माघारी फिरले.॥ १४१९॥ अशी जी काही वस्तू, जिच्यामध्ये वाणी व बुद्धी यांचा शिरकाव होत नाही, ती देण्याकरता (भगवंतांनी) आलिंगनाचे निमित्त केले.॥ १४२०॥ हृदयाशी हृदय भिडले. आपल्या हृदयातील अद्वैतबोध अर्जुनाच्या हृदयात घातला व देव व भक्त यांचा दोनपणा ठेवून अर्जुनाला आपल्यासारखे केले.॥ १४२१॥ दिव्याने दिवा लावावा, त्याप्रमाणे ते आलिंगन झाले. दोनपणा न मोडता अर्जुनाला स्वस्वरूप केले.॥ १४२२॥ तेव्हा अर्जुनाला जो सुखाचा पूर आला, तो इतका मोठा होता की, त्यात देव जरी सामर्थ्यवान होते तरी ते बुडून गेले.॥ १४२३॥ समुद्राला समुद्र जेव्हा मिळायला जातो, तेव्हा ते मिळणे एकीकडेच राहते व तो मात्र दुप्पट होतो व भरीला तो आकाशापर्यंत उसळतो.॥ १४२४॥ त्याप्रमाणेच त्या दोघांची भेट दोघांनाही आवरेना. त्याचे मर्म कोणाला कळणार? फार काय सांगावे? भगवंतांनी सर्व विश्वच कोंदून टाकले म्हटले तरी चालेल.॥ १४२५॥ अशा प्रकारे वेदाचे मूळसूत्र व सर्व अधिकारांचे एकमेव पवित्र ठिकाण असे जे गीतारूपी शास्त्र, ते श्रीकृष्णाने प्रगट केले.॥ १४२६॥ येथे ‘गीता ही वेदाचे मूळ’ हे कसे काय समजले असे म्हणाल तर त्या संबंधीची सयुक्तिक कारणमीमांसा सांगतो.॥ १४२७॥ ज्याच्या नि:श्वासापासून वेदांचा समुदाय जन्माला आला, त्याच सत्यप्रतिज्ञ असलेल्या भगवंताने प्रतिज्ञेवर आपल्या मुखाने गीता सांगितली.॥ १४२८॥
गूढार्थदीपिका—बोलिला स्वमुखें-
आपण श्वासोच्छ्वास करतो, त्याकरता आपल्याला प्रयत्न करावा लागत नाही. तो अयत्नपूर्वकच होतो. त्याप्रमाणे नित्ययोगी असलेल्या परमेश्वराकडून कोणताही यत्न न करता नि:श्वासाप्रमाणे वेद निर्माण केले जातात.
भगवान श्रीकृष्ण परब्रह्माचेच अवतार असल्याकारणाने त्यांच्या ठिकाणी अवतारकाळीही योगस्थिती भंगत नाही. अयत्नपूर्वक वेद निर्माण करतेवेळी जर सत्याचा आविष्कार करताना भगवान चुकले नाहीत, तर यत्नपूर्वक भगवद्गीता सांगताना सत्याचे प्रतिपादन करण्यात त्यांची कशी चूक होऊ शकेल?
वेदांतील अनेक गोष्टी अव्यक्तार्थबोधक आहेत. पण भगवद्गीता साक्षात भगवंतांनी आपल्या मुखाने सांगितली असल्याकारणाने ती स्पष्टार्थबोधक आहे.
श्रीगुलाबराव महाराजांनी म्हणून गीतेला जागृत श्रुती म्हटले आहे, ते किती समर्पक आहे, हे यावरून कळून येईल. (श्रीगुलाबराव महाराजकृत प्रियलीला महोत्सव- सखीप्रेषण ३).
म्हणौनि वेदां मूळभूत। गीता म्हणों हें होय उचित।
आणिकही येकी येथ। उपपत्ति असे॥ १४२९॥
जें न नशत स्वरूपें। जयाचा विस्तार जेथ लपे।
तें तयाचें म्हणिपे। बीज जगीं॥ १४३०॥
तरि कांडत्रयात्मक। शब्दराशी अशेष।
गीतेमाजि असे रुख। बीजीं जैसा॥ १४३१॥
म्हणौनि वेदांचें बीज। श्रीगीता होय हें मज।
गमे आणि सहज। दिसतही आहे॥ १४३२॥
जे वेदांचे तिन्ही भाग। गीते उमटले असती चांग।
भूषणरत्नीं सर्वांग। शोभलें जैसें॥ १४३३॥
तियेंचि कर्मादिकें तिन्हीं। कांडें कोणकोणे स्थानीं।
गीते आहाति तें नयनीं। दाखऊं आईक॥ १४३४॥
अर्थ—म्हणून वेदांचे मूळसूत्र गीता आहे हे म्हणणे योग्यच आहे. आणखीही याठिकाणी एक युक्तिसंगत तर्क आहे.॥ १४२९॥ ज्याचा स्वरूपत: नाश होत नाही व ज्याचा विस्तार ज्यात लुप्त होऊन राहतो, त्याला जगात त्याचे बीज असे म्हणतात.॥ १४३०॥ तर बीजामध्ये ज्याप्रमाणे वृक्ष (अव्यक्त) असतो, त्याप्रमाणे तीन कांडात्मक संपूर्ण वेदराशी गीतेमध्ये (अव्यक्तरूपाने) आहे.॥ १४३१॥ म्हणून वेदांचे बीज श्रीगीता आहे असे मला वाटते आणि ते सहज देखील दिसून येते.॥ १४३२॥ सुवर्णालंकार व रत्न यांनी ज्याप्रमाणे सर्व शरीराला शोभा येते, त्याप्रमाणे वेदांचे (कर्मादी) तिन्ही भाग गीतेमध्ये सुंदर रितीने उमटले आहेत.॥ १४३३॥ तीच कर्मादिक (कर्म, ज्ञान व भक्ती) तिन्ही कांडे गीतेमध्ये कोणकोणत्या ठिकाणी आहेत, ती डोळ्ॺांना दाखवू. ऐका.॥ १४३४॥
तरि पहिला जो अध्याव। तो शास्त्रप्रवृत्तिप्रस्ताव।
द्वितीयीं सांख्यसद्भाव। प्रकाशिला॥ १४३५॥
मोक्षदानीं स्वतंत्र। ज्ञानप्रधान हें शास्त्र।
येतुलालें दुजीं सूत्र। उभारिलें॥ १४३६॥
मग अज्ञानें बांधलेयां। मोक्षपदीं बैसावया।
साधनारंभ तो तृतीया-। ध्यायीं बोलिला॥ १४३७॥
जे देहाभिमानबंधें। सांडूनि काम्यनिषिद्धें।
विहित परि अप्रमादें। अनुष्ठावें॥ १४३८॥
ऐसेनि सद्भावें कर्म करावें। हा तिजा अध्यायीं देवें।
निर्णय केला तें जाणावें। कर्मकांड येथ॥ १४३९॥
आणि तेंचि नित्यादिक। अज्ञानाचें आवश्यक।
आचरतां मोचक। केंवी होय पां॥ १४४०॥
ऐसी अपेक्षा जालिया। बद्ध मुमुक्षुते आलिया।
देवें ब्रह्मार्पणत्वें क्रिया। सांगीतली॥ १४४१॥
जें देह वाचा मानसें। विहित निपजे जें जैसें।
तें एक ईश्वरोद्देशें। कीजे म्हणीतलें॥ १४४२॥
हेंचि ईश्वरीं कर्मयोगें। भजनकथनाचें खागें।
आदरिलें शेषभागें। चतुर्थाचेनि॥ १४४३॥
अर्थ—तर पहिला जो अध्याय आहे, तो शास्त्राच्या प्रवृत्तीची प्रस्तावना आहे. दुसऱ्यात सांख्यशास्त्राची भूमिका स्पष्ट केली आहे.॥ १४३५॥ ह्या शास्त्रात ज्ञानाचे प्राधान्य असून ते मोक्षप्राप्ती करून देण्यास स्वतंत्र आहे. इतकेच दुसऱ्या अध्यायात सूत्ररूपाने सांगितले आहे.॥ १४३६॥ अज्ञानाने बद्ध असलेल्या जीवाला मोक्षाची प्राप्ती करून देण्याकरता ज्या साधनमार्गांचा आरंभ करावयाचा, त्यांची माहिती तिसऱ्या अध्यायात दिली आहे.॥ १४३७॥ कारण की, देहाभिमानामुळे बंधनकारक असलेली काम्य व निषिद्ध कर्मे सोडून देऊन विहित असणारी कर्मे दोषरहित अशी आचरावी.॥ १४३८॥ अशा सद्भावाने कर्म करावे, हा भगवंतांनी तिसऱ्या अध्यायात निर्णय सांगितला. ते येथे कर्मकांड आहे, हे लक्षात ठेवावे.॥ १४३९॥ आणखी तसेच नित्यनैमित्तिक कर्मे आचरण करताना अज्ञानापासून सोडवणारी ती कशी होतील,॥ १४४०॥ अशी इच्छा झाली असता व शुद्ध पुरुषाला मोक्षाची तळमळ लागली असता देवाने त्याला ब्रह्मार्पण बुद्धीने कर्म करण्याला सांगितले.॥ १४४१॥ ते असे की, कायावाचामनेकरून जे जे विहित कर्म जसे जसे उत्पन्न होईल ते ते एका ईश्वराच्या उद्देशाने करावे, असे देवाने सांगितले.॥ १४४२॥ कर्मयोगाने ईश्वराच्या ठिकाणी भजनादी भक्ती करण्याचे हेच शेवटचे ठिकाण होय, असे हे चौथ्या अध्यायाच्या राहिलेल्या भागात सांगितले.॥ १४४३॥
तें विश्वरूप अकरावा। अध्याय संपे जंव अघवा।
तंव कर्में ईश भजावा। हें जें बोलिलें॥ १४४४॥
तें अष्टाध्यायीं उघड। जाण येथें देवताकांड।
शास्त्र सांगतसे आड। मोडूनि बोले॥ १४४५॥
आणि तेणेंचि ईशप्रसादें। श्रीगुरुसंप्रदायलब्धें।
साच ज्ञान उद्बोधे। कोवळें जें॥ १४४६॥
तें अद्वेष्टादिप्रभृतिकीं। अथवा अमानित्वादिकीं।
वाढविजे म्हणौनि लेखीं। बारावा गणूं॥ १४४७॥
तो बारावा अध्याय आदि। आणि पंधरावा अवधि।
ज्ञानफळपाकसिद्धि। निरूपणासी॥ १४४८॥
म्हणौनि चहुंही इंहीं। ऊर्ध्वमूळांतीं अध्यायीं।
ज्ञानकांड ये ठायीं। निरूपिजे॥ १४४९॥
एवं कांडत्रयरूपिणी। श्रुतीच हे कोडिसवाणी।
गीतापद्यरत्नाचीं लेणीं। लेयिली आहे॥ १४५०॥
अर्थ—ते (चौथ्या अध्यायापासून) विश्वरूपाचा अकरावा अध्याय संपेपर्यंत कर्माच्या योगाने ईश्वराची भक्ती करावी हे जे सांगितले,॥ १४४४॥ त्या आठ अध्यायात (चार ते अकरा अध्यायात) स्पष्टपणे देवताकांड आहे, असे गीताशास्त्र सांगत आहे, हे आडपडदा न ठेवता सांगतो॥ १४४५॥ आणि ईश्वराच्या त्या कृपाप्रसादाने व श्रीगुरुंच्या संप्रदायातून प्राप्त झालेले कोवळे असे यथार्थज्ञान जे अनुभवले जाते,॥ १४४६॥ ते, अद्वेष्टा इत्यादी किंवा अमानित्वादी गुण अंगी बाणण्याच्या मार्गांनी वाढवून दृढ करावे. ह्या हिशेबात बाराव्या अध्यायाची आम्ही गणना करतो.॥ १४४७॥ त्या बाराव्या अध्यायापासून व पंधराव्याला शेवट धरून त्या अध्यायापर्यंत जे अध्याय आहेत त्यांत ज्ञानाचे परिपक्व फळ हाच निरूपणाचा विषय आहे.॥ १४४८॥ म्हणून ‘ऊर्ध्वमूळ’ पर्यंतच्या या चारही अध्यायांत ज्ञानकांडाचेच निरूपण आले आहे.॥ १४४९॥ याप्रमाणे कांडत्रयाचे रूप धारण केलेली (कर्म, उपासना व ज्ञान) ही (गीता) गोजिरवाणी श्रुतीच आहे व तिने (गीतेतील) श्लोकरूपी रत्नालंकार धारण केलेले आहेत.॥ १४५०॥
हें असो कांडत्रयात्मक। श्रुति मोक्षरूप फळ येक।
बोभावे जें आवश्यक। ठाकावें म्हणौनि॥ १४५१॥
तयाचेनि साधन ज्ञानेंसी। वैर करी जो प्रतिदिवशीं।
तो अज्ञानवर्ग षोडशीं। प्रतिपादिजे॥ १४५२॥
तोचि शास्त्राचा बोळावा। घेवोनि वैरी जिणावा।
हा निरोप तो सतरावा। अध्याय येथ॥ १४५३॥
ऐसा प्रथमालागोनी। सतरावा लाणी करूनी।
आत्मनिश्वास विवरूनि। दाविला देवें॥ १४५४॥
तया अर्थजातां अशेषां। केला तात्पर्याचा आवांका।
तो हा अठरावा देखा। कलशाध्याय॥ १४५५॥
एवं सकळ सांख्यसिंधु। श्रीभगवद्गीताप्रबंधु।
हा औदार्यें आगळा वेदु। मूर्त जाण॥ १४५६॥
वेद संपन्न होय ठाईं। परि कृपण ऐसा आन नाहीं।
जे कानीं लागला तिहीं। वर्णांच्याची॥ १४५७॥
येरां भवव्यथा ठेलियां। स्त्रीशूद्रादिकां प्राणियां।
अनवसर मांडूनियां। राहिला आहे॥ १४५८॥
तरी मज पाहतां तें मागील उणें। फेडावया गीतापणें।
वेद वेठला भलतेणें। सेव्य होआवया॥ १४५९॥
अर्थ—हे राहू दे. हे तीन भाग असलेली (गीतारूपी) श्रुती ज्या एका मोक्षफळाची गर्जना करते व जे अवश्यमेव प्राप्त करावे, म्हणून सांगते,॥ १४५१॥ त्याचे (मोक्षाचे) साधन जे ज्ञान त्याच्याशी रात्रंदिवस वैर करणारा जो अज्ञानवर्ग तो सोळाव्या अध्यायात वर्णन केला आहे.॥ १४५२॥ शास्त्राचे साह्य घेऊन हा वैरी (शत्रुवर्ग) जिंकावा, अशा तऱ्हेचा संदेश सतराव्या अध्यायात आहे.॥ १४५३॥ ह्याप्रमाणे पहिल्यापासून सतराव्यापर्यंत देवांनी आपलेच श्वासोच्छ्वास असलेले असे जे वेद त्याचे विवरण केले आहे.॥ १४५४॥ या सर्व अध्यायांतील सर्व अर्थाचा ज्यात थोडक्यात आढावा घेतला आहे, तो हा अठरावा कलशाध्याय होय.॥ १४५५॥ अशा प्रकारे तत्त्वज्ञानाचा समुद्र असा हा श्रीमद्भगवद्गीता ग्रंथ आपल्या ज्ञानदानाच्या औदार्यामुळे संपन्न झालेला आगळाच मूर्तिमंत वेद आहे.॥ १४५६॥ वेद आपल्या ठिकाणी ज्ञानसंपत्तीने परिपूर्ण आहे खरा. पण त्याच्या सारखा दुसरा कंजूस कोठेच नाही. कारण तो फक्त तीनच वर्णांच्या लोकांच्या कानांशी लागतो.॥ १४५७॥ इतर स्त्रीशूद्रादिक जे जीव आहेत व जे संसारयातनेत पिचत पडले आहेत, त्यांना अनधिकारी ठरवून तो स्वस्थ राहिला आहे.॥ १४५८॥ मला तर असे वाटते की, मागचा कमीपणा घालवण्याकरताच व कोणालाही त्याचे सेवन करता यावे म्हणून गीतेच्या रूपाने वेद प्रगट झाला आहे.॥ १४५९॥
गूढार्थदीपिका—वेद वेठला भलतेणें। सेव्य होआवया।
भगवंतांचेच नि:श्वासरूप वेद असल्याकारणाने वेदाला कमीपणा आणण्याचा याठिकाणी माउलींचा हेतु नाही. कारण माउलींनीच ‘तरी जयाच्या नि:श्वासीं। जन्म झाले वेदराशी। तो सत्यप्रतिज्ञ पैजेसी। बोलिला स्वमुखें’ यात वेद व भगवद्गीता या दोहोंचेही कर्तृत्व भगवंताकडेच दिलेले आहे. त्यामुळे त्यांच्यात तरतमभाव तसा नाही. अस्पष्टार्थबोधक व स्पष्ट अर्थबोधक एवढा मात्र फरक या दोहोंत आहे. वेदासमान गीतेचेही प्रामाण्य आहे, हे माउलीला येथे सूचित करावयाचे आहे.
वेदात बीजरूपाने असलेली अध्यात्मविद्या स्पष्टपणे गीतेत समाविष्ट केलेली आहे. म्हणूनच माउलीने गीतेला वेदांचे मूळ म्हटले आहे. “म्हणौनि वेदांचें बीज। श्रीगीता होय हें मज” (अ. १८ ओ. १४३२.) “वेदांचा प्रतिपाद्य विषय जो भगवान परमात्मा तोच या गीता ग्रंथाचा वक्ता असल्यामुळे गीतेची थोरवी काय वर्णावी!” याही माउलींच्या उद्गारांवरून वेदतुल्य प्रामाण्य व आदर श्रीगीतेविषयी माउलीला वाटत असल्याचे दिसून येते. “बाप बाप ग्रंथ गीता। जो वेदीं प्रतिपाद्य देवता। तो श्रीकृष्ण वक्ता। जिये ग्रंथीं॥ (अ. ११ ओ. २४) वेदांनीच उदार होऊन गीतेचे रूप धारण केले व आपल्या ठिकाणचा कृपणपणा नाहीसा केला, याही म्हणण्यात गीता ही वेदांचेच दुसरे रूप ठरते व गीतेचे प्रामाण्य वेदाहून किंचितही कमी नाही, हे निश्चित होते.
ना हें अर्थें रिगोनि मनीं। श्रवणें लागोनि कानीं।
जपमिषें वदनीं। वसोनियां॥ १४६०॥
ये गीतेचा पाठ जो जाणे। तयाचेनि सांगातीपणें।
गीता लिहोनि वाहणें। पुस्तकमिषें॥ १४६१॥
ऐसैसा मीसकटा। संसाराचा चोहटां।
गवादि घालीत चोखटा। मोक्षसुखाची॥ १४६२॥
परि आकाशीं वसावया। पृथ्वीवरी बैसावया।
रविदीप्ती राहाटावया। आवार नभ॥ १४६३॥
तेविं उत्तम अधम ऐसें। सेवितां कवणातेंही न पुसे।
कैवल्यदानें सरिसें। निववीत जगा॥ १४६४॥
यालागिं मागिली कुटी। भ्याला वेद गीतेच्या पोटीं।
रिगाला आतां गोमटी। कीर्ति पातला॥ १४६५॥
म्हणौनि वेदाची सुसेव्यता। ते हे मूर्त जाण श्रीगीता।
श्रीकृष्णें पंडुसुता। उपदेशिली॥ १४६६॥
परि वत्साचेनि वोरसें। दुभतें होय घरोद्देशें।
जालें पांडवाचेनि मिषें। जगदुद्धरण॥ १४६७॥
चातकाचिये कणवे। मेघ पाणियेसिं धांवे।
तेथ चराचर आघवें। निवालें जेवीं॥ १४६८॥
अर्थ—किंवा हे (गीताशास्त्र) अर्थाने मनात शिरून, श्रवणाने कानास लागून व जपाच्या निमित्ताने मुखात राहून॥ १४६०॥ या गीतेचा पाठ जो जाणणारा आहे, त्याच्या संगतीत राहून व गीता लिहून ती पुस्तकरूपाने जो जवळ बाळगतो,॥ १४६१॥ त्याला अशा अशा निमित्ताने संसाराच्या चव्हाटॺावर मोक्षसुखाचे अन्नछत्रच घालून ठेवले आहे.॥ १४६२॥ परंतु अंतरिक्षात संचार करण्याला, पृथ्वीवर बसण्याला किंवा सूर्यप्रकाश पसरण्याला ज्याप्रमाणे आकाशच आवार असते,॥ १४६३॥ त्याप्रमाणे सेवन करताना तू उत्तम आहेस की अधम आहेस असे कोणालाही गीता विचारीत नाही. मोक्षाचे सारखेच दान करून सर्व जगाला ती तृप्त करते.॥ १४६४॥ याकरता मागच्या निंदेला भिऊन वेद गीतेच्या पोटात शिरला. आता त्याने चांगली कीर्ती मिळवली आहे.॥ १४६५॥ म्हणून वेदाचे सुलभ सेवन करण्यासारखे जे मूर्तिमंत रूप ती ही श्रीकृष्णाने अर्जुनाला उपदेशिलेली गीता आहे, हे जाणा.॥ १४६६॥ पण वासरामुळे पान्हा फुटून गाईचे दुभते जसे सर्व घराला उपयोगी पडते, त्याप्रमाणे अर्जुनाच्या निमित्ताने सर्व जगताचा उद्धार झाला.॥ १४६७॥ चातकाची करुणा येऊन मेघ जसा पाणी घेऊन धावून येतो व त्यावेळी संपूर्ण चराचर सृष्टी जशी गारीगार (शांत) होते.॥ १४६८॥
कां अनन्यगतीकमळा-। लागीं सूर्य ये वेळोवेळां।
कीं सुखिया होईजे डोळां। त्रिभुवनींचा॥ १४६९॥
तैसें अर्जुनाचेनि व्याजें। गीता प्रकाशूनि श्रीराजें।
संसारायेवढें थोर ओझें। फेडिलें जगाचें॥ १४७०॥
सर्वशास्त्ररत्नदीप्ती। उजळिता हा त्रिजगती।
सूर्य नव्हे लक्ष्मीपती-। वक्त्राकाशींचा॥ १४७१॥
बाप कुळ तें पवित्र। जेथिंचा पार्थ या ज्ञाना पात्र।
जेणें गीता केलें स्वतंत्र। आवार जगा॥ १४७२॥
हें असो मग तेणें। सद्गुरुश्रीकृष्णें।
पार्थाचें मिसळणें। आणिलें द्वैता॥ १४७३॥
पाठीं म्हणतसे पांडवा। शास्त्र हें मानलें कीं जीवा।
तेथ येरू म्हणे देवा। आपुलिया कृपा॥ १४७४॥
तरि निधान जोडावया। भाग्य घडे गा धनंजया।
परि जोडिलें भोगावया। विपायें होय॥ १४७५॥
पैं क्षीरसागरायेवढें। अविरजी दुधाचें भांडें।
सुरां असुरां केवढें। मथितां जालें॥ १४७६॥
तें साहसही फळा आलें। जें अमृतही डोळां देखिलें।
परि वरिचिल चुकले। जतनेतें॥ १४७७॥
अर्थ—किंवा कमळाच्या एकनिष्ठतेकरता सूर्य वारंवार येतो, पण त्यामुळे त्रिभुवनातील लोकांच्या डोळॺांना जसे सुख मिळते.॥ १४६९॥ त्याप्रमाणे अर्जुनाला निमित्त करून भगवंतांनी गीता प्रगट केली व जगाचे संसारासारखे प्रचंड ओझे नाहीसे केले.॥ १४७०॥ सर्वशास्त्ररूपी रत्नांच्या तेजाला त्रैलोक्यात देदीप्यमान करणारा हा (गीता ग्रंथ) लक्ष्मीपतीच्या मुखरूपी आकाशातील सूर्यच नव्हे काय?॥ १४७१॥ ज्यातील अर्जुन या आत्मज्ञानास पात्र होऊन त्याने सर्व जगाला गीतारूपी स्वतंत्र आवार मोकळे करून दिले, ते कुळही पवित्र व धन्य होय.॥ १४७२॥ हे राहू द्या. मग त्या सद्गुरु श्रीकृष्णाने अर्जुनाच्या आपल्याशी झालेल्या प्रेमाद्वैतातून त्याला द्वैतावर आणले.॥ १४७३॥ मग अर्जुनाला (भगवान) म्हणाले. हे शास्त्र तुझ्या अंत:करणाला पटले की नाही? तेव्हा तो म्हणाला, भगवंता! आपल्या कृपेने पटले.॥ १४७४॥ तर अर्जुना, ठेवा प्राप्त होण्यास भाग्य पाहिजे, पण मिळालेला ठेवा भोगण्याचे भाग्य मात्र क्वचितच लाभते.॥ १४७५॥ क्षीरसागराएवढे न विरजलेल्या दुधाचे भांडे घुसळताना देवांना व राक्षसांना किती तरी कष्ट पडले.॥ १४७६॥ ते सर्व श्रम शेवटी फळाला आले. कारण की त्यांनी (त्यातून निघालेले) अमृत डोळॺांनी पाहिले. परंतु नंतर त्याचे रक्षण करण्यास ते चुकले.॥ १४७७॥
तेथ अमरत्वा वोगरिलें। तें मरणाचिलागीं जालें।
भोगों नेणतां जोडलें। ऐसें आहे॥ १४७८॥
नहुष स्वर्गाधिपति जाला। परी राहाटीं भांबावला।
तो भुजंगत्व पावला। नेणसी कायी॥ १४७९॥
म्हणौनि बहुत पुण्य तुवां। केलें तेणें धनंजया।
आजि शास्त्रराजा इया। जालासि विषय॥ १४८०॥
तरि ययाचि शास्त्राचेनी। संप्रदायें पांघुरौनी।
शास्त्रार्थ हा निकेनीं। अनुष्ठीं हो॥ १४८१॥
येऱ्हवीं अमृतमथना-। सारिखें होईल अर्जुना।
जरि रिघसी अनुष्ठाना। संप्रदायेंवीण॥ १४८२॥
गाय धड जोडे गोमटी। ते तैंचि पय दे किरीटी।
जैं जाणिजे हातवटी। सांजवणीची॥ १४८३॥
तैसा श्रीगुरु प्रसन्न होये। शिष्य विद्याही कीर लाहे।
परि ते फळे संप्रदायें। उपासिलिया॥ १४८४॥
म्हणौनि शास्त्रीं जो इये। उचित संप्रदाय आहे।
तो ऐक आतां बहुवें। आदरेंसी॥ १४८५॥
अर्थ—तेव्हा अमरत्व प्राप्त होण्याकरता जे वाटले ते (अमृत) (दैत्यांच्या) मरणाला कारण झाले. मिळालेले कसे भोगावे, हे माहीत नसले म्हणजे असे होते.॥ १४७८॥ नहुष राजा स्वर्गाचा स्वामी झाला. पण स्वर्गाच्या वर्तणुकीच्या पद्धतीत चुकला. त्यामुळे त्याला सर्पयोनी प्राप्त झाली, हे तुला माहीत नाही काय?॥ १४७९॥ तेव्हा अर्जुना, तू खूप पुण्यसंचय केला. त्यामुळे आज तू हे सर्वश्रेष्ठ शास्त्र (गीतारूप) प्राप्त होण्यास पात्र झाला आहेस.॥ १४८०॥ तर याच शास्त्राचा संप्रदाय अंगीकार करून या शास्त्राच्या शिकवणुकी चांगल्या रितीने आचरणात आण.॥ १४८१॥ नाही तर, अर्जुना, संप्रदायाशिवाय जर तू आचरण करू पाहशील, तर अमृतमंथनासारखी स्थिती होईल.॥ १४८२॥ गाय चांगली सुंदर धडधाकट मिळाली, पण अर्जुना, धार काढण्याची कला अवगत असली तरच तिचे दूध मिळणार.॥ १४८३॥ त्याचप्रमाणे श्रीगुरु प्रसन्न होतील व शिष्याला खरोखर विद्याही प्राप्त होईल. पण ती (विद्या) फलद्रूप होईल संप्रदायानुसार अनुष्ठान केल्यासच.॥ १४८४॥ तेव्हा या (गीता) शास्त्रात जो योग्य संप्रदाय आहे, त्याविषयी अत्यंत आदरपूर्वक आता श्रवण कर.॥ १४८५॥
(श्लोक-६७)
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति॥ ६७॥
अर्थ—तपरहित, गुरु व ईश्वराविषयी भक्ती नसलेला, जो हे ज्ञान ऐकण्याची इच्छा करीत नाही व जो माझी निंदा करतो, त्याला हे ज्ञान कधीही सांगू नये.॥ ६७॥
तरि तुवां हें जें पार्था। गीताशास्त्र लाधलें आस्था।
तें तपोहीना सर्वथा। सांगावें ना हो॥ १४८६॥
अथवा तापसही जाला। परि गुरुभक्तीं जो ढिला।
तो वेदीं अंत्यज वाळिला। तैसा वाळीं॥ १४८७॥
ना तरि पुरोडाशु जैसा। न घापे वृद्ध तरी वायसा।
गीता नेदी तैसी तापसा। गुरुभक्तिहीना॥ १४८८॥
कां तपही जोडे देहीं। भजे गुरुदेवांच्या ठाईं।
परि आकर्णनीं नाहीं। चाड जरी॥ १४८९॥
तरि मागील दोहीं आंगीं। उत्तम होय कीर जगीं।
परि या श्रवणालागीं। योग्य नोहे॥ १४९०॥
मुक्ताफळ भलतैसें। हो परि मुख नसे।
तंव गुण प्रवेशे। तेथ कायी॥ १४९१॥
सागर गंभीर होये। हें कोण ना म्हणत आहे।
परि वृष्टि वायां जाये। जाली तेथ॥ १४९२॥
धालिया दिव्यान्न सुवावें। मग जें वायां धाडावें।
तें आर्तीं कां न करावें। उदारपण॥ १४९३॥
म्हणौनि योग्य भलतैसे। होत परी चाड नसे।
तरि झणें वानिवसें। देसी हें तयां॥ १४९४॥
अर्थ—तरी अर्जुना, तुला हे गीताशास्त्र श्रद्धेने प्राप्त झाले आहे, ते तपोहीन मनुष्याला मुळीच सांगू नकोस.॥ १४८६॥ किंवा तापस असूनही ज्याची गुरुविषयी भक्ती अढळ नाही त्याला, वेदाध्ययनाच्या बाबतीत ज्याप्रमाणे अंत्यजाला वाळीत टाकण्यात आले आहे, त्याप्रमाणे वाळीत टाकावे.॥ १४८७॥ किंवा यज्ञातील अवशेष प्रसाद कावळा जरी वृद्ध असला तरी त्याला ज्याप्रमाणे घालीत नाही, त्याप्रमाणे तापस असला तरी गुरुभक्तीचा लवलेश नसेल तर त्याला गीताशास्त्र सांगू नये.॥ १४८८॥ अथवा एखाद्याने शारीरिक तप केले व तो श्रीगुरुंच्या व ईश्वराच्या ठिकाणी भक्तिनिष्ठही आहे पण त्याला (हे ज्ञान) ऐकण्याची इच्छा नसेल,॥ १४८९॥ तर तो मागील (वर्णन केलेल्या) दोन्ही गुणांनी जगात खरोखर उत्तम असेल, पण हे (गीताशास्त्र) श्रवण करण्याला मात्र योग्य नव्हे.॥ १४९०॥ मोती कितीही सुंदर असले पण त्यांना जर छिद्र नसेल तर त्यात दोरा जाईल काय?॥ १४९१॥ समुद्र गंभीर आहे हे कोण नाही म्हणतो? पण त्यावर झालेली वृष्टी वाया जातेच.॥ १४९२॥ तृप्त झालेल्यांना सुग्रास अन्न वाढून ते वाया घालवण्यापेक्षा उदारपणाने ते भुकेल्यालाच का वाढू नये?॥ १४९३॥ म्हणून (इतर बाबतीत) वाटेल तितका योग्य असला तरी गीता श्रवणाची जर त्याला इच्छा नसली तर कौतुकानेदेखील हे गीताशास्त्र त्याला देऊ नको बर का!॥ १४९४॥
रूपाचा सुजाण डोळा। वोडवूं ये कायि परिमळा।
जेथ जें माने तें फळा। तेथचि ये गा॥ १४९५॥
म्हणौनि तपी भक्ति। पाहवे ते सुभद्रापती।
परि शास्त्रश्रवणीं अनासक्ति। वाळावेचि ते॥ १४९६॥
ना तरी तपभक्ति। होऊनि श्रवणीं आर्ति।
आथी ऐसी ही आयती। देखसी जरी॥ १४९७॥
तरी गीताशास्त्रनिर्मिता। जो मी सकळलोकशास्ता।
तया मातें सामान्यता। बोलेल जो॥ १४९८॥
माझ्या सज्जनेंसिं मातें। पैशुन्याचेनि आव्हाते।
येक आहाती तयांतें। योग्य न म्हण॥ १४९९॥
अर्थ—रूपाचे ग्रहण करण्याला सुयोग्य असलेला डोळा सुवास घेण्याच्या कामी उपयोगी होईल काय? म्हणून जेथे जे योग्य असेल तेथेच ते फलद्रूप होते.॥ १४९५॥ म्हणून अर्जुना, (ज्यांना गीता सांगावयाची आहे) ते तपस्वी व भक्तिमान आहेत किंवा नाही हे तर पहावेच, पण (त्याबरोबरच) त्यांची जर गीताश्रवणाच्या ठिकाणी आवडी नसेल तर मात्र त्यांचा त्यागच करावा.॥ १४९६॥ अथवा तप, भक्ती व (गीताशास्त्र) श्रवण करण्याची इच्छा ही इतकी सामग्री असलेली जरी पाहशील,॥ १४९७॥ तरी त्या गीताशास्त्राला निर्माण करणारा व सर्व भूतमात्रांचे नियमन करणारा जो मी त्या माझ्याविषयी जो तुच्छतेने बोलेल,॥ १४९८॥ माझ्या भक्तांची व माझी निंदा करणारे जे कोणी असतील त्यांना हे गीताशास्त्र देण्यास योग्य समजू नकोस.॥ १४९९॥
तयांची येर आघवी। सामग्री ऐसी जाणावी।
दीपेंवीण ठाणदिवी। रात्रीची जैसी॥ १५००॥
अंग गोरें आणि तरुणें। वरि लेयिलें आहे लेणें।
परि येकलेनि प्राणें। सांडिलें जेवीं॥ १५०१॥
सोनयाचें सुंदर। निर्वाळिलें होय घर।
परि सर्पांगना द्वार। रुंधलें आहे॥ १५०२॥
निपजे दिव्यान्न चोखट। परि माजी काळकूट।
असो मैत्री कपट-। गर्भिणी जैसी॥ १५०३॥
तैसी तपभक्तिमेधा। तयाची जाण प्रबुद्धा।
जो माझयांची कां निंदा। माझीचि करी॥ १५०४॥
याकारणें धनंजया। तो भक्त मेधावी तपिया।
तरि नको बापा इया। शास्त्रा आतळों देवों॥ १५०५॥
काय बहु बोलों निंदका। योग्य स्रष्टॺाहीसारिखा।
गीता हे कवतिका-। लागींही नेदीं॥ १५०६॥
म्हणौनि तपाचा धनुर्धरा। तळीं दाटोनि गाडोरां।
वरि गुरुभक्तीचा पुरा। प्रासाद जो जाला॥ १५०७॥
आणि श्रवणेच्छेचा पुढां। दारवंटा सदा उघडा।
वरी कलश चोखडा। अनिंदारत्नांचा॥ १५०८॥
अर्थ—अशा लोकांची असलेली इतर सर्व सामग्री म्हणजे रात्रीच्या वेळी दिवा न लावलेला स्थानदिवाच समजावा.॥ १५००॥ शरीर गोरे व तरणे बांड आहे. शिवाय त्यावर अलंकारही घातलेले आहेत; परंतु ते एका प्राणाशिवाय जसे टाकावे लागते,॥ १५०१॥ सोन्याचे सुंदर घर बांधले आहे, पण आत जाण्याचे द्वार मात्र जसे नागिणीने अडवून ठेवलेले असावे,॥ १५०२॥ सुग्रास अन्न तयार झालेले आहे पण त्यात विष मिसळलेले असावे किंवा मैत्री असावी पण पोटात कपट असावे.॥ १५०३॥ हे बुद्धिमंता, जो माझ्या भक्तांची किंवा माझी निंदा करतो, त्याचे तप, त्याची भक्ती व बुद्धी त्याप्रमाणे आहे असे समज.॥ १५०४॥ अर्जुना, या कारणास्तव तो भक्त, बुद्धिवान व तपस्वी असला तरी बाबा, ह्या शास्त्राला त्याला शिवू देऊ नकोस.॥ १५०५॥ फार काय सांगायचे! तो निंदक ब्रह्मदेवाच्या योग्यतेचा असला तरी कौतुकाकरताही हे गीताशास्त्र त्याला देऊ नकोस.॥ १५०६॥ म्हणून अर्जुना, खाली तपाचा पाया भरून त्यावर गुरुभक्तीचा जो मंदिर झाला आहे,॥ १५०७॥ आणि (गीताशास्त्र) श्रवण करण्याच्या इच्छेचा दरवाजा निरंतर पुढे उघडा ठेवून ज्या मंदिरावर निंदेच्या अभावरूपी रत्नांचा कळस ठेवला गेला आहे.॥ १५०८॥
(श्लोक-६८)
य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति।
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशय:॥ ६८॥
अर्थ—हे अत्यंत गुप्त असलेले ज्ञान माझ्या ठिकाणी पराभक्ती करून जो माझ्या भक्तांना सांगेल, तो नि:संशय माझ्या स्वरूपाला प्राप्त होईल.॥ ६८॥
ऐशा भक्तालयीं चोखटीं। गीतारत्नेश्वर हा प्रतिष्ठीं।
मग माझिया संवसाटीं। तुकसी जगीं॥ १५०९॥
कां जे एकाक्षरपणेंसीं। त्रिमात्रकेचिये कुशी।
प्रणव होता गर्भवासीं। सांकडला॥ १५१०॥
तो गीतेचिया बाहळीं। वेदबीज गेलें पाल्हाळीं।
कीं गायत्री फुलीं फळीं। श्लोकांच्या आली॥ १५११॥
ते हे मंत्ररहस्य गीता। मेळवी जो माझिया भक्ता।
अनन्यजीवना माता। बाळका जैसी॥ १५१२॥
तैसी भक्तां गीतेसीं। भेटी करी जो आदरेंसीं।
तो देहापाठीं मजसीं। येकचि होय॥ १५१३॥
अर्थ—अशा भक्तरूपी पवित्र मंदिरात गीतारत्नरूपी ईश्वराची प्राणप्रतिष्ठा कर, म्हणजे जगामध्ये माझ्याच योग्यतेला तू चढशील.॥ १५०९॥ (ॐ या) एकाक्षराच्या रूपाने अ. उ. म. या त्रिमात्रकेच्या पोटात ओंकार हा गर्भवासामध्ये अडकला होता.॥ १५१०॥ वेदाचे बीज असलेला तो ॐकार गीतेच्या शाखांनी विस्तारला गेला किंवा (गीता म्हणजे जणू काय) गायत्रीच श्लोकांच्या फुलांनी व फळांनी बहरली.॥ १५११॥ आईव्यतिरिक्त दुसरे जीवनच माहीत नसलेल्या बालकाची जशी आईशी गाठ घालून द्यावी त्याप्रमाणे (गायत्री) मंत्राचे रहस्य असलेल्या ह्या गीतेची जो माझ्या भक्तांशी गाठ घालून देईल,॥ १५१२॥ व अशाप्रमाणे जो गीतेशी भक्तांची आदराने भेट करील, तो देहपात झाल्यानंतर मत्स्वरूपच होईल.॥ १५१३॥
(श्लोक-६९)
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तम:।
भविता न च मे तस्मादन्य: प्रियतरो भुवि॥ ६९॥
अर्थ—गीताशास्त्र संप्रदाय चालविणाऱ्या मनुष्यांमध्ये त्याच्यापेक्षा मला कोणीही अतिशय प्रिय नाही व पुढेही जगतात त्यापेक्षा मला कोणीही अधिक प्रिय होणार नाही.॥ ६९॥
आणि देहाचेंही लेणें। लेऊनि वेगळेपणें।
असे तंव जीवें प्राणें। तोचि पढिये॥ १५१४॥
ज्ञानियां कर्मठां तापसां। यया खुणेचिया माणुसां-।
माजि तो एक गा जैसा। पढिये मज॥ १५१५॥
तैसा भूतळीं आघवा। आन न देखें पांडवा।
जो गीता सांगे मेळावां। भक्तजनांचा॥ १५१६॥
मज ईश्वराचेनि लोभें। हे गीता पढतां अक्षोभें।
जो मंडन होय सभे। संतांचिये॥ १५१७॥
नवपल्लवीं रोमांचित। मंदानिळें कांपवित।
आमोदजळें वोसंडत। फुलांचे डोळे॥ १५१८॥
कोकिळा कलरवाचेनि मिषें। सद्गद बोलवित जैसें।
वसंत कां प्रवेशे। मद्भक्तआरामीं॥ १५१९॥
कां जन्माचें फळ चकोरां। होत जैं चंद्र ये अंबरा।
ना ना नवघन मयूरां। वो देत पावे॥ १५२०॥
तैसा सज्जनांच्या मेळापीं। गीतापद्यरत्नीं उमपीं।
वर्षे जो माझ्या रूपीं। हेतु ठेऊनि॥ १५२१॥
मग तयाचेनि पाडें। पढियंतें मजफुडें।
नाहींचि गा मागेंफुडें। न्याहाळितां॥ १५२२॥
अर्जुना हा ठायवरी। मी तयातें सूयें जिव्हारीं।
जो गीतार्थाचें करी। परगुणें संतां॥ १५२३॥
अर्थ—आणि शरीररूपी अलंकार घालून तो (गीता सांगणारा) माझ्याहून वेगळा असतो, तेव्हाही तो मला जिवाभावाने आवडतो.॥ १५१४॥ ज्ञानी, कर्मठ व तपस्वी या लक्षणांच्या मनुष्यांमध्ये भक्तांच्या समुदायात गीता सांगणारा तो जसा मला आवडता होतो,॥ १५१५॥ जो भक्तजनांच्या मेळाव्यात गीता सांगतो, तो मला जसा आवडतो, तसा अर्जुना, दुसरा मला आवडता या अखिल भूतळावर दिसत नाही.॥ १५१६॥ मी जो ईश्वर त्या माझ्या केवळ प्रेमामुळे स्वस्थ चित्ताने जो गीता सांगत असतो, तो संतांच्या सभेचे भूषणच होय.॥ १५१७॥ नवीन पालवींनी रोमांचित होऊन, मंदमंद वाऱ्याच्या झुळकीने त्यांना डोलवीत, सुवासिक जलाने फुलांचे डोळे ओले करीत,॥ १५१८॥ कोकिळेच्या मधुर आवाजाच्या मिषाने गद्गद् होऊन हाका मारणाऱ्या वसंत ऋतूप्रमाणे जो माझ्या भक्तमंडळीरूपी बगीच्यात प्रवेश करतो॥ १५१९॥ किंवा चंद्र आकाशात उगवला म्हणजे चकोर पक्ष्याच्या जन्माचे सार्थक होते किंवा मोराच्या टाहोला ओ देत नूतन मेघ जसा येऊन ठाकतो,॥ १५२०॥ त्याप्रमाणे केवळ माझ्या स्वरूपाच्या प्राप्तीचे लक्ष्य ठेवून जो सत्पुरुषांच्या मेळाव्यात गीतापद्यरूपी रत्नांचा अमाप वर्षाव करतो,॥ १५२१॥ अर्जुना, मागे होऊन गेलेल्या व पुढे होणाऱ्या भक्तांचा विचार करता, अशा या पुरुषा इतका मला आवडता असा खरोखरच दुसरा कोणी नाही.॥ १५२२॥ अर्जुना, गीतेच्या अर्थाची जो संतांना मेजवानी देतो, त्याला अद्यापपर्यंत मी आपला जीवींचा जिवलग करून ठेवत आलो आहे.॥ १५२३॥
(श्लोक-७०)
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयो:।
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्ट: स्यामिति मे मति:॥ ७०॥
अर्थ—या आपल्या (मोक्ष) धर्मरूप संवादाचे जो अध्ययन करील, त्याने ज्ञानरूपी यज्ञाने माझे यजन केले असे मी समजतो.॥ ७०॥
पैं माझिया तुझिया मिळणीं। वाढीनली जे हे काहाणी।
मोक्षधर्म कां जिणी। आलासे जेथें॥ १५२४॥
तो हा सकळार्थप्रद। आम्हां दोघांचा संवाद।
न करितां पदभेद। पाठेंचि जो पढे॥ १५२५॥
तेणें ज्ञानानळीं प्रदीप्तीं। मूळ अविद्येचिया आहुतीं।
तोषविला होय सुमती। परमात्मा मी॥ १५२६॥
घेऊनि गीतार्थ उगाणा। ज्ञानिये जें विचक्षणा।
ठाकिती तें गाणावाणा। गीतेचा तो लाहे॥ १५२७॥
गीतापाठकासि असे। फळ अर्थज्ञाचिसरिसें।
गीतामाउलिये कीं नसे। जाणें तान्हें॥ १५२८॥
अर्थ—माझ्या व तुझ्या या भेटीत जी ही गीतारूपी कथा वाढली व ज्यात मोक्षधर्म जन्माला आला,॥ १५२४॥ तो हा सकल अर्थ देणारा आपणा उभयतांचा संवाद शब्दात काहीही बदल न करता, जो केवळ पठन करतो,॥ १५२५॥ हे सुबुद्धी अर्जुना! त्याने धगधगीत झालेल्या ज्ञानरूपी अग्नीमध्ये मूळ अविद्येची आहुती देऊन मी जो परमात्मा त्या मला संतुष्ट केले आहे.॥ १५२६॥ हे ज्ञानी अर्जुना, गीतेच्या अर्थाचा झाडा (विस्तृत ज्ञान) घेऊन ज्ञानी पुरुष ज्या पदास पोहोचतात, तेच पद गीतेचे गायन करणाऱ्यास व वर्णन करणाऱ्यास प्राप्त होते.॥ १५२७॥ गीतेचा पाठ (अर्थरहित) करणाऱ्यास गीतेचा अर्थ जाणणाऱ्याइतकेच फळ प्राप्त होते. गीतारूपी मातेला जाणते (ज्ञानी) मूल व नेणते (अज्ञानी) मूल हा भेद नाही.॥ १५२८॥
(श्लोक-७१)
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नर:।
सोऽपि मुक्त:शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम्॥ ७१॥
अर्थ—श्रद्धायुक्त व मत्सररहित असा मनुष्य हे श्रवण करील तर तो देखील पापापासून मुक्त होईल व पुण्यकर्म करण्याने मिळणाऱ्या शुभ लोकांना प्राप्त होईल.॥ ७१॥
आणि सर्वमार्गीं निंदा। सांडूनि आस्था पैं शुद्धा।
गीताश्रवणीं श्रद्धा। उभारी जो॥ १५२९॥
तयाच्या श्रवणपुटीं। गीतेचीं अक्षरें जंव पैठीं।
होती ना तंव उठाउठीं। पळेचि पाप॥ १५३०॥
अटवीयेमाजी जैसा। वन्हि रिघतां सहसा।
लंघिती कां दिशा। वनौकें तियें॥ १५३१॥
कां उदयाचळकुळीं। झळकतां अंशुमाळी।
तिमिरें अंतराळीं। हारपती॥ १५३२॥
तैसा कानाच्या महाद्वारीं। गीता गजर जेथ करी।
तेथ सृष्टीचिये आदिवरी। जायचि पाप॥ १५३३॥
ऐसी जन्मवल्ली धुवट। होय पुण्यरूप चोखट।
याहीवरी अचाट। लाहे फळ॥ १५३४॥
जे इये गीतेचीं अक्षरें। जेतुलीं का कर्णद्वारें।
रिघती तेतुले होती पुरे। अश्वमेध कीं॥ १५३५॥
म्हणौनि श्रवणें पापें जाती। आणि धर्म धरी उन्नती।
तेणें स्वर्गराज्य संपत्ती। लाहेचि शेखीं॥ १५३६॥
तो पैं मज यावयालागीं। पहिलें पेणें करी स्वर्गीं।
मग आवडे तंव भोगी। पाठीं मजचि मिळे॥ १५३७॥
ऐसी गीता धनंजया। ऐकतया आणि पढतया।
फळे महानंदें मियां। बहु काय बोलों॥ १५३८॥
याकारणें हें असो। परि जयालागीं शास्त्रातिसो।
केला तें तंव तुज पुसों। काज तुझें॥ १५३९॥
अर्थ—आणि सर्वतोपरी निंदा टाकून देऊन श्रवणाच्या (गीता श्रवणाच्या) ठिकाणी आस्थेने शुद्ध श्रद्धा जो ठेवील,॥ १५२९॥ त्याच्या कानामध्ये गीतेची अक्षरे शिरतात न शिरतात तोच पाप तत्काळ पळून जाते.॥ १५३०॥ अरण्यात अकस्मात वणवा पेटला असता वनातील पशुपक्षी जसे सैरावैरा पळत सुटतात॥ १५३१॥ किंवा उदयगिरीवर सूर्य झळकू लागला म्हणजे आकाशातील अंधकार जसा नाहीसा होतो,॥ १५३२॥ त्याप्रमाणे जेथे कानाच्या महाद्वारात गीतेचा गजर होतो, तेथे (ऐकणाऱ्याचे) सृष्टीच्या आरंभापासून झालेले पाप नष्ट होते.॥ १५३३॥ ह्याप्रमाणे जन्माची परंपरारूप वेल निर्मल होऊन शुद्ध व पुण्यरूप होते व मग तिला अद्भुत (मोठे) फळ येते.॥ १५३४॥ कारण की या गीतेची अक्षरे जितकी जितकी कर्णद्वारात शिरतील, तितके तितके पूर्ण अश्वमेध यज्ञ घडल्याप्रमाणे होते. (अश्वमेधाचे पुण्य प्राप्त होते)॥ १५३५॥ म्हणून (गीतेच्या) श्रवणाने पापे जातात आणि धर्माचा उत्कर्ष होतो आणि त्यामुळे शेवटी स्वर्गाच्या राज्याची संपत्ती मिळते.॥ १५३६॥ माझ्याकडे येण्याकरता तो पहिला मुक्काम स्वर्गाचा करतो आणि आवडेल तोपर्यंत स्वर्गसुखाचा भोग उपभोगून मागाहून मलाच येऊन मिळतो.॥ १५३७॥ अर्जुना, अशी ही गीता ऐकणाऱ्याला व पठन करणाऱ्याला महान आनंदाचे फळ देते (परमानंद स्वरूप माझी प्राप्ती करून देते), यापेक्षा जास्त काय सांगायचे!॥ १५३८॥ एवढॺाकरता हे राहू दे. पण ज्याकरता एवढा हा शास्त्राचा विस्तार केला ते तुझे काम तुला आता विचारतो. (त्या तुझ्या कामाविषयी आता विचारले पाहिजे.)॥ १५३९॥
(श्लोक-७२)
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा।
कच्चिदज्ञानसम्मोह: प्रनष्टस्ते धनंजय॥ ७२॥
अर्थ—अर्जुना, तू एकाग्र चित्ताने हे श्रवण केलेस ना? धनंजया, तुझा अज्ञानापासून उत्पन्न झालेला मोह नष्ट झाला ना?॥ ७२॥
तरि सांग पां पांडवा। हा शास्त्रसिद्धांत आघवा।
तुज एकचित्तें फावा। गेला आहे॥ १५४०॥
आम्हीं जैसें जया रीती। उगाणिलें कानांच्या हातीं।
येरीं तैसेंचि तुझ्या चित्तीं। पैठें केलें कीं॥ १५४१॥
अथवा माझारीं। गेलें सांडीविखुरी।
किंवा उपेक्षेवरी। वाळूनि सांडिलें॥ १५४२॥
जैसें आम्हीं सांगीतलें। तैसेंचि हृदयीं फावलें।
तरी सांग पां वहिलें। पुसेन तें मी॥ १५४३॥
तरी स्वाज्ञानजनितें। मागिले मोहें तूतें।
भुलविलें तो येथें। असे कीं नाहीं॥ १५४४॥
हें बहु पुसों काई। सांगें तूं आपुल्या ठाईं।
कर्माकर्म कांहीं। देखतासी॥ १५४५॥
पार्थ स्वानंदैकरसें। विरेल ऐसा भेददशे।
आणिला येणें मिषें। प्रश्नाचेनि॥ १५४६॥
पूर्णब्रह्म जाला पार्थ। तरी पुढील साधावया कार्यार्थ।
मर्यादा श्रीकृष्णनाथ। उल्लंघों नेदी॥ १५४७॥
येऱ्हवीं आपलें करणें। सर्वज्ञ काय तो नेणे।
परि केलें पुसणें। याचिलागीं॥ १५४८॥
अर्थ—तर अर्जुना, हा सर्व शास्त्रसिद्धांत एकाग्र चित्ताने नीट समजून घेतलास की नाही? सांग पाहू.॥ १५४०॥ आम्ही जसे व ज्या रितीने हे ज्ञान तुझ्या कानांच्या पदरात टाकले. पण बघ, तसेच व त्या रितीने ते तुझ्या चित्तात स्थिरावले की नाही?॥ १५४१॥ अथवा मध्येच ते सांडण्यालोटण्यावारी गेले आहे किंवा त्याची उपेक्षा होऊन ते टाकून दिले गेले आहे?॥ १५४२॥ जसे आम्ही तुला सांगितले, तसेच जर तुझ्या अंत:करणात साठवले असेल, तर मी आता जे विचारीन ते लवकर सांग पाहू.॥ १५४३॥ आपल्या स्वरूपाच्या अज्ञानामुळे उत्पन्न झालेल्या ज्या मोहाने तुला भ्रमात पाडले होते, तो मोह अजून आहे की नाही?॥ १५४४॥ हे फार काय विचारायचे? तू हे सांग की, तू स्वत:च्या ठिकाणी (अद्यापि) कर्माकर्म बघतोस काय?॥ १५४५॥ अर्जुन हा आत्मानंदाच्या रसात विरून जाईल म्हणून या प्रश्नाच्या निमित्ताने त्याला द्वैत दशेत आणले.॥ १५४६॥ अर्जुन पूर्ण ब्रह्मस्वरूप झाला, तरी पुढील कार्य साधण्याकरता भगवान श्रीकृष्ण त्याला कर्मयोगाची मर्यादा ओलांडू देईनात.॥ १५४७॥ न हो तर, आपल्या उपदेशकृतीचा परिणाम सर्वज्ञ असलेला भगवान काय जाणत नव्हता! परंतु अर्जुन देहभानावर यावा म्हणूनच देवांनी प्रश्न विचारला.॥ १५४८॥
एवं करोनियां प्रश्न। नसतेंचि अर्जुनपण।
आणूनियां जालें पूर्णपण। तें बोलवी स्वयें॥ १५४९॥
मग क्षीराब्धीतें सांडित। गगनीं पुंजमंडित।
निवडे जैसा न निवडित। पूर्णचंद्र॥ १५५०॥
तैसा ब्रह्म मी हें विसरे। तेथ जगचि ब्रह्मत्वें भरे।
हेंही सांडी तरी विरे। ब्रह्मपणही॥ १५५१॥
अर्थ—याप्रमाणे प्रश्न करून नसताच अर्जुनपणा नाहीसे झालेले अर्जुनाचे देहभान आणून ब्रह्मप्राप्तीचा जो अनुभव अर्जुनाला आला होता, तोच त्याला बोलायला लावला.॥ १५४९॥ क्षीरसमुद्रातून निघणारा व आपल्या किरणांच्या पुंजाने सुशोभित दिसणारा आकाशातील पौणिमेचा चंद्र जसा पांढरा तसाच क्षीरसमुद्रही पांढरा. ते आपले पांढरेपण निळे न करताच निराळा दिसावा,॥ १५५०॥ त्याप्रमाणे ‘मी ब्रह्म आहे’ ही जाणीव विसरतो तेव्हा सर्व जगच ब्रह्मरूप असल्याची (अमर्यादित्वाची) जाणीव निर्माण होते व तीही नाहीशी होताच ब्रह्मपणाच्या व्यापकत्वाची जाणीवही पूर्णपणे विरून जाते.॥ १५५१॥
गूढार्थदीपिका—हेंही सांडी तरी विरे। ब्रह्मपणही-
जोपर्यंत जाणीव कायम राहते तोपर्यंत ब्रह्मरूपता अंगी बाणली असे म्हणता येत नाही. ‘मी ब्रह्मस्वरूप आहे’ ही जाणीव अब्रह्मरूप जो पूर्वी प्रत्यय येत होता त्याच्या अपेक्षेने असल्यामुळे ही विद्यावृत्ती असली तरी लेशाविद्याच आहे, हे ज्ञान व्यतिरेक ज्ञान आहे. “नामरूपांनी भासणारे सर्व दृश्य जगत हे ब्रह्मच आहे” हा अन्वयाचा प्रत्यय व्यतिरेकज्ञानानंतर येतो. हे अन्वयाचे व्यापक ज्ञान असले तरी हीही वृत्तीच आहे. ज्ञानांश जोपर्यंत प्रधान आहे तोपर्यंत जाणीव ही कायम राहणारच व जाणीव आहे तोपर्यंत वृत्तिरूपता नाहीशी होऊ शकत नाही. तेव्हा ही वृत्तीही नाहीशी झाल्याशिवाय ब्रह्मरूपतेचा जाणीवरहित अनुभव येऊ शकत नाही. ही ज्ञानाची वृत्ती अर्थातच दुसऱ्या कोणत्याही ज्ञानाने नाहीशी होऊ शकत नाही. तिला नाहीशी करावयाची असल्यास प्रेमवृत्तीला प्रधान करणे हाच त्यावर उपाय आहे. प्रेम हे सगुण साकार भगवंताविषयी होत असल्यामुळे अशा ज्ञानी भक्तांचा सर्व व्यवहारच भगवद्रूप होतो व जीवन्मुक्तीतच त्यांना विदेहमुक्तीचाही लाभ होतो. ज्ञान्याच्या ठिकाणी असणारा समाधी व व्युत्थान हाही भेद त्यांना भासत नाही व त्यांना नित्य समाधिसुख लाभते. “यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र समाधय:” ही उक्ती ज्ञानोत्तर भक्तांच्याच ठिकाणी सार्थ होते, केवळ ज्ञान्याच्या ठिकाणी नाही.
ऐसा मोडत मांडत ब्रह्में। तो दु:खें देहाचिये सीमे।
मी अर्जुन येणें नामें। उभा ठेला॥ १५५२॥
मग कांपतां करतळीं। दडपूनि रोमावळी।
पुलकु स्वेदजळीं। जिरऊनियां॥ १५५३॥
प्राणक्षोभें डोलतया। आंगा आंगचि टेंकया।
सूनि स्तंभ चाळया। भुलौनियां॥ १५५४॥
नेत्रयुगुळाचेनि वोतें। आनंदामृताचें भरितें।
वोसंडत तें मागुतें। काढूनियां॥ १५५५॥
विविधा औत्सुक्यांची दाटी। चीप दाटत होती कंठीं।
ते करूनियां पैठी। हृदयामाजी॥ १५५६॥
वाचेचें वितुळणें। सांवरूनि प्राणें।
अक्रमाचें श्वसणें। ठेऊनि ठायीं॥ १५५७॥
अर्थ—याप्रमाणे एक (अव्यापक) जाणीव सोडत व दुसरी (व्यापक) जाणीव धरीत तो देहाच्या सीमेवर ‘मी अर्जुन’ या नावाने मोठॺा दु:खाने उभा राहिला.॥ १५५२॥ मग कापऱ्या तळहातांनी उभे राहिलेले रोमांच दाबून व पुलकित झाल्यामुळे आलेल्या स्वेदबिंदूना जिरवून॥ १५५३॥ श्वास लागल्यामुळे हालणाऱ्या अंगाला अंगाचाच टेका देऊन व हालचालीला विसरून स्तब्ध राहून॥ १५५४॥ दोन्ही डोळॺांतील अश्रूंच्या रूपाने आनंदामृताच्या पुराचा जो लोट वाहत होता, त्याला मागच्यामागे थोपवून॥ १५५५॥ नाना प्रकारच्या उत्कंठेच्या गर्दीमुळे कंठात जो गहिवर दाटत होता, त्याला हृदयात दाबून टाकून॥ १५५६॥ (बोबडी वळल्यामुळे) विस्कळित झालेल्या वाणीला प्राणाने सावरून व अनियमित झालेल्या श्वासाला पूर्ववत करून (नियमित करून)॥ १५५७॥
(श्लोक-७३)
अर्जुन उवाच
नष्टो मोह: स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत।
स्थितोऽस्मि गतसन्देह: करिष्ये वचनं तव॥ ७३॥
अर्थ—अर्जुन म्हणाला—माझा मोह नाहीसा झाला. भगवंता, तुझ्याकृपेने माझ्या खऱ्या स्वरूपाचे मला ज्ञान झाले. आता मी नि:संदेह झालो आहे. आता तुझी आज्ञा पालन करीन.॥ ७३॥
मग अर्जुन म्हणे काय देवो। पुसताति आवडे मोहो।
तरी तो सकुटुंब गेला जी ठावो। घेऊनि आपला॥ १५५८॥
पासीं येऊनि दिनकरें। डोळॺांतें आंधारें।
पुसिजे हें कायि सरे। कोणे गांवीं॥ १५५९॥
तैसा तूं श्रीकृष्णराया। आमुचियां डोळयां।
गोचर हेंचि कायिसया। न पुरे तंव॥ १५६०॥
वरि लोभें मायेपासूनि। तें सांगसी तोंड भरूनि।
जें कायीसेनिही करूनि। जाणूं नये॥ १५६१॥
आतां मोह असे कीं नाहीं। हें ऐसें जी पुससी काई।
कृतकृत्य जाहलों पाहीं। तुझेपणें॥ १५६२॥
गुंतलों होतों अर्जुनगुणें। तो मुक्त झालों तुझेपणें।
आतां पुसणें सांगणें। दोन्ही नाहीं॥ १५६३॥
मी तुझेनि प्रसादें। लाधलेनि आत्मबोधें।
मोहाचे तया कांदे। नेदीच उरों॥ १५६४॥
आतां करणें कां न करणें। हें जेणें उठी दुजेपणें।
तें तूंवांचूनि नेणें। सर्वत्र गा॥ १५६५॥
येविषयीं माझ्या ठायीं। संदेहाचें नुरेचि कांहीं।
त्रिशुद्धी कर्म जेथ नाहीं। तें मी जालों॥ १५६६॥
अर्थ—मग अर्जुन म्हणाला, देवा, मोह आवडतो की काय म्हणून आपण विचारता; तर, तो महाराज! आपले ठिकाण घेऊन परिवारासह गेला.॥ १५५८॥ सूर्याने जवळ येऊन डोळॺांनाच विचारायचे की, आता अंधार आहे काय? असे कोणत्या गावी घडले आहे?॥ १५५९॥ त्याप्रमाणे श्रीकृष्णराया, तू आमच्या डोळॺांसमोर उभा आहेस, येवढेच त्याला (मोह विनाशाला) पुरे नाही काय?॥ १५६०॥ शिवाय, जे कशानेही (कोणत्याही साधनमार्गांनी) जाणता येणार नाही, ते आईपेक्षाही अधिक प्रेमाने तू तोंड भरून सांगतोस.॥ १५६१॥ तेव्हा आता (मला) मोह आहे की नाही, हे आपण काय विचारता? मी तुझ्या स्वरूपाशी ऐक्य पावल्याने कृतकृत्य झालो पहा!॥ १५६२॥ अर्जुनपणामुळे मी जो अडकलो होतो तो तुझ्या स्वरूपाशी ऐक्य पावल्यामुळे मुक्त झालो. आता तू विचारणे व मी सांगणे या दोन्ही गोष्टी उरल्या नाहीत.॥ १५६३॥ तुमच्या कृपेमुळे प्राप्त झालेल्या आत्मबोधाने मोहाचे मूळ (मी आपल्या ठिकाणी) मुळीच शिल्लक राहू देणार नाही.॥ १५६४॥ आता, भगवंता, करणे किंवा न करणे हे ज्या दुजेपणामुळे (द्वैतामुळे) निर्माण होते ते, आता तुझ्या एकाशिवाय सर्व ठिकाणी मला काहीही नसल्यामुळे, उरले नाही.॥ १५६५॥ याविषयी माझ्या ठिकाणी कोणताही संदेह मुळीच उरला नाही. तर निश्चयेकरून जेथे कर्माचा संबंधच नाही ते (ब्रह्मस्वरूपच) मी झालो आहे.॥ १५६६॥
तुझेनि मज मी पावोनी। कर्तव्य नेलें निपटूनि।
परि आज्ञा तुझीवांचोनी। आन नाहीं प्रभो॥ १५६७॥
कां जें दृश्य दृश्यातें नाशी। जें दुजें द्वैतातें ग्रासी।
जें एक परि सर्वदेशीं। वसवी सदा॥ १५६८॥
जयाचेनि संबंधें बंध फिटे। जयाचिया आशा आस तुटे।
जें भेटलयां सर्व भेटे। आपणपांचि॥ १५६९॥
तें तूं गुरुलिंग जी माझें। जें येकलेपणींचे विरजें।
जयालागीं वोलांडिजे। अद्वैतबोध॥ १५७०॥
आपणचि होऊनि ब्रह्म। सारिजे कृत्याकृत्याचें काम।
मग कीजे कां नि:सीम। सेवा जयाची॥ १५७१॥
गंगा सिंधु सेवूं गेली। पावतांचि समुद्र जाली।
तेवीं भक्तां सेल दिधली। निजपदाची॥ १५७२॥
तो तूं माझा जी निरुपचारू। श्रीकृष्णा सेव्य सद्गुरु।
मा ब्रह्मतेचा उपकारू। हाचि मानीं॥ १५७३॥
अर्थ—तुझ्या कृपेने माझे आत्मस्वरूप मला प्राप्त होऊन ‘अमके करायचे’ अशा तऱ्हेचे कर्तव्य सपशेल नाहीसे झाले. परंतु तुमच्या आज्ञेवाचून, भगवंता, आता मला दुसरे कर्तव्य काही नाही.॥ १५६७॥ कारण की गुरुरूप जे दृश्य श्रीगुरुमूर्ती म्हणजे श्रीकृष्णस्वरूप (पंचभूतात्मक) दृश्याचा नाश करते व जे दुसरे दिसतात, पण द्वैताचा पूर्ण निरास करतात व जे एकच असले तरी सर्व देशात वास करतात,॥ १५६८॥ ज्यांच्या संबंधाने संसाराचे बंधन तुटून पडते, ज्यांची आशा केली असता इतर सर्व आशा नष्ट होतात व जे भेटले असता आपल्याच ठिकाणी सर्व भेटते.॥ १५६९॥ ज्याच्या प्रीतीकरता अद्वैतबोधही उल्लंघावा लागतो व जी एकाकीपणालाच (अद्वैतभावाला) साह्य करते, अशी माझी श्रीगुरुमूर्ती तू आहेस.॥ १५७०॥ आपणच ब्रह्मरूप होऊन कार्य व अकार्य यांचा झगडा मिटवून मग ज्याची नि:सीम सेवा करावी,॥ १५७१॥ गंगा समुद्राची सेवा करायला गेली व तेथे पोहोचताच समुद्ररूप झाली, त्याप्रमाणे आपणही भक्ताला आपल्या ब्रह्मपदाचा शेवटचा वाटा दिलात.॥ १५७२॥ श्रीकृष्णा, तो तू माझा निरुपाधिक सेवा करण्यास योग्य असा सद्गुरु आहेस. आपण मला ब्रह्मरूपता प्राप्त करून दिली हा माझ्यावर उपकार झाला. पण त्याची फेड म्हणजे सद्गुरुचरणसेवा घडावी हे मी समजतो.॥ १५७३॥
गूढार्थदीपिका—मा ब्रह्मतेचा उपकारू। हाचि मानीं-
‘देखे आपुलिया प्रतीति। जगचि मुक्त।’ अशी ज्यांची ज्ञानदृष्टी परिपक्व झाली आहे, अशा तऱ्हेचे सद्गुरु कोणाला शिष्य मानू शकतील? त्यांना जर शिष्यच भासत नसेल तर ते आपल्या ठिकाणी गुरुत्व तरी कसे वागवतील? तुकाराम महाराजांनी म्हटल्याप्रमाणे शिष्याची ते सेवा घेऊ शकत नाहीत, कारण शिष्यालाही ते देवच मानतात. ‘शिष्याची जो नेघे सेवा। मानी देवासमान’। आत्मस्वरूप अफूट असल्याकारणाने गुरुशिष्यादी कोणताही संबंध त्या ठिकाणी राहू शकत नाही.
पण असे असले तरी दिव्याने दिवा लावला असता पहिल्या दिव्याचे मोठेपण जसे नाहीसे होत नाही, त्याप्रमाणे शिष्याच्या बुद्धीतून श्रीगुरुविषयीची कृतज्ञताबुद्धी नाहीशी होऊ शकत नाही. श्रीगुरुंनी मला ब्रह्मस्थितीच्या अंतिम टोकावर बसविल्यामुळे मी पूर्ण ब्रह्मस्वरूप झालो; आता मला कृत्याकृत्य काहीही राहिले नाही. पण श्रीगुरुची नि:सीम सेवा करणे एवढेच आता एक शिल्लक राहिले.
अज्ञान दशेत भेदाचे कवाड आड येत असल्यामुळे अहंता व ममता या दोन्ही अंशांनी श्रीगुरुची सेवा करता येऊ शकली नाही. ज्ञानाने तो अडसर दूर होऊन गेल्यामुळे श्रीगुरुच्या ऋणातून मुक्त होण्याचा एकच मार्ग आता उरला व तो म्हणजे त्यांची नि:सीम सेवा करणे. माउलींनी याठिकाणी एकप्रकारे सच्छिष्य कसा असतो किंवा असावा याचा आदर्शच सांगितला आहे.
शिष्याच्या अंत:करणातून गुरुत्वभावना ज्ञानानंतर नाहीशी झाल्यास शिष्याचा ज्ञानाहंकार बळावण्याचा ०संभव असतो व म्हणूनच वेदांतात ‘नाद्वैतं गुरुणा सह’ अशी ज्ञानी शिष्याला शिकवण दिली आहे. (तत्त्वोपदेश. श्लो. ८७)
जें मज तुम्हां आड। होतें भेदाचें कवाड।
तें फेडोनि केलें गोड। सेवासुख॥ १५७४॥
तरी आतां तुझी आज्ञा। सकळ देवाधिदेवराज्ञा।
करीन देयीं अनुज्ञा। भलतियेविषयीं॥ १५७५॥
यया अर्जुनाचिया बोला। देव नाचे सुखें भुलला।
म्हणे विश्वफळा जाला। फळ हा मज॥ १५७६॥
उणेनि उमचला सुधाकर। देखुनी आपला कुमर।
मर्यादा क्षीरसागर। विसरेचिना॥ १५७७॥
ऐसें संवादाचा बहुलां। लग्न दोघांचियां आंतुलां।
लागलें देखोनि जाला। निर्भर संजय॥ १५७८॥
तेणें म्हणतसे संजयो। बाप कृपानिधी रावो।
तो आपुला मनोभावो। अर्जुनेंसीं केला॥ १५७९॥
तेणें उचंबळलेपणें। संजय धृतराष्ट्रातें म्हणे।
जी कैसें बादरायणें। रक्षिलों दोघे॥ १५८०॥
आजि तुमतें अवधारा। नाहीं चर्मचक्षुही संसारा।
कीं ज्ञानदृष्टी व्यवहारा। आणिलेति॥ १५८१॥
आणि रथींचिये राहाटी। घेई जो घोडेयासाठीं।
तया आम्हां या गोष्टी। गोचरा होती॥ १५८२॥
अर्थ—तुमच्या आणि माझ्यामध्ये जे भेदाचे दार आडवे होते, ते काढून टाकून तुम्ही सेवेचे गोड सुख प्राप्त करून दिले.॥ १५७४॥ तर आता, हे सकळदेवाधिदेवा! तुमची आज्ञा मला शिरसावंद्य आहे. आपण मला कोणतीही आज्ञा द्या.॥ १५७५॥ या अर्जुनाच्या बोलण्याने भगवान सुखाने भांबावून जाऊन आनंदाने नाचू लागले आणि म्हणाले विश्वाचे साध्य जो मी त्या मला हा फळ (आनंद) देणारा झाला.॥ १५७६॥ आपला मुलगा जो चंद्र त्याचा उणेपणा (कलारहित) नाहीसा होऊन तो पूर्णत्वाने प्रकाशू लागल्यावर समुद्र आपली मर्यादा सांडतोच ना!॥ १५७७॥ याप्रमाणे संवादाच्या बोहल्यावर दोघांचे (श्रीकृष्ण व अर्जुन) यांचे अंतर्भावाचे मिलन झालेले पाहून संजय हर्षभरित झाला.॥ १५७८॥ त्या भरात संजय म्हणाला, “प्रभू कृपानिधी फार थोर! त्याने अर्जुनाला आपला मनोभावच करून सोडला” म्हणजे अर्जुनाप्रमाणे तोही संवादरूपी सुखाने उचंबळून आला.॥ १५७९॥ तसाच सद्गदित अंत:करणाने संजय धृतराष्ट्राला म्हणाला “महाराज! आपण दोघे व्यासांकडून कसे रक्षिलो गेलो.” (कृपेला पात्र झालो.)॥ १५८०॥ अहो ऐका, तुम्हांला तर संसार करण्यास लागणारे डोळेही नाहीत. म्हणूनच ज्ञानदृष्टीच्या व्यवहाराला आपणाला आणले.॥ १५८१॥ आणि रथांचे घोडे (परीक्षा करून) घेण्यासाठी ज्या आम्हांला ठेवले, त्या आम्हांला (कृष्णार्जुन संवादाच्या) ह्या गोष्टी प्रत्यक्ष ऐकण्याचा योग आला!॥ १५८२॥
वरी जुंझाचें निर्वाण। मांडलें असे दारुण।
दोहीं हारीं आपण। हारपिजे जैसें॥ १५८३॥
येवढा जिये सांकडां। कैसा अनुग्रहो पैं गाढा।
जे ब्रह्मानंद उघडा। भोगवीतसे॥ १५८४॥
ऐसें संजय बोलिला। परि न द्रवे येरु उगला।
चंद्रकिरणीं शिवतला। पाषाण जैसा॥ १५८५॥
हे देखोनि तयाची दशा। मग करीचिना सरिसा।
परि सुखें जाला पिसा। बोलतसे॥ १५८६॥
भुलविला हर्षवेगें॥ म्हणौनि धृतराष्ट्रा सांगे।
येऱ्हवीं नव्हे तयाजोगें। हें कीर जाणे॥ १५८७॥
अर्थ—शिवाय युद्ध तर असे प्रचंड घनघोर चालू आहे की, दोहोंपैकी कोणाचाही पराभव झाला तरी आपलीच हार आहे असे प्रत्येकाला वाटते.॥ १५८३॥ एवढे जेथे भयानक संकट उभे राहिले आहे, तेथे आम्हांला प्रत्यक्ष ब्रह्मानंद भोगावयास मिळत आहे.॥ १५८४॥ चंद्रकिरणांचा स्पर्श होऊनही दगडाला जसा पाझर फुटत नाही, त्याप्रमाणे संजय अशाप्रकारे बोलला तरी धृतराष्ट्राच्या मनाला किंचितही द्रव आला नाही.॥ १५८५॥ ही त्याची अवस्था पाहून त्याने बोलण्याचे सोडून दिले होते. तरी पण हर्षातिशयाने बेहोष झाल्यामुळे तो बोलतच राहिला.॥ १५८६॥ हर्षातिशयाने वाहवला गेल्यामुळे तो धृतराष्ट्राला सांगू लागला. एऱ्हवी तो ऐकण्याच्या योग्यतेचा नाही हे तो निश्चितपणे जाणत होता.॥ १५८७॥
(श्लोक-७४)
संजय उवाच
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मन:।
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्॥ ७४॥
अर्थ—संजय म्हणाला—महात्मा अर्जुन व श्रीकृष्ण यांचा अत्यंत विस्मयकारक व अंगावर रोमांच उभे राहतील इतका आनंददायक असलेला संवाद मी ऐकला.॥ ७४॥
मग म्हणे पैं कुरुराजा। ऐसा भ्रातृपुत्र तो तुझा।
बोलिला तें अधोक्षजा। गोड जालें॥ १५८८॥
अगा पूर्वापर सागर। यया नामासीचि सिनार।
येर आघवें तें नीर। एक जैसें॥ १५८९॥
तैसा श्रीकृष्ण पार्थ ऐसें। हें आंगाचिपासीं दिसे।
मग संवादीं जी नसे। कांहींचि भेद॥ १५९०॥
पैं दर्पणाहूनि चोखें। दोन्ही होती सन्मुखें।
तेथ येरीं येर देखे। आपणपें जैसें॥ १५९१॥
तैसा देवेंसीं पंडुसुत। आपणपें देवीं देखत।
पांडवेंसीं देखे अनंत। आपणपें पार्थीं॥ १५९२॥
देव देवा भक्तालागीं। जिये विवर देखे आंगीं।
येरु तियेचिही भागीं। दोन्ही देखे॥ १५९३॥
आणिक कांहींचि नाहीं। म्हणौनि करिती काई।
दोघे येकपणें पाहीं। नांदताती॥ १५९४॥
आतां भेद जरी मोडे। तरी प्रश्नोत्तर कां घडे।
ना भेदचि तरि जोडे। संवादसुख कां॥ १५९५॥
ऐसें बोलतां दुजेपणें। संवादीं द्वैत गिळणें।
तें ऐकिलें बोलणें। दोघांचें मियां॥ १५९६॥
अर्थ—मग संजय म्हणाला, “हे कौरवाधिपते, असे तुझा पुतण्या जो अर्जुन जे काही बोलला, ते बोलणे श्रीकृष्णाला फार गोड वाटले.”॥ १५८८॥ अहो, पूर्वेचा समुद्र, पश्चिमेचा समुद्र ही नावेच काय ती वेगवेगळी, एरव्ही पाणी येथून तेथून सारे जसे एकच.॥ १५८९॥ त्याप्रमाणे श्रीकृष्ण व अर्जुन हे शरीरामुळेच काय ते वेगवेगळे भासत, परंतु संवादामध्ये मात्र भेद म्हणून काहीच नव्हता.॥ १५९०॥ आरशापेक्षाही स्वच्छ अशा दोन वस्तू जर समोरासमोर आल्या तर त्या जशा एकमेकात आपल्याला पाहतात.॥ १५९१॥ त्याप्रमाणे अर्जुन देवासह देवामध्ये आपणाला पाहत होता व भगवंत अर्जुनासह अर्जुनामध्ये आपणाला पाहत होते.॥ १५९२॥ देव ज्या आंगाच्या ठिकाणी स्वत:ला व भक्ताला अवकाश पाहत होते, त्याचठिकाणी तोही (भक्तही) दोघांना अवकाश पाहत होता.॥ १५९३॥ आणखी (दोघांशिवाय) दुसरे काहीच नाही, तेव्हां करणार काय? म्हणून दोघेही एकरूप होऊन राहू लागले पहा.॥ १५९४॥ आता द्वैतभावच जर नाहीसा झाला तर प्रश्नोत्तरे तरी कशी होणार? भेदच जर नाही तर संवादाचे सुख तरी कसे लाभणार!॥ १५९५॥ असे दोनपणा ठेवून बोलता बोलताच संवादामध्ये द्वैत पूर्णपणे नाहीसे होऊन गेले व ते बोलणे मी ऐकले (असे संजय म्हणतात).॥ १५९६॥
उटूनि दोन्ही आरसे। वोडविलिया सरिसे।
कोण कोणा पाहतसे। कल्पावें पां॥ १५९७॥
कां दीपासन्मुख। ठेविलिया दीपक।
कोण कोणा अर्थिक। कोण जाणे॥ १५९८॥
ना ना अर्कापुढें अर्क। उदयलिया आणिक।
कोण म्हणे प्रकाशक। प्रकाश्य कवण॥ १५९९॥
हें निर्धारूं जातां फुडें। निर्धारासि ठक पडे।
ते दोघे जाले येवढे। संवादें सरिसे॥ १६००॥
जी मिळतां दोन्ही उदकें-। माजि लवण वारुं ठाके।
कीं तयासीही निमिखें। तेंचि होय॥ १६०१॥
तैसें श्रीकृष्ण अर्जुन दोन्ही। संवादले तें मनीं।
धरितां मजही वानी। तेचि होतसे॥ १६०२॥
ऐसें म्हणे ना मोटकें। तंव हिरोनि सात्विकें।
आठव नेला नेणों कें। संजयपणाचा॥ १६०३॥
रोमांच जंव फरके। तंव तंव आंग सुरके।
स्तंभस्वेदांतें जिंके। एकला कंप॥ १६०४॥
अद्वयानंदस्पर्शें। दिठी रसमय जाली असे।
ते अश्रु नव्हती जैसें। द्रवत्वचि॥ १६०५॥
नेणों काय न माय पोटीं। काय नेणों गुंफे कंठीं।
वागर्था पडत मिठी। उससाचिया॥ १६०६॥
किंबहुना सात्विकां आठां। चाचरु मांडतां उमेठा।
संजय जाहलासे चोहटां। संवादसुखाचा॥ १६०७॥
तया सुखाची ऐसी जाती। जे आपणचि धरी शांती।
मग पुढती देहस्मृती। लाधली तेणें॥ १६०८॥
अर्थ—दोन आरसे स्वच्छ करून एकमेकांसमोर ठेवले असता कोण कोणाकडे पाहतो म्हणून कल्पना करावी?॥ १५९७॥ किंवा एका दिव्यासमोर दुसरा दिवा ठेवला, तर कोण कोणाला प्रकाशाची याचना करतो (प्रकाश देतो) म्हणून समजावे?॥ १५९८॥ किंवा सूर्यासमोर आणखी एक सूर्य उगवला तर प्रकाश करणारा कोण व प्रकाशित होणारा कोण म्हणायचा!॥ १५९९॥ ह्याचा खरा निर्णय करायला गेलो, म्हणजे निर्णयच कुंठित होतो. इतके ते दोघे संवादाने एकरूप होऊन गेलेत.॥ १६००॥ महाराज, दोन प्रवाहांचे पाणी एकमेकात मिसळून जाईल, म्हणून त्यांना अलग ठेवण्याकरिता मध्ये जर मीठ ठेवले, तर क्षणातच तेही तद्रूप होऊन जाते.॥ १६०१॥ त्याप्रमाणे श्रीकृष्ण व अर्जुन या दोघांचे झालेले संभाषण मनात आणताच माझीही तशीच तऱ्हा झाली.॥ १६०२॥ असे बोलतो न बोलतो तोच सात्त्विक भाव दाटून येऊन त्याने संजयपणाची जाणीव कोठे नेली कोण जाणे?॥ १६०३॥ जो जो अंगावर रोमांच उभे राहू लागले, तो तो शरीराचा संकोच होऊ लागला व एकटा कंप, गहिवरामुळे आलेली स्तब्धता व घाम या दोन सात्त्विक भावांपेक्षा उठून दिसत होता.॥ १६०४॥ अद्वयानंदाचा अनुभव आल्यामुळे डोळे डबडबून भरून आलेत, ते प्रेमाश्रू नव्हते, तर जणू काय डोळॺांना प्रेमपाझरच फुटला म्हणायचे!॥ १६०५॥ पोटात काय मावत नव्हते कोणास माहीत? गळॺात काय अडकत होते माहीत नाही. पण हुंदक्यामुळे मात्र वाणीला आडकाठी झाली होती.॥ १६०६॥ किंबहुना अशा अष्टसात्त्विक भावांनी त्याची अतिशय बोबडी वळवून टाकल्यामुळे संजय त्या संवादसुखाचा चव्हाटाच (साक्षिभूत) होऊन बसला.॥ १६०७॥ त्या आनंदाची जातच अशी आहे की, ती आपोआपच शांती धारण करते (वेग कमी होतो). मग पुन्हा त्यामुळे तो देह भानावर आला.॥ १६०८॥
(श्लोक-७५)
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्।
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयत: स्वयम्॥ ७५॥
अर्थ—साक्षात योगेश्वर श्रीकृष्ण स्वत: सांगत असताना व्यासांच्या कृपेने दिव्यचक्षू प्राप्त होऊन योगरूप परमगुह्य ऐकले.॥ ७५॥
तेव्हां बैसतेनि आनंदें। म्हणे जी जें उपनिषदें।
नेणती तें व्यासप्रसादें। ऐकिलें मियां॥ १६०९॥
ऐकतांचि ते गोठी। ब्रह्मत्वाची पडिली मिठी।
मीतूंपणेंसीं दिठी। विरोनि गेली॥ १६१०॥
हे आघवेचि कां योग। जया ठाया येते मार्ग।
तयाचें वाक्य सवंग। केलें मज व्यासें॥ १६११॥
अहो अर्जुनाचेनि मिषें। आपणपेंचि दुजें ऐसें।
नटोनि आपणया उद्देशें। बोलिले जें देव॥ १६१२॥
तेथ कीं माझे श्रोत्र। पाटाचें जाले जी पात्र।
काय वानूं स्वतंत्र। सामर्थ्य श्रीगुरुचें॥ १६१३॥
अर्थ—तेव्हा आनंद थोडा ओसरल्यावर तो म्हणाला, महाराज! जे ज्ञान उपनिषदांनाही ठाऊक नाही, ते व्यासांच्या कृपेने मी ऐकले.॥ १६०९॥ ते संभाषण ऐकताक्षणीच मी ब्रह्मस्वरूप झालो व मीतूपणाची दृष्टी होती, ती पूर्णपणे नाहीशी झाली.॥ १६१०॥ हे सर्वच योग ज्या ठिकाणाला नेणारे मार्ग आहेत, त्या भगवंताचे बोलणे व्यासांच्या कृपेमुळे मला सहजासहजी ऐकायला मिळाले.॥ १६११॥ महाराज, अर्जुनाच्या निमित्ताने आपणच दुसरे बनून आपल्यालाच उद्देशून देव जे बोलले,॥ १६१२॥ तेथे माझे कान श्रवण करण्याच्या अधिकाराला पात्र की हो झालेत! श्रीगुरुंच्या (व्यासांच्या) स्वतंत्र (त्यांच्या ठिकाणी असलेल्या) सामर्थ्याचे मी काय वर्णन करू!॥ १६१३॥
(श्लोक-७६)
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्।
केशवार्जुनयो: पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहु:॥ ७६॥
अर्थ—राजा, या श्रीकृष्ण व अर्जुन यांच्या अद्भुत व पुण्यकारक संवादाचे वारंवार स्मरण होऊन मला पुन:पुन: आनंद होत आहे.॥ ७६॥
राया हें बोलतां विस्मित होये। तेणेंचि मोडावला ठाये।
रत्नीं कीं रत्नकिळा ये। झांकोळित जैसी॥ १६१४॥
हिमवंतींचीं सरोवरें। चंद्रोदयीं होती काश्मीरें।
मग सूर्यागमीं माघारें। द्रवत्व ये॥ १६१५॥
तैसा शरीराचिया स्मृती। तो संवाद संजय चित्तीं।
धरी आणि पुढती। तेचि होय॥ १६१६॥
अर्थ—ज्याप्रमाणे रत्नाची कांती रत्नाला झाकून टाकते, त्याप्रमाणे राजाला हे म्हणताच संजय विस्मित झाला व त्या विस्मयानेच तो देहभान विसरून गेला.॥ १६१४॥ चंद्र उगवला म्हणजे जशी हिमालयावरील सरोवरे स्फटिकशिलांसारखी घनरूप होतात, पण सूर्य उगवताच पुन्हा त्यांना पाझर फुटतो.॥ १६१५॥ त्याप्रमाणे देहभानावर येताच तो संवाद पुन्हा तो मनात आणी आणि पुन्हा त्याची तीच देहभान हरपण्याची अवस्था होई.॥ १६१६॥
(श्लोक-७७)
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरे:।
विस्मयो मे महान्राजन्हृष्यामि च पुन: पुन:॥ ७७॥
अर्थ—भगवान श्रीकृष्णाच्या अत्यंत अद्भुत रूपाची पुन: पुन: आठवण होऊन, हे राजा, मला अत्यंत आश्चर्य वाटत आहे व पुन: पुन: मला आनंद होत आहे.॥ ७७॥
मग उठोनि म्हणे नृपा। श्रीहरीचिया विश्वरूपा।
देखिलिया उगा कां पां। असों लाहसी॥ १६१७॥
न देखणेनि जें दिसे। नाहींपणेंचि जें असे।
विसरें आठवे तें कैसें। चुकवूं आतां॥ १६१८॥
देखोनि चमत्कार। कीजे तो नाहीं पैसार।
मजहीसकट महापुर। नेत आहे॥ १६१९॥
ऐसा श्रीकृष्णार्जुन-। संवादसंगमीं स्नान।
करूनि देतसे तिळदान। अहंतेचें॥ १६२०॥
तेथ असंवरें आनंदें। अलौकिकही कांहीं स्फुंदें।
श्रीकृष्ण म्हणे सद्गदें। वेळोवेळां॥ १६२१॥
या अवस्थांची कांहीं। कौरवातें परी नाहीं।
म्हणौनि रायें तें कांहीं। कल्पावें जंव॥ १६२२॥
तंव जाला सुखलाभ। आपणपां करूनि स्वयंभ।
बुझाविला अवष्टंभ। संजयें तेणें॥ १६२३॥
तेथ कोणी एकी अवसरी। होआवी ते करूनि दुरी।
रावो म्हणे संजया परी। कैसी तुझी गा॥ १६२४॥
तेणें तूंतें येथें व्यासें। बैसविलें कासया उद्देशें।
अप्रसंगामाजि ऐसें। बोलसी काई॥ १६२५॥
अर्थ—मग उठून म्हणाला, राजा, भगवंताचे विश्वरूप पाहूनही आपण स्तब्ध कसे काय राहू शकलात?॥ १६१७॥ न पाहताही जे दिसते, नाहीपणानेच जे आहे, विसरू म्हटले तरी जे आठवते, ते आता कसे चुकवू?॥ १६१८॥ ते (विश्वरूप) पाहून भगवंताचा तो चमत्कार आहे, असेही म्हणण्यास अवकाश राहत नाही. विश्वरूपाचा तो महापूर माझ्यासकट वाहून नेत आहे.॥ १६१९॥ याप्रमाणे श्रीकृष्ण व अर्जुन यांच्या संवादरूपी संगमात स्नान करून संजय अहंतेला तिलांजली देत होता.॥ १६२०॥ तेव्हा अनावर झालेल्या आनंदाने त्याला विलक्षण गहिवरामुळे हुंदके येऊन सद्गदित अंत:करणाने ‘श्रीकृष्ण श्रीकृष्ण’ असे तो वारंवार म्हणू लागला.॥ १६२१॥ (संजयाच्या) या अवस्थांची धृतराष्ट्राला कल्पनाही नव्हती. म्हणून तो असे का करतो, याविषयी धृतराष्ट्राने जेव्हा कल्पना करावी,॥ १६२२॥ तेव्हा संजयाने यथेच्छ सुखाचा लाभ घेतला आणि मग निग्रहाने आपला गहिवर सावरून घेतला.॥ १६२३॥ तेव्हा धृतराष्ट्र म्हणाला, संजया, कोणत्या वेळेला काय काय घडते, हे सांगावयाचे सोडून तू हे काय चालवले आहेस?॥ १६२४॥ तुला येथे व्यासांनी कोणत्या कामाकरता बसवले आहे? प्रसंग नसता मध्ये दुसरेच काय बोलतोस?॥ १६२५॥
रानींचें राऊळा नेलिया। दाही दिशा मानी सुनिया।
कां रात्री होय पाहलया। निशाचरा॥ १६२६॥
जो जेथिंचें गौरव नेणे। तयासि तें भिंगुळवाणें।
म्हणौनि अप्रसंग तेणें। म्हणावा कीं तो॥ १६२७॥
मग म्हणे सांगें प्रस्तुत। उदयलेंसे जें उत्कळित।
तें कोणासि बा रे जैत। देईल शेखीं॥ १६२८॥
येऱ्हवीं विशेषें बहुतेक। आमुचें ऐसें मानसिक।
जे दुर्योधनाचे अधिक। प्रताप सदा॥ १६२९॥
आणि येरांचेनि पाडें। दळही याचें देव्हडें।
म्हणौनि जैत फुडें। आणील ना तें॥ १६३०॥
आम्हां तंव गमे ऐसें। मा तुझें जोतिष कैसें।
तें नेणों संजया असे। तैसें सांग पां॥ १६३१॥
अर्थ—जंगलात राहाणाराला जर राजवाडॺात नेले, तर त्याला दाही दिशा शून्य वाटतात किंवा दिवस उजाडला की निशाचरांना रात्रच होते.॥ १६२६॥ ज्याला जेथचे महत्त्व माहीत नसते, त्याला ते भयंकरच वाटते. तेव्हा त्याने त्याला अप्रसंग म्हणणे योग्यच आहे.॥ १६२७॥ मग (धृतराष्ट्र) म्हणाला. बाबारे, आता असे सांग की, हे जे युद्ध उपस्थित झाले आहे, त्यात शेवटी कोणाचा विजय होणार?॥ १६२८॥ वास्तविक पाहता आमचा असा तर्क आहे की केव्हाही दुर्योधनाचा पराक्रम हा नेहमी जास्तच असणार॥ १६२९॥ आणि प्रतिपक्षाच्या मानाने तर यांचे सैन्यही दीडपट आहे. म्हणून ते सैन्य जयश्री ओढून आणील ना?॥ १६३०॥ आम्हांला तर असे वाटते. मग तुझे ज्योतिष कसे काय आहे, ते कळत नाही. तेव्हा, संजया! ते सांग पाहू.॥ १६३१॥
(श्लोक-७८)
यत्र योगेश्वर: कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धर:।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥ ७८॥
ॐतत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेमोक्षसंन्यासयोगो नामाष्टादशोऽध्याय:॥ १८॥
अर्थ—जिकडे योगेश्वर कृष्ण व धनुर्धारी अर्जुन असतील, तेथे श्री, विजय, ऐश्वर्य आणि नीती ही निश्चितच आहेत, असा माझा निश्चय आहे.॥ ७८॥
यया बोला संजयो म्हणे। जी येरयेरांचें मी नेणें।
परि आयुष्य तेथें जिणें। हें फुडें कीं गा॥ १६३२॥
चंद्र तेथें चंद्रिका। शंभु तेथें अंबिका।
संत तेथें विवेका। असणें कीं जी॥ १६३३॥
रावो तेथें कटक। सौजन्य तेथें सोईरीक।
वन्हि तेथें दाहक। सामर्थ्य कीं॥ १६३४॥
दया तेथें धर्म। धर्म तेथें सुखागम।
सुखीं पुरुषोत्तम। असे जैसा॥ १६३५॥
वसंत तेथें वनें। वन तेथ सुमनें।
सुमनीं पालिंगनें। सारंगांचीं॥ १६३६॥
गुरु तेथ ज्ञान। ज्ञानीं आत्मदर्शन।
दर्शनीं समाधान। आथी जैसें॥ १६३७॥
भाग्य तेथ विलास। सुख तेथें उल्लास।
हें असो तेथ प्रकाश। सूर्य जेथें॥ १६३८॥
तैसें सकळ पुरुषार्थ। जेणें स्वामी कां सनाथ।
तो श्रीकृष्णरावो जेथ। तेथ लक्ष्मी॥ १६३९॥
आणि आपलेनि कांतेसीं। ते जगदंबा जयापासीं।
अणिमादिकी काय दासी। नव्हती तयातें॥ १६४०॥
अर्थ—या भाषणावर संजय म्हणाला, राजा, त्यांच्या एकमेकांचे काय होईल हे मला माहीत नाही, पण जेथे आयुष्य आहे तेथे जगणे निश्चितच आहे.॥ १६३२॥ राजा, चंद्र तेथे चांदणे, शिव तेथे पार्वती, संत तेथे आत्मानात्मविचार असायचाच.॥ १६३३॥ राजा तेथे सैन्य, सौजन्य तेथे सोयरीक आणि विस्तव तेथे दाहकशक्तीही राहणारच.॥ १६३४॥ दया तेथे धर्म व धर्म तेथे सुखाचा लाभ व सुख तेथे ईश्वर जसा असतोच॥ १६३५॥ वसंत तेथे वन आणि वन तेथे फुले ही असणारच आणि फुले म्हटली की तेथे भुंग्यांचा समुदाय ठरलेलाच.॥ १६३६॥ सद्गुरु तेथे ज्ञान, ज्ञान तेथे आत्मदर्शन आणि आत्मदर्शनात जसे समाधान असते.॥ १६३७॥ भाग्य तेथे सुखविलास, सुख तेथे उल्हास, हे असो. जेथे सूर्य तेथे प्रकाश.॥ १६३८॥ त्याप्रमाणे ज्या स्वामीमुळे सर्व पुरुषार्थ सनाथ झाले आहेत, तो श्रीकृष्ण जेथे आहे, तेथे लक्ष्मी ही असायचीच.॥ १६३९॥ आणि पतीसह जगन्माता ज्याच्याजवळ आहे, त्याच्या अणिमादिक सिद्धी दासी होणार नाहीत काय?॥ १६४०॥
कृष्ण विजयस्वरूप निजांगें। तो राहिला असे जेणें भागें।
तैं जय लागवेगें। तेथेंचि आहे॥ १६४१॥
विजयी नामें अर्जुन विख्यात। विजयस्वरूप श्रीकृष्णनाथ।
श्रियेसीं विजय निश्चित। तेथेंचि असे॥ १६४२॥
तयाचिये देशींच्या झाडीं। कल्पतरूतें होडी।
न जिणावें कां येवढीं। मायबापें असतां॥ १६४३॥
ते पाषाणही आघवे। चिंतारत्नें कां नोहावे।
तिये भूमिके कां न यावें। सुवर्णत्व॥ १६४४॥
तयाचिया गांवींचिया। नदी अमृतें वाहाविया।
नवल काय राया। विचारीं पां॥ १६४५॥
तयाचे बिसाट शब्द। सुखें म्हणों येती वेद।
सदेह सच्चिदानंद। कां नोहावे ते॥ १६४६॥
पैं स्वर्गापवर्ग दोन्हीं। इयें पदें तया अधीनीं।
श्रीकृष्ण बाप जननी। कमळा जया॥ १६४७॥
म्हणौनि जिया बाहीं उभा। तो लक्ष्मीयेचा वल्लभा।
तेथ सर्वसिद्धी स्वयंभा। येर मी नेणें॥ १६४८॥
आणि समुद्राचा मेघ। उपयोगें तयाहूनि चांग।
तैसा पार्थीं आजि लाग। आहे तये॥ १६४९॥
अर्थ— कृष्ण स्वत:च विजयस्वरूप आहे. ते ज्या पक्षाकडे असतील, त्या पक्षाला विजय हा तातडीने मिळायचाच.॥ १६४१॥ विजय नावाने अर्जुन तर प्रसिद्धच आहे आणि भगवान श्रीकृष्ण स्वत:च विजयस्वरूप आहेत. तेव्हा लक्ष्मीसह विजय तेथेच आहे हे निश्चित समज.॥ १६४२॥ ज्यांना एवढॺा मोठॺा आईबापांचे पाठबळ आहे, त्यांच्या देशांतील साध्या झाडांनी कल्पतरूंना पैजेने का जिंकू नये?॥ १६४३॥ त्या देशातील सर्व दगड चिंतामणी का होऊ नयेत? आणि तेथील मातीला सुवर्णत्व (सोनेपण) का येऊ नये?॥ १६४४॥ त्यांच्या गावातीलन द्या अमृताने भरून वाहू लागल्या तर नवल काय? राजा, विचार कर.॥ १६४५॥ त्यांचे वेडेविद्रे शब्दही खुशाल वेद म्हणावे आणि ते स्वत:च देहासकट सच्चिदानंदस्वरूप का होणार नाहीत?॥ १६४६॥ श्रीकृष्ण ज्यांचे बाप व लक्ष्मी ज्यांची आई आहे, त्यांच्या स्वाधीन स्वर्ग व मोक्ष ही दोन्ही पदे असतात.॥ १६४७॥ म्हणून ज्या पक्षाच्या बाजूने लक्ष्मीपती उभा आहे, त्याठिकाणी सर्वसिद्धी आपोआपच ठेवल्या आहेत. (येवढेच मी जाणतो) बाकी मला काही समजत नाही.॥ १६४८॥ आणि मेघ हा समुद्रापासूनच झालेला असला, तरी उपयोगाच्या दृष्टीने तो त्याहून चांगला आहे. तीच गोष्ट अर्जुनाच्या बाबतीत इथे लागू आहे.॥ १६४९॥
कनकत्वदीक्षागुरु। लोहा परीस होय कीर।
परि जगा पोसिता व्यवहारू। तेंचि जाणे॥ १६५०॥
येथ गुरुत्वा येतसे उणें। ऐसें झणें कोण्ही म्हणे।
वन्हि प्रकाश दीपपणें। प्रकाशी आपला॥ १६५१॥
तैसा देवाचिया शक्ती। पार्थ देवासीच बहुती।
परी माने इये स्तुती। गौरव असे॥ १६५२॥
आणि पुत्रें मी सर्व गुणीं। जिणावा हे बापा शिराणी।
तरी ते शार्ङ्गपाणी। फळा आली॥ १६५३॥
किंबहुना ऐसा नृपा। पार्थ जालासे कृष्णकृपा।
तो जयाकडे साक्षेपा। रीती आहे॥ १६५४॥
तोचि गा विजयासि ठावो। येथ तुज कोण संदेहो।
तेथ न ये तरी वावो। विजयोचि होय॥ १६५५॥
म्हणौनि जेथ श्री तेथ श्रीमंत। जेथ तो पंडूचा सुत।
तेथ विजय समस्त। अभ्युदय तेथ॥ १६५६॥
जरी व्यासाचेनि साचें। धिरे मन तुमचें।
तरि या बोलाचें। ध्रुवचि माना॥ १६५७॥
जेथ तो श्रीवल्लभ। तेथ भक्तकदंब।
तेथ सुख आणि लाभ। मंगळाचा॥ १६५८॥
अर्थ—सुवर्णपणा येण्याची दीक्षा लोखंडाला देणारा परीस हा लोखंडाचा गुरु खरा, पण जगाचे पोषण करणारा व्यवहार करणे सोन्यालाच कळते.॥ १६५०॥ याठिकाणी गुरुत्वाला कमीपणा येतो, असे कदाचित कोणी म्हणेल, पण तसे नाही. दिव्याच्या रूपाने अग्नी आपलाच प्रकाश जसा प्रकाशित करतो,॥ १६५१॥ त्याप्रमाणे भगवंताच्याच सामर्थ्याने अर्जुन भगवंताहूनही अधिक सामर्थ्यसंपन्न दिसू लागला. ही अर्जुनाची स्तुती भगवंताला गौरवकारक वाटते.॥ १६५२॥ आणि मुलाने आपल्याला सर्व गुणांनी जिंकावे हीच बापाची इच्छा असते. ती भगवंताची इच्छा फलद्रूप झाली.॥ १६५३॥ किंबहुना, राजा, अर्जुन कृष्णकृपेस पात्र झाला आहे व तो ज्या पक्षाकडे जाणून सवरून राहिला आहे,॥ १६५४॥ त्याला विजयश्री माळ घालील यात तुला संदेह का वाटावा? त्या पक्षाला जर विजय मिळणार नसेल तर विजयच अर्थहीन ठरेल!॥ १६५५॥ म्हणून जेथे लक्ष्मी तेथे लक्ष्मीपती आणि जेथे तो पांडूचा मुलगा अर्जुन तेथेच संपूर्ण विजय व सर्व गोष्टींची भरभराट असणार.॥ १६५६॥ व्यासांच्या खरेपणावर जर तुमचा विश्वास असेल, तर माझे हे बोलणे अढळ आहे, असे समजा.॥ १६५७॥ ज्याठिकाणी लक्ष्मीपती त्याठिकाणीच भक्तांचे समुदाय, तेथे सुखाची आणि कल्याणाची प्राप्ती ठरलेलीच.॥ १६५८॥
या बोला आन होये। तरी व्यासाचा अंक न वाहें।
ऐसें गाजोनि बाहे। उभिली तेणें॥ १६५९॥
एवं भारताचा आवांका। आणूनि श्लोका येका।
संजयें कुरुनायका। दीधला हातीं॥ १६६०॥
जैसा नेणों केवढा वन्ही। परि गुणाग्रीं ठेऊनी।
आणिजे सूर्याची हानी। निस्तरावया॥ १६६१॥
तैसें शब्दब्रह्म अनंत। जालें सवालक्ष भारत।
भारताचें शतें सात। सर्वस्व गीता॥ १६६२॥
तयाही सातां शतांचा। इत्यर्थ हा श्लोकशेषींचा।
व्यासशिष्य संजयाचा। पूर्णोद्गार जो॥ १६६३॥
येणें एकचि श्लोकें। राहे तेणें असकें।
अविद्याजाताचें निकें। जिंतिलें होय॥ १६६४॥
ऐसे श्लोकशतें सात। गीतेचीं पदें आंगें वाहत।
पदें म्हणों कीं परमामृत। गीताकाशींचें॥ १६६५॥
अर्थ—माझे हे बोलणे जर अन्यथा ठरले तर मी व्यासाचा शिष्य म्हणवणार नाही. असे मोठॺाने बोलून त्याने हात वर केला.॥ १६५९॥ संपूर्ण महाभारताचे सार अशा रितीने एका श्लोकात आणून संजयाने ते धृतराष्ट्राच्या हातात दिले.॥ १६६०॥ अग्नी हा केवढा मोठा (व्यापक) आहे हे काही आपल्याला कळत नाही. पण तो वातीच्या टोकावर ठेवून (दिव्याच्या रूपाने) सूर्यप्रकाशाची उणीव भरून काढण्याकरता ज्याप्रमाणे आणावा,॥ १६६१॥ त्याप्रमाणे वेद हे अनंत व त्यापासून सवालक्ष भारत झाले व भारताचे सार असलेली गीता सातशे श्लोकात झाली.॥ १६६२॥ व्यासांचा शिष्य जो संजय त्याचा पूर्णोद्गार असलेला हा गीतेचा शेवटचा जो श्लोक तो या सातशेही श्लोकांचे तात्पर्य आहे.॥ १६६३॥ या एकाच श्लोकावर जो पूर्णपणे विसंबून राहील, त्याने संपूर्ण अविद्याप्रपंच जिंकलाच म्हणून समजावे.॥ १६६४॥ असे हे सातशे श्लोक म्हणजे गीतामूर्तीची चालती पावलेच म्हणावी. अथवा ही पावले म्हणावी की गीतारूपी आकाशातील परम अमृतच समजावे?॥ १६६५॥
कीं आत्मराजाचिये सभे। गीते वोडवले हे खांबे।
मज श्लोक प्रतिभे। ऐसे येत॥ १६६६॥
कीं गीता हे सप्तशती। मंत्रप्रतिपाद्य भगवती।
मोहमहिषा मुक्ती। आनंदली असे॥ १६६७॥
म्हणौनि मनें कायें वाचा। जो सेवक होईल इयेचा।
तो स्वानंदसाम्राज्याचा। चक्रवर्ती करी॥ १६६८॥
कीं अविद्यातिमिररोखें। श्लोक सूर्यातें पैजा जिंके।
ऐसे प्रकाशिले गीतामिषें। रायें श्रीकृष्णें॥ १६६९॥
कीं श्लोकाक्षरद्राक्षलता। मांडव जाली आहे गीता।
संसारपथश्रांता। विसंबावया॥ १६७०॥
कीं सभाग्यसंतीं भ्रमरीं। सेविले ते श्लोक कल्हारीं।
श्रीकृष्णाख्यसरोवरीं। सासिन्नली हे॥ १६७१॥
कीं श्लोक नव्हती आन। गमे गीतेचें महिमान।
वाखाणिते बंदीजन। उदंड जैसें॥ १६७२॥
कीं श्लोकांचियां आवारा। सात शतें करूनि सुंदरा।
सर्वागम गीतापुरा। वसों आले॥ १६७३॥
कीं निजकांता आत्मया। आवडी गीता मिळावया।
श्लोक नव्हती बाह्या-। पसरु कां जो॥ १६७४॥
अर्थ—किंवा आत्मराजाच्या गीतारूप सभेला (सभामंडपाला) हे श्लोकरूपी खांबच लावले आहेत असे मला वाटते.॥ १६६६॥ किंवा गीता ही सप्तशतीच्या मंत्रांनी (सातशे श्लोकरूपी) प्रतिपादन केलेली भगवतीच असून मोहरूपी महिषाला मुक्ती देऊन ती आनंदली आहे.॥ १६६७॥ म्हणून मनाने, देहाने व वाणीने जो हिचा (गीतादेवीचा) सेवक होईल, त्याला ती आत्मानंदरूपी साम्राज्याचा सार्वभौम राजाच करील.॥ १६६८॥ किंवा अविद्यारूपी अंधकारावर चाल करून जे सूर्यालाही प्रतिज्ञेवर जिंकतात असे हे श्लोक गीतेच्या रूपाने भगवान श्रीकृष्णाने प्रगट केले आहेत.॥ १६६९॥ किंवा संसाराचा मार्ग चालून चालून थकलेल्यांना विसावा घेण्यासाठी श्लोकांच्या अक्षररूपी द्राक्षांच्या वेलीचा गीता ही मांडवच झाली आहे.॥ १६७०॥ किंवा भाग्यवान संतरूपी भ्रमरांनी सेवन केलेल्या श्लोकरूपी कमळांनी श्रीकृष्ण नावाचे हे गीतारूपी सरोवर गजबजून गेले आहे.॥ १६७१॥ किंवा हे श्लोक दुसरे कोणी नसून गीतेचा महिमा वर्णन करणारे जणू काय पुष्कळसे भाटच वाटतात.॥ १६७२॥ किंवा सातशे श्लोकांचा सुंदर तट घालून सर्व शास्त्रे या गीतारूपी नगरीत राहावयास आली आहेत.॥ १६७३॥ किंवा आपला पती जो आत्मा त्याला प्रीतीने आलिंगन देण्याकरता गीतेने पसरलेले हे श्लोक म्हणजे बाहूच नव्हेत काय!॥ १६७४॥
कीं गीताकमळींचे भृंग। कीं हे गीतासागरतरंग।
कीं हरीचे हे तुरंग। गीतारथींचे॥ १६७५॥
कीं श्लोक सर्व तीर्थसंघात। आला श्रीगीतेगंगेआंत।
जे अर्जुन सिंहस्थ। जाला म्हणौनि॥ १६७६॥
कीं नोहे हे श्लोकश्रेणी। अचिंतचित्तचिंतामणी।
कीं निर्विकल्पां लावणी। कल्पतरूंची॥ १६७७॥
ऐसिया शतें सात श्लोकां। परि आगळा येकयेका।
आतां कोण वेगळिका। वानावा पां॥ १६७८॥
तान्ही आणि पारठी। इया कामधेनूतें दिठी।
सूनि जैसिया गोठी। कीजती ना॥ १६७९॥
दीपा आगिल मागिल। सूर्या धाकुटा वडील।
अमृतसिंधु खोल। उथळ कायसा॥ १६८०॥
तैसें पहिले सरते। श्लोक न म्हणावे गीते।
जुनीं नवीं पारिजातें। आहाती काई॥ १६८१॥
आणि श्लोका पाड नाहीं। हें कीर समर्थू काई।
येथ वाच्य वाचकही। भाग न धरी॥ १६८२॥
जे इये शास्त्रीं येक। श्रीकृष्णचि वाच्य वाचक।
हें प्रसिद्ध जाणे लोक। भलताही॥ १६८३॥
येथें अर्थें तेंचि पाठें। जोडे येवढेनि धटें।
वाच्यवाचक येकवटें। साधितें शास्त्र॥ १६८४॥
अर्थ—किंवा हे (श्लोक) गीतारूप कमळातील भृंगच म्हणाना! किंवा गीतारूप समुद्रावर उठलेले हे तरंगच म्हणता येतील किंवा श्रीहरीच्या गीतारूप रथाचे हे घोडेच म्हणावेत!॥ १६७५॥ किंवा अर्जुन हा सिंहस्थ पर्वणी झाला म्हणून हा श्लोकरूपी सर्व तीर्थांचा समुदाय श्रीगीतारूपी गंगेत येऊन मिळाला.॥ १६७६॥ किंवा ही श्लोकांची पंक्ती नसून निर्वासन चित्त झालेल्यांना चिंतामणीच आहेत किंवा निर्विकल्प ब्रह्माचे फळ देणाऱ्या कल्पवृक्षांची ही रांगच लावली आहे.॥ १६७७॥ अशा प्रकारे हे सातशे श्लोक आहेत. पण एकापेक्षा एक वैशिष्टॺपूर्ण आहेत. आता कोणी कोणाची वेगळी निवड करून वाखाणणी करावी?॥ १६७८॥ कामधेनूच्या बाबतीत बोलताना ती तान्ही (नुकतीच व्यालेली) की पारठी आहे, अशा तऱ्हेच्या गोष्टी ज्याप्रमाणे करता येत नाहीत.॥ १६७९॥ दिवा हा मागचा कसला आणि पुढचा कसला? सूर्य हा लहान कसला आणि मोठा कसला? अमृताचा सागर खोल कसला आणि उथळ कसला?॥ १६८०॥ त्याप्रमाणे गीतेच्या श्लोकात हे पहिले (उत्तम) व हे शेवटचे (निकृष्ट) असे प्रकार आहेत असे म्हणू नये. (स्वर्गातील) पारिजातकांच्या फुलात ताजी व शिळी असा भेद आहे काय?॥ १६८१॥ आणि श्लोकाश्लोकांत तरतमभाव नाही, ह्याचे आणखी काय समर्थन करावयाचे? या गीतेत वाच्य व वाचक असाही भेद नाही.॥ १६८२॥ कारण की या गीताशास्त्रात श्रीकृष्ण हेच एक काय ते वाच्य व वाचक आहेत, ही गोष्ट प्रसिद्ध असून कोणालाही माहीत आहे.॥ १६८३॥ मोठॺा कष्टाने प्राप्त होणारे जे साध्य ते येथे अर्थाने जसे प्राप्त होणार, तसेच ते पाठाने निश्चयेकरून प्राप्त होणार. वाच्य व वाचक यांचे ऐक्य हे गीताशास्त्र साधते.॥ १६८४॥
गूढार्थदीपिका—श्रीकृष्णचि वाच्य वाचक। वाच्यवाचक येकवटें। साधितें शास्त्र।
सच्चिदानंदरूप निर्गुण परब्रह्म अवतारकालीही आपल्या स्वरूप स्थितीत यत्किंचितही न्यूनता न आणता सगुण साकार होते. भगवान श्रीकृष्ण सगुण साकार दिसत असले, तरी त्यांची अखंड निर्गुण निराकारता अवतारकालीही कायम असते. ‘यस्य नि:श्वसितं वेदा:’ म्हणून ज्या परब्रह्माचा उल्लेख करण्यात येतो, तेच परब्रह्म सगुण साकार श्रीकृष्ण होऊन अवतरले व त्याने आपल्या मुखाने अर्जुनाला वेदातील आत्मरहस्य सांगितले. सच्चिदानंद ब्रह्माचा गीतेच्या रूपाने अशा रितीने आविष्कार झाला असल्यामुळे भगवान श्रीकृष्ण ज्याप्रमाणे सच्चिदानंदस्वरूप त्याचप्रमाणे त्यानी सांगितलेली गीताही सच्चिदानंदस्वरूप. माउलीने ज्ञानी भक्तांचे वर्णन करताना अशा ज्ञानी भक्तांच्या तोंडून जे जे शब्द बाहेर पडतील, ते ते सर्व वेदवाणीच राहील, तयांचे बिसाट शब्द। सुखें म्हणों येती वेद। (अ. १८ ओ. १६४६) असे म्हटले आहे. भगवान श्रीकृष्ण तर प्रत्यक्ष परब्रह्माचेच अवतार. मग त्यांच्या तोंडातून येणारे शब्द परब्रह्मस्वरूप का होणार नाहीत?
याठिकाणी भगवान श्रीकृष्ण वाचक म्हणजे सांगणारे व भगवद्गीता ही वाच्य म्हणजे सांगितली जाणारी आहे. भगवंतांचा सर्व व्यवहारच जसा सच्चिदानंदरूप तशाच प्रमाणे त्यांच्या मुखातून निघालेली गीताही सच्चिदानंदस्वरूप.
गीतेत जीव व शिवाचे ऐक्य प्रतिपादन करणारे जे आत्मज्ञान भगवंतांनी सांगितले आहे, ते गीतेचा अर्थ समजून घेणाऱ्याला जसे प्राप्त होते, तसेच गीतेचा अर्थ न समजता केवळ पठन करणाऱ्या श्रद्धाळू भक्तालाही प्राप्त होते. भगवान् श्रीकृष्णाच्या मुखातून निघालेल्या गीतेकडे या श्रद्धाळू पठन करणाऱ्या भक्तांचा दृष्टिकोन भगवंतांच्या प्रेमाचा राहत असतो व गीतेचे पठन करीत असताना भगवान श्रीकृष्ण त्यांच्या प्रेमाचे आलंबन राहत असल्यामुळे भगवंतांविषयी प्रेम उत्तरोत्तर वाढण्यात त्याची परिणती होते. साहजिकच कायावाचामनाने एक भगवानच त्यांचा विषय होत असल्यामुळे श्रद्धाळू वाचकभक्त व गीतेतील प्रतिपाद्य (वाच्य) भगवान यांचे ऐक्य अनायासेच गीतेच्या पठनाने साधते.
म्हणौनि मज कांहीं। समर्थनीं आतां विषय नाहीं।
गीता जाणा हे वाङ्मयी। श्रीमूर्ति प्रभूची॥ १६८५॥
शास्त्र वाच्यें अर्थें फळे। मग आपण मावळे।
तैसें नव्हे हें सगळें। परब्रह्मचि॥ १६८६॥
तैसा विश्वाचिया कृपा। करूनि महानंद सोपा।
अर्जुनव्याजें रूपा। आणिला देवें॥ १६८७॥
चकोराचेनि निमित्तें। तिन्ही भुवनें संतप्तें।
निवविलीं कळावंतें। चंद्रें जेवीं॥ १६८८॥
कां गौतमाचेनि मिषें। कळिकाळज्वरितोद्देशें।
पाणिढाळ गिरीशें। गंगेचा केला॥ १६८९॥
तैसें गीतेचें हें दुभतें। वत्स करूनि पार्थातें।
दुभीनली जगापुरतें। श्रीकृष्णगाय॥ १६९०॥
येथें जीवें जरी नाहाल। तरी हेंचि कीर होआल।
ना तरि पाठमिषें तिंबाल। जीभचि जरी॥ १६९१॥
तरि लोह एकें अंशें। झगटलिया परिसें।
येरीकडे आपसें। सुवर्ण होय॥ १६९२॥
तैसी पाठाची ते वाटी। श्लोकपाद लावाना जंव वोठीं।
तंव ब्रह्मतेचि पुष्टी। येईल आंगा॥ १६९३॥
अर्थ—म्हणून मला आता प्रतिपादन करण्यासारखा विषय राहिला नाही. गीता ही भगवंतांची वाङ्मयीन मूर्तीच आहे, असे समजा.॥ १६८५॥ इतर शास्त्र अर्थाचे ज्ञान करून देऊन (प्रयोजन संपल्यामुळे) स्वत: नाहीसे होते. पण गीताशास्त्र हे तसे नाही. हे सगळे परब्रह्मस्वरूपच आहे.॥ १६८६॥ सर्व जगावर कृपा करून अर्जुनाच्या रूपाने भगवंतांनी (दुर्लभ असा) ब्रह्मानंद सोपा करून कसा प्रगट केला आहे पहा!॥ १६८७॥ चकोर पक्ष्याच्या निमित्ताने ज्याप्रमाणे पूर्णकलायुक्त चंद्र आपल्या शीतल प्रकाशाने तापलेल्या तिन्ही लोकांना शांत करतो,॥ १६८८॥ किंवा गौतमऋषीच्या निमित्ताने कळिकाळरूपी ज्वराने पछाडलेल्या जीवांची व्याधी नाहीशी करण्याकरता भगवान शंकरांनी गंगेला (गोदावरीला) या मृत्युलोकात पाठवून दिले,॥ १६८९॥ त्याप्रमाणे पार्थरूपी वासराचे निमित्त करून श्रीकृष्णरूप गायीने हे गीतारूप दूध जगाला पुरेल एवढे दिले.॥ १६९०॥ या गीतेच्या अर्थाला अंत:करणापर्यंत पोहोचवाल (अर्थ विचाराने ग्रहण करून) किंवा पठनाच्या रूपाने जरी आपली जीभ ओली कराल, तर ते स्वरूपच व्हाल.॥ १६९१॥ लोखंडाचा एक भाग जरी परिसाला लागला तरी इतर भागाचे जसे आपोआप सोने होते,॥ १६९२॥ त्याप्रमाणे श्लोक, पद इत्यादिकांच्या पाठाची वाटी तोंडाला लावताच सर्व अंगाला ब्रह्मस्वरूपाची पुष्टी येईल.॥ १६९३॥
ना येणेंसीं मुख वांकडें। करूनि ठाकाल कानवडें।
तरि कानींही घेतां पडे। तेचि लेख॥ १६९४॥
जे हे श्रवणें पाठें अर्थें। गीता नेदी मोक्षाआरौते।
जैसा समर्थ दाता कोण्हातें। नास्ति न म्हणे॥ १६९५॥
म्हणौनि जाणतया सवा। गीताचि येकी सेवां।
काय कराल आघवां। शास्त्रीं येरीं॥ १६९६॥
आणि कृष्णार्जुनीं मोकळी। गोठी चावळिली जे निराळीं।
ते श्रीव्यासें केली करतळीं। घेवों ये ऐसी॥ १६९७॥
बाळकातें वोरसें। माय जैं जेववूं बैसे।
तैं तया ठाकती तैसे। घांस करी॥ १६९८॥
का अफाटा समीरणा। आपैतेंपण शाहाणा।
केलें जैसें विंजणा। निर्मूनियां॥ १६९९॥
तैसें शब्दें जें न लभे। तें घडूनियां अनुष्टुभें।
स्त्रीशूद्रादिप्रतिभे। सामाविलें॥ १७००॥
अर्थ—अथवा गीतेकडे तोंड वाकडे करून एका कुशीवर पडाल, तरी कानाने गीता ऐकली असता तोच हिशेब होईल. (तेच फळ मिळेल.)॥ १६९४॥ कारण, संपत्तीचे सामर्थ्य असलेला दाता जसा कोणालाही ‘नाही’ असे म्हणत नाही, त्याप्रमाणे ही गीता, केवळ श्रवण करा, की नुसता पाठ करा, की अर्थासह वाचा; एका मोक्षाशिवाय दुसरे काहीही द्यावयाची नाही.॥ १६९५॥ म्हणून ज्ञानी पुरुषांच्या संगतीने एका गीतेचीच सेवा करावी. इतर शास्त्रांना घेऊन (मोक्षाच्या दृष्टीने) काय करणार?॥ १६९६॥ आणि श्रीकृष्ण व अर्जुन यांनी मोकळेपणाने अनाकलनीय ज्या गोष्टी केल्यात त्यांना तळहातावर घेता येईल असे श्रीव्यासांनी करून ठेवले.॥ १६९७॥ आई ममतेने जेव्हा मुलाला जेवूं घालायला बसते, तेव्हा त्याला सहज गिळता येईल असे घास करून देते.॥ १६९८॥ किंवा जिकडे तिकडे पसरलेल्या वाऱ्याला बेतापुरताच घेण्यासाठी सुज्ञ लोकांनी जसा पंखा तयार केला,॥ १६९९॥ त्याप्रमाणे शब्दांनीही जे साध्य होणार नाही, ते अनुष्टुप छंदात गुंफून स्त्री शूद्रादिकांच्या बुद्धीलाही ग्रहण करता येईल असे केले.॥ १७००॥
स्वातीचेनि पाणियें। न होती जरी मोतियें।
तरी आंगीं सुंदरांचिये। कां शोभती तियें॥ १७०१॥
नाद वाद्या न येता। तरि कां गोचर होता।
फुलें न होतां घेपता। आमोद केवीं॥ १७०२॥
गोडीं न होतीं पक्वान्नें। तरि कां फावती रसने।
दर्पणावीण नयनें। नयन कां दिसे॥ १७०३॥
द्रष्टा श्रीगुरुमूर्ती। न रिगतां दृश्यपंथीं।
तरि कां ह्या उपास्ती। आकळता तो॥ १७०४॥
तैसें वस्तु जें असंख्यात। तया संख्या शतें सात।
न होती तरि कोणा येथ। फावों शकतें॥ १७०५॥
अर्थ—स्वाती नक्षत्राच्या पाण्याचे (थेंब) जर मोती झाले नसते, तर सुंदर स्त्रियांच्या अंगावर कोठून शोभा आली असती!॥ १७०१॥ नाद जर वाद्याच्या रूपाला आला नसता, तर तो कानाला कसा ऐकू आला असता? सुगंधाने पुष्परूप घेतले नसते, तर त्याचे (सुगंधाचे) ग्रहण कसे झाले असते?॥ १७०२॥ गोडी जर पक्वान्ने झाली नसती तर ती जिभेला कशी घेता आली असती? आरशाशिवाय डोळॺामुळे डोळा दिसेल काय?॥ १७०३॥ द्रष्टृस्वरूप असलेले श्रीगुरु या दृश्याच्या मार्गात पडले नसते (निर्गुणस्वरूप सगुण झाले नसते) तर ते भक्तीने कसे वश झाले असते?॥ १७०४॥ त्याप्रमाणे अमर्याद असलेली अशी परब्रह्म वस्तू जर सातशे श्लोकांच्या मर्यादेत आली नसती, तर या जगात ती कोणाला प्राप्त होऊ शकली असती?॥ १७०५॥
गूढार्थदीपिका—द्रष्टा श्रीगुरुमूर्ती। न रिगतां दृश्यपंथीं। तरि कां ह्या उपास्ती। आकळता तो॥
परमानंदरूप असलेली ब्रह्मवस्तूच आपले परमसुख भोगण्याकरता कसे उपाधिरहित सगुण साकाररूप धारण करते, हे या ओवीत माउली सांगत आहे.
आपला सुवास घेण्याकरता फूलच ज्याप्रमाणे नासिकेंद्रिय व्हावे, त्याप्रमाणे आपले सुख भोगण्याकरता सच्चिदानंद ब्रह्मच निवृत्तिनाथ झालेत असे माउलीने अमृतानुभवात म्हटले आहे. “तैसे निवृत्तिपणासि कारण। हाचि आपणया आपण। घेयावेया फुलचि झाले घ्राण। आपुलि दृति” (अमृ. प्र. २ ओ. ७५) आपले निरपेक्ष अद्वैतत्व कायम ठेवूनच निवृत्तिनाथ दोनपणाला अर्थातच दृश्यपणाला (नामरूपात्मक सगुणपणाला) आलेत. चेतनरूप ब्रह्मच श्रीगुरुच्या रूपाने दृश्यरूप होते हा भाव.
मेघ सिंधूचें पाणी वाहे। तरी जग तयाचेंचि पाहे।
कां जें उमप तें नोहे। ठाकतें कोण्हा॥ १७०६॥
आणि वाचा जें न पवे। तें हे श्लोक न होते बरवे।
तरि कानें मुखें फावे। ऐसें कां होतें॥ १७०७॥
म्हणोनि श्रीव्यासाचा हा थोर। विश्वासि जाला उपकार।
जे श्रीकृष्णउक्ती आकार। ग्रंथाचा केला॥ १७०८॥
आणि तोचि हा मी आतां। श्रीव्यासाचीं पदें पाहतां पाहतां।
आणिला श्रवणपथा। मऱ्हाठिया॥ १७०९॥
व्यासादिकांचे उन्मेख। राहाटती जेथ साशंक।
तेथ मीही रंक येक। वाचाळी करीं॥ १७१०॥
परि गीता ईश्वर भोळा। ले व्यासोक्तिकुसुममाळा।
तरि माझिया दूर्वादळा। ना न म्हणे कीं॥ १७११॥
आणि क्षीरसिंधूचिया तटा। पाणिया येती गजघटा।
तेथ काय मुरकुटा। वारिजत तसे॥ १७१२॥
पांखकुंटे पाखिरुं। नुडे तरी नभींच स्थिरू।
गगन आक्रमी सत्वरु। तो गरुडही तेथ॥ १७१३॥
राजहंसाचें चालणें। भूतळीं जालिया शहाणें।
आणिकें काय कोणें। चालावेंचि ना॥ १७१४॥
अर्थ—मेघ हा जरी समुद्राचे पाणी वाहतो तरी जग मात्र (समुद्राकडे न पाहता) त्याच्याकडेच पाहते. कारण ते अमर्याद असल्यामुळे कोणाला प्राप्त करून घेता येत नाही.॥ १७०६॥ आणि वाणीला जे प्राप्त होत नाही, ते (परब्रह्म), हे जर सातशे सुंदर श्लोक झाले नसते तर कानाने व तोंडाने उपभोगता येईल असे झाले असते काय?॥ १७०७॥ म्हणून श्रीव्यासांचा जगावर मोठा उपकार झाला की, त्यांनी भगवंतांच्या बोलण्याला ग्रंथाचे रूप दिले.॥ १७०८॥ श्रीव्यासांच्या पदांचा अर्थ पाहत पाहत मी आता तोच ग्रंथ मराठीतून ऐकण्याच्या रूपाला आणला.॥ १७०९॥ व्यासादिकांच्या ज्ञानाला वावरताना जेथे शंका राहतात, त्या गीतेच्या बाबतीत मी एक गरीब (दरिद्री) बडबड करीत आहे!॥ १७१०॥ परंतु गीता हा भोळा देव आहे. व्यासांच्या उक्तिरूपी फुलांच्या माळा त्याने धारण केल्या तरी माझ्या (ओवीरूपी) दूर्वादळांना निश्चितच तो ‘ना’ म्हणणार नाही.॥ १७११॥ आणि क्षीरसमुद्राच्या किनाऱ्यावर पाणी पिण्यास हत्तींचे कळप येतात, तेथे डासांना क्षीरसमुद्र येऊ नका म्हणेल काय?॥ १७१२॥ पंख फुटलेले पाखरू फार उंच उडू शकत नसले तरी आकाशातच स्थिर राहते (उडते) आणि वेगाने आकाशाचे आक्रमण करणारा गरुडही तेथेच उडत असतो.॥ १७१३॥ राजहंसाचे चालणे जगात उत्तम गणले गेले म्हणून काय पृथ्वीवर इतर कोणी चालूच नये?॥ १७१४॥
जी आपुलेनि अवकाशें। अगाध जळ घेपे कलशें।
चुळीं चूळपणा ऐसें। भरूनि न निघे॥ १७१५॥
दिवटीच्या आंगीं थोरी। तरि ते बहु तेज धरी।
वाती आपुलिया परी। आणीच कीं ना॥ १७१६॥
जी समुद्राचेनि पैसें। समुद्रीं आकाश आभासे।
थिल्लरीं थिल्लराऐसें। बिंबेचि पैं॥ १७१७॥
तेविं व्यासादिक महामती। वावरों येती इये ग्रंथीं।
मा आम्ही ठाकों हे युक्ती। न मिळे कीर॥ १७१८॥
जिये सागरीं जळचरें। संचरती मंदराकारें।
तेथ देखोनि शफरें येरें। पोहों न लाहती॥ १७१९॥
अरुण आंगाजवळिके। म्हणोनि सूर्यातें देखे।
मा भूतळींची न देखे। मुंगी काई॥ १७२०॥
यालागीं आम्हां प्राकृतां। देशिकारें बंधें गीता।
म्हणणें हें अनुचिता। कारण नोहे॥ १७२१॥
आणि बाप पुढां जाये। ते घेत पाउलाची सोये।
बाळ ये तरि न लाहे। पावों कायी॥ १७२२॥
तैसा व्यासाचा मागोवा घेत। भाष्यकारांतें वाट पुसत।
अयोग्यही मी न पवत। कें जाईन॥ १७२३॥
अर्थ—अहो! आपल्या (आकारमान) पोकळीप्रमाणे घागरीला पुष्कळ पाणी घेता येते, तसेच चुळीत चूळभर पाणी येत नाही काय?॥ १७१५॥ दिवटीचा आकार मोठा असतो म्हणून तिचा उजेड मोठा पडतो, पण वात आपल्या परीने उजेड देतेच की नाही!॥ १७१६॥ अहो, समुद्रात समुद्राच्या विस्ताराच्या मानाने आकाशाचे प्रतिबिंब पडते, तर डबक्यात डबक्याएवढे प्रतिबिंब पडतेच की!॥ १७१७॥ त्याप्रमाणे व्यासादिकांसारखे अलौकिक प्रतिभासंपन्न लोक या ग्रंथाचे विवरण करतात. मग आम्ही आपल्या अल्पबुद्धीप्रमाणे या ग्रंथाचे विवरण करावे, हे युक्तिसंगत होणार नाही काय?॥ १७१८॥ ज्या समुद्रामध्ये मंदार पर्वतायेवढे मोठमोठे जलप्राणी संचार करतात, ते पाहूनदेखील त्याच समुद्रात लहान लहान मासे पोहत नाहीत काय?॥ १७१९॥ अरुण हा सूर्याच्या जवळ असतो म्हणून सूर्याला पाहतो, पण मग त्या सूर्याला पृथ्वीवरची मुंगी पाहत नाही काय?॥ १७२०॥ म्हणून आमच्यासारख्या सामान्य लोकांना देशी भाषेत (मराठीत) गीता आणता येते, या म्हणण्यात अनौचित्याला जागा नाही.॥ १७२१॥ आणि बाप पुढे गेलेला असला आणि त्याच्याच पाउलाच्या वाटेने मूल आले, तर ते त्याच ठिकाणावर पोहोचणार नाही काय?॥ १७२२॥ त्याप्रमाणे व्यासांचा माग काढीत काढीत व भाष्यकारांना वाट पुसत पुसत मी अयोग्य असलो तरी तेथे (गीतार्थाच्या ठिकाणी) न पोहोचता कोठे जाईन?॥ १७२३॥
आणि पृथ्वी जयाचिया क्षमा। नुबगे स्थावरजंगमा।
जयाचेनि अमृतें चंद्रमा। निववी जग॥ १७२४॥
जयाचें आंगिक असिकें। तेज लाहोनि अर्कें।
आंधाराचें सावाईकें। लोटिजत आहे॥ १७२५॥
समुद्रा जयाचें तोय। तोया जयाचें माधुर्य।
माधुर्या सौंदर्य। जयाचेनि॥ १७२६॥
पवना जयाचें बळ। आकाश जेणें पघळ।
ज्ञान जेणें उज्ज्वळ। चक्रवर्ती॥ १७२७॥
वेद जेणें सुभास। सुख जेणें सोल्लास।
हें असो रूपस। विश्व जेणें॥ १७२८॥
तो सर्वोपकारी समर्थ। सद्गुरु श्रीनिवृत्तिनाथ।
राहटत असे मजहीआंत। रिघोनियां॥ १७२९॥
अर्थ—आणि त्याच्या (श्रीगुरुच्या) क्षमेच्या वृत्तीमुळे पृथ्वी स्थावर व जंगमाच्या (विश्वातील घडामोडींचा त्रास) त्रासाला कंटाळत नाही व ज्याच्यापासून प्राप्त होणाऱ्या अमृतामुळे चंद्र जगाला शांत करतो.॥ १७२४॥ ज्याच्या (श्रीगुरुच्या) अंगाच्या तेजामुळे सूर्याला तेज प्राप्त होऊन तो अंधाराचे संकट दूर सारतो.॥ १७२५॥ ज्याच्यामुळे (श्रीगुरुच्या सत्तेमुळे) समुद्राला पाणी आहे, पाण्याला ज्याच्यामुळे माधुर्य आहे व माधुर्याला सौंदर्य ज्याच्यामुळे आहे.॥ १७२६॥ वाऱ्यातील सामर्थ्य ज्याचे आहे, आकाशाला ज्यामुळे पैस आला आहे आणि ज्याच्यामुळे ज्ञान हे प्रकाशमान व सार्वभौम झाले आहे.॥ १७२७॥ वेद ज्याच्या योगाने बोलका झाला, सुख ज्याच्यामुळे उल्हासयुक्त आहे. हे असो, सारे विश्व ज्याच्या योगाने रूपवान झाले आहे.॥ १७२८॥ असा तो सर्वांवर उपकार करणारा समर्थ सद्गुरु श्रीनिवृत्तिनाथ माझ्यात प्रवेश करून सर्व व्यवहार करीत आहे.॥ १७२९॥
आतां आयती गीता जगीं। मी सांगें मऱ्हाठिया भंगीं।
येथ कें विस्मयालागीं। ठाव आहे॥ १७३०॥
अर्थ—ज्या गीतेचे ज्ञान मला आयते मिळाले ती गीता मी आता मराठी भाषेतून सांगत आहे. तेव्हा येथे आश्चर्याला जागा कोठे आहे?॥ १७३०॥
श्रीगुरुचेनि नांवें माती। डोंगरीं जयापासीं होती।
तेणें कोळियें त्रिजगती। येकवद केली॥ १७३१॥
चंदनें वेधलीं झाडें। जालीं चंदनाचेनि पाडें।
वसिष्ठें मांडली कीं भांडे। भानूसीं शाटी॥ १७३२॥
मा मी तंव चित्ताथिला। आणि श्रीगुरु ऐसा दादुला।
जो दिठीवेनि आपुला। बैसवी पदीं॥ १७३३॥
आधींचि देखणी दिठी। वरी सूर्य पुरवी पाठी।
तैं न दिसे ऐसी गोठी। केंही आहे॥ १७३४॥
म्हणोनि माझे नित्य नवे। श्वासोच्छ्वासही प्रबंध होआवे।
श्रीगुरुकृपा काय नोहे। ज्ञानदेव म्हणे॥ १७३५॥
याकारणें मियां। श्रीगीतार्थ मऱ्हाठिया।
केला लोकां यया। दिठीचा विषो॥ १७३६॥
परि मऱ्हाठे बोल रंगें। कवळितां पैं गीतांगें।
तैं गातयाचेनि पांगें। येकाढॺता नोहे॥ १७३७॥
म्हणौनि गीता गावों म्हणे। तैं गाणिवे होती लेणें।
ना मोकळे तरि उणें। गीताही आणित॥ १७३८॥
अर्थ—डोंगरामध्ये श्रीगुरुचे (द्रोणाचार्य) नाव देऊन (त्यांची मूर्ती) ज्या कोळॺाने (एकलव्याने) मांडली त्यानेसुद्धा त्रिभुवन हालवून सोडले.॥ १७३१॥ चंदन वृक्षाचा गराडा पडलेली झाडे चंदनाच्याचसारखी (सुवासित) झाली. वसिष्ठांनी (भांडणाच्या) निवाडॺासाठी (सूर्याच्या जागी) ठेवलेली छाटी, सूर्यासारखीच दैदीप्यमान झाली.॥ १७३२॥ मग मी तर सचेतन आहे आणि जो केवळ आपल्या कृपादृष्टीने आपल्या पदावर बसवतो, अशा तऱ्हेचा श्रीगुरुसारखा माझा धनी आहे.॥ १७३३॥ मुळची दृष्टी निर्मल असून तिला जर सूर्याचे साहाय्य मिळाले, तर तिला (दृष्टीला) दिसणार नाही, अशी कोणती गोष्ट आहे?॥ १७३४॥ म्हणून माझे नित्य नवे श्वासोच्छ्वाससुद्धा काव्यप्रबंध होऊ लागले आहेत. श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, श्रीगुरुची कृपा काय करू शकणार नाही!॥ १७३५॥ याच कारणामुळे श्रीगीतेचा अर्थ मराठीमध्ये लोकांना आकलन होईल, असा मी केला.॥ १७३६॥ परंतु माझ्या मराठी शब्दमाधुर्याच्या रंगाने जेव्हा कोणी गीतेतील शब्दादिक समजून घेईल, तर सांगणाऱ्याच्या (संस्कृतमधून) उणीवेमुळे मराठी शब्दांच्या अर्थाला मर्यादितपणा येणार नाही.॥ १७३७॥ म्हणून माझ्या सार्थ मराठी गीतेचे जर कोणी पठन करील, तर माझी मराठी टीकाही गीतेचा अलंकार होईल. पण जर केवळ मराठी टीकाच पठन करील, तर ही गीता (मराठी टीका) संस्कृतमधून सांगितलेल्या अर्थालाही मागे सारील.॥ १४३८॥
सुंदर आंगीं लेणें न सूये। तैं तो मोकळा शृंगार होये।
ना लेईलें तरि आहे। तैसें कें उचित॥ १७३९॥
कां मोतियांची जैसी जाती। सोनयाही मान देती।
ना तरि मानवती। अंगेंचि सडीं॥ १७४०॥
ना ना गुंफिलीं कां मोकळीं। उणीं न होती परिमळीं।
वसंतागमींचीं वाटोळीं। मोगरीं जैसीं॥ १७४१॥
तैसा गाणिवेनें मिरवी। गीतेवीणही रंग दावी।
ती लाभाचा प्रबंध वोवीं। केला मियां॥ १७४२॥
अर्थ—सुंदर दागिना अंगावर घातला नाही तरी तो नुसताही शोभतोच. मग ज्याप्रमाणे अंगावर घातल्यावर आणखी चांगली गोष्ट ती कोणती?॥ १४३९॥ अथवा मोत्यांचा स्वाभाविक गुण असा की, सोन्यालाही ती शोभा आणतात. ती मोकळी असली तरी आपल्या अंगच्याच गुणांनी ज्याप्रमाणे शोभिवंत असतात.॥ १७४०॥ अथवा वसंत ऋतूच्या सुरवातीची मोगऱ्याची वाटोळी फुले मोकळी असोत किंवा गुंफलेली असोत सुगंधाच्या दृष्टीने त्यात ज्याप्रमाणे कोणताही कमीपणा राहत नाही,॥ १७४१॥ त्याप्रमाणे संस्कृत गीतेसह ही मराठी टीका सांगण्यात आली तर ती शोभा आणील; पण गीतेशिवायही नुसती माझी मराठी टीका सांगण्यात आली तरी ती शोभा देईल. अशा तऱ्हेचा (उभयप्रद) लाभ देणारा ओवीबद्ध काव्यग्रंथ मी केला आहे.॥ १७४२॥
तेणें आबाळसुबोधें। वोवीचेनि प्रबंधें।
ब्रह्मरससुस्वादें। अक्षरें गुंथिलीं॥ १७४३॥
आतां चंदनाच्या तरुवरीं। परिमळालागीं फुलवरी।
पारुखणें जियापरी। लागेना कीं॥ १७४४॥
तैसा प्रबंध हा श्रवणीं। लागतखेंवो समाधि आणी।
ऐकिलियाही वाखाणी। काय व्यसन न लवी॥ १७४५॥
पाठ करितां व्याजें। पांडित्यें येती वेषजें।
तैं अमृतातें नेणिजे। फावलिया॥ १७४६॥
तैसेनि आईतेपणें। कवित्वा जालें हें उपेणें।
मनन निदिध्यास श्रवणें। जिंतिलें आतां॥ १७४७॥
अर्थ—लहान मुलापासून तो मोठॺा समजदार माणसापर्यंत सर्वांना सहज कळणारी ओवीच्या छंदात (वृत्तात) ब्रह्मरसाच्या गोडीने ओथंबलेली अक्षरे मी गुंफिली आहेत.॥ १७४३॥ आता चंदनाच्या झाडांना सुवासाकरता फुले येईपर्यंत ज्याप्रमाणे वाट पाहावी लागत नाही॥ १७४४॥ त्याप्रमाणे ही माझी ओवीबद्ध टीका श्रवण करताक्षणीच श्रोत्यांना समाधी लावते, मग ती व्याख्यानरूपाने ऐकल्यानंतर ती ऐकण्याचा नाद लागणार नाही काय?॥ १७४५॥ माझी टीका पठन (वाचीत असताना) करायला लागले की, त्यानिमित्ताने मूर्तिमंत पांडित्य येऊन उभे राहते आणि त्यावेळी त्यातील गोडीचा अनुभव आला की अमृताचीही आठवण होत नाही.॥ १७४६॥ त्याप्रमाणे हे कवित्व अनायासेच (सर्वांना) विश्रांतिस्थान झाले आहे. आता मनन आणि निदिध्यासन हे एका श्रवणानेच साध्य झाले आहे.॥ १७४७॥
हे स्वानंदभोगाची सेल। भलतयासीचि देईल।
सर्वेंद्रियां पोषवील। श्रवणाकरवीं॥ १७४८॥
चंद्रातें आंगवणें। भोगूनि चकोर शाहाणे।
परि फावे जैसें चांदिणें। भलतयाही॥ १७४९॥
तैसें अध्यात्मशास्त्रीं यिये। अंतरंगचि अधिकारियें।
परि लोक वाक्चातुर्यें। होईल सुखिया॥ १७५०॥
अर्थ—ही माझी टीका पाहिजे त्याला आत्मानंदभोगाचा शेवटचा वाटा देईल आणि श्रवणेंद्रियाकडून सर्व इंद्रियांचे पोषण करील.॥ १७४८॥ आपल्या अंगच्या गुणामुळे चंद्राचा उपभोग घेऊन (चंद्राचे अमृतकण सेवून) चकोर पक्षी चतुर ठरला आहे; पण चंद्राच्या प्रकाशाचा आस्वाद मात्र सर्वांनाच ज्याप्रमाणे घेता येतो,॥ १७४९॥ त्याप्रमाणे या अध्यात्मशास्त्राचे अंतर्मुख ज्ञानीच अधिकारी आहेत. पण यातील वाक्विलासाने मात्र सर्वांनाच आनंद मिळू शकेल.॥ १७५०॥
गूढार्थदीपिका—तैसें अध्यात्मशास्त्रीं यिये। अंतरंगचि अधिकारियें।
भगवद्गीतेवर मराठीतून ओवीबद्ध केलेल्या आपल्या टीकेचे प्रयोजन याठिकाणी माउली सांगत आहे.
अर्जुनाला निमित्त करून अखंडपरमानंदरूपी मोक्षाचा ठेवा सर्व जगताला भगवंतांनी उपलब्ध करून दिला. माउलीने मराठीतून त्यावर आपली लालित्यपूर्ण व रसाळ सविस्तर टीका लिहून आबालवृद्धापर्यंत भगवंतांच्या उपदेशाचे रहस्य पोहोचविण्याचे कार्य केले. माउलीचा वाग्विलास पाहिल्यानंतर सर्वसामान्य वाचकांना असे वाटते की, गीतेवरील त्यांची ही टीका काव्याचे प्रयोजन मनात ठेवून त्यांनी लिहिली. माउलीने या टीकेचा अधिकारी अध्यात्मशास्त्राची तळमळ असलेला व अंतर्मुख वृत्ती झालेला ज्ञानी आहे, असे स्पष्ट सांगून, काव्य हे केवळ साधन आहे हे दर्शविले आहे. संपूर्ण भगवद्गीता व त्यावरील माउलीचे भाष्यरूप असलेली टीका यांचे प्रयोजन, जीवाला त्याच्या मूळ आत्मस्वरूपाची ओळख करून देणे हे आहे. लोकांची बहिर्मुख वृत्ती व त्यांची शब्दमाधुर्याची ओढ लक्षात घेऊन माउलीने आपल्या काव्यमय भाषेचा साज त्या अध्यात्मावर चढविला एवढेच. पण साध्यसाधनाच्या भाषेत बोलायचे म्हणजे अद्वैतज्ञानपूर्वक पराभक्तीने अखंड परमानंदतेची याच देहाने प्राप्ती करून घेणे हे ध्येय व त्या प्राप्तीचे माध्यम म्हणजे विविध दृष्टांत व साहित्यातील अलंकाराने नटलेले त्यांचे काव्यात्मक विवरण हे होय.
बाह्य विषयापासून इंद्रियांना परावृत्त करून अंत:करणातील अधिष्ठानरूप ब्रह्माकडे त्यांचा ओढा वळवणे हे साधनचतुष्टयसंपन्न अधिकाऱ्यालाच शक्य आहे. अशा तऱ्हेचा अधिकारी पुरुषच माउलीच्या या टीकारूप वाङ्मयाचा खरा आस्वादक आहे. इतरांना शब्दांच्या लालित्यामुळे आनंद होत असला तरी ते अर्थाला झोंबू शकत नसल्यामुळे माउलीच्या वाङ्मयाचा खरोखर आस्वाद ते घेऊ शकत नाहीत.
ऐसें श्रीनिवृत्तिनाथाचें। गौरव आहे जी साचें।
ग्रंथ नोहे हें कृपेचें। वैभव तिये॥ १७५१॥
क्षीरसिंधुपरिसरीं। शक्तीच्या कर्णकुहरीं।
नेणों कैं श्रीत्रिपुरारीं। सांगीतलें जें॥ १७५२॥
तें क्षीरकल्लोळाआंत। मकरोदरीं गुप्त।
होता तयाचा हात। पैठे जालें॥ १७५३॥
तो मत्स्येंद्र सप्तशृंगीं। भग्नावयवा चौरंगीं।
भेटला कीं तो सर्वांगीं। संपूर्ण जाला॥ १७५४॥
मग समाधि अव्यत्यया। भोगावी वासना या।
ते मुद्रा श्रीगोरक्षराया। दिधली मीनीं॥ १७५५॥
तेणें योगाब्जिनीसरोवर। विषयविध्वंसैकवीर।
तिये पदीं कां सर्वेश्वर। अभिषेकिले॥ १७५६॥
मग तिहीं तें शांभव। अद्वयानंदवैभव।
संपादिलें सप्रभव। श्रीगैणीनाथा॥ १७५७॥
तेणें कळिकळित भूतां। आला देखोनि निरुता।
ते आज्ञा श्रीनिवृत्तिनाथा। दिधली ऐसी॥ १७५८॥
अर्थ—महाराज, खरोखर असा हा श्रीनिवृत्तिनाथ महाराजांचा महिमा आहे. हा ग्रंथ नसून खरोखर हे त्यांच्या कृपेचे ऐश्वर्य आहे.॥ १७५१॥ क्षीरसमुद्राच्या परिसरामध्ये पार्वतीच्या कानात श्रीशंकरांनी जे सांगितले ते माहीत नाही.॥ १७५२॥ पण त्यावेळी क्षीरसागराच्या लाटांमध्ये माशाच्या पोटामध्ये गुप्त असलेल्या मत्स्येंद्रनाथांना ते ज्ञान हस्तगत झाले.॥ १७५३॥ तो मत्स्येंद्र सप्तशृंग पर्वतावर हातपाय तुटलेल्या चौरंगीला भेटताच तो (चौरंगी) संपूर्ण अवयवयुक्त झाला.॥ १७५४॥ मग निर्विघ्नपणे समाधीचे सुख भोगावे अशा इच्छेने ते गुह्य मच्छेंद्रनाथांनी श्रीगोरक्षरायाला दिले.॥ १७५५॥ योगरूपी कमळांचे सरोवर व विषयांचा नाश करण्यात शूर असलेल्या अशा श्रीगोरक्षनाथास मत्स्येंद्रनाथांनी सर्वेश्वर-अष्टांगयोगाधिकारी म्हणून (समाधिपदाच्या ठिकाणी) अभिषेक केला.॥ १७५६॥ मग त्या गोरक्षनाथांनी शंकरापासून प्राप्त झालेले अद्वैत आनंदाचे ऐश्वर्य मुळासकट श्रीगहिनीनाथाला दिले.॥ १७५७॥ कलिकाळ प्राण्यांना खरोखर ग्रास करण्यास आला आहे, असे पाहून गहिनीनाथांनी श्रीनिवृत्तिनाथांना आज्ञा केली, ती अशी॥ १७५८॥
ना आदिगुरु शंकरा-। लागोनि शिष्यपरंपरा।
बोधाचा हा संसरा। जाला जो आमुतें॥ १७५९॥
तो हा तूं घेऊनि आघवा। कळीं गिळितयां जीवां।
सर्व प्रकारीं धांवा। करीं पां वेगीं॥ १७६०॥
आधींच तंव तो कृपाळु। वरि गुरुआज्ञेचा बोलु।
जाला जैसा वर्षाकाळु। खवळणें मेघां॥ १७६१॥
मग आर्ताचेनि वोरसें। गीतार्थग्रंथनमिसें।
वर्षला शांतरसें। तो हा ग्रंथ॥ १७६२॥
तेथ पुढां मीं बापिया। मांडला आर्ती आपुलिया।
कीं यासाठीं येवढिया। आणिलों यशा॥ १७६३॥
एवं गुरुक्रमें लाधलें। समाधिधन जें आपुलें।
तें ग्रंथें बोधौनि दिधलें। गोसावीं मज॥ १७६४॥
अर्थ— की आद्यगुरु जो शंकर त्यापासून शिष्यपरंपरेने हा जो बोधाचा विस्तार आमच्यापर्यंत आला,॥ १७५९॥ तो हा सर्व घेऊन कलीकडून गिळल्या जाणाऱ्या जीवांना संकटाच्यावेळी सर्वप्रकारे धावून सत्वर मदत कर.॥ १७६०॥ पावसाळा येताच मेघ ज्याप्रमाणे जोराची वृष्टी करू लागतात, त्याप्रमाणे आधीच कृपाळू असलेल्या निवृत्तिनाथांना गुरुची आज्ञा मिळताच॥ १७६१॥ पीडित जीवांवर करुणा करण्यासाठी गीतेचा अर्थ सांगण्याच्या निमित्ताने (निवृत्तिनाथाकडून) जी शांतरसाची वृष्टी झाली, तो हा ग्रंथ होय.॥ १७६२॥ तेव्हा मी चातकपक्षी आपल्या तीव्र इच्छेने समोर उभा होतो आणि त्यामुळेच मी एवढॺा यशाला पात्र झालो.॥ १७६३॥ अशा रितीने गुरुपरंपरेने प्राप्त झालेले जे समाधिरूप धन ते ग्रंथाच्या रूपाने बोध करून स्वामींनी (निवृत्तिनाथांनी) मला दिले.॥ १७६४॥
गूढार्थदीपिका—बोधाचा हा संसरा। जाला जो आमुतें। एवं गुरुक्रमें लाधलें। समाधिधन जें आपुलें।
ज्ञानदृष्टी प्राप्त होण्यापूर्वी सर्वांचीच जीवदशा असते. सद्गुरुंच्या बोधामृताने ज्ञानदृष्टीचा उदय होतो. या ठिकाणी श्रीज्ञानेश्वर महाराज ही ज्ञानदृष्टी आम्हांला श्रीगुरुपासून प्राप्त झाली, असे स्वत:च सांगतात व गुरुपरंपरेने प्राप्त झालेले आपले समाधिरूपी धन स्वामींनी (श्रीनिवृत्तिनाथ महाराजांनी) मला दिले, असे म्हणतात.
वांचूनि पढे ना वाची। ना सेवाही जाणे स्वामीची।
ऐसिया मज ग्रंथाची। योग्यता कें असे॥ १७६५॥
परि साचचि गुरुनाथें। निमित्त करूनि मातें।
प्रबंधव्याजें जगातें। रक्षिलें जाणा॥ १७६६॥
तऱ्ही पुरोहितगुणें। मी बोलिलों पुरें उणें।
तें तुम्हीं माउलीपणें। उपसाहिजो जी॥ १७६७॥
शब्द कैसा घडिजे। प्रमेयीं कैसें पां चढिजे।
अळंकार म्हणिजे। काय तें नेणें॥ १७६८॥
सायिखडेयाचें बाहुलें। चालवित्या सूत्राचेनि चाले।
तैसा मातें दावीत बोले। स्वामी तो माझा॥ १७६९॥
यालागीं मी गुणदोष-। विषीं क्षमावी ना विशेष।
जे मी संजात ग्रंथलों देख। आचार्यें कीं॥ १७७०॥
आणि तुम्हां संतांचिये सभे। जें उणिवेसी ठाके उभें।
तें पूर्ण नोहे तैं लोभें। तुम्हांसीचि कोपों॥ १७७१॥
सिवतलियाही परिसें। लोहत्वाचिये अवदसे।
न मुकिजे आयसें। तैं कवणा बोल॥ १७७२॥
अर्थ—ना मी काही शिकलो, ना मी काही वाचले, ना मला सद्गुरुची सेवा कशी करावी, हे माहीत आहे. अशा मला ग्रंथ करण्याची योग्यता कोठून येणार?॥ १७६५॥ परंतु खरोखर सद्गुरुनाथांनी मला निमित्त करून या ग्रंथरचनेच्या मिषाने सर्व जगाचे रक्षण केले असे समजा.॥ १७६६॥ तरी सद्गुरुंचा एक पुरोहित म्हणून मी जे काही कमी जास्त बोललो असेन, ते आपण (श्रोत्यांनी) आईच्या वात्सल्याने सहन करावे.॥ १७६७॥ शब्द कसा योजावा, सिद्धांताची मांडणी कशी करावी, साहित्यशास्त्रातील अलंकार कशाला म्हणतात, यांपैकी काहीही मला माहीत नाही.॥ १७६८॥ कळसूत्री बाहुले, चालविणाऱ्याच्या दोऱ्याने चालत असते. त्याप्रमाणे मला पुढे करून माझे सद्गुरु बोलत आहेत.॥ १७६९॥ ह्याकरता मी गुणदोषाबद्दल विशेष क्षमा मागत नाही, कारण सद्गुरुंच्या प्रेरणेतून निर्माण झालेला ग्रंथच मी केला आहे.॥ १७७०॥ आणि तुम्हा संतांच्या सभेमध्ये जर उणीव कायमच राहील आणि ती पूर्ण होणार नाही, तर मग लडिवाळपणाने मी तुमच्यावरच रागावीन.॥ १७७१॥ परिसाचा स्पर्श होऊनही लोखंडाच्या निकृष्ट दशेला जर लोखंड मुकले नाही तर तो दोष कोणाचा?॥ १७७२॥
वोहळें हेंचि करावें। जे गंगेचें आंग ठाकावें।
मगही गंगा जरी नोहावें। तें तो काय करी॥ १७७३॥
म्हणौनि भाग्ययोगें बहुवें पां हे। तुम्हां संतांचे मी पाये।
पातलों आतां कें लाहें। उणें जगीं॥ १७७४॥
अहो जी माझेनि स्वामी। मज संत जोडूनि तुम्ही।
दिधलेति तेणें सर्वकामीं। परिपूर्ण जालों॥ १७७५॥
पाहा पां मातें तुम्हां सांगडें। माहेर तेणें सुरवाडें।
ग्रंथाचें आळियाडें। सिद्धी गेलें॥ १७७६॥
जी कनकाचें निखळ। वोतूं येईल भूतळ।
चिंतारत्नीं कुळाचळ। निर्मूं येती॥ १७७७॥
सातांही हो सागरांतें। सोपें भरितां अमृतें।
दुवाड नोहे तारांतें। चंद्र करितां॥ १७७८॥
कल्पतरूचें आराम। लावितां नाहीं विषम।
परी गीतार्थाचें वर्म। निवडूं न ये॥ १७७९॥
अर्थ—लहानशा ओढॺाने एकच करायचे की गंगेच्या प्रवाहाला जाऊन मिळायचे. मगदेखील तो गंगा झाला नाही तर त्याने काय करावे?॥ १७७३॥ म्हणून मोठॺा भाग्ययोगाने मी तुम्हा संतांच्या पायाजवळ येऊन पोहोचलो. तेव्हा आता जगात उणे असे काय राहाणार आहे?॥ १७७४॥ अहो महाराज, माझ्या सद्गुरुस्वामींनी मला आपल्यासारख्या संतांची जोड मिळवून दिली. त्यामुळे मी आता सर्व बाबतीत परिपूर्ण झालो.॥ १७७५॥ पाहा की, तुम्हा संतांसारखे माहेर मला लाभले. त्यामुळे हा माझा ग्रंथाचा हट्ट सुखाने फलद्रूप झाला.॥ १७७६॥ महाराज! सर्व पृथ्वी सोन्याने मढविता येईल, सर्व पर्वत चिंतामणीरत्नांचेच करता येतील,॥ १७७७॥ सात समुद्रही अमृताने सहज भरता येतील, ताऱ्यांचे चंद्र करणे कठीण नाही,॥ १७७८॥ कल्पतरूंचे बगीचे लावणे कठीण नाही. पण गीतेच्या अर्थाचे मर्म मात्र काढून दाखवता येणार नाही.॥ १७७९॥
तो मी येक सर्वमुका। बोलोनि मऱ्हाटिया भाखा।
करीं डोळेवरी लोकां। घेवों ये ऐसें जें॥ १७८०॥
हा ग्रंथसागर येव्हडा। उतरोनि पैलीकडा।
कीर्तिविजयाचा धेंडा। नाचे जो कां॥ १७८१॥
गीतार्थाचा आवारु। कलशेंसीं महामेरु।
रचूनि माजी श्रीगुरु-। लिंग जें पूजीं॥ १७८२॥
गीता निष्कपट माय। चुकोनि तान्हें हिंडे जें वाय।
ते मायपूतां भेटी होय। हा धर्म तुमचा॥ १७८३॥
तुम्हां सज्जनांचें केलें। आकळुनि जी मी बोलें।
ज्ञानदेव म्हणे थेंकुलें। तैसें नोहे॥ १७८४॥
काय बहु बोलों सकळां। मेळविलों जन्मफळा।
ग्रंथसिद्धीचा सोहळा। दाविला जो हा॥ १७८५॥
मियां जैसजैसिया आशा। केला तुमचा भरंवसा।
ते पुरऊनि जी बहुवसा। आणिलों सुखा॥ १७८६॥
मजलागीं ग्रंथाची स्वामी। दुजी सृष्टी जे हे केली तुम्हीं।
ते पाहोनि हांसों आम्ही। विश्वामित्रातेंही॥ १७८७॥
जे असोनि त्रिशंकुदोषें। धातयाही आणावें वोसें।
तें नासतें कीजे कीं ऐसें। निर्मावें नाहीं॥ १७८८॥
अर्थ—मी एक केवळ मुका असलेला पण तो गीतेचा अर्थ मराठीत सांगून सर्वसाधारण लोकांच्या दृष्टीला सहज आकलन होईल असा केला.॥ १७८०॥ हा एवढा ग्रंथ समुद्र पार करून पलीकडे गेल्याचा कीर्तिरूप विजयाचा झेंडा जो फडकतो,॥ १७८१॥ तो मी गीतेच्या अर्थाच्या आवारात अठरावा अध्यायरूपी कळसासह महामेरुपर्वत तयार करून त्याठिकाणी श्रीगुरुमूर्तीची (शिवलिंगाची) पूजा करीत आहे.॥ १७८२॥ गीतारूप निष्कपट आईला चुकवून हे मूल व्यर्थ भटकत होते. त्या मायलेकरांची भेट करून दिली, हा तुमचा स्वभावच आहे.॥ १७८३॥ ज्ञानदेव म्हणतात—महाराज, तुम्ही सज्जनांनी केलेल्याचा विचार करून मी बोलत आहे. हे उगाच काहीतरी बोलणे नव्हे.॥ १७८४॥ फार काय बोलावे! तुम्ही हा जो ग्रंथसमाप्तीचा आनंदाचा सोहळा दाखवला, त्यामुळे माझ्या सर्व जन्माचे सार्थक झाले.॥ १७८५॥ महाराज, मी आपल्या भरवशावर जितक्या जितक्या आशा धरल्यात, त्या सर्व तुम्ही पूर्ण करून मला परमसुखाला पोहोचविले.॥ १७८६॥ महाराज, माझ्याकरता तुम्ही जी ग्रंथाची दुसरी सृष्टी निर्माण केलीत, ती पाहून आम्ही विश्वामित्राला देखील हसू!॥ १७८७॥ कारण, त्रिशंकू करता ब्रह्मदेवालाही उणेपणा आणण्यासाठी दुसरी सृष्टी निर्माण केली, पण ती नाशिवंत होती. ही (ग्रंथरूप सृष्टी) मात्र तशी नाही. (अविनाशी आहे).॥ १७८८॥
शंभू उपमन्यूचेनि मोहें। क्षीरसागरही केला आहे।
येथ तोही उपमे सरी नोहे। जे विषगर्भ कीं॥ १७८९॥
अंधकारनिशाचरा। गिळितां सूर्यें चराचरां।
धांवा केला तरी खरा। ताउनी कीं तो॥ १७९०॥
तातलिया जगाकारणें। चंद्रें वेंचिलें चांदिणें।
तया सदोष केंविं म्हणें। सारिखें हें॥ १७९१॥
म्हणोनि तुम्हीं मज संतीं। ग्रंथरूप जो हा त्रिजगतीं।
उपयोग केला तो पुढती। निरुपम जी॥ १७९२॥
किंबहुना तुमचें केलें। धर्मकीर्तन हें सिद्धी नेलें।
येथ माझें जी उरलें। पाईकपण॥ १७९३॥
अर्थ—शंकराने उपमन्यूच्या प्रेमाने क्षीरसमुद्रही निर्माण केला. पण तोही येथे उपमा देण्यास योग्य होत नाही, कारण त्याच्या (क्षीरसागराच्या) पोटात विष आहे.॥ १७८९॥ अंधकाररूपी राक्षस सर्व सृष्टीला गिळीत असता सूर्याने धावत येऊन त्या संकटातून सर्व सृष्टीला वाचवले खरे, पण ते ताप देऊन (उष्णतेने).॥ १७९०॥ होरपळलेल्या जगासाठी चंद्राने शीतल चांदणे पाडले, पण कलंक असलेल्या त्या चंद्रासारखे हे आहे असे कसे म्हणता येईल?॥ १७९१॥ म्हणून महाराज, तुम्ही संतांनी ग्रंथाच्या रूपाने मला निमित्त करून माझ्यावर जो उपकार केला, तो पुन: पुन: विचार केला असता तो त्रिभुवनात अनुपम आहे, असे म्हणावे लागते.॥ १७९२॥ महाराज, फार काय बोलावे! तुम्ही केलेले हे धर्मासंबंधीचे व्याख्यान तुमच्याचकडून शेवटास गेले आणि यात माझा सेवकपणाच काय तो उरला.॥ १७९३॥
आतां विश्वात्मकें देवें। येणें वाग्यज्ञें तोषावें।
तोषोनि मज द्यावें। पसायदान हें॥ १७९४॥
जे खळाची व्यंकटी सांडो। तया सत्कर्मीं रति वाढो।
भूतां परस्परें पडो। मैत्र जीवाचें॥ १७९५॥
दुरिताचें तिमिर जावो। विश्व स्वधर्मसूर्यें पाहो।
जो जें वांच्छील तो तें लाहो। प्राणिजात॥ १७९६॥
वर्षत सकळमंगळीं। ईश्वरनिष्ठांची मांदियाळी।
अनवरत भूतळीं। भेटो तयां भूतां॥ १७९७॥
चलां कल्पतरूचे अरव। चेतनाचिंतामणीचे गांव।
बोलते जे अर्णव। पीयूषाचे॥ १७९८॥
चंद्रमे जे अलांच्छन। मार्तंड जे तापहीन।
ते सर्वांही सदा सज्जन। सोयरे होतु॥ १७९९॥
किंबहुना सर्वसुखीं। पूर्ण होऊनि तिहीं लोकीं।
भजिजो आदिपुरुखीं। अखंडित॥ १८००॥
आणि ग्रंथोपजीविये। विशेषीं लोकीं इयें।
दृष्टादृष्टविजयें। होआवें जी॥ १८०१॥
येथ म्हणे श्रीविश्वेशरावो। हा होईल दानपसावो।
येणें वरें ज्ञानदेवो। सुखिया जाला॥ १८०२॥
अर्थ—आता विश्वरूप झालेल्या भगवंताने या वाणीरूपी यज्ञाने संतुष्ट व्हावे व संतुष्ट होऊन मला हे प्रसादरूपी दान द्यावे,॥ १७९४॥ की दुष्टांचा वाकडेपणा (दुष्टपणा) नाहीसा व्हावा आणि त्यांची सत्कर्माच्या ठिकाणी आवडी वाढावी व प्राण्यांचे एकमेकांशी जिवाभावाच्या मित्रत्वाचे संबंध जडावेत.॥ १७९५॥ पापरूपी अंधकार नाहीसा व्हावा व जगात स्वधर्मरूप सूर्याचा उदय व्हावा आणि जो जो प्राणी जी जी इच्छा करील ती ती त्याची परिपूर्ण व्हावी.॥ १७९६॥ ईश्वरनिष्ठ लोकांचा समुदाय संपूर्ण कल्याणाचा वर्षाव करीत या भूतलावर सदोदित सर्व प्राण्यांना भेटावा.॥ १७९७॥ चालते बोलते कोटॺावधी कल्पतरूंचे वृक्षच, सजीव चिंतामणींचे गावच, अमृताचे बोलणारे समुद्रच,॥ १७९८॥ कलंकरहित चंद्र, तापरहित सूर्य, असे जे संतसज्जन, ते सर्वांचे सदासर्वकाळ आप्त होवोत.॥ १७९९॥ फार काय सांगायचे! स्वर्ग, मृत्यू व पाताळ या तिन्ही लोकात राहाणारे सर्व प्राणिमात्र सर्वसुखाने परिपूर्ण होऊन आदिपुरुषाच्या भजनी निरंतर राहवेत.॥ १८००॥ आणि महाराज! या लोकात विशेषकरून हा ग्रंथ ज्यांचा जीवनसर्वस्व होऊन राहिला असेल, त्यांना या लोकातील व परलोकातील भोगांवर विजय प्राप्त होवो.॥ १८०१॥ तेव्हा विश्वाचे प्रभुराव श्रीनिवृत्तिनाथ महाराज म्हणाले “हा दानप्रसाद मिळेल.” या वराने ज्ञानदेव आनंदित झाले.॥ १८०२॥
ऐसें युगीं परि कळीं। आणि महाराष्ट्रमंडळीं।
श्रीगोदावरीच्या कूलीं। दक्षिणिलीं॥ १८०३॥
त्रिभुवनैकपवित्र। अनादि पंचक्रोशक्षेत्र।
जेथ जगाचें जीवनसूत्र। श्रीमहालया असे॥ १८०४॥
तेथ यदुवंशविलास। जो सकळकळानिवास।
न्यायातें पोषी क्षितीश। श्रीरामचंद्र॥ १८०५॥
तेथ महेशान्वयसंभूतें। श्रीनिवृत्तिनाथसुतें।
केलें ज्ञानदेवें गीते। देशीकारलेणें॥ १८०६॥
एवं भारताच्या गांवीं। भीष्मनाम प्रसिद्ध पर्वीं।
श्रीकृष्णार्जुनीं बरवी। गोठी जे केली॥ १८०७॥
जें उपनिषदांचें सार। सर्वशास्त्रांचें माहेर।
परमहंसीं सरोवर। सेविजे जें॥ १८०८॥
तिये गीतेचा कलश। संपूर्ण हा अष्टादश।
म्हणे निवृत्तिदास। ज्ञानदेव॥ १८०९॥
अर्थ—अशाप्रकारे कलियुगात आणि महाराष्ट्रदेशामध्ये, गोदावरीच्या दक्षिण तीरावर॥ १८०३॥ तिन्ही लोकांमध्ये अत्यंत पवित्र असे जे अनादी पाच कोसांचे क्षेत्र आहे व जेथे जगातील सर्व घडामोडींचे नियंत्रण करणारी अशी श्रीमहालया वास्तव्य करते,॥ १८०४॥ तेथे यदुवंशाला ललामभूत असलेला व सर्व कलांमध्ये प्रवीण असलेला श्रीरामचंद्र राजा न्यायाने राज्य करीत होता.॥ १८०५॥ तेथे (त्या नेवाशामध्ये) आदिनाथ शंकर यांच्या परंपरेत जन्मलेला श्रीनिवृत्तिनाथांचा शिष्य जो ज्ञानदेव त्याने गीतेवर देशीभाषेचा (मराठी भाषेचा) अलंकार चढवला.॥ १८०६॥ अशाप्रकारे भारताच्या गावात, भीष्मनावाने प्रसिद्ध असलेल्या पर्वात, श्रीकृष्ण व अर्जुन यांचा जो सुंदर संवाद झाला,॥ १८०७॥ उपनिषदांचे जे सार आहे, सर्व शास्त्रांचे जे माहेर आहे व परमहंसरूपी राजहंसांनी सेवन करण्याचे जे मानस सरोवर आहे,॥ १८०८॥ निवृत्तिनाथांचे दास श्रीज्ञानदेव म्हणतात, अशा त्या गीतेचा हा अठरावा अध्याय कळस असून तो येथे संपूर्ण झाला आहे.॥ १८०९॥
पुढती पुढती पुढती। इया ग्रंथपुण्यसंपत्ती।
सर्वसुखीं सर्वभूतीं। संपूर्ण होईजे॥ १८१०॥
शके बाराशतें बारोत्तरें। तैं टीका केली ज्ञानेश्वरें।
सच्चिदानंदबाबा आदरें। लेखकु जाहाला॥ १८११॥
अर्थ—या ग्रंथाच्या पुण्यरूप संपत्तीने, सर्व प्राणिमात्रांनी, सर्व प्रकारच्या सुखांनी उत्तरोत्तर परिपूर्ण व्हावे.॥ १८१०॥ शके बाराशे बारामध्ये श्रीज्ञानेश्वरांनी ही टीका केली आणि सच्चिदानंदबाबा यांनी ती लिहिण्याचे काम मोठॺा आदराने केले.॥ १८११॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां अष्टादशोऽध्याय:॥ १८॥
श्रीसद्गुरुमाऊलीच्या कृपेने श्रीज्ञानेश्वरीच्या अठराव्या अध्यायाचा अनुवाद गूढार्थदीपिकेसह पूर्ण झाला, तो श्रीसद्गुरुचरणी समर्पण असो.
समारोप
मागील सतराव्या अध्यायातील शेवटच्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितले की, अश्रद्धेने यज्ञ, तप, दानादिक केली असता त्यांची इहलोकी वा परलोकी काहीच फळे मिळत नाहीत. अशी कर्मे करणे नुसता शीणच होय. परमात्मा श्रीकृष्णाचे हे बोलणे ऐकून अर्जुनाला वाटले की, कर्मे ही द्वाडच आहेत. कर्मामुळेच नाना प्रकारच्या योनीत जन्म घ्यावा लागतो. कर्मांचा त्यागच करावा हे उत्तम. ही शंका दूर करण्याकरिता अर्जुनाने कर्मांचा संन्यास व त्याग याविषयी श्रीकृष्णाला प्रश्न केला. त्याचे विवरण म्हणजे हा अठरावा अध्याय होय. यात गीतेचे सार श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितले, म्हणून याला एकाध्यायी गीताही म्हणतात.
अर्जुन म्हणतो, परमेश्वरा श्रीकृष्णा! मी संन्यास व त्याग यांचे तत्त्व जाणूं इच्छितो. तरी आपण त्यांचे स्पष्ट निरूपण करावे.
भगवंत म्हणतात, अर्जुना! काम्य कर्मांचा त्याग याला संन्यास म्हणतात व सर्व कर्मांच्या फळांचा त्याग, याला त्याग म्हणतात.
काही विद्वान कर्मे बंधनकारक आहेत, म्हणून त्यांचा त्याग करावा, असे म्हणतात; तर काही म्हणतात की, यज्ञ, दान, तप इत्यादिक कर्मांचा त्याग करू नये. माझे निश्चित मत मात्र असे आहे—
त्याग हा सात्त्विक, राजस, तामस असा तीन प्रकारचा आहे. जोपर्यंत आत्मज्ञानाचा पूर्ण निश्चय होत नाही, तोपर्यंत यज्ञ, दान, तप ही कर्मे अवश्य करावीच. ती अंत:करणशुद्धीला परंपरेने कारणीभूत आहेत. आपल्याला जे कर्म विहित आहे, त्याचा त्याग, हा तामस त्याग होय. कर्म करण्याने शरीराला कष्ट पडतात. म्हणून शारीरिक कष्टाला भिऊन जो कर्माचा त्याग तो राजस त्याग होय. मी कर्माचा कर्ता आहे हा अहंकार टाकून व कर्माच्या फळाची इच्छा न धरता जे विहित कर्म केले जाते तो, सात्विक त्याग होय. सात्विक कर्म करणारा पुरुषच पुढे ज्ञानाचा अधिकारी होतो. देह धारण करणाऱ्या पुरुषाला सर्व कर्मांचा त्याग करणे अशक्य आहे. कर्मांची, अनिष्ट, इष्ट व मिश्र अशी तीन प्रकारची फळे सांगितली आहेत. अज्ञानी लोकांना देहत्याग केल्यानंतर ती भोगावीच लागतात. ज्ञानी लोकांचा कर्माचा संबंध सुटला असल्यामुळे ती भोगावी लागत नाहीत.
सर्व कर्मांच्या सिद्धीला वेदांतात पाच कारणे सांगितली आहेत.
(१) अधिष्ठान म्हणजे इच्छा, द्वेष, सुख, दु:ख, ज्ञान इत्यादिकांच्या अभिव्यक्तीचा आश्रय जो देह.
(२) कर्ता म्हणजे जीव, ज्याने सर्वस्वी देहाशीच संबंध जोडला आहे. (३) करण म्हणजे दहा इंद्रिये, मन व बुद्धी. (४) चेष्टा म्हणजे प्राणापानादिक वायूंच्या नानाप्रकारच्या क्रिया (५) व (६) दैवम् म्हणजे इंद्रियांच्या अधिष्ठात्री देवता.
जितकी काही बरी वाईट कर्मे आहेत त्यांना ही पाच कारणेच कारणीभूत आहेत. आत्मा मात्र या सर्व कर्मांहून निराळा आहे. अज्ञानी पुरुष हे जाणत नाही, कारण त्याच्या बुद्धीला गुरु, शास्त्र, न्याय यांचा संस्कार झालेला नसतो. ज्ञानी लोक मी या सर्व कर्मांहून निराळा आहे, असे पाहतात. ज्याच्या ठिकाणी मी कर्म करतो हा अहंकार उठत नाही, तो कोणत्याही कर्माने बांधला जात नाही. ज्ञाता, ज्ञान, ज्ञेय ही त्रिपुटी कर्माला प्रवृत्त करणारी आहे. कर्म, कर्ता, करण ही त्रिपुटी कर्म घडवून आणते.
ज्ञान, कर्म, कर्ता हे सत्व, रज, तम या तीन गुणांनी तीन प्रकारच्या विभागात पडते, असे सांख्यदर्शनशास्त्रात सांगितले आहे.
सर्व भूतांमध्ये ज्या ज्ञानाने एक आत्मवस्तू ग्रहण केली जाते ते सात्विक ज्ञान होय. सर्व प्राण्यांमध्ये असलेला आत्मा ज्या ज्ञानाने भिन्न भिन्न स्वरूपाने ग्रहण केला जातो ते राजस ज्ञान होय. जड देह म्हणजेच आत्मा व पाषाणाचा देव म्हणजेच ईश्वर अशा मर्यादित स्वरूपाने जे ज्ञान आत्मस्वरूपाला पाहते ते तामसज्ञान होय. जे विहित कर्म आसक्तिरहित व रागद्वेषावाचून फलाची इच्छा न धरता केले जाते, ते सात्विक कर्म होय. फलाची इच्छा धरून अहंकाराने व पुष्कळ कष्ट करून जे कर्म केले जाते ते राजस कर्म होय. जे कर्म पुढे काय परिणाम होईल याचा विचार न करता प्राण्यांना पीडा देऊन व आपले बल व धन यांचा व्यर्थ क्षय करून, मोहाने केले जाते ते तामस कर्म होय. ‘मी’ ‘मी’ म्हणणे ज्याचे शील नाही, धैर्य धरून जो उत्साहाने आपले विहित कर्म करतो, कर्म पूर्णपणे पार पडले तर आनंद मानीत नाही व मध्येच खंड पडला तर दु:ख करीत नाही, तो सात्विक कर्ता होय. कर्माच्या ठिकाणी आसक्ती ठेवणारा, कर्मफलाची इच्छा करणारा, लोकांना दु:ख होईल असे कर्म करणारा, बाह्य व आंतरशुद्धी न ठेवणारा, कर्म सिद्धीस गेले तर आनंद मानणारा व कर्मसिद्धी झाली नाही तर दु:ख करणारा राजस कर्ता होय. जो चित्ताला कधीही आवरत नाही, जो शास्त्रसंस्काररहित व अविनीत आहे, जो दुसऱ्याच्या वृत्तीचा छेद करतो, जो आळशी असून नेहमी दु:खीच असतो, जो आजचे काम उद्यावर ढकलतो, तो तामस कर्ता होय.
बुद्धी, धैर्य व सुख यांचेही तीन गुणांमुळे तीन भेद झाले आहेत. इहलोकात व परलोकात असा प्राणी नाही की जो या तीन गुणात सापडला नाही. देवांनासुद्धा या तीन गुणांनी व्याप्त केले आहे व या तीन गुणामुळेच मनुष्य चातुर्वर्णांत पडला आहे. म्हणून वेदांनी व शास्त्रांनी त्यांच्या कल्याणाकरिता त्यांना अनुष्ठेय अशी निरनिराळी कर्मे वाटून दिली आहेत.
मन इंद्रियांपासून आवरणे, इंद्रियांना विषयांकडे जाऊ न देणे, तप, शांती, सरळपणा, ज्ञान, विज्ञान, ईश्वराचे अस्तित्व मानणे ही ब्राह्मणाची कर्मे होत. शौर्य, दुसऱ्याकडून पराभूत न होणे, धैर्य, दक्षता व प्रजेवर प्रेम करणे ही क्षत्रियाची कर्मे होत. शेत नांगरणे, पशूंचे पालन करणे, देवघेवीचा व्यापार करणे ही वैश्याची कर्मे होत व या तिन्ही वर्णांची सेवा करणे हे शूद्राचे कर्म होय.
आपल्या वर्णाप्रमाणे प्राप्त झालेल्या कर्मात नेहमी तत्पर असावे. या योगानेच अंत:करणशुद्धी होते. ज्ञान प्राप्त होण्यास ही अंत:करणशुद्धी आवश्यक आहे. ती नुसते कर्म केल्याने होत नाही, तर जो सर्व जगाची उत्पत्ती, स्थिती लय करणारा असून सर्व प्राणिमात्रात भरलेला आहे, त्या ईश्वराला ते सर्व कर्म समर्पण करावे. आपला विहित धर्म आचरण्यास कठीण असला व परधर्माचे आचरण सुलभ असले तरी आपला धर्म सोडून दुसऱ्याच्या धर्माचे आचरण करू नये. आपलाच विहित धर्म आपल्याला कल्याणकारक आहे. सर्व कर्म परमेश्वराला समर्पण केले असता परमेश्वराचा अनुग्रह प्राप्त होऊन त्याचे ठिकाणी वैराग्य प्राप्त होते. विषयात त्याला गोडी वाटत नाही. तो ए कांत सेवन करतो, शरीरव्यवहार चालतील एवढाच आहार घेतो. सतत परमेश्वराचे ध्यान व योग यांत तो तत्पर असतो. अहंता, ममता, काम, क्रोध, लोभ, परिग्रह यांचा तो त्याग करतो व त्याच्या ठिकाणी शांती बाणते. हे सात्विक गुण, पुरुषाच्या ठिकाणी प्राप्त झाले असता तो ज्ञानप्राप्ती करून घेण्यास योग्य होतो. अशा पुरुषाला मग श्रीगुरुची भेट होऊन श्रीगुरु त्याला ज्ञानाचा उपदेश करतात. ब्रह्मज्ञान झाल्यानंतर पराभक्ती त्याला प्राप्त होते. भक्तीनेच, अर्जुना! माझे खरे स्वरूप तत्त्वत: कळते. म्हणून वारंवार सांगतो की, सर्व कर्मे मला समर्पण कर, माझाच आश्रय कर. मी प्रसन्न झालो असता माझे शाश्वत, अविनाशी असे पद तुला प्राप्त होईल. अंत:करणात माझे सतत ध्यान राहिल्यास तुझी सर्व विघ्ने नाहीशी होतील व तू हा संसारसागर सहज तरून जाशील. पण जर का अहंकार वागवून माझे ऐकणार नसशील, तर तुझा सर्वस्वी घात होईल. अर्जुना! मी लढाई करीत नाही, हा जो तुझा निश्चय आहे, तो व्यर्थ आहे. तुझ्या पूर्वकर्माने हा क्षत्रिय देह तुला प्राप्त झाला आहे. या क्षत्रिय स्वभावाविरुद्ध मोहाने मी लढाई करीत नाही, असे म्हणत असलास, तरी तुझा क्षत्रिय स्वभावच तुला लढाई करण्यास प्रवृत्त करील.
ईश्वर सर्व प्राणिमात्रांच्या हृदयांत वास करतो व तोच त्यांच्या स्वभावानुसार सर्व कर्मे घडवून आणीत असतो. त्या ईश्वराला शरण जा. तो प्रसन्न झाला असता तुला शांती मिळून अविनाशी असे स्थान प्राप्त होईल.
अर्जुना! गुह्यांत अत्यंत गुह्य असे हे ज्ञान तुला सांगितले. याचा विचार कर. मग तुझी इच्छा असेल तसे कर. तू मला अत्यंत प्रिय असल्यामुळे तुझ्या हिताचीच गोष्ट सांगतो की, तू आपले मन माझ्याकडे सतत लावून ठेव. माझेच पूजन करणारा हो. मलाच नमस्कार कर म्हणजे तू माझ्याशी ऐक्य पावशील, हे मी सत्य प्रतिज्ञेने सांगतो. भगवद्भक्तालाच अखंड परमानंदप्राप्तिरूप मोक्ष होतो. म्हणून पुन: सांगतो की अर्जुना! भगवत्परायण हो, धर्माधर्माचा त्याग कर व मलाच शरण ये. दु:ख करू नकोस.
अर्जुना! तपश्चर्या न करणारा, अभक्त, गुरु व ईश्वर यांची सेवा न करणारा, माझे ईश्वरत्व न जाणणारा, त्यांना हे मी उपदेशिलेले ज्ञान सांगू नकोस. हे परमगुह्य ज्ञान जो माझ्या भक्तांना श्रवण करवील तो मत्स्वरूप होईल. मनुष्यांमध्ये ज्ञानोत्तर-भक्ति-संप्रदाय चालविणारा पुरुष श्रेष्ठ होय. तो मला अत्यंत प्रिय असतो. अर्जुना! आपला हा गीताशास्त्ररूपी संवाद जो पठन करील, तो मला अत्यंत प्रिय होईल. ज्ञानयज्ञ केल्याचे फळ त्याला प्राप्त होईल. तसेच श्रद्धा ठेवून एकाग्र चित्ताने श्रवण करणाराही अत्यंत प्रशंसनीय पुरुष समज. भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात, अर्जुना! हे गीताशास्त्र तू एकाग्र चित्ताने ऐकलेस ना! मग तो तुझा अज्ञानामुळे प्राप्त झालेला मोह नाहीसा झाला ना! अर्जुन म्हणतो, भगवंता! आपल्या कृपेने माझा सर्व मोह नाहीसा होऊन मी आपल्या मुळच्या सच्चिदानंद स्थितीला प्राप्त झालो आहे. माझे सर्व संशय नाहीसे झाले आहेत. आता तू सांगशील तसे करीन.
संजय म्हणतो, हे धृतराष्ट्रा! महात्म्या श्रीकृष्णाचा व अर्जुनाचा हा आश्चर्यकारक संवाद मी ऐकला. आनंद-सागरात बुडून गेलो. माझ्या अंगावर रोमांच उभे राहिले. व्यासांच्या कृपेनेच अत्यंत गुह्य हा उपदेश मला ऐकण्याचा योग आला. हा पुण्यरूप संवाद माझ्या अंत:करणात इतका ठसला आहे की पुन: पुन: त्याचे स्मरण होऊन मी आनंदित होत आहे. श्रीकृष्णाच्या अत्यद्भुत विश्वरूपाची आठवण झाली, म्हणजे अंत:करणात आनंदाच्या लाटा उसळतात. धृतराष्ट्रा! या लढाईत कोणाला जय मिळेल याचे भविष्य मी सांगतो, ऐक. ज्या बाजूला श्रीकृष्ण परमात्मा साह्यकारी आहे, ज्या पक्षामध्ये गांडीव धनुष्य धारण करणारा अर्जुन आहे, त्या बाजूला लक्ष्मी, विजय, ऐश्वर्य आणि नीती यांचा वास राहणार, हे मी प्रतिज्ञेने सांगतो.
॥ श्रीमत्सद्गुरु श्रीज्ञानेश्वरमहाराजार्पणमस्तु॥
॥ श्रीज्ञानेश्वर माउली समर्थ॥
श्रीगीतामाउलीचे अंतरंग
गीतामहत्त्व
आर्यांच्या आर्ष आध्यात्मिक ग्रंथांत भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितलेल्या भगवद्गीतेचे महत्त्व फार मोठे आहे. भगवंतांनी श्रीकृष्ण अवतार धारण करून लौकिक ज्ञानीपुरुषाप्रमाणे अर्जुनाला भगवद्गीता सांगितली. एवढॺाच कारणास्तव भगवान व्यासांनी आपल्या उपनिषद्सिद्धांतसंग्रहित केलेल्या ब्रह्मसूत्र ग्रंथात जरी भगवद्-गीतेला स्मृती म्हटले आहे, तरी तिचे महत्त्व कमी होत नाही व इतर स्मृतिग्रंथांप्रमाणे, स्मृती समजून उपनिषद्ग्रंथानुसार तिचा अर्थ लावला पाहिजे असेही कोणी ज्ञानी पुरुष म्हणू शकत नाही. कारण ज्या भगवंतांनी वेदादी उपनिषद्ग्रंथ झोपेत असलेल्या माणसाच्या सहज चालणाऱ्या श्वासोच्छ्वासाप्रमाणे सहज निर्माण केले, त्याच भगवंताने श्रीकृष्ण अवतार धारण करून जागृतीत बोलणाऱ्या माणसाप्रमाणे अर्जुनाला उपदेश केला, असे श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी या ओवीत म्हटले आहे.
“तरी जयाच्या निश्वासीं। जन्म झालें वेदराशी। तो सत्यप्रतिज्ञ पैजेसीं। बोलिला स्वमुखें॥ १४२८॥”(ज्ञा.अ.१८)
ज्याला आत्मविस्मृतिरूप अज्ञानभ्रम कधी झाला नाही अशा पुरुषाच्या शब्दोपदेशाला श्रुती म्हणतात व ज्याला आत्मविस्मृती होऊन पुढे विवेकाने आत्मज्ञान झाले, त्याच्या शब्दोपदेशाला स्मृती म्हणतात. एका भगवंतावाचून बाकी सर्व पुरुषांना आत्मविस्मृतिरूप अज्ञानभ्रम असतो, म्हणूनच त्यांना जीव म्हणतात. स्वयंज्ञानी असा जीव कोणीही नाही. स्वयंज्ञानी जीव म्हटला जात नाही. स्वयं नित्यज्ञानी असा एक परमेश्वरच आहे. भगवंताला कोणत्याही काळी अज्ञान नसल्यामुळे त्याला भ्रमज्ञान किंवा खोटे ज्ञान कधीच होत नाही. म्हणूनच त्याच्या उपदेशाला श्रुतीच म्हणावे लागते.
भगवान व्यासांनी ब्रह्मसूत्र भाष्यात जरी स्मृती म्हणून भगवद्गीतेचा उल्लेख केला असला, तरी भगवद्गीतेच्या प्रत्येक अध्यायाच्या शेवटी भगवान व्यासांनी “भगवद्गीतासूपनिषत्सु” असा जो उल्लेख केला आहे, त्यात त्यांनी भगवद्गीतेला उपनिषद म्हणजे श्रुतीच म्हटले आहे. वैदर्भीय संत श्रीगुलाबराव महाराज यांनी तर आपल्या ग्रंथांतून वेदादी उपनिषदांचा “सौषुप्तश्रुती” व भगवद्गीतेचा “जागृतश्रुती” म्हणून उल्लेख केला आहे.
याप्रमाणे भगवद्गीतेला सर्व संत श्रुतीच मानतात व म्हणूनच श्रीमत् शंकराचार्यांनीही भगवद्गीतेला श्रुतिरूप मानून उपनिषदे, ब्रह्मसूत्रे, व गीता अशी प्रस्थानत्रयी ठरविली. श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी तर “एवं वेदादि मूळसूत्र” (ज्ञा. अ. १८-१४२६)
म्हणजे गीता ही वेदालाही मूळ आहे. असे म्हणून वेदांपेक्षाही गीतेचे महत्त्व अधिक मानले आहे. या महत्त्वाचा अर्थ एवढाच की उपनिषदादी श्रुतिभाग अस्पष्टार्थबोधक आहे म्हणजे त्यातील आध्यात्मिक बोध स्पष्ट लक्षात येत नाही आणि भगवद्गीतेतील भगवंताचे बोलणे स्पष्टार्थबोधक आहे. म्हणून भगवद्गीतेचा अर्थ उपनिषदांनुसार न करता उपनिषदांचा अर्थ भगवद्गीतेनुसार करावयास पाहिजे, असा हा श्रेष्ठ आध्यात्मिक ग्रंथ आहे.
वादाचे मूळ
‘अध्यात्म’ म्हणून म्हटली जाणारी परब्रह्मवस्तू अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे तिच्याविषयीचे विचारही अत्यंत सूक्ष्म असतात. ते साधारण बुद्धीला आकलन करण्यास देखील कठीण असतात; मग सहज स्फुरण्याचे तर दूरच राहिले. ज्यांची बुद्धी निष्काम कर्माचरणाने व वैराग्याने अत्यंत सूक्ष्म झाली, त्यांची बुद्धीच अध्यात्मविचार आकलन करू शकते व अशा पुरुषाच्या अध्यात्मविचारात भिन्नता राहत नाही. पण ज्यांनी निष्काम कर्मानुष्ठान केले नाही, म्हणून ज्यांची विषयासक्ती सुटली नाही, असे पुरुष अनुभवी संतांच्या वचनाला मान न देता आपल्याच अशुद्ध बुद्धीचा भरवसा बाळगून जेव्हा कौतुकाने अध्यात्मग्रंथाचे परिशीलन करतात, तेव्हा मात्र त्यांच्या विचारात फरक दिसून पडतो व वादविवाद सुरू होतात. भगवद्गीता या आध्यात्मिक ग्रंथातील विचारांविषयी अननुभवी लोकांचा परस्पर वाद व्हावा, हे साहजिकच आहे.
वादाचा विषय
युद्धाकरिता सज्ज झालेल्या अर्जुनाला आपला युद्धरूपी स्वधर्म, श्रेय म्हणजे ईश्वरप्राप्ती करून देणारा नाही, युद्धरूपी स्वधर्माचा त्याग करणेच श्रेय:प्राप्तीला इष्ट आहे, असे वाटून जो अर्जुन युद्धापासून पराङ्मुख झाला; त्याला भगवंतांनी श्रेय:प्राप्तीकरताच धर्माची योजना आहे; पण विषयसुखाच्या इच्छेने ज्याचे आचरण केले असता श्रेय:प्राप्ती अंतरते आणि विषयसुखाच्या प्राप्तीची इच्छा सोडून केवळ भगवंताची आज्ञा म्हणून निष्काम चित्ताने धर्माचे आचरण केले असता तो स्वधर्म श्रेय:प्राप्ती करून देतो, असा कर्मयोगाचा उपदेश करून युद्धरूपी स्वधर्माचे आचरण करण्यास प्रवृत्त केले, असा हा इतिहास आहे.
स्वधर्माचरण हा ईश्वरप्राप्तीचाच मार्ग आहे. ईश्वरप्राप्तीला विघ्न करणारा नाही. असा उपदेश करीत असताना भगवंतांनी ईश्वरप्राप्ती करून देणाऱ्या कर्मयोग व कर्मत्याग या दोन्ही मार्गांचा उल्लेख केला असल्यामुळे भगवंतांनी अर्जुनाला कर्मयोग व कर्मत्याग या मार्गांपैकी कोणत्या मार्गाचा उपदेश केला ह्याविषयी वाद उत्पन्न झाला.
वादाचा निर्णय
युद्धपराङ्मुख झालेल्या अर्जुनाला निष्कामचित्ताने भगवत्प्रीत्यर्थ युद्धरूपी स्वधर्माचे आचरण कर, असा कर्मयोगाचा उपदेश करून त्याला युद्धरूपी स्वधर्माचरणात उद्युक्त केले, यावरून भगवंतांनी अर्जुनाला कर्मयोगाचा उपदेश केला, हे स्पष्टच आहे.
गीतेचा विषय काय, हे ठरविताना कोणी भगवंतांनी केलेला कर्मयोगाचा उपदेश हाच गीतेचा विषय होय, असे ठरविले. कोणी कर्मयोगाने प्राप्त होणारा मोक्ष हाच गीतेचा विषय आहे, असे ठरविले.
एक साधनाकडे लक्ष देऊन गीतेचा विषय ठरवितो व दुसरा साध्याकडे लक्ष देऊन गीतेचा विषय ठरवितो, एवढाच फरक. म्हणून गीतेच्या विषयाविषयी विवाद राहण्याचे कारणच नाही. भगवंतांनी कर्मयोगाचा उपदेश करून युद्ध करविले असे सर्व संत मानतात. श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी हाच निष्कर्ष काढला आहे व जो निर्णय सूर्यप्रकाशाइतका स्पष्ट आहे, असे आमच्यासारख्या अज्ञान्याला वाटते, तो भगवान आचार्यासारख्यांना दिसला नाही, असे असमंजसपणाचे उद्गार आम्ही काढू शकत नाही.
आचार्यांचे संन्यासपर भाष्य
मग आचार्यांनी संन्यासपर भाष्य का केले, असा प्रश्न कित्येकांच्या दृष्टीने उद्भवतो, पण आचार्यांच्या ग्रंथांचे जर नीट परिशीलन केले तर असे दिसून येईल की, आचार्यांनी परमेश्वरप्राप्तीकरता किंवा मोक्षाकरता प्रत्येक मुमुक्षूने विहित कर्मत्यागरूप संन्यासमार्गाचेच अवलंबन केले पाहिजे, दुसऱ्या मार्गाने मोक्ष होत नाही, असे म्हटले नाही. जैमिन्यादी पूर्व मीमांसकांचे असे म्हणणे आहे की, संन्यास हा आश्रम नाही. तो घेतला पाहिजे असे चोदनात्मक विधान नाही. विधान असले तरी तो ज्यांना कर्मयोगाचा अधिकार नाही, अशा बहिऱ्या-मुक्यांकरिता तो आश्रम सांगितला आहे. (परामर्शाधिकरण सू. १८-२० अ. ३ पा. ४) हे पूर्वमीमांसकांचे मत खोडून काढण्याकरिता आचार्यांनी गीता, उपनिषद, वेदांतसूत्र यांच्या आधाराने विहितकर्मत्यागरूप संन्यासाश्रम, विहित म्हणजे श्रुतीने सांगितला आहे किंवा नाही, तो कोणाला घेता येतो व केव्हा घेता येतो, त्यांची सांगोपांग चर्चा केली आहे.
यतीनां चापि यो धर्म: स ते पूर्वं नृपोत्तम। कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पित:॥ ५३॥ (म.भा.शां.प.अ.३४८)
भगवद्गीतेत श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला संक्षेपाने यतिधर्म सांगितला, असे शांतिपर्वातील नारायणीयधर्मात म्हटले आहे. संक्षेप म्हणजे नुसता उल्लेख नव्हे, थोडक्यात यतीच्या धर्माचे स्वरूप कळेल, अशा रितीने त्या धर्माचे निरूपण केले गेले आहे, असा त्याचा अर्थ होतो. अर्थात भगवद्गीतेत यतीच्या धर्माचे स्वरूप निरूपण करणारे जे श्लोक मधून-मधून आढळतात, त्या श्लोकांच्या आधारे संन्यासाश्रम हाही विहिताश्रम आहे, हे आचार्यांनी दाखविले आहे.
कर्मसंन्यासाचा व कर्मयोगाचा अधिकारी
कर्मसंन्यास व कर्मयोग हे दोन मार्ग भगवंतांनीच आपल्या प्राप्तीकरिता प्रगट केले. पण या दोन मार्गांपैकी कोणीही पुरुष कोणत्याही मार्गाचे अवलंबन करू शकतो, असा मात्र अर्थ नाही. कर्मसंन्यासमार्गाच्या अधिकाऱ्याला कर्मयोगाचे आचरण करता येत नाही. म्हणून या दोन भिन्न अधिकाऱ्यांच्या दृष्टीने भगवंतांनी दोन मार्ग सांगितले आहेत. जर सर्व मनुष्यप्राणी कर्मयोगाचेच अधिकारी आहेत, असे भगवंतांचे म्हणणे असते तर संन्यासमार्ग प्रगट करण्याची आवश्यकताच नव्हती. त्या मार्गाचा कोणीच अधिकारी नसताना तो मार्ग व्यर्थच प्रगट केला असे म्हणावे लागेल; परंतु सर्वज्ञ भगवंतांविषयी असे म्हणणे योग्य होत नाही.
सांख्य म्हणजे तीव्र वैराग्यामुळे ज्यांना संसाराचा अत्यंत तिटकारा उत्पन्न झाला व सत्वगुणाच्या उत्कर्षाने ज्यांचे ठिकाणचा रजस्तमोगुण क्षीण झाल्यामुळे ज्याची इंद्रिये आपणहोऊन कर्माकडे प्रवृत्त होत नाहीत अशा सात्विकपुरुषांना विचाराने प्रकृतिपुरुषविवेक किंवा प्रकृतिपुरुषाला निराळे करून त्या प्रकृतीपासून निराळा झालेल्या निर्गुण, असंग, आत्मपुरुषाच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करण्याकरिता कर्मसंन्यासपूर्वक ज्ञानयोग सांगितला आहे. या कर्मसंन्यासात कर्माचरणामुळे शरीराला क्लेश होतात, असे वाटून कर्मत्याग केला जात नाही; म्हणून तो राजसत्याग होय, असे म्हणता येत नाही.
सत्वोत्कर्षाने ज्याच्या प्रकृतीतील रजोगुण क्षीण झाला नाही, अशा पुरुषाच्या ठिकाणी कर्मप्रवृत्ती प्रबल असल्यामुळे त्यांना कर्मसंन्यास होऊ शकत नाही; म्हणून त्यांना सगुण भगवंताच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करण्याकरिता भगवंतांनी कर्मयोग सांगितला आहे.
कर्मसंन्यासपूर्वक आत्मज्ञानविचाराने जीवाचे निर्गुण स्वरूपाशी ऐक्य होत असून कर्मयोगाने सगुण स्वरूपाशी जीवाचे ऐक्य होत असते. आचार्यांनी आपल्या बृहदारण्यक उपनिषद्भाष्यामध्ये “न हि क्षत्रियवैश्ययो: परिव्राज्य- प्रतिपत्तिरस्ति” (बृ. भा. ४-५-१५) म्हणजे क्षत्रियवैश्यांना संन्यासाधिकार नाही, असे म्हटले आहे. क्षत्रियांनाच जर संन्यासाचा अधिकार नाही तर शूद्राला अधिकार नाही हे सांगणे नकोच. तेव्हा एक ब्राह्मणच कर्मसंन्यासाचा अधिकारी होतो; पण ब्राह्मणाच्या ठिकाणी कर्मप्रवृत्ती क्षीण झाली आहे, असे जे शमदमादी स्वभावधर्म (गी. अ. १८-४२) आहेत ते दिसून येत नसल्यास म्हणजे त्याची कर्मप्रवृत्ती क्षीण नसल्यास अशा ब्राह्मणालाही सर्व विहित कर्मांच्या संन्यासाचा अधिकार नाही, तो कर्मयोगाचाच अधिकारी होतो. म्हणून तीव्र वैराग्य व शमदमादी स्वभावधर्माने युक्त असल्यामुळे ज्याची इंद्रिये स्वभावत:च कर्म करू इच्छित नाहीत, अशा एखाद्या ब्राह्मणालाच परमेश्वराच्या निर्गुणस्वरूपाच्या प्राप्तीकरिता कराव्या लागणाऱ्या ज्ञानाभ्यासाकरिता सर्वकर्मसंन्यास सांगितला आहे. बाकी सर्व कर्मयोगाचेच अधिकारी असतात. इंद्रियांची कर्मप्रवृत्ती क्षीण होऊन निर्गुणस्वरूपाच्या प्राप्तीकरिता लागणाऱ्या सर्व विहितकर्मांच्या संन्यासाला भगवंतांनी मिथ्याचार म्हटले नाही. ज्याच्या इंद्रियांची कर्मप्रवृत्ती क्षीण झाली नाही व जे बळजबरीने इंद्रियांच्या कर्मप्रवृत्तीचा रोध करून कर्मसंन्यास करू पाहतात, अशांच्या प्रयत्नाला मिथ्याचार म्हटले आहे.
सर्वकर्मसंन्यास
कोणी असा आक्षेप घेतात की, आचार्यांनी आपल्या गीताभाष्याच्या आरंभी,
“तत् च (परं नि:श्रेयसं) सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकात् आत्मज्ञाननिष्ठारूपात् धर्मात् भवति” म्हणजे जीवांचे मोक्षरूपी परम कल्याण सर्वकर्मसंन्यासपूर्वक ज्ञाननिष्ठारूप धर्माचरणानेच होते, असे म्हटले आहे. पण सर्वकर्मसंन्यासच होऊ शकत नाही, कारण देह आहे तोपर्यंत ज्ञान्याचेही देहाच्या ठिकाणी कोणते तरी कर्म राहणारच. नुसते स्वस्थ राहणे हे देखील कर्मच होते. मग सर्वकर्मसंन्यास होणार कसा? यावर उत्तर असे आहे—ज्ञान्याच्या देहादिकांच्या ठिकाणी कर्म राहत नाही, असे आचार्य म्हणत नाहीत. म्हणून हा आक्षेप आचार्यांचे म्हणणे नीट न समजता घेण्यात येतो. आचार्यांच्या मते संन्यास हा आंतर आहे, बाह्य नाही. कारण “सर्वकामपरित्यागेन च संन्यास: सिद्धो भवति” म्हणजे सर्व विषयसुखाची वासना नाहीशी झाली की सर्वकर्मसंन्यास होतो, असे ते म्हणतात. कर्मयोगातही निष्काम म्हणजे कर्म करताना त्या कर्मांपासून विषयसुख मिळावे, अशी यत्किंचित इच्छा न ठेवता कर्माचरण करायचे असते. याचा अर्थच असा की, कर्मयोगात सर्व विषयकामनेचा त्याग सांगितला असल्यामुळे अंत:करणात राहणारा हा सर्वकर्मसंन्यास कर्मयोगातही असतो.
पांचभौतिक देह हा प्रकृतीचे कार्य आहे व कर्मही प्रकृती आहे. तेव्हा प्रकृतीच्या देहरूप कार्याच्या ठिकाणी कर्म राहणारच, हे आम्हांसारख्या अज्ञान्यांना जर कळते, तर आचार्यासारख्यांना कळत नव्हते काय? पण शुद्ध आत्मा प्रकृतीहून निराळा असून प्रकृतीचा, तिच्या कार्यरूप देहाचा व त्या देहाच्या ठिकाणी राहणाऱ्या कर्माचा त्या आत्म्याशी खरोखर काही संबंध नाही. हे आपले कर्मरहित शुद्ध स्वरूप न जाणणारा जीवात्मा देहाशी ऐक्य पावून देहाचे कर्म व त्याचे कर्तृत्व आपल्यावर ओढून घेतो. ज्या जीवात्म्याने कर्मरहित असे आपले शुद्ध चैतन्यस्वरूप जाणून प्रकृती व तिचे कार्य देहादी या सर्वांहून मी निराळा आहे, असे जाणले व जो पुन: कधीही प्रकृतीशी व तिच्या कार्यरूप देहाशी ऐक्य करून तिचे कर्म व कर्तृत्व आपल्या ठिकाणी मानत नाही, तो सर्वकर्मरहित झाला, असे आचार्य म्हणतात. हा सर्वकर्मसंन्यास आत्मज्ञानमूलक असून अंत:करणात होणारा आहे, बाहेर देहादिकांच्या ठिकाणी होणारा नव्हे. शुद्ध आत्मस्वरूपाच्या संज्ञानाने असा सर्वकर्मसंन्यास अंत:करणात दृढ झाला की जीवात्मा प्रवृत्तिनिवृत्तिरूप सर्व कर्मांचा व त्यांच्या कर्तृत्वाचा साक्षी होऊन राहतो. यालाच निर्गुणस्वरूपाची प्राप्ती किंवा नैष्कर्म्यस्थिती म्हणतात. ही साक्षी स्थिती किंवा नैष्कर्म्यस्थिती आपले मुळचे स्वरूप आहे, असे आत्मविचाराने कळल्याबरोबरच बाणते किंवा दृढ होते, असे नाही. तिचा काही काळ जितका अवसर देता येईल तितका अवसर देऊन चिंतनरूप किंवा निदिध्यासनरूप अभ्यासच करावा लागतो व असा अभ्यास करण्याकरताच विहितकर्माच्या अभ्यासाची जरुरी असते. कर्मयोगात कर्मत्यागाची आवश्यकता नाही.
कर्मयोग
सर्वांना सुलभ म्हणून भगवंतांनी अर्जुनाला कर्मयोगाचा उपदेश केला. बहुतेक लोक या कर्मयोगाचा कोणतेही कर्म करीत राहणे, असा अर्थ करतात. पण, भगवंतांनी अर्जुनाला कर्मयोगाचे अनुष्ठान कसे करावे हे जे सांगितले आहे तिकडे ते लक्ष देत नाहीत.
“दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय।” बुद्धियोग म्हणजे कर्मयोग. त्या कर्मयोगानुसार कर्म करण्यापेक्षा नुसते कर्म करणे अत्यंत कनिष्ठ दर्जाचे आहे. यावरून कर्मयोगातील ‘योग’ शब्दच मुख्य महत्त्वाचा आहे. योगयुक्त कर्म श्रेष्ठ दर्जाचे म्हणजे परमेश्वरप्राप्ती करून देणारे असून योगावाचून नुसते कर्म अत्यंत कनिष्ठ दर्जाचे म्हणजे संसारातील नाना प्रकारच्या योनी प्राप्त करून देणारे आहे, असा भगवंतांच्या म्हणण्याचा अर्थ आहे. कर्मयोगातील ‘योग’ शब्दाचे महत्त्व जाणून ‘योग’ शब्दाचा अर्थ स्पष्ट होणे आवश्यक आहे.
‘योग’ शब्दाचा अर्थ
भगवंतांनी आपल्या मुखानेच “समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि” “समत्वं योग उच्यते” म्हणजे समाधीत किंवा परमेश्वरस्वरूपाच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर झाली की योग साधतो. बुद्धी सुखदु:खादी द्वंद्वांशी विषय न होऊ देता सुखदु:खादी द्वंद्वरहित अशी बुद्धी सम राहणे याला योग म्हणतात, अशी ‘योग’ शब्दाची व्याख्या केली आहे.
“निर्दोषं हि समं ब्रह्म” सम म्हणजे शुद्ध ब्रह्मच होय असेही भगवंतांनी सांगितले असल्यामुळे परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करणे हा योग होय, असाच निष्कर्ष निघतो व “योगस्थ राहून कर्मे कर” असा जो भगवंतांनी अर्जुनाला कर्मयोगाचा उपदेश केला, त्या कर्मयोगाचा, परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करून कर्मे कर, असा अर्थ होतो. निष्काम अंत:करणाने धर्माचरण करणे हा जरी कर्मयोगाचा अर्थ घेतला तरी विषयकामनेने विषयाचे ध्यान करणारी बुद्धी, विषयसुखाची आसक्ती सोडून निष्काम झाली असता ती परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर होते व परमेश्वराच्या ठिकाणी स्थिर झालेली बुद्धीच निष्काम होते. म्हणून कर्मयोगाचे अनुष्ठान करताना निष्कामतेचा व परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करण्याचा, या दोहोंचाही एकाच काली अभ्यास होत असतो. या अभ्यासाने परमेश्वराच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर होऊन त्याच्याप्रीत्यर्थ धर्माचरण होऊ लागले की, कर्मयोग पूर्ण झाला म्हणून समजावे.
अर्जुनाला उपदेशिलेला कर्मयोग कोणता?
हा प्रश्न उपस्थित करण्याचे कारण असे आहे की, महाभारतकारांनी आपल्या महाभारतातील शांतिपर्वात जो नारदनारायणसंवाद दिला आहे, त्यात भगवंतांनी अर्जुनाला केलेल्या उपदेशाचा उल्लेख असून भगवद्गीतेत भगवंतांनी अर्जुनाला तीन धर्म सांगितले, असे म्हटले आहे.
(१) संन्यासरूपी यतिधर्म (२) परमेश्वराची आज्ञा समजून परमेश्वरप्रीत्यर्थ निष्काम चित्ताने दैवकर्म व श्राद्धादी पितृकर्म यांचे आचरण व (३) एकांतधर्म असे हे तीन धर्म होत.
“यतीनां चापि यो धर्म: स ते पूर्वं नृपोत्तम। कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पित:” (म.भा.शां.प.अ. ३४८-५३) पहिल्या यतिधर्माचा अर्जुनाला उपदेश करण्याकरिता भगवद्गीतेत यतिधर्म सांगितला नसून तो प्रसंगोपात्त सांगितला गेला असल्यामुळे त्याचे भगवंताने संक्षेपत: निरूपण केले हे योग्यच होय.
दुसरा धर्म म्हणजे परमेश्वरप्रीत्यर्थ दैव व पितृ कर्म करणे, या कर्मयोगात यज्ञकर्मे व विहितकर्मे या विहित धर्मांचाच स्पष्ट उल्लेख असल्यामुळे कोणतेही कर्म करणे व कसेही कर्म करणे याला भगवंतांनी कर्मयोग म्हटलेले नाही. विहित कर्माचे निष्काम चित्ताने भगवत्प्रीत्यर्थ आचरण करणे यालाच भगवंत कर्मयोग म्हणतात, हे स्पष्ट आहे. या धर्माचा भगवंतांनी गीतेतील तिसऱ्या अध्यायात अर्जुनाला उपदेश केला आहे; पण,
एवमेष महाधर्म: स ते पूर्वं नृपोत्तम। कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पित:॥ (अ. ३४६-११)
हा महान धर्मही यतिधर्माप्रमाणे भगवंतांनी संक्षेपत:च सांगितला, असे महाभारतकारांनी शांतिपर्वात म्हटले आहे. म्हणजे याचा अर्थ असा होतो की यतिधर्माप्रमाणेच हा धर्मही प्रामुख्याने अर्जुनाच्या मनात ठसण्याकरिता सांगितला गेला नाही.
उरलेला तिसरा म्हणजे एकांतधर्म. हाच मुख्यत: अर्जुनाच्या मनात ठसण्याकरिता सांगितला गेला आहे, असे महाभारतकारांच्या म्हणण्यावरून सिद्ध होते. भगवंताला अर्जुनाच्या मनात ज्या धर्माचे आचरण ठसावे असे वाटत होते, तो धर्म भगवंतांनी अर्जुनाला विस्तृतच सांगितला असला पाहिजे. कर्मयोग व यतिधर्म हे हरिगीतेत संक्षेपाने सांगितले आहेत असे म्हणताना महाभारतकारांनी कौरव-पांडव युद्धाचा उल्लेख केला नाही. पण एकांतधर्माचे वर्णन करताना मुद्दाम कौरवपांडवांच्या युद्धाचा उल्लेख करून विमनस्क व युद्धापासून पराङ्मुख झालेल्या अर्जुनाला भगवान श्रीकृष्णांनी हा एकांतधर्म सांगितला असे म्हटले आहे. तो संक्षेपाने सांगितला असे म्हटले नाही. म्हणून भगवंतांनी मुख्यत: एकांतधर्माचाच अर्जुनाला उपदेश केला हे स्पष्ट होते.
एकांतधर्माचे वैशिष्टॺ
कर्मयोगात व एकांतधर्मात निष्काम चित्ताने भगवत्प्रीत्यर्थ कर्म करणे व ते भगवंताला समर्पण करणे हा अंश समान आहे, म्हणून दोन्ही कर्मयोगच आहेत. पण कर्मयोगापेक्षा एकांतधर्मात काही विशेष अंश आहेच. त्यामुळे महाभारतकारांनी त्याला (एकांतधर्माला) कर्मयोगाहून निराळे ठेवून त्याला एकांतधर्म नाव दिले आहे. यालाच सात्वतधर्म, भागवतधर्म किंवा भक्तियोग म्हणतात. महाभारतकारांनी कर्मयोगाहून या एकांतधर्माला त्यातील ज्या विशेष अंशामुळे निराळे ठेवले आहे ते विशेष अंश महाभारतकारांनी खालीलप्रमाणे दिले आहेत.
(१) कर्मयोगात फक्त परमेश्वरप्रीत्यर्थ विहित अशी नित्यनैमित्तिककर्मे केली जातात, तर एकांतधर्मात “यत्करोषि यदश्नासि” इत्यादी श्लोकांत सांगितल्याप्रमाणे लौकिक, अलौकिक म्हणजे विहित किंबहुना “देव जोडे तरी करावा अधर्म” या तुकाराम महाराजांच्या उक्तीप्रमाणे प्रसंगविशेषी निषिद्धदेखील अशी सर्वच कर्मे भगवत्प्रीत्यर्थ केली जातात.
(२) कर्मयोगात कर्मांगभूत देवतेंची चित्तात भावना असते व त्यांच्याप्रीत्यर्थ कर्मे केली जातात तर एकांतधर्मात सगुण भगवंताचेच ध्यान असते व साक्षात सगुण भगवंताच्याप्रीत्यर्थच कर्मे केली जातात.
(३) कर्मयोगात प्रथम इंद्रादी देवतांना हविर्भाग देऊन ते सर्व कर्म भगवंताला समर्पण केले जाते, तर एकांतधर्मात संपूर्ण हविर्द्रव्य प्रथम भगवंताला समर्पण केले जाऊन नंतर भगवंताच्या शेषाने इतर इंद्रादी देवता व पितर यांना त्यांचे भाग दिले जातात. सात्वतविधिधर्माचे किंवा एकांतधर्माचे आचरण करणाऱ्या उपरिचरवसू यांच्या आख्यानावरून हे स्पष्ट होते. हा विधी भगवंतांनी गीतेच्या नवव्या अध्यायात “येऽप्यन्यदेवताभक्ता:” या श्लोकात सांगितला आहे व श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी त्या श्लोकावरील आपल्या टीकेत तो स्पष्ट केला आहे. एकांतभक्त उपरिचरवसू सात्वतविधीने कसे कर्माचरण करीत असे हे सांगतांना महाभारतकारांनी हा सात्वतविधी सांगितला आहे. (अ. ३३५ श्लो. १९-२४)
(४) “एकाग्राश्चिन्तयेयुर्माम्” (अ. ३३९-१९) एकांतधर्मात एकाग्र चित्ताने सतत अखंड भगवंताचे चिंतन, नामस्मरण, स्तवन, भगवंताच्या कथा श्रवण, गायन इत्यादी प्रकाराने एकांतभक्त नारायणपरायण असतो. भगवंतावाचून त्याचे लक्ष दुसरीकडे जात नाही. हेच एकांतभक्तीचे लक्षण गीतेत “सततं कीर्तयन्तो माम्” (गी. अ. ९-१४) या श्लोकात भगवंतांनी अर्जुनाला सांगितले आहे.
(५) “ये हि निष्कलुषा लोके पुण्यपापविवर्जिता:। तेषां वै क्षेत्रमध्वानं गच्छतां द्विजसत्तम” (अ. ३४४-१३-१९) इत्यादी श्लोकांनी कर्मयोगी प्रथम अनिरुद्धाला प्राप्त होतो. मग प्रद्युम्नाला प्राप्त होतो. मग संकर्षणाला प्राप्त होऊन शेवटी तो वासुदेवाला प्राप्त होतो अशी त्याला क्रममुक्ती सांगितली आहे. पण
“अगत्वा गतयस्तिस्रो यद्गच्छत्यव्ययं हरिम्” (अ. ३४८-४) एकांतभक्त तीनही गती ओलांडून एकदम अव्यय अशा चतुर्थ वासुदेवालाच प्राप्त होतो, असे म्हणून भारतकारांनी एकांतभक्ताला साक्षान्मुक्ती प्राप्त होते, असे सांगितले आहे.
ये तु दग्धेन्धना लोके पुण्यपापविवर्जिता:। तेषां त्वयाभिनिर्दिष्टा पारंपर्यागता गति:॥
चतुर्थ्यां चैव ते गत्यां गच्छन्ति पुरुषोत्तमम्। (अ. ३४८-२३)
निष्काम कर्मयोगानुष्ठानाने पुण्यपापविरहित होऊन विषयवासना नष्ट झालेल्या कर्मयोग्याला परंपरेने सद्गुरु प्राप्त होऊन त्यांच्या मुखाने सांप्रदायिक ज्ञान प्राप्त होऊन नंतर तो चतुर्थ वासुदेवगतीला प्राप्त होतो, म्हणजे कर्मयोग हा ज्ञानप्राप्तीचे साधन आहे, असे महाभारतकारांचे म्हणणे आहे.
“सांख्ययोगेन तुल्यो हि धर्म एकांतसेवित:” (अ. ३४८-७४) पण एकांतधर्म हा संन्यासधर्माच्या बरोबरीचा साक्षात परमगती प्राप्त करून देणारा आहे, असे महाभारतकारांनीच म्हटले आहे. नारायणीय धर्मांचे नीट अवलोकन करून निष्कर्ष काढला असता तो भागवतकाराच्या
“अस्मिंल्लोके वर्तमान: स्वधर्मस्थोऽनघ: शुचि:। ज्ञानं विशुद्धमाप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छया”
(भा.१२-२०-११)
या श्लोकाने सांगता येतो. म्हणजे निर्गुणस्वरूपाच्या प्राप्तीकरिता जे कोणी विहित कर्माचे निष्काम चित्ताने अनुष्ठान करतात, त्यांचा तो निष्काम कर्मयोग ज्ञानयोगात पर्यवसान पावतो व पुढे त्यांना ज्ञाननिष्ठेने ज्ञान होऊन साक्षात मुक्ती होते व जे कोणी सगुण वासुदेवाच्या प्राप्तीकरिता कर्मयोगाचे अनुष्ठान करतात, त्यांच्या त्या कर्मयोगाने भगवंताची कृपा होऊन त्यांना भक्तियोगाची प्राप्ती होते. म्हणजे त्यांचा तो मर्यादित कर्मयोग व्यापक होऊन त्याला एकांतधर्माचे स्वरूप प्राप्त होते व साक्षात मुक्ती होते. असे असले तरी निर्गुणस्वरूपाशी ऐक्य पावलेला ज्ञानी व एकांतभक्तियोगाने सगुण सायुज्यतेला प्राप्त झालेला एकांतभक्त या दोघांचेही ठिकाणी त्यांचे कर्मपर प्रारब्ध असल्यास देह पडेपर्यंत बाहेर कर्मयोगाचे अनुष्ठान दिसत असते. म्हणजे ज्ञानी व एकांतभक्त दोघेही स्वत:च्या दृष्टीने त्यांना कर्म व कर्तृत्वादिकांचे ज्ञानच होत नसल्यामुळे सर्वकर्मसंन्यासी असतात आणि आचार्यांच्याही ‘सर्वकर्मसंन्यास’ म्हणण्याचा अर्थ हाच आहे.
कर्मयोगी व ज्ञानी यांच्यापेक्षा एकांतभक्ताची श्रेष्ठता
हें विश्वचि माझें घर। ऐसी मती जयाची स्थिर।
किंबहुना चराचर। आपण जाहाला॥
मग यावरीही पार्था। माझ्या भजनीं आस्था।
तरी तयातें मी माथां। मुकुट करीं॥
(ज्ञाने. अ. १२-२१३-१४)
आत्मज्ञान झाल्यावरही सगुण भगवंताची भक्ती करणारा भगवंताला फार आवडतो, म्हणजे नुसत्या ज्ञान्यापेक्षा ज्ञानीभक्त किंवा एकांतभक्त श्रेष्ठ असे श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी म्हटले आहे. तसेच
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना।
श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मत:॥
(गी. अ. ६-४७)
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।
मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायण:॥
(गी. अ. ९-३४)
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते।
श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मता:॥
(गी. अ. १२-२)
संतुष्ट: सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चय:।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्त: स मे प्रिय:॥ १४॥
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च य:।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो य: स च मे प्रिय:॥ १५॥
अनपेक्ष: शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथ:।
सर्वारंभपरित्यागी यो मद्भक्त: स मे प्रिय:॥ १६॥
यो न हृष्यति न द्वेष्टिन शोचति न कांक्षति।
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् य: स मे प्रिय:॥ १७॥
सम: शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयो:।
शीतोष्णसुखदु:खेषु सम: संगविवर्जित:॥ १८॥
तुल्यनिंदास्तुतिर्मौनी संतुष्टो येन केनचित्।
अनिकेत: स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नर:॥ १९॥
ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते।
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रिया:॥ २०॥
(गी. १२)
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते।
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते॥ २६॥
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकांतिकस्य च॥ २७॥
(गी. अ. १४)
इत्यादी श्लोकांनी भगवंताच्या ठिकाणी बुद्धी स्थिर करणाऱ्या योग्यांमध्ये एकांतभक्त मला प्रिय आहे असे सांगून भगवंतांनी अर्जुनाच्या मनावर एकांतधर्मअनुष्ठानाविषयी दृढ श्रद्धा उत्पन्न केली, असे स्पष्ट दिसते.
निर्गुणाहूनि सगुण न्यून। म्हणे तो मूर्ख केवळ जाण।
सगुण निर्गुण दोनी समान। न्यून पूर्ण असेना॥ १४५८॥
विघुरलें तें तूप होये। थिजलें त्यापरीस गोड आहे।
निर्गुणापरिस सगुणीं पाहें। अतिलवलाहें स्वानंदू॥ १४५९॥
(ए. भा. अ. ११)
निर्गुण स्वरूपाप्रमाणेच सगुण रामकृष्णादी स्वरूपही पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहेत. अशा पूर्णब्रह्म सगुणब्रह्माचे ठिकाणी निर्गुणस्वरूपापेक्षा सुखलाभ अधिक आहे, असे नाथादिकांनी म्हटले आहे. श्रीज्ञानेश्वरमहाराज व श्रीनाथादी संत यांच्या म्हणण्याला महाभारतकारांचीही संमती आहे.
सहोपनिषदान् वेदान्ये विप्रा: सम्यगास्थिता:।
पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिण:॥
तेभ्यो विशिष्टां जानामि गतिमेकान्तिनां नृणाम्॥ (अ. ३४८-५-६)
जे निष्काम चित्ताने कर्मयोगाचे अनुष्ठान करतात व जे यतिधर्माचे अनुष्ठान करतात, त्या दोघांपेक्षाही सगुण परमेश्वराची एकांतभक्ती करणारे जे आहेत ते विशिष्ट गतीला जातात. म्हणजे एकांत भक्ताला मिळणारे मोक्षसुख हे दोघांपेक्षा अधिक आहे.
सात्त्विक: पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षाय निश्चित:।
अत्रापि स विजानाति पुरुषं ब्रह्मवित्तमम्॥
नारायणपरो मोक्षस्ततो वै सात्त्विक: स्मृत:। (अ. ३४८-६९-७०)
केवळ ज्ञान्यापेक्षा ज्ञानी भक्त श्रेष्ठ असून ज्ञान्याला मिळणाऱ्या मोक्षसुखापेक्षा भक्ताला मिळणारा सगुण सायुज्यतारूप मोक्ष श्रेष्ठ आहे, असे भारतकार म्हणतात.
ज्ञानाने किंवा भक्तीने द्वैत नाहीसे होऊन अद्वैत ब्रह्मस्थितीच प्राप्त होत असते. मग त्या अद्वैत ब्रह्मस्थितीत तरतमभाव कसा असू शकतो, अशी शंका येथे येण्याचा संभव आहे. पण ज्ञानाने प्राप्त होणाऱ्या अद्वैत ब्रह्मस्थितीत व भक्तीने प्राप्त होणाऱ्या अद्वैत ब्रह्मस्थितीत नाथादी अनुभवी संतांनी जो फरक दर्शविला आहे, तो समजून आल्यास शंका राहत नाही. अद्वैत ब्रह्मस्थितीला मोक्ष म्हणतात. या मोक्षाची दोन अंगे आहेत. एक अंग म्हणजे सर्वदु:खनिवृत्ती व दुसरे अंग परमानंदप्राप्ती. ज्ञानाने प्राप्त होणाऱ्या अद्वैत स्थितीत सर्व जगत मिथ्या असल्यामुळे सर्व दु:खाची निवृत्ती होते, पण त्यांत जगताचा भास व त्याची जाणीव राहते, असे वेदांतग्रंथात मानले आहे, पण
तद्यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद नान्तरमेवमेवायं
पुरुष: प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद नान्तरम्।
(बृ. ४-३-२१)
या श्रुतीेने ब्रह्मानंदात मनोवृत्ती मग्न झाली असता अत्यंत ऐक्य होते व कशाचीही जाणीव होत नाही, असे सांगितले आहे व सर्व संतांचा अनुभवही असाच आहे; म्हणून जीवन्मुक्तस्थिती प्राप्त झालेल्या ब्रह्मज्ञान्याची सर्व दु:खनिवृत्ती होत असली तरी प्रारब्धानुसार व्यवहार करताना होत असलेल्या मिथ्या जगदाभासाची जी जाणीव उरते, त्यामुळे ब्रह्मानंद कमी होतो व अत्यंत ऐक्य राहत नाही, हे उघड आहे. एकांतभक्ताला मात्र सगुण भगवंताच्या प्रेमामुळे सर्व दु:खाची निवृत्ती तर होतेच; पण जगताच्या मिथ्या किंवा सत्यभासाची जाणीवही उरत नसल्यामुळे त्याची मनोवृत्ती अखंड ब्रह्मानंदात निमग्न असते. म्हणून तो परमेश्वराशी युक्ततम म्हणजे अत्यंत ऐक्य पावलेला असतो. या अनुभवाला धरूनच भगवंतांनी अर्जुनाला गीतेत सगुण भक्तच युक्ततम होतो, असे बाराव्या अध्यायात सांगितले आहे.
बुद्धिप्रामाण्य
वर सांगितल्याप्रमाणे सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी होणाऱ्या एकांत धर्मरूप भक्तियोगाचा महाभारतकारांनी व भगवद्गीतेतही भगवंतांनी ज्ञानयोग व कर्मयोग यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ असा जो गौरव केला आहे, तो केवळ स्तुतिरूप नसून यथार्थ आहे. कारण सामान्य अननुभवी लोक सगुण भक्तीपेक्षा ज्ञान व भगवंताच्या सगुण स्वरूपापेक्षा भगवंताचे निर्गुण स्वरूप श्रेष्ठ आहे असे समजत असले तरी अनुभवी संत तसे समजत नाहीत व वेदांतशास्त्रावरूनही तसे सिद्ध होत नाही. वेदांतशास्त्र हे अनुभवाचे शास्त्र आहे. व्याकरणादी शास्त्राप्रमाणे नुसते शब्दशास्त्र नाही; म्हणून वेदांतशास्त्राचे परिशीलन करणाऱ्या पुरुषाने आपल्यापेक्षा अनुभवी संतांच्या वचनालाच विशेष प्रमाण मानले पाहिजे.
आजकाल पुष्कळसे विद्वान आपल्या बुद्धीचेच प्रामाण्य मानून वेदांतशास्त्राचा विचार करतात व बुद्धीत सत्त्वोत्कर्ष होऊन त्या सत्त्वोत्कर्षाने “दृश्यते त्वग्र्यया बुद्धॺा” अत्यंत सूक्ष्म झालेली बुद्धीच वेदांतसिद्धांत जाणू शकते, या श्रुतिवचनाकडे दुर्लक्ष करतात. मनुष्याची बुद्धी सात्विक, राजस, तामस अशी त्रिगुणात्मक आहे.
“रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासंगसमुद्भवम्” (गी. अ. १४-७) या गीतेतील भगवंताच्या वचनावरून रजोगुणी बुद्धी विषयसुखाच्या ठिकाणी व त्याच्या प्राप्तीकरता कराव्या लागणाऱ्या कर्माच्या ठिकाणी अत्यंत आसक्त असल्यामुळे तिला (राजसबुद्धीला) यथार्थ ज्ञान होत नाही.
“अयथावत्प्रजानाति बुद्धि: सा पार्थ राजसी” (गी. अ. १८-३१)
ज्या बुद्धीत तमोगुण प्रधान आहे अशा बुद्धीला “अधर्मं धर्ममिति” यथार्थ ज्ञान होत नसून विपरीत ज्ञान होते. याप्रमाणे पाहता वेदांतशास्त्राचा विचार करण्याकरिता रजोगुणी तमोगुणी बुद्धी निरुपयोगी ठरते. उरलेल्या सात्विक बुद्धीलाच यथार्थ वेदांतविचार कळू शकतो, हे स्पष्ट आहे. या बुद्धीलाच व्यवसायात्मिका बुद्धी म्हणतात. ती सर्वांच्या ठिकाणी एक प्रकारचीच असून तिचा ओढा एका परमेश्वराकडेच असतो. “तिला परमात्माचि अवधि” देहादिक विषयाच्या सुखाकडे यत्किंचितही तिचा ओढा राहत नाही हे,
मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च। अशुद्धं कामसंकल्पं शुद्धं कामविवर्जितम्” (अमृ. ३)
इत्यादी वचनांनी शास्त्रातून सांगितले असून सर्व संतांचे म्हणणे असेच आहे. याप्रमाणे बुद्धी निर्विषय होऊन अत्यंत शुद्ध होण्याकरिता कर्मयोग, आत्मज्ञान, भक्ती या साधनांचे अनुष्ठान व्हावयास पाहिजे, असे शास्त्र सांगते. “ही व्यवसायात्मिका बुद्धी शुद्ध होण्यास पातंजल योगातील समाधीने, भक्तीने, ज्ञानाने किंवा ध्यानाने परमेश्वरस्वरूप ओळखून सर्व मनुष्यात एकच आत्मा आहे हे तत्त्व बुद्धीत ठसून गेले पाहिजे” हा सिद्धांत आधुनिक विद्वान विचारवंतांसही मान्य झाला आहे. वर सांगितलेल्या साधनांचे अनुष्ठान करून आपली बुद्धी यत्किंचित शुद्ध न करता देहादिक विषयसुखाकडे अखंड लक्ष देणाऱ्या रजोगुणी, तमोगुणी अशुद्ध बुद्धीने वेदांतशास्त्राचा व धर्मशास्त्राचा जे विचार करू पाहतात, त्यांना आपल्या बुद्धीचा कितीही अभिमान असला तरी त्यांच्या त्या बुद्धीला यथार्थ ज्ञान होणेच शक्य नाही. त्यांचा तो अभिमान पोकळ ठरतो.
मनुष्याच्या ठिकाणी बुद्धी ही जशी स्वाभाविक आहे, तशी श्रद्धाही स्वाभाविक आहे. “श्रद्धामयोऽयं पुरुष:” मनुष्य श्रद्धावान आहे असे गीतेत भगवंतांनी म्हटलेही आहे. श्रद्धेशिवाय मनुष्य नाही. केवळ बुद्धिवादी असा मनुष्यच राहू शकत नाही. बुद्धिवादी लोक जरी श्रद्धाळू पुरुषाची अंधश्रद्धा म्हणून उपहास करीत असले तरी जोपर्यंत खरी आत्मवस्तू न जाणता खोटॺा विषयाचे ठिकाणीच आसक्त आहेत, तोपर्यंत सर्वच माणसांची श्रद्धा अंध असते. एक आत्मज्ञानी पुरुषच खरा डोळस म्हटला जातो. म्हणून कर्म, ज्ञान, उपासना यांच्या अनुष्ठानाने ज्यांनी आपली बुद्धी अत्यंत शुद्ध करून घेतली, अशा संतांच्या वचनावर विश्वास ठेवून, त्यांच्या वचनाप्रमाणे सिद्धांत ग्रहण करणारे पुरुषच खरे बुद्धिमान व डोळस श्रद्धावान असून, तद्व्यतिरिक्त जे पुरुष आहेत, तेच अंधश्रद्धाळू म्हटले जातात व त्यांनी काढलेले सिद्धांत अर्थातच अप्रमाण ठरतात. म्हणून आपल्या स्वतंत्र बुद्धीने विचार न करता संतांच्या विचाराने भगवंताच्या स्वरूपाचा विचार करावयास पाहिजे.
निर्गुण ब्रह्मविचार
या कार्यरूप जगताचे कारण चेतन ब्रह्म आहे, असे उपनिषदांचे मत असून तेच गीतेने मान्य केले आहे. हे ब्रह्म सद्रूप, चिद्रूप, आनंदरूप, अव्यक्त, अचिंत्य, अविकारी, अनंत, सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान इत्यादी अनेक लक्षणांचे आहे, असे वेदांतशास्त्रात सांगितले आहे. ही लक्षणे त्या परब्रह्माचे ठिकाणी नित्य आहेत म्हणजे ही लक्षणे नाहीशी होऊन परब्रह्माचे ठिकाणी दुसरी लक्षणे उत्पन्न होत नाहीत. “सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्म” (तै. उ. २। १) या श्रुतीवर भाष्य करताना “सत्यादीनि त्रीणि विशेषणार्थानि पदानि विशेष्यस्य” सद्रूप, चिद्रूप, अनंत ही परब्रह्माची विशेषणे असून त्या विशेषणांनी ते ब्रह्म विशेष्य होते, असे आचार्यांनी म्हटले आहे.
परब्रह्माचे सच्चिदानंदादी धर्म हे प्रथमत: जगाचे ठिकाणी दिसून येणाऱ्या विनाशी, जड, दु:ख या धर्माच्या अपेक्षेने परब्रह्माच्या ठिकाणी आहेत, असे जरी वेदांतात सांगितले असले, तरी या अर्थरूप धर्माचे वाचक सत्यादिक जे शब्द, त्यांचीच केवळ जड, विनाशी, दु:ख या शब्दांच्या अपेक्षेने परब्रह्माच्या ठिकाणी प्रवृत्ती असते. म्हणून ब्रह्मविचाराने संसाराची व त्याच्या जड-विनाशी-दु:खरूप धर्माची निवृत्ती झाल्यावर त्या धर्माच्या अपेक्षेने परब्रह्माच्या ठिकाणी प्रवृत्त झालेल्या सच्चिदानंद या शब्दाचीच प्रवृत्ती होत नाही किंवा निवृत्ती होते.
“सत्यादीनामनृतादिधर्मनिवृत्तिपरत्वाद्विशेष्यस्य च ब्रह्मण: उत्पलादिवत् प्रसिद्धत्वात्।” “मृगतृष्णांभसि स्नात: खपुष्पकृतशेखर:। एष वंध्यासुतो याति शशशृंगधनुर्धर:। इतिवच्छून्यार्थता सैव प्राप्ता सत्यादिवाक्यस्येति चेत्। न। लक्षणार्थत्वात्। विशेषणत्वेऽपि सत्यादीनां लक्षणार्थत्वान्मन्यामहे न शून्यार्थतेति। विशेषणार्थत्वेऽपि च सत्यादीनां स्वार्थपरित्याग एव” सच्चिदानंदादी धर्मावाचून परब्रह्माचा अनुभव येणे शक्य नाही व परब्रह्म शून्यवत होईल. म्हणजे परब्रह्माचा साक्षात्कारच होणार नाही व परब्रह्माचा साक्षात्कार होतो, असे सर्व वेदांतग्रंथात सांगितले आहे; म्हणून परब्रह्माचे ठिकाणी “सच्चिदानंद” या शब्दाने दाखविलेले अर्थरूप धर्म राहतात. ते नाहीसे होत नाहीत. हे वरील पंक्तीत आचार्यांनी स्पष्ट केले आहे.
अर्थात ब्रह्मस्वरूपाला धरून असणारे वरील सच्चिदानंदादी धर्म स्वरूपभूतच ठरतात. या विवेचनावरून परब्रह्म निर्गुण आहे म्हणजे त्याचे ठिकाणी कोणतेच धर्म किंवा गुण नाहीत, असा ‘निर्गुण’ या शब्दाचा अर्थ करता येत नाही, तर सच्चिदानंदादी धर्माव्यतिरिक्त इतर जे मायाउपाधीचे त्रिगुण व तज्जन्य जे धर्म आहेत, ते परब्रह्माचे ठिकाणी नाहीत असा ‘निर्गुण’ या शब्दाचा अर्थ करावा लागतो. “निर्गुणं गुणभोक्तृ च” या गीतेतील श्लोकावर टीका करताना आचार्यांनी “निर्गुणं सत्त्वरजतमांसि गुणा:तैर्वर्जितम्” सत्व, रज, तम हे तीन गुण मायेचे आहेत, ते परब्रह्माचे ठिकाणी नाहीत म्हणून परब्रह्म निर्गुण म्हटले जाते, असे ‘निर्गुण’ या शब्दाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण केले आहे.
सारांश, परब्रह्म सच्चिदानंदादी धर्माने नित्ययुक्त असल्यामुळे ते सगुणच आहे; पण परब्रह्माचे ते सगुणत्व मायागुणाने बनलेल्या जगताप्रमाणे त्रिगुणात्मक नाही, हे सांगण्याकरिताच वेदांताने परब्रह्माच्या ठिकाणी ‘निर्गुण’ हा शब्द वापरला आहे.
हे परब्रह्म चेतन असल्यामुळे शक्तियुक्त व स्फुरण पावणारे आहे. पदार्थाची शक्ती व पदार्थ यांचे अत्यंत ऐक्यच असते. या नियमानुसार परब्रह्म व परब्रह्माची स्फुरणशक्ती यांचे अत्यंत ऐक्य आहे, असे श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी,
जैसि कां समिरेसकट गति। कां सोनियासकट कांति।
तैसि शिवेसि शक्ति। अवघि चि जो॥ ४१॥
कस्तुरीसकट परिमळु। कां उष्मेसकट अनळु।
तैसा शक्तीसि केवळु। शिवूचि जो॥ ४२॥
(अमृ. प्र. १)
या ओव्यांनी दाखविले आहे. परब्रह्माची शक्ती परब्रह्माशी जेव्हा अत्यंत एकरूप असते किंवा परब्रह्माच्या ठिकाणी लीन असते, तेव्हा,
“ज्ञानपणेंविण। ज्ञानमात्र जे” इत्यादी ओव्यांत श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी म्हटल्याप्रमाणे ते परब्रह्म जाणीवरहित केवळ सच्चिदानंदमात्र असते व ते अनिर्वाच्य व निर्विकल्प म्हटले जाते. परब्रह्माची शक्ती स्फुरण पावली असता सच्चिदानंद परब्रह्म सच्चिदानंदादी धर्माने युक्त होते व अशा सच्चिदानंदादी धर्माने युक्त होऊन धर्मधर्मी भावाला प्राप्त झालेल्या परब्रह्माचा साक्षात्कार होत असतो.
निराकार
‘निर्गुण’ शब्दाप्रमाणे “निराकार” या शब्दाच्या अर्थाविषयी वेदांत्यांचा बराच गैरसमज दिसून येतो. निराकार म्हणजे मुळीच आकार किंवा मर्यादा नाही असे ते समजतात. पण परब्रह्म स्फुरद्रूप असल्यामुळे ज्याप्रमाणे पाण्यावर लहरी स्फुरली असता लहरी व लहरीचा आधारभूत पाण्याचा पृष्ठभाग हे दोन्ही जसे साकार होतात त्याप्रमाणे ब्रह्म स्फुरण पावले असता तेही साकार होते; म्हणून परब्रह्म निराकार आहे, म्हणजे त्याच्या ठिकाणी मुळीच केव्हाही आकारच नसतो, असा अर्थ करता येत नाही. परब्रह्माच्या निराकारतेला विसरून परब्रह्माचा आकार न समजता परब्रह्माहून निराळी जगत वस्तू आहे व नामरूपे तिची आहेत. ती नामरूपे परस्परांपासून भिन्न असून प्रत्येक पदार्थ विवक्षित नामरूपापुरताच मर्यादित आहे, असे जेव्हा समजले जाते, तेव्हा ते रूप किंवा तो आकार भ्रांतीमुळे त्रिगुणात्मक मायाजन्य समजला जातो. असा हा त्रिगुणात्मक मायाजन्य आकार परब्रह्माच्या ठिकाणी नाही, असे वेदांताने ‘निराकार’ या शब्दाने सांगितले आहे.
आता परब्रह्म नित्य निर्गुण निराकार असून केव्हा केव्हा ते सगुण व साकार होते; म्हणून परब्रह्माची सगुणता व साकारता उत्पन्न होणारी व नाश पावणारी अशी अनित्य ठरते, अशी कोणी शंका घेऊ शकेल; पण ती शंकाही अज्ञानाने येऊ शकते. ज्ञानी पुरुषाला ही शंका येऊ शकत नाही.
हें उपजे आणि नाशे। तें मायावशें दिसे।
येऱ्हवीं तत्त्वतां वस्तु जें असे। तें अविनाशचि॥ १०५॥
जैसें पवनें तोय हालविलें। आणि तरंगाकार जाहालें।
तरी कवण कें जन्मलें। म्हणों ये तेथ॥ १०६॥
तेंचि वायूचें स्फुरण ठेलें। आणि उदक सहज सपाट जाहलें।
तरी आतां काय निमालें। विचारींपां॥ १०७॥
(ज्ञा. अ. २)
पाण्यावर उठलेली लहरी उत्पन्न झाली व नाहीशी झाली असे दिसते; पण हे लहरीचे उत्पत्ति-नाश पाण्याहून लहरी निराळी वस्तू आहे, असे समजणाऱ्यासच दिसू शकतील. लहरी उठण्यापूर्वी पाणीच होते. लहरी उठल्यानंतरही लहरीत पाणी हीच वस्तू आहे व लहरी नाहीशी झाल्यावर पाणी हीच वस्तू राहते. असे लहरीच्या आदी, मध्य व अंती पाणी या वस्तुचेच एकत्व पाहणाऱ्या शाहण्या पुरुषाला लहरी ही वस्तू पाण्याहून निराळी आहे, असे लहरीचे वस्तुत्वच भासत नसल्यामुळे, ज्याप्रमाणे लहरीचे उत्पत्ति-नाश भासणे शक्य नसते, त्याप्रमाणे स्फुरण होण्यापूर्वी परब्रह्मच होते, स्फुरण पावले तेही परब्रह्मच व स्फुरणानंतरही परब्रह्मच असे परब्रह्माचे व स्फुरणाचे आदी, मध्य, अंती अनुस्यूत एक परब्रह्मवस्तू पाहणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाला सगुण साकाराचे उत्पत्तिनाश भासणे शक्य नाही. निराकार निर्गुण परब्रह्मवस्तूहून सगुण साकार परब्रह्म ही निराळी वस्तू आहे असे समजणाऱ्या अज्ञानी पुरुषालाच सगुण साकाराचे उत्पत्ति-नाश भ्रांतीने दिसतात.
भगवंताच्या सगुणस्वरूपाचे पूर्ण ब्रह्मत्व
ज्याप्रमाणे निर्गुणस्वरूप पूर्ण ब्रह्म आहे, त्याप्रमाणे रामकृष्णादी सगुणस्वरूपही पूर्ण ब्रह्म आहे. हे मत भगवान आचार्यांना मान्य असूनही त्या मताचा त्यांनी आपल्या उपनिषद्भाष्यांतून विशेष रितीने उहापोह केला नसल्यामुळे उपनिषदादी वेदांतग्रंथांचे परिशीलन व निरूपण करणाऱ्या वेदांत्यांना भगवंताची रामकृष्णादी सगुणस्वरूपेदेखील पूर्ण ब्रह्म आहे, असे कोणी म्हटल्यास, हे म्हणणे त्यांना अज्ञानमूलक वाटते.
भगवान आचार्यांनी भगवद्गीतेच्या भाष्यारंभी व चौथ्या अध्यायावरील टीकेत याविषयी थोडेसे दिग्दर्शन केले आहे; पण त्या दिग्दर्शनाचा निर्गुणवाद्यांच्या हृदयात पूर्ण प्रकाश पडत नाही. निर्गुण ब्रह्माचे ज्यांनी ज्ञान करून घेतले अशा ज्ञानी पुरुषाला परब्रह्माची जशी साक्षात प्राप्ती होते, त्याचप्रमाणे सगुण भगवंताच्या ठिकाणी एकांतभक्ती करणाऱ्यांनाही साक्षान्मुक्ती होते, असे महाभारतकारांनी म्हटले आहे हे मागे सांगितलेच आहे. अर्थात ज्या रामकृष्णादी सगुणस्वरूपाच्या ठिकाणी एकांतभक्ती करावयास सांगितली आहे, ती रामकृष्णादिकांची सगुणस्वरूपे व प्रथम ब्रह्मलोकप्राप्ती व नंतर परब्रह्मप्राप्ती अशी क्रमाने मुक्ती देणारी उपास्य सगुणरूपे भिन्न आहेत, हे ओघानेच सिद्ध होते. ज्ञान्याला प्राप्त होणारे निर्गुणस्वरूप जसे निरुपाधिक पूर्ण ब्रह्म आहे, तसेच एकांतभक्ताला प्राप्त होणारे सगुणस्वरूपही पूर्णब्रह्म आहे, असे ठरते. कारण साक्षान्मुक्ती ही पूर्ण ब्रह्माच्या ठिकाणीच होते, असे सांगितले आहे. रामकृष्णादी सगुण स्वरूपाशी एकांतभक्ती करून सगुण भगवंतांचा पूर्ण अनुभव ज्यांनी घेतला, अशा ज्ञानेश्वर महाराजादिक संतांनी सगुण भगवंताविषयीचा आपला अनुभव आपल्या ग्रंथांतून, ज्या वचनांनी लोकांना सांगितला, ती वचने व त्याला पुष्टी देणारी शास्त्रांची वचने आम्ही खाली देत आहोत.
श्रीज्ञानेश्वर महाराज—
जें उन्मनियेचें लावण्य। जें तुर्येचें तारुण्य।
अनादि जें अगण्य। परमतत्त्व॥ ३२०॥
जें विश्वाचें मूळ। जें योगद्रुमाचें फळ।
जें आनंदाचें केवळ। चैतन्य गा॥ ३२१॥
जें आकाराचा प्रान्त। जो मोक्षाचा एकांत।
जेथ आदि आणि अंत। विरोनि गेले॥ ३२२॥
जें महाभूतांचें बीज। जें महातेजाचें तेज।
एवं पार्था जें निज। स्वरूप माझें॥ ३२३॥
ते हे चतुर्भुज कोंभेली। जयाची शोभा रूपासि आली।
देखोनि नास्तिकीं नोकिलीं। भक्तवृन्दें॥ ३२४॥
(ज्ञा. अ. ६)
घृताचें थिजलेपण। न मोडितां घृतचि जाण।
नाटितां कांकण। सोनेंचि तें॥ ३७९॥
न उकलितां पट। तंतूचि असे स्पष्ट।
न विरवितां घट। मृत्तिका जेवीं॥ ३८०॥
म्हणोनि विश्वपण जावें। मग तैं मातें घेयावें।
तैसा नव्हें आघवें। सकटचि मी॥ ३८१॥
अगा ब्रह्म या नांवा। अभिप्राय मी पांडवा।
मीचि बोलिजे आघवा। शब्दीं इंहीं॥ ४०५॥
पैं मंडल आणि चंद्रमा। दोनी नव्हती सुवर्मा।
तैसा मज आणि ब्रह्मा। भेद नाहीं॥ ४०६॥
(ज्ञा. अ. १४)
गुंफिवा ज्वाळांचिया माळा। लेईलियाही अनळा।
भेदाचिया आहाळा। काय पडणें आहे॥ १३६॥
कीं रश्मीचेनि परिवारें। वेढूनि घेतला थोरें।
तरी सूर्यासि दुसरें। बोलों येईल॥ १३७॥
चांदणियाचा गिंवसु। चांदावरी पडलिया बहुवसू।
काय केवळपणीं त्रासु। देखिजेतु॥ १३८॥
दळाचिया सहस्रवरी। फांको आपुलिया परी।
परी नाहीं दुसरी। भास कमळीं॥ १३९॥
सहस्रवरी बाहिया। आहाती सहस्रार्जुनाराया।
तरी तो काय तिया। एकोत्तरावा॥ १४०॥
तैसें हें दृश्य देखो। कीं बहु होऊनि फांको।
परी भेदाचा नव्हे विखो। तेचि म्हणोनि॥ १४५॥
तया आत्मयाच्या भाखा। न पडेचि दुसरी रेखा।
जऱ्ही विश्वा अशेखा। भरला आहे॥ १४६॥
गंगा गंगापणें वाहो। कीं सिंधु होऊनि राहो।
परी पाणीपणा नवलावो। हें न देखों कीं॥ २४१॥
थिजावें कीं विघरावें। हें अप्रयोजक आघवें।
घृतपण नव्हे। अनारिसें॥ २४२॥
ज्वाळा आणि वन्ही। न लेखिजती दोन्ही।
वन्हिमात्र म्हणौनि। आन नव्हेचि कीं॥ २४३॥
तैसें दृश्य कां द्रष्टा। या दोन्ही दशा वांझटा।
पाहतां येकी काष्ठा। स्फूर्तिमात्र तो॥ २४४॥
स्वयें दर्शनाचिया सवां। अवघियाची जात फांवां।
परी निजात्मभावा। न मोडितांही॥ २५५॥
भलतैसा फांके। परी येकपणा न मुके।
नाना संकोचे तरी असके। हाचि आथी॥ २५७॥
सूर्याचिया हाता। अंधकारू न ये सर्वथा।
मा प्रकाशाची कथा। आईकता कां॥ २५८॥
अंधारू का उजिवडु। हा येकला येकवडु।
जैसा कां मार्तंडु। भलतेथे॥ २५९॥
तैसा आवडतिये भूमिके। आरूढलियाही कौतुकें।
परी ययातें हा न चुके। हाचि ऐसा॥ २६०॥
सिंधुची सींव न मोडे। पाणीपणा सळु न पडे।
जरी मोडून गाडे। तरंगांचे॥ २६१॥
म्हणौनि इये आत्मलीळे। नाहीं आन कांटाळे।
आतां ययाचिये तुळें। हाचि यया॥ २६६॥
(अमृ. प्र. ७)
श्रीएकनाथ—
भगद्देह चैतन्यघन। तेथें नसेना देहाभिमान।
यालागीं करितां त्याचें भजन। अज्ञानजन उद्धरती॥ ४५॥
केवळ चैतन्य विग्रहो। सत्यसंकल्प भगवद्देहो।
त्याचे दर्शनार्थ पहा हो। तपादि उपावो हरि प्रेरी॥ ४६०॥
(ए. भा.)
अंतरीं भोगी चैतन्यघन। बाहेर उघडतां नयन।
आनंदविग्रही श्रीकृष्ण। मूर्ति संपूर्ण संमुख देखे॥ ५२०॥
म्हणे श्रीकृष्ण चैतन्यघन। चैतन्यविग्रही श्रीकृष्ण।
सगुणनिर्गुणरूपें जाण। ब्रह्म परिपूर्ण श्रीकृष्ण॥ ५२२॥
(ए. भा. अ. २१)
दोन्ही एकचि निश्चयें जाण। सगुण निर्गुण समसाम्य॥ (ए. भा. अ. २५)
त्याज्य सगुण पूज्य निर्गुण। हेही दशा आरती जाण। ज्यासी ब्रह्मरूप तृणपाषाण। त्यासी त्याज्य सगुण कदा नव्हे॥ ८८८॥ (ए. भा. अ. २९)
सगुण उच्छेदावे। आणि निर्गुण प्रतिपादावे। परी ते निर्गुणचि स्वभावे। सगुण होते॥ ५९॥ (समर्थकृत रघुनाथ चरित्र समास-१५) (स्वभावे म्हणजे लीलेने किंवा त्रिगुणात्मक मायेच्या संबंधावाचून)
ब्रह्म सगुण निर्गुण। तुका आरंभी कीर्तन॥ (तुकाराम)
उपपत्ती
रामकृष्णादिकांचे सगुण साकार विग्रह पूर्ण ब्रह्मस्वरूपच आहेत असे अनुभवी संतांचे अनुभव व्यक्त करणारी त्यांची वचने आम्ही वर दिली आहेत. आता ज्या विचाराने आपली अनुभूत मते बनविली, ते विचार आम्ही येथे देतो—
(१) सगुणमेव गुणैरनभिभूतं सर्वज्ञं सर्वशक्तिं समस्तकल्याणगुणनिलयं सच्चिदानंदं भगवन्तं श्रुतय: प्रतिपादयन्ति। (श्रीधरी टीका भाग. स्कं. १० अ. ८७ वेदस्तुती)
श्रुतीने किंवा वेदाने सगुण साकार परमेश्वराचेच वर्णन केले आहे. पण तो सगुण साकार परमात्मा मायागुणाने बद्ध होऊन साकार झालेला नसून परब्रह्माच्या स्वरूपभूत सच्चिदानंद धर्माने व ज्ञान-ऐश्वर्यादी जीवकल्याणकारक षड्गुणैश्वर्याने सगुण झालेला आहे.
(२) “महसि महीयसेऽष्टगुणितेऽपरिमेयभग:” (श्रीधरी टीका भाग. स्कं. १०-८७-३८)
न ह्येषामिव देशकालादिपरिच्छिन्नं तव अष्टगुणितमैश्वर्यमपितु परिपूर्णस्वरूपानुबंधित्वादपरिमितम्। ज्या षड्गुणैश्वर्याने भगवान सगुण साकार होतो, ते भगवंताचे षड्गुणैश्वर्यही इतर जीवांप्रमाणे मायिक नाही. कारण मायिक ऐश्वर्य मर्यादित असते; पण परमेश्वराचे षड्गुणऐश्वर्य स्वरूपाप्रमाणेच अमर्याद आहे, म्हणून ते मायाजन्य नसून स्वरूपजन्य आहे. योगसूत्रातही “निरतिशयं सार्वज्ञबीजं” भगवंताचे सर्वज्ञत्वादी धर्म अमर्याद आहेत, असे सांगितले आहे.
(३) “मृद्रूपो हि यथा कुंभो तद्वद्देहोऽपि चिन्मय:”
या श्लोकात भगवान श्रीमच्छंकराचार्य म्हणतात, अज्ञानकाली भासत असलेले जडदेहादी पदार्थदेखील अद्वैतज्ञान दृष्टी प्राप्त झाल्यानंतर चैतन्यस्वरूपच आहेत, असा अनुभव येतो. मी अज्ञानी आहे, मी बद्ध आहे, जग जड आहे, जगातील पदार्थ विनाशी आहेत, असे वाटत असलेल्या जीवाला आत्मज्ञानप्राप्तीनंतर सर्व जग सच्चिदानंदरूप आहे, सच्चिदानंद वस्तूवाचून दुसरी जड विनाशी वस्तूच नाही, असा जर अद्वैत अनुभव येतो, तर जो कधी बद्धच नाही, अशा नित्यज्ञानी परमेश्वराचा सगुण साकार अवतारदेह जड आहे, असे ज्ञानी म्हणू शकत नाही.
(४) “ॐ पूर्णमद: पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते” (बृ. उ. ५५-१-१)
ब्रह्म पूर्ण आहे, हे जगतही पूर्ण ब्रह्म आहे. पूर्ण ब्रह्मापासून पूर्ण जगत झाले आहे. पूर्ण ब्रह्माचीच पूर्णता शेवटी तशीच राहिली आहे.
आचार्यभाष्य—यद्यपि कार्यात्मनोद्रिच्यते तथापि यत्स्वरूपं पूर्णत्वं परात्मभावं तन्न जहाति। पूर्णमेवोद्रिच्यते। पूर्णस्य कार्यात्मनो ब्रह्मण: पूर्णं पूर्णत्वम्।
पूर्ण परब्रह्म कार्यस्वरूपाने म्हणजे नामरूपाने प्रगट किंवा व्यक्त झाले तरी पूर्ण राहते. अपूर्ण कधीच होत नाही. याप्रमाणे पूर्ण सच्चिदानंद परब्रह्म कधीच अपूर्ण असच्चिदानंद होत नसल्यामुळे काहीच जर जड विनाशी मानता येत नाही, तर परमेश्वराचा सगुण साकार विग्रह असच्चिदानंद किंवा पांचभौतिक कसा मानता येईल?
म्हणौनि वन्हि आणि ज्वाळ। दोन्ही वन्हीचि केवळ। तेवी मी गा सकळ। संबंध वाव॥ १२२॥ (ज्ञा. अ. १४)
श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, अग्नीचा निखारा किंवा ज्वाळा हे दोन्ही दिसतात खरे, पण दोन्ही ठिकाणी एका अग्निवस्तूचाच अनुभव येत असल्यामुळे त्यांच्यात जसा कार्यकारणभाव मानणे व्यर्थ आहे; कारण कारणाहून काही थोडा तरी फरक झाल्याखेरीज त्याला कार्य म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे भगवान म्हणतात, मीच सर्व जग असल्यामुळे म्हणजे जगही सच्चिदानंद ब्रह्मस्वरूपच असल्यामुळे जग व माझा कार्यकारण भाव मानता येत नाही.
“दशेचीही वैरिये। शिवुशक्ति” (अमृ. प्र. १-४४)
या अमृतानुभवाच्या ओवीतही श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात- परब्रह्म म्हणजे शिव व शक्ती म्हणजे नामरूपात्मकस्फुरण यांचा जो कार्यदशा व कारणदशा असा संबंध, त्या कार्यकारणसंबंधाचे शिवशक्ती हे वैरी आहेत. म्हणजे दोन्ही पूर्ण असल्यामुळे त्यांच्या ठिकाणी कार्यकारणसंबंध नाही.
(५) “इदं नु (ब्रह्म) निरवयवत्वात् न कैश्चिदवयवै: स्फुरति” (मां. का. ३-२ आचार्यभाष्य)
तैसें भोग्य आणि भोक्ता। दिसे आणि देखता। हें सरलें अद्वैता। अफुटामाजीं॥ (अमृ.९-७)
परब्रह्म निरवयव, अफूट, अद्वैतरूप असे पूर्ण असल्यामुळे त्याचे अंश किंवा अवयव होत नाहीत; म्हणून ते कधी अपूर्ण होत नाही. कोणत्याही स्थितीत पूर्ण राहते, असा भाव; म्हणून रामकृष्णादी विग्रह अपूर्ण किंवा भौतिक मानता येत नाहीत.
(६) रामकृष्णादिकांचे सगुण साकार विग्रह जीवाप्रमाणे मायाजन्य पांचभौतिक मानता येत नाहीत. कारण पांचभौतिक देह अज्ञान, वासना व कर्म यांच्यामुळे प्राप्त होणारे असून ते योनिसंभव असतात. पण अवतार घेणाऱ्या परमेश्वराला अज्ञान, वासना, कर्म नसतात व त्यांचा जन्मही खरा नसतो.
“देहवान् इव भवामि जात इव भवामि न तु परमार्थत: लोकवत्”
देहवान जीवाप्रमाणे झाल्यासारखा, जन्मल्यासारखा मायेने भासतो. खरोखर तसा मी लोकांप्रमाणे किंवा इतर जनाप्रमाणे जन्मत नाही, म्हणजे पूर्वी सगुण रूपाने अस्तित्वात नसून नंतर सगुण रूपाने अस्तित्वात येतो, असा नाही, असे आचार्यांनी गीतेवरील चौथ्या अध्यायाच्या सहाव्या श्लोकावरील गीतेवरील टीकेत म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे त्यांचे (अवतारांचे) जन्मही योनिसंभव नसतात; हे पुराणादिकांतून स्पष्ट आहे.
“पित्रो: सम्पश्यतो: सद्यो बभूव प्राकृत: शिशु:।” (भाग. स्कं. १०-३-४६)
(७) “उत्पत्त्यसंभवात्” (ब्र. सू. २-२-४२)
जीवाची उत्पत्ती संभवत नाही, असा या सूत्राचा अर्थ आहे. जीव म्हणजे जीवदशा. अपूर्णता ही जीवदशा होय. ही जीवदशा पूर्वी नसते व उत्पन्न होते असे मानता येत नाही.
परमेश्वर हा सर्व वेदांतात, नित्य मुक्त आहे असे मानले आहे.
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्। प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया॥ (गी. ४-६)
या श्लोकाने, मी परमेश्वर आहे व प्रकृतीला स्वाधीन ठेवून अवतार घेतो, असे श्रीकृष्णांनी स्वमुखानेच सांगितले आहे; म्हणून अपूर्ण जीव अवतार घेत नसून पूर्ण परब्रह्मस्वरूप असा परमेश्वरच अवतार घेतो, हे स्पष्ट आहे.
काही विद्वानांच्या मताप्रमाणे मुळात परिपूर्ण असलेला अवतार घेतो, म्हणजे पूर्णदशेतून जीवासारखा अपूर्णदशेत येतो असा अर्थ केला तर पूर्ण अवस्थेतून अपूर्णावस्था उत्पन्न होते असे मानल्यासारखे होईल. पण पूर्ण अवस्था अफूट असून कधी न बदलणारी आहे, असा वेदांतसिद्धांत आहे, त्याला बाध येतो आणि पूर्णावस्थेला पोहोचून मुक्त झालेला पुरुष पुन: अपूर्ण अवस्थेला म्हणजे जीवदशेला येऊ शकतो, असे म्हणण्याचा प्रसंग येतो व मुक्ती नित्य ठरत नाही. पण सर्व शास्त्रकारांनी मुक्ती नित्य ठरविली आहे, म्हणून परमेश्वराचे अवतार जीवाप्रमाणे जन्ममरणधर्मी पांचभौतिक मानणे वेदांत सिद्धांतविरुद्ध आहे. अवतार हे जीवाप्रमाणे अपूर्ण नाहीत, असेच मानले पाहिजे.
(८) रामानुजादी सर्व वैष्णव सगुण ब्रह्मच मानतात. निर्गुण ब्रह्म मानीत नाहीत. फक्त भगवान शंकराचार्यच काय ते निर्गुणवादी आहेत; पण भगवान शंकराचार्यांनीही “उत्पत्त्यसंभवात्” या सूत्रात वैष्णवांचे खंडन करताना “योऽसौ नारायण: परोऽव्यक्तात्प्रसिद्धात्” भगवान नारायण अव्यक्त प्रकृतीच्या पलीकडे आहे व तोच अनेकरूप झाला आहे, असे जे वैष्णव मानतात, त्याचे आम्ही खंडन करीत नाही, असे म्हणून स्वत: सगुण परमात्मा प्रकृतिगत नाही व प्रकृतीच्या पलीकडे आहे, म्हणजे निरुपाधिक आहे, हे मान्य केले आहे.
(९) “सर्वत्र प्रसिद्धत्वात्” (ब्र. सू. १-२-१८ शां. भा.) प्रसिद्धॺधिकरणातील या वेदांतसूत्रात पूर्ण ब्रह्माची उपासना करावी, कारण तेच उपास्य होऊ शकते. अपूर्ण जीव उपास्य होऊ शकत नाही म्हणून त्याची उपासना करू नये, असा सिद्धांत केला आहे. म्हणून वेदशास्त्रांतून जीवाची उपासना कोठे सांगितली नाही. पण रामकृष्णादी अवतारांची उपासना सांगितली आहे; म्हणून रामकृष्णादी विग्रह पूर्ण ब्रह्म आहे, असे सिद्ध होते.
(१०) जगाचे मूळ कारण जे ब्रह्म त्यालाच पूर्ण ब्रह्म म्हणतात.
“मयाध्यक्षेण प्रकृति: सूयते सचराचरम्” (गी. ९-१०)
“अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च” (गी. ९-२४)
“ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहं” (गी. १४-२७)
“यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तम:। अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथित: पुरुषोत्तम:”॥ १८॥ (गी. अ.१५)
मीच सर्व जगाचा कर्ता आहे, मीच कर्माध्यक्ष आहे, मीच ब्रह्माला आधार आहे, क्षराक्षराच्या पलीकडे असणारा परमात्मा मीच आहे, इत्यादी श्लोकांच्या द्वारा भगवंतांनी आपले परब्रह्मत्व किंवा पूर्ण ब्रह्मत्व गीतेत स्वमुखानेच सांगितले आहे.
(११) “प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति” (ब्र. सू. ३-२-२२)
“न स्थानतोऽपि परस्योभयलिंगं सर्वत्र हि” (३-२-११)
या दोन सूत्रांवरील भाष्यात आचार्यांनी सगुण व साकार ब्रह्माचे खंडन करून ब्रह्म निर्गुण, निराकार आहे असे प्रतिपादिले आहे, म्हणून जेवढा सगुणपणा व साकारपणा आहे तेवढा सगुणपणा व साकारपणा त्रिगुणात्मक मायाजन्य आहे व त्याचे आचार्यांनी खंडन केले आहे, हे खरे, पण त्रिगुणरहित सच्चिदानंदगुणयुक्त व केवळ सच्चिदानंदविग्रह अशा भगवंताच्या स्वरूपाचे खंडन केले नाही, हे वरील सूत्रांच्या भाष्याचे नीट अवलोकन केल्यास कळून येईल.
(१२) मायेहून म्हणजे सर्व नामरूपांहून ब्रह्म निराळे आहे, असे पाहणे याला व्यतिरेक म्हणतात आणि मायेला किंवा नामरूपांना ब्रह्माहून स्वतंत्र अस्तित्व नाही म्हणून संपूर्ण नामरूपात परब्रह्मच भरले असल्यामुळे नामरूपे पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहेत, असे समजणे याला अन्वय म्हणतात. व्यतिरेकज्ञान व अन्वयज्ञान ही दोन्ही ज्ञाने ज्याची दृढ झाली, त्याला जीवन्मुक्त म्हणतात. तोच पूर्ण ज्ञानी होय.
“पूर्णमेव स्वकं रूपमपूर्णं भाति मायया।
पूर्णरूपतया मायां पश्यन् पूर्णो भवेत्स्वयम्”॥ ४४॥
(सू. सं. य. वै. खं. अ. ३३)
पूर्णब्रह्म हेच आपले स्वरूप असून अपूर्णता मायाभ्रांतीमुळे भासते. नामरूपात्मक मायादेखील पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहे, असे जाणणारा पुरुष स्वत: पूर्ण ब्रह्मस्वरूप होतो, असे सूतसंहितेत म्हटले आहे. नुसते मायेहून म्हणजे नामरूपाहून ब्रह्म निराळे आहे, एवढेच व्यतिरेक ज्ञान ज्याला झाले आहे, तो पूर्ण ज्ञानीच नसून अर्धवट ज्ञानी म्हटला पाहिजे.
मुळात परब्रह्माच्या ठिकाणी त्रिगुणात्मक मायाच नाही. पण जीवाला “माया हे जाहली” असे वाटते. नामरूपे माया असून एक वस्तू आहे, असे वाटते. त्यामुळे परब्रह्म झाकले जाऊन ते त्यांच्या (अज्ञान्यांच्या) अनुभवाला येत नाही. ते परब्रह्म त्यांच्या अनुभवाला आणून देण्याकरिता “म्हणूनि सांगणे होय। मायावेगळा देव” वेदांतशास्त्राने नामरूपात्मक माया वेगळी करून परब्रह्मसाक्षात्कार करून घेण्यास सांगितले आहे. वास्तविक
माया पुरुष एक होय। हा नियमचि आहे।
माया व ब्रह्म हे दोन्ही मिळूनच ब्रह्म एक वस्तू आहे. हे अन्वयज्ञानच खरे ज्ञान होय. पण हे अन्वयज्ञान प्रथमच साधकाला सांगता येत नाही.
“सिद्धांचे निरूपण। साधकां न मानवे जाण”
कारण व्यतिरेकज्ञान व अन्वयज्ञान ही दोन्ही ज्ञाने पूर्ण झालेल्या सिद्धांचा अनुभव असून तो अनुभव ठसण्याइतके साधकाचे अंत:करण शुद्ध नसते; म्हणून प्रथम साधकाला नामरूपात्मक मायेपासून परब्रह्माला निराळे पाहणारे व्यतिरेकज्ञानच दृढ करावे लागते व तसे वेदांतशास्त्राने सांगितलेही आहे. हे व्यतिरेकज्ञान दृढ झाल्यानंतर ब्रह्माहून निराळी केलेली नामरूपात्मक माया व ब्रह्म असे द्वैत राहतेच. ते द्वैत राहू नये, कारण ते ब्रह्माच्या अद्वैतपणाला बाधक होते. म्हणून नामरूपेही ब्रह्मस्वरूप आहेत, अशा अद्वैतज्ञानाने सर्व नामरूपासह सच्चिदानंद ब्रह्मानुभव घ्यावा लागतो. असा अनुभव ज्याचा दृढ झाला अशा पूर्ण ज्ञान्याच्या दृष्टीने त्रिगुणात्मक मायेचे सत्य किंवा मिथ्या अस्तित्व मुळीच राहत नाही. त्रिगुणात्मक मायाच नाही, तर त्रिगुणात्मक मायाजन्य सगुण साकार तरी कसा भासणार! म्हणून पूर्ण ज्ञान्याच्या दृष्टीने सर्व सगुण साकार पूर्ण सच्चिदानंदब्रह्मस्वरूप असते. तेथे रामकृष्णादी विग्रह पांचभौतिक कसे राहतील?
(१३) परब्रह्माचे नित्य, शुद्ध, मुक्त, सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमत्त्व इत्यादी धर्म कधीही न बदलणारे असे अविनाशी असतात.
“या वासुदेवे अनीश्वरासर्वज्ञाशंका मूर्खाणां तां परिहरन्”
परमेश्वर अवतार घेतो, तेव्हा परमेश्वराच्या सगुण साकार अवतार देहाच्या ठिकाणी ते धर्म राहत नाहीत व अवतारकाली भगवान अपूर्ण होतो, असे ज्यांना वाटते, त्यांना आचार्यांनी मूर्ख ठरविले आहे. अवतारकालीही परमेश्वराने अवतारदेह धारण केला तरी तो पूर्णच असतो, हे त्यांनी वरील वाक्यात सांगितले आहे.
“अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धय:” (गी. ७-२४)
“अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्” (गी. ९-११)
या दोन्ही श्लोकांत मी व्यक्तभावाला प्राप्त झालो तरी माझा अव्यक्त भाव सुटत नाही किंवा नाहीसा होत नाही, हेच तत्त्व भगवंतांनी आपल्या मुखाने गीतेत सांगितले आहे.
ज्याप्रमाणे आपण आपल्याला आपल्या नामरूपापुरतेच मर्यादित समजतो, तसेच दुसऱ्या पुरुषालाही त्याच्या नामरूपापुरतेच मर्यादित समजतो, व्यापक समजत नाही, त्याप्रमाणेच व्यक्त झालेला परमात्माही त्याच्या अवताराच्या नामरूपापुरताच मर्यादित आहे व सर्व नामरूपात तो भरलेला नाही, अशी त्याची अव्यक्तता किंवा व्यापकता विसरणारे जे पुरुष असतात, त्यांची भगवंतांनी “अबुद्धय:” “मूढा:” या शब्दांनी निर्भर्त्सना केली आहे.
ज्याप्रमाणे पाण्यात बर्फ नसला तरी बर्फात पाणी असते. पाणी सोडून बर्फ राहू शकत नाही. त्याप्रमाणे निर्गुणात सगुणाचा अनुभव येत नसला तरी सगुणात मात्र निर्गुणाचा अनुभव असतो. किंवा ज्याप्रमाणे समुद्राच्या काठावर उभे राहून आपण समुद्र पाहिला असता आपल्या दृष्टीच्या टप्यात जेवढा समुद्राचा भाग येईल, तेवढाच समुद्र आपल्याला प्रत्यक्ष होत असला तरी समुद्र हजारो मैल पसरलेला आहे हे आपण विसरत नाही. म्हणून प्रत्यक्ष झालेला समुद्राचा भागही शुद्ध समुद्रच असतो. त्याप्रमाणे भगवंताच्या प्रेमवृत्तीमुळे भगवान सगुण साकाररूपाने भक्तांना प्रत्यक्ष अनुभूत होत असला तरी भगवान कृष्णादिक नामरूपापुरताच मर्यादित आहे व तो सर्वनामरूपाने व्यापक नाही, असे भक्त कधीही समजत नाही. त्याचा सगुणसाकार साक्षात्कार शुद्ध परब्रह्माचाच असतो. म्हणून श्रीकृष्णादी अवतार हा मायागुणरहित म्हणून निर्गुण व सच्चिदानंदादी धर्मांनी युक्त सगुण म्हणावा लागतो. पुढे याच परब्रह्माच्या ठिकाणी अन्वय विचाराने व प्रेमभक्तीने नामरूपात्मक व षड्गुणैश्वर्यसंपन्न अशा श्रीकृष्णादी सगुण साकाराचा अनुभव येतो.
‘मी’ या वृत्तीने व्यक्त असलेला जीव आत्मज्ञानाने “तस्मात्सर्वदु:खविनिर्मुक्तैकचैतन्यात्मकोऽहमित्येष आत्मानुभव:” (ब्र. सू. ४-१-२) मी सर्वदु:खमुक्त सच्चिदानंदस्वरूप आहे, असा जो आपल्या वृत्तिरूपतेच्या ठिकाणी अनुभव घेतो, त्याला निर्गुण ब्रह्माचा अनुभव म्हणतात; पण तो अनुभवही वृत्तिरूपतेमुळे मर्यादित व सच्चिदानंदविशिष्टच असतो, हे आचार्यवचनावरून स्पष्ट आहे. तो अनुभव ज्ञानवृत्तीच्या मर्यादेमुळे व सच्चिदानंद धर्मामुळे सगुणच म्हणावा लागतो.
येथे कोणी असे म्हणतात की, परमेश्वराचे मूर्तिमान अवतार जे श्रीकृष्ण तेच उपदेश करण्यास साक्षात अर्जुनापुढे उभे असल्यामुळे गीतेत ठिकठिकाणी “प्रकृती माझे स्वरूप आहे”, “जीव माझा अंश आहे”, “सर्व भूतांच्या अंतरी असणारा आत्मा मी आहे”, “जगात ज्या श्रीमान किंवा विभूतिमान मूर्ती आहेत, त्या माझ्या अंशापासून आहेत”, “माझ्या ठिकाणी मन ठेवून माझा भक्त हो, म्हणजे मलाच मिळशील”, “हे तू माझा प्रिय म्हणून तुला प्रतिज्ञेने सांगतो”, असा आपल्या व्यक्त स्वरूपाला अनुलक्षून भगवंतांनी स्वत:बद्दल प्रथम पुरुषी निर्देश केला आहे व सर्व चराचरसृष्टी आपल्या व्यक्तस्वरूपात भरलेली आहे, असे विश्वरूपाने दर्शन देऊन अर्जुनाच्या प्रत्ययास आणून दिल्यावर अखेर “अव्यक्तापेक्षा व्यक्ताची उपासना करणे अधिक सोपे, म्हणून तू माझ्याच ठिकाणी भाव ठेव” असा उपदेश केला आहे....... परंतु एवढॺावरून गीतेत व्यक्त परमेश्वरच अंतिम साध्य मानला आहे, असे जे कित्येक केवळ भक्त्यभिमानी पंडितांचे व टीकाकारांचे मत आहे, ते खरे धरता येत नाही. (लो. टिळक गीतारहस्य पान २००-२०१)
पण हा खुलासा अन्वयज्ञानदृष्टीने विचार न करता केवळ व्यतिरेकज्ञानच पूर्ण ज्ञान होय, असे समजून करण्यात येतो. आत्तापर्यंत अनुभवी संतांची जी वचने दिली आहेत, त्यावरून भगवंताच्या निर्गुण व सगुण स्वरूपांचे ऐक्यच राहते व ती दोन स्वरूपे परस्पराहून भिन्न नाहीत असेच स्पष्ट दिसून येते. म्हणून भगवंतांनी गीतेत ‘मी’ ‘माझा’ असा प्रथमपुरुषी जो निर्देश परमेश्वराविषयी केला आहे, ते व्यक्त स्वरूपच निर्गुण म्हणजे निरुपाधिक आहे, असे आम्ही आत्तापर्यंत निरनिराळॺा उपपत्ती देऊन सिद्ध केले आहे.
अद्वैत ब्रह्माचा अनुभव ज्यांना ज्यांना आला, त्या सर्वांचा तो अनुभव एकरूपच असतो. त्या अनुभवाच्या विरुद्ध प्रतिपादन करणाऱ्या पुरुषांना स्वत: अनुभव आला नाही, हे उघड आहे व अशा पुरुषांनी अनुभवी पुरुषाच्या अनुभवाविरुद्ध केलेले प्रतिपादन त्यांच्या अज्ञानाला शोभणारेच असते, म्हणून ते प्रमाणही होऊ शकत नाही. वास्तविक ज्ञानीभक्ताच्या ठिकाणी कशाचाही अभिमान नसतो. कारण कोणताही अभिमान देहाला धरूनच असतो व ती देहबुद्धी ज्याची नि:शेष नाहीशी झाली, त्यालाच अपरोक्षज्ञानी म्हणतात. त्रिगुणात्मक मायेपासून झालेल्या सगुण साकार जगतापेक्षा त्रिगुणरहित निर्गुण ब्रह्म श्रेष्ठ आहे, यात शंका नाही. पण ज्याप्रमाणे पूर्ण चंद्राच्या प्रेमाने सागर उचंबळून येतो, त्याप्रमाणे भक्ताच्या प्रेमाने उचंबळून सगुण साकार झालेले परब्रह्म मात्र पूर्ण निर्गुण परब्रह्मापेक्षा कमी दर्जाचे नसते, असे सर्व संतांचे म्हणणे आहे.
ज्ञानेश्वर महाराजांनी आपला अनुभव सांगितला आहे तो असा—
जें एकचि नव्हे येकसरें। दोघां दोनीपणा नाहीं पुरे।
काई नेणों साकारे। स्वरूपें जिये॥
परब्रह्म सदासर्वदा एकसारखेच अत्यंत एकरूप असते, असे नाही, तर ते स्फुरण पावून साकार होते. ते साकार कसे होते हे सांगता येत नाही.
तैसी क्रिया कीर न साहे। परी अद्वैतीं भक्ति राहे।
हे अनुभवाची जोगें नोहे। बोला ऐसें॥
अद्वैतज्ञान प्राप्त झाल्यानंतरही सगुणाची भक्ती केली जाते हा अनुभव आहे. रामकृष्णादी सगुण व नामरहित निर्गुण अशी भगवंताची दोन्ही रूपे समसमान व निरुपाधिक आहेत.
जगत हे मायिक म्हणून खोटे असल्यामुळे भगवंतांनी आपले सगुणस्वरूप दाखविताना ज्या सगुण स्वरूपाच्या ठिकाणी मायिक व खेाटॺा जगताचा संबंध दाखविला आहे. किंवा मायिक व खोटॺा जगद्रूपाने सगुण होऊन दर्शन दिले आहे ते स्वरूप मायिक आहे, असे म्हणणे योग्य आहे. पण निर्गुण स्वरूपाचा जसा जगत सोडून अनुभव येतो, तसा भगवंताच्या ज्या सगुण रूपाचा जगत सोडून अनुभव येतो, ते भगवंताचे सगुणस्वरूप मायिक आहे, असे म्हणणे वेदांताला सोडून आहे.
जगद्विचार
ज्या जगात आपण राहतो ते जग जड, विनाशी, दु:खरूप आहे, असा आपल्याला अनुभव येतो, तरी मनातून ते आपल्याला सत्य वाटते. उपनिषदांतून जगत परब्रह्मापासून झाले आहे, असे सांगितले आहे. पण ज्या परब्रह्मापासून जगत उत्पन्न झाले आहे, असे उपनिषदादी शास्त्र सांगते, त्या परब्रह्माच्या स्वरूपाचा व उपनिषदादी वेदांतशास्त्राचा नीट विचार न करणारे लोकच जगताला सत्य समजू शकतात, असे वेदांतशास्त्राचे म्हणणे आहे.
वेदांतशास्त्राने सत्य व असत्य किंवा मिथ्या असे दोनच पदार्थ मानता येतात, असे सिद्ध केले आहे. भगवंतानीही गीतेत अर्जुनाला सत् व असत् हे दोनच पदार्थ सांगितले आहेत व त्यांची लक्षणेही सांगितली आहेत. (गी. २-१६) जो पदार्थ सदासर्वदा राहतो म्हणजे कधीच ज्याच्या नाशाची कल्पनादेखील होत नाही, त्याला सत् पदार्थ म्हणतात व ज्या पदार्थाचे स्वतंत्र अस्तित्वच सिद्ध होत नाही त्या पदार्थाला असत् किंवा मिथ्या पदार्थ म्हणतात.
श्रुती, युक्ती, अनुभव या तीन प्रमाणांना धरून विचार करणाऱ्या वेदांतशास्त्राने जड विनाशी जगताला असत्य किंवा मिथ्या ठरविले असून जगताचे कारण असणाऱ्या ब्रह्माला सत्य ठरविले आहे.
जगताच्या कारणरूप परब्रह्माच्या स्वरूपाचा विचार केला तर वेदांतशास्त्रातून परब्रह्मापासून जगत झाले असे जरी सांगितले असले तरी, आपण पाहतो तसे जड विनाशी जगत सच्चिदानंद परब्रह्मापासून उत्पन्न होणे शक्य दिसत नाही. कारण पदार्थाचे भिन्नत्व त्याच्या भिन्न लक्षणामुळेच होते.
जगताचे कारण परब्रह्म, सच्चिदानंदलक्षणाचे असून त्यापासून झालेले जगत जडविनाशी लक्षणाचे आहे. याचा अर्थ, परब्रह्मापासून झालेले जगत परब्रह्माहून भिन्न वस्तूच आहे, असा होतो. पण परब्रह्म एकमेवाद्वितीय म्हणजे परब्रह्मावाचून दुसरी वस्तूच नाही, असे श्रुतीत सांगितले असल्यामुळे परब्रह्माहून निराळी व सत्य अशी जगत वस्तू सिद्ध होत नाही. त्याचप्रमाणे सत् किंवा असत् , चेतन व सुखरूप अशा परब्रह्मापासून विनाशी,जड, दु:खरूप अशा लक्षणाचे काहीही उत्पन्न होणेच शक्य नाही, असे वेदांतशास्त्राचे अनुभवसिद्ध सांगणे आहे.
जगत मिथ्या आहे, असे जे वेदांतात सांगितले जाते, त्याचा अर्थ जडविनाशी जगत मुळीच नसून जगताच्या कारणरूप परब्रह्माचा विचार न करणाऱ्या अज्ञानी लोकांना, ते आहे, असे वाटते, असा अर्थ आहे. वस्तुत: नसलेल्या जगताचा व परब्रह्माचा कार्यकारणभाव सांगण्यात, कारणरूप ब्रह्माचा विचार करून जीवाला जगताचे मिथ्यात्व समजून यावे, हा हेतू आहे. वेदांतशास्त्राने मिथ्या जगताचे अस्तित्व मानिले नसून अज्ञानी जीवांनी वस्तुत: नसलेल्या जगताची ‘आहे’ अशी जी दृढ कल्पना केली, तिचा नुसता अनुवाद केला आहे.
सच्चिदानंद परब्रह्माच्या ठिकाणी जीवाला नामरूपात्मक जगतवस्तूची कल्पना होण्याचे तरी कारण काय, अशी येथे शंका येते, त्याचे समाधान असे आहे—
परब्रह्माची मूळशक्ती नामरूपाने स्फुरण पावते व ती श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी
“पतीचेनि अरूपपणें। लाजौनि आंगाचें मिरविणें। केलें जगायेव्हडें लेणें। नामरूपाचें॥” (अमृ. प्र. १.३०)
या ओवीत म्हटल्याप्रमाणे परब्रह्माच्या नामरूपाचे अलंकार चढविते व त्याला सुशोभित करते, पण हे तिचे करणेच, परब्रह्माच्या स्वरूपाचा परिचय नसलेल्या अज्ञानी लोकांना, नामरूपे ही परमेश्वराचेच शक्तिस्फुरण असून त्यायोगे परमेश्वरच सुशोभित झाला आहे, असे न वाटता त्या स्फुरणात व्यक्त झालेला नामरूपात्मक देखावा हीच एक परमेश्वराहून स्वतंत्र वस्तू आहे, असा भ्रम झाला आहे. याच नामरूपात्मक वस्तूला अज्ञानी लोकांनी जगत हे नाव दिले आहे. अशा रितीने सुशोभित झालेल्या परब्रह्माच्या ठिकाणी जीवाने परब्रह्माहून भिन्न अशा नामरूपात्मक जगद्वस्तूची कल्पना केली असल्यामुळे त्या जगद्वस्तूच्या ठिकाणी परब्रह्माच्या सच्चिदानंदधर्माहून भिन्न अशा जड-विनाशी-दु:खरूप धर्माची कल्पना झालेली आहे, असे वेदांताचे म्हणणे आहे.
सारांश, जड-विनाशी जगत हे वस्तुत: नसून सच्चिदानंदरूप परब्रह्मावर तशी कल्पना केली गेली, म्हणून जगत काल्पनिक आहे. वास्तविक ते नामरूपासह पूर्ण ब्रह्मरूप आहे.
काही विद्वान नासदीय सूक्ताच्या आधारे परब्रह्मापासून जडविनाशी जगत झाले, पण ते सच्चिदानंदस्वरूप असून, कसे जडविनाशी झाले हे आजपर्यंत कोणाला समजले नाही व पुढेही कोणाला समजेल अशी आशा नाही, असे मत प्रतिपादन करतात.
पण हे मत, जडविनाशी जग मुळीच अस्तित्वात नाही, अज्ञानी लोकांना ते भ्रमाने भासते. या अनुभवी संतांच्या मतांच्या विरुद्ध आहे.
जडविनाशी जगत खरोखरच सच्चिदानंद परब्रह्मापासून उत्पन्न झाले असेल तर ते कसे उत्पन्न होते, हे त्या जगाचे मूळ कारण जे परब्रह्म त्या चेतन परब्रह्माशी ऐक्य पावलेल्या ज्ञानी पुरुषाला कळल्यावाचून राहू शकत नाही. पण सर्वच आत्मज्ञानी पुरुषांनी जड-विनाशी जगत मुळीच अस्तित्वात नसून परब्रह्माच्या आविष्काराला अज्ञानी लोकांनी जगत हे नाव दिले आहे, असा आपला अनुभव व्यक्त केला आहे. भगवंतांनीही “न रूपमस्येह तथोपलभ्यते” या पंधराव्या अध्यायातील श्लोकात हाच अभिप्राय व्यक्त केला आहे.
परब्रह्म एकरूप असल्यामुळे परमेश्वराचा व सर्व ज्ञानी पुरुषांचा आत्मानुभव एकरूपच असतो; म्हणून अनुभवी पुरुषांचा अनुभव प्रमाण मानल्यास जडविनाशी जगत खरोखर उत्पन्न झाले नसून भ्रांतिजन्य आहे, असे मानावे लागते. परब्रह्माच्या अविनाशी, अविकारी, एकरूप इत्यादी धर्मांचा विचार केल्यास त्या परब्रह्मावाचून जडविनाशी जगत उत्पन्न होते, हे शुद्धबुद्धीला पटू शकत नाही.
जगत उत्पत्तिपूर्वी एक सद्ब्रह्म होते, असे मान्य केल्यानंतर त्या सद्ब्रह्मापासून दुसरे काही सत् उत्पन्न होऊ शकत नाही. सत् म्हणजे तिन्ही काली असणारे. उत्पन्न होणारे कार्य उत्पत्तिपूर्वी नसते. म्हणून ते सत् होऊ शकत नाही. उत्पन्न झालेले कार्य सत् वाटल्यास ते तसे भ्रांतीनेच वाटू शकेल. तसेच जगत-उत्पत्तिपूर्वी असणाऱ्या सद्ब्रह्मापासून दुसरे असत् ही काही उत्पन्न होऊ शकत नाही. कारण असत् म्हणजे ज्याचे अस्तित्वच सिद्ध होत नाही ते होय. असा सत्पदार्थ उत्पन्न झाला असे वाटले किंवा म्हटले तर तीही भ्रांतिजन्य कल्पनाच म्हणावी लागेल.
सारांश, कोणत्याही रीतीने पाहता जीवाला प्रतीत होणाऱ्या जडविनाशी जगताचे अस्तित्व सिद्ध होत नाही. म्हणून ते जगत काल्पनिकच ठरते.
नासदीय सूक्तांतील “को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् कुत आजाता कुत इयं विसृष्टि:”
या श्रुतीत “ही सृष्टी कोठून उत्पन्न झाली हे कोण जाणू शकतो” असे जे म्हटले आहे, ते “अर्वाग् देवा:” इत्यादी पदांवरून देवादी सर्व अज्ञानी जीवांविषयी म्हटले आहे. ज्ञानी पुरुषांविषयी नाही, हे स्पष्ट आहे. म्हणून या सूक्ताच्या आधाराने परब्रह्मापासून खरोखर जडविनाशी सृष्टी झाली असे म्हणता येत नाही.
किंवा “जो साच जेथूनि उपजे। तयातें आदि हें साजे। आतां नाहींचि तो म्हणिजे। कोठूनियां” (ज्ञा. अ. १५-२३२)
या श्रीज्ञानेश्वर माउलीच्या म्हणण्याप्रमाणे परब्रह्मापासून जडविनाशी जगत जर खरोखरच उत्पन्न झाले असते तर जगताला आदी आहे, असे म्हणता आले असते; पण जगताला आदी नाही असे भगवंतांनी गीतेत “नान्तो न चादि:” या पंक्तीने सांगितले आहे. जेथे एखाद्या पदार्थापासून खरोखर एखादा पदार्थ उत्पन्न होतो, तेथे आपण त्याचा कार्यकारणभाव निश्चित करीत असतोच. पण एखाद्या पदार्थावर दुसऱ्या एखाद्या पदार्थाचा भ्रम झाला असता मात्र हे कार्य कसे झाले, कोठून झाले, याचा कितीही विचार केला तरी शोध लागत नाही.
ही सृष्टी कोठून झाली हे कोण जाणू शकतो, असे जे श्रुतीने म्हटले आहे, त्याचा जडविनाशी जगद्रूप कार्यच अस्तित्वात नसून ते केवळ भ्रमाने भासत असल्यामुळे ती सृष्टी कोठून उत्पन्न झाली म्हणजे तिचे कारण काय हे कोणालाच कळू शकत नाही, असा अर्थ करावा लागतो.
मायाविचार
विचार करून पाहता सच्चिदानंद परब्रह्मापासून जडविनाशी जगद्रूप कार्य उत्पन्न होणे शक्य नाही, पण जीवाला तसे जगत तर भासते. अशा या जीवाच्या विपरीत अनुभवाला कारण म्हणून वेदांतात माया ही सांगितली आहे.
माया ही वेदांतात भावरूप वस्तू मानली गेली नाही. एक प्रकारची वस्तू असून ती दुसऱ्या प्रकारची भासविणे याला माया किंवा भ्रम म्हणतात. म्हणून माया ही भ्रांतीच आहे. परमेश्वराची शक्ती वर सांगितल्याप्रमाणे, त्या नामरूपाने प्रगट होऊन व या नामरूपाने जीवाला भ्रम होऊन, त्याला नामरूपाने अलंकृत झालेले परब्रह्मच नामरूपात्मक जगत असे वाटू लागले; म्हणून वेदांतात नामरूपाला माया हे नाव दिले गेले आहे.
ज्याला आपण माया म्हणतो, ती नामरूपे परब्रह्माचीच असून परब्रह्मस्वरूपच आहेत. वस्तुत: माया नसून नामरूपेही माया नाहीत, असे नामरूपांचे व परब्रह्माचे अत्यंत ऐक्य किंवा एकवस्तुत्व (ज्याला अद्वैत म्हणतात) कळून आल्यावर माया होती, असे वाटणे देखील भ्रमच ठरतो व माया हे आचार्यांनी म्हटल्याप्रमाणे “माया इति अविद्यमानस्य आख्या” नसलेल्या वस्तूचे नाव होय, असे अनुभवाला येते.
ते माया वस्तुच्या ठायीं। असे जैसेनि नाहीं। मग वस्तुप्रभावचि पाहीं। प्रगट होय॥ (ज्ञा. अ. १५-८४)
नामरूपात्मक आविष्कार हा परब्रह्माचाच वस्तुप्रभाव होय. पण जीवाला मात्र नामरूपामुळे परब्रह्माचा विसर आहे म्हणून त्या नामरूपाचे ठिकाणी जीवाने मायेची कल्पना केली. अशी ही माया नसल्यासारखी आहे, म्हणजे काल्पनिक आहे असे वरील ओवीत श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी म्हटले आहे.
अमृतानुभवातही त्यांनी मायेच्या किंवा अज्ञानाच्या भावरूपत्वाचे खंडन करून मायेचे काल्पनिकत्व सिद्ध केले आहे.
वेदांतात ‘माया’, ‘माया’ म्हणून जो उल्लेख दिसतो, तो माया ही वस्तू आहे अशा अर्थाने नसून जीवाला नामरूपात्मक जगत् सच्चिदानंदरूप न दिसता जडविनाशी जे दिसते ते मायेमुळे म्हणजे भ्रमामुळे दिसते हे सांगण्याकरिता तो उल्लेख आहे. ज्या वेदांतविचाराने माया किंवा अज्ञानाचा नाश होतो, असे वेदांतशास्त्र म्हणते त्याच मायेचा वेदांतशास्त्र वस्तुरूपाने कसा अंगीकार करील? त्याचप्रमाणे वेदांतात मायेला अनिर्वचनीय भावरूप म्हटले आहे. त्याचा अर्थ, माया खरी नाही, अत्यंत खोटी नाही, तर त्याहून विलक्षण आहे, असा मानला गेला आहे. भ्रांतिजन्यवस्तूच सत् म्हणावी तर विचाराने दिसत नाही, असत् म्हणावी तर तिचे कार्य भासते, अशी ही सदसत् विलक्षण म्हणजे अनिर्वचनीय असते.
सारांश, आत्मज्ञान्याला कधीच प्रतीत न होणारी व आत्मविचार न करणाऱ्याला प्रतीत होणारी ही माया भ्रांतिरूप आहे, असा गीतामाउलीचा निष्कर्ष आहे.
सिद्धस्थिती
उत्पत्तिनाशरहित अशा शाश्वत वस्तूला सिद्ध वस्तू म्हणतात. अशी एक परब्रह्मवस्तूच आहे. म्हणून तिला सिद्धवस्तू म्हणतात आणि या परब्रह्म वस्तूशी एकरूप होऊन आपल्यासह एका परब्रह्म वस्तूवाचून दुसरे काही भासमात्रदेखील जाणत नाहीत, त्यांना सिद्ध म्हणतात. ही सिद्धावस्था एकांत भक्तीनेच प्राप्त होते, असे “सिद्धा हि महाभागा नरा एकांतिनोऽभवन्।” (शां. प. अ. ३३९-६९) महाभारतकारांनी म्हटले आहे.
सत्व, रज, तम या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या प्रकृतीतील हे गुण संक्रमणरूप म्हणजे एकामधून एक निर्माण होणारे आहेत. जेव्हा मनुष्याच्या प्रकृतीतील रजोगुण मनुष्याच्या राजस आहारविहारादिक कर्मांनी वाढतो तेव्हा त्याच्या इंद्रियांची कर्मप्रवृत्तीही वाढते. (गी. १४-१२) सात्विक आहारविहारादिक कर्मांनी त्याच्या प्रकृतीत सत्वगुणाची वृद्धी होऊन इंद्रियांची कर्मप्रवृत्ती क्षीण होते. (गी. अ. १४-११) व सत्वगुण वाढल्याने आत्मज्ञान होऊन मी कर्मकर्तृत्वरहित केवळ सच्चिदानंदस्वरूप आहे, कर्मकर्तृत्व हे केवळ अविद्याभ्रमाने भासणारे आहे, माझ्या ठिकाणी ते नाही असे मनुष्य जेव्हा आत्मज्ञानाने दृढ जाणतो तेव्हा त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी स्थिर होते व अशा पुरुषाचे, आत्म्याशी ऐक्य होते. जसे आत्मज्ञान होण्यापूर्वी परमेश्वराहून आपल्याला निराळा मानणारा जीव परमेश्वराची आज्ञा म्हणून नित्यनैमित्तिक कर्मांचे मला निष्काम अनुष्ठान केले पाहिजे, असे कर्मयोगाचे आचरण करताना बंधन मानतो, तसे बंधन आत्मज्ञानाने परमेश्वराशी ऐक्य पावल्यावर राहू शकत नाही. कारण तेथे आज्ञा करणारा, आज्ञा पाळणारा असा भेद नसतो. म्हणून ज्ञानी पुरुष आपले ठिकाणी कर्म व कर्तृत्व वागवून, कर्तव्य म्हणून कर्म करू शकत नाही. कर्मप्रवृत्ती शेष राहिल्यास त्याचे ठिकाणी प्रकृत्यनुसार जे कर्म होताना दिसते ते तो करतो, असे अज्ञानी लोकांना वाटते, त्याला मात्र भगवत्प्रेमामुळे त्याचे भान होत नाही.
मुक्ताचें देह तैसें। हाले चाले संस्कारवशें। तें देखोनि लोक पिसे। तो कर्ता म्हणती॥ (ज्ञा. १८-४४७)
तैसा स्वस्वरूपें उठिला। जो दृश्येंसीं द्रष्टा आटला। तो नेणे काय राहटला। इंद्रियग्राम॥ (ज्ञा. १८-४४१)
प्रेमाचा स्वभावच असा आहे की, प्रेमाच्या विषयावाचून दुसऱ्या विषयाचा विसरच पडतो. किंवा तिकडे पुरेसे लक्ष देता येत नाही. राष्ट्राच्या प्रेमाने भारावलेले पुरुष आपल्या कुटुंबव्यवस्थेकडे लक्ष देऊ शकत नाहीत; हे आपण पाहतोच. या प्रेमाच्या स्वभावानुसार एकांतधर्माच्या अनुष्ठानाने भगवत्प्रेमात तल्लीन झालेले किंवा निर्गुण ब्रह्मचिंतनात अखंड मग्न असलेले पुरुषही कर्मयोगाचा निर्बंध कर्तव्य म्हणून पाळू शकत नाहीत. कारण, कर्तव्य म्हणून कर्मयोगाचरणाचा निर्बंध पाळण्याइतकी देहबुद्धी ते धरू शकत नाहीत. त्यांची प्रारब्धरूप प्रकृती जर कर्मप्रवृत्तीवर असली तर मात्र ती आहे तोपर्यंत त्यांचे ठिकाणी कर्मयोगाचरणही दिसू शकेल. पण जसजसा ज्ञानाभ्यास दृढ होऊन किंवा भक्तिप्रेम वाढवून चित्त परमेश्वराच्या ठिकाणीच रममाण होत जाईल व देहादिकांचा विसर पडत जाईल, तसतसे कर्मयोगाचे आचरणही होणार नाही. अखंड ज्ञानाभ्यासात मग्न राहून किंवा भगवत्प्रेमात तल्लीन राहून कर्मयोगाचे आचरण होणार नाही. असे न करता कर्मयोगाचे आचरण होईल, इतके सावध असावे असा निर्बंध शास्त्राने घातला नाही. उलट “सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज” असे गीतेत शेवटी भगवंतांनी सांगितले असून भारतातील नारायणीय धर्मातही ‘निर्वाण: सर्वधर्माणां निवृत्ति: परमा स्मृता। तस्मान्निवृत्तिमापन्नश्चरेत् हि विगतज्वर:’ सर्व धर्मांचा शेवट कर्मनिवृत्ती हाच आहे. म्हणून सर्व कर्मांपासून निवृत्त होऊन व तापरहित होऊन जगात राहवे, असे सांगितले आहे.
(अपूर्ण)
ना. पै. पंडित
॥ श्रीहरि:॥
श्री बाबाजीमहाराज पंडित
(चरित्र व कार्य)
जयांचे केलिया स्मरण। होय सकळ विद्यांचे अधिकरण।
तेचि वंदूं श्रीचरण। श्रीगुरुचे॥ ज्ञाने. १३.१॥
या श्रीज्ञानेश्वरमाउलींच्या सुवचनाप्रमाणे श्रीगुरुकृपेने ‘शाब्दे परे च’ निष्णात झालेले या श्रीगूढार्थदीपिकेचे निर्माते श्री. बाबाजीमहाराज पंडित हे, थोर संत मधुराद्वैताचार्य श्रीगुलाबराव महाराजांच्या पाच अंतरंग शिष्यांत अधिकाराने थोरले मानले गेलेले होते.
महाराजांचे नाव नारायण पैकाजी पंडित. त्यांचा जन्म चंद्रपूरला १४ जानेवारी १८८६ मध्ये झाला. चंद्रपूर व नागपूर येथे त्यांचे बी. ए. च्या प्रथम वर्षापर्यंत शिक्षण होऊन परिस्थितीमुळे शिक्षण सोडून त्यांना नोकरी करावी लागली. पण योगायोग असा की, त्यांचा वऱ्हाडातील प्रज्ञाचक्षू श्रीगुलाबराव महाराजांसारख्या संत विभूतीशी संबंध येऊन त्यांचे पारमार्थिक भाग्य उजळून निघाले.
श्रीगुलाबराव महाराजांचे सान्निध्य लाभले, त्यावेळी श्रीबाबाजी महाराजांनी जेमतेम वयाची विशी ओलांडली असेल. लोकबहिष्कृत स्त्रीवेष घेणाऱ्या ‘अवधूत’ वेषात राहाणाऱ्या आपल्या गुरुंची थोरवी कळण्याइतके त्यांचे वय नव्हते. श्रीगुलाबराव महाराजांचे सिद्धांत कळण्याइतके त्यांचे शिक्षण नव्हते. अनध्यस्तविवर्त, पुनर्व्यतिरेक इ. नव्या नव्या पारिभाषिक संज्ञांची नाणी व लेणी घडवून श्रीगुलाबरावमहाराजांनी ती वेदांतशास्त्रात रूढ केली व ज्ञानोत्तर भक्तीचा आपला लाडका सिद्धांत सजवला. आजही त्या पारिभाषिक संज्ञांचा अर्थ आकलन करण्यास श्रम पडतात, तेथे पोरवयाच्या व उणेपुरे इंटरपर्यंत शिकलेल्या नारायण पंडिताला गुरुच्या निरूपणातील मर्म काय कळणार? तर मग त्याने श्रीगुलाबराव महाराजांचे शिष्यत्व का पत्करावे? खरोखर हा मोठा प्रश्नच आहे. पण ईश्वरी संकेत काही निराळे असतात. तेथे असल्या प्रश्नांना किंवा त्यांच्या उत्तरांना काही अर्थ नसतो. सूर्य उगवल्यानंतर सूर्यविकासी कमळेच का उमलतात? या प्रश्नाचे जसे उत्तर नाही, तसेच अमुक शिष्य अमक्या गुरुजवळच का गेला, याला उत्तर नाही.
इ. स. १९१५ मध्ये श्रीगुलाबराव महाराज पुणे मुक्कामी समाधिस्थ झाले. आपला संप्रदाय पुढे चालविण्यास त्यांनी नारायण पंडितांना आज्ञा केली व ‘तू वाच. तुला समजेल.’ असा आशीर्वादही देऊन ठेवला. आधीच उपासनेच्या माध्यमातून श्रीगुलाबराव महाराजांच्या तत्त्वज्ञानात मुरलेल्या श्री. पंडितांना श्रीगुरुंचा वरील आशीर्वाद मिळाल्यानंतर शाब्दिक परोक्षज्ञान मिळण्यास कितीसा उशीर लागणार! श्रीगुलाबराव महाराजांशी चर्चा करण्यात भाग घेणारी जी विद्वान मंडळी त्यावेळी होती, त्यांनाही केवळ सेवेकरी म्हणून आजवर राहिलेल्या नारायण पंडितांचे हे उत्स्फूर्त ज्ञान पाहून आश्चर्य व आदर वाटू लागला. ‘बोला आधी झोंबिजे प्रमेयासी’ याच पद्धतीने पंडितांना शास्त्रज्ञान अवगत झाले, असे म्हणण्यास हरकत नाही.
एकदा बाबाजी महाराजांचे ज्ञानेश्वरीवर निरूपण सुरू होते. तेव्हा संतवचनातील सामर्थ्याचा विषय निघाला. त्यावेळी महाराजांनी भूतकाळातील एकदोन उदाहरणे दिली व एक क्षण थांबून मनाशी काहीतरी विचार करून ते म्हणाले, ‘दूरची उदाहरणे कशाला देऊ? मला तरी काय येत होते? श्रीगुलाबराव महाराज जेव्हा बोलू लागत, तेव्हा वेडॺासारखा त्यांच्या तोंडाकडे मी पाहत बसे. एक अक्षरही त्यातले कळेना. आज चारदोन अक्षरे तोंडातून बाहेर पडतात, ते तरी कशाचे फळ? ‘तू वाच. तुला समजेल,’ या आशीर्वादाचेच ना?’ असे म्हणून त्यांनी अश्रूंना वाट मोकळी करून दिली.
गुरुकृपेने प्रमेयाची ओळख त्यांना प्रथम झाली असल्याने कोणताही वेदांत ग्रंथ समजावून सांगत असता बाबाजी महाराज ‘पदकृत्याकडे’ कधीच लक्ष देत नसत. सिद्धांताची उकल मात्र भराभर करीत सुटत. त्या बाबतीत त्यांचा हात धरणे कठीण होते. एकनाथांचा अभंग असो की ज्ञानेश्वरीतील ओवी असो, त्यावर बोलताना त्यांचा वाणीचा ओघ कमी होत नसे. शंकांची उत्तरे देताना आचार्यभाष्य व संतवचने यांचा दाखला नेहमी त्यांच्याजवळ सज्ज असे. आपण भाषादरिद्री आहो, अशी प्रांजळ कबुली त्यांनी ‘अमृतानुभव कौमुदी’ च्या प्रस्तावनेत दिली आहे. प्रमेयपारदर्शक शब्दांची शास्त्रीय मांडणी हेच महाराजांच्या प्रवचनाचे, अध्यापनाचे वा लेखनाचे वैशिष्ट्य म्हणता येईल. वेदांत शास्त्रातील व भक्तिशास्त्रातील सारी प्रमेये कुठेही डागाळू न देता ते लीलेने मांडत.
श्रीगुलाबराव महाराजांनी वारकरी संप्रदायाला जोडूनच एक नवा संप्रदाय स्थापन केला. या संप्रदायाला त्यांच्या देखत बाळसे येऊ लागले होते. परंतु त्याचे संगोपन करण्यास श्रीगुलाबराव महाराज फार दिवस राहिले नाहीत. ते काम त्यांनी बाबाजीमहाराजांकडे दिले. महाराजांनीही ते काम अत्यंत दक्षतेने केले. संप्रदायाला त्यांनी आळसू दिले नाही. संप्रदायासाठी नागपूर, अमरावती येथे घरे उभारली. गुरुंच्या आज्ञेप्रमाणे प्रशस्त व मजबूत ग्रंथालय अमरावतीला बांधून काढले. संस्थानासाठी शे-दोनशे एकर जमीन घेऊन कायम उत्पन्नाची सोय केली. गुरुमहाराजांचे सारे अप्रकाशित वाङ्मय उजेडात आणले. कायमची सरकारी नोकरी तसेच तन-मन-धनादिकांचा मोह सोडून देऊन आपल्या सात्त्विक पत्नीसह त्यांनी श्रीगुरुसेवेस आपणास आजन्म सर्वस्वी वाहून घेतले. त्यामुळे कुटुंबीयांचा त्रासही त्यांना सहन करावा लागला. तो त्यांनी प्रशांत चित्ताने सहनही केला; पण गुरुसेवेत अंतर पडू दिले नाही. त्यांची सेवा पाहून एकदा श्रीगुलाबरावमहाराज म्हणाले, “मी पंडितला वश झालो आहे.” गुरुपुत्राला याहून दुसरे प्रमाणपत्र कोणते हवे?
श्रीगुलाबराव महाराज हयात होते, तोपर्यंत तर ही सेवा अविरत चालूच होती, पण महाराजांची दृश्यमूर्ती अंतर्धान पावल्यानंतरही त्यांची श्रीगुरुसेवा उत्तरोत्तर सतत वाढतच होती. श्रीरामजन्म, श्रीकृष्णजन्माष्टमी, कात्यायनीव्रत, महाशिवरात्र इत्यादी आपल्या गुरुंनी सुरू केलेले महोत्सव ते अत्यंत उत्साहाने अखंड चालवीत. एकदा तर बाबाजींनी आपल्या श्रीगुरुमाउलींची इच्छा होती, म्हणून त्यांच्या पाठीमागे १९३५ साली सहकुटुंब सहपरिवार शे-दीडशे भक्तजनांच्या समुदायासह प्रयाग क्षेत्राहून गंगेची कावड प्रत्येकाने खांद्यावर घेऊन अनवाणी पायांनी भर उन्हाळॺात आळंदीस आणून श्रीज्ञानेश्वरमाउलींच्या समाधीवर त्या गंगोदकाचा महाभिषेक केला व आळंदीच्या गावकऱ्यांना पक्वान्नाचे सुग्रास भोजन दिले. इतके करूनही ही गोष्ट फारशी कोणाला कळू नये, याची तजवीजही त्यांनी करून ठेवली होती. असे श्री. पंडित हे स्वत: प्रसिद्धिपराङ्मुख थोर गुरुपुत्र होते.
वाङ्मयनिर्मितीचे आपल्या गुरुंचे व्रतही श्रीबाबाजींनी खंडित होऊ दिले नाही. वारकरी संप्रदायाचे प्रणेते श्रीज्ञानेश्वरमहाराज यांचे प्रस्थानत्रयीप्रमाणे असणारे हरिपाठ, ज्ञानेश्वरी व अमृतानुभव हे जे तीन ग्रंथ, त्यांच्यावर सविस्तर, सान्वय निरूपण लिहिल्याशिवाय आपल्या सिद्धांतांना बळकटी येणार नाही, हे श्रीगुलाबराव महाराजांचे मनोगत जाणून, श्रीबाबाजी महाराजांनी वार्धक्याने खंगलेल्या प्रकृतीची गय न करता, या तीन ग्रंथांवर अप्रतिम भाष्य केले. तेच हरिपाठरहस्य, अमृतानुभवकौमुदी व ज्ञानेश्वरी-गूढार्थदीपिका हे तीन ग्रंथ होत. श्रीबाबाजी महाराजांनी ही निरूपणे लिहून भक्तिमार्गाला शास्त्रीय अधिष्ठान आहे, हे सप्रमाण दाखवून दिले. ही त्यांची श्रीगुलाबराव महाराजांच्या वाङ्मयनिर्मितीला पूरक व उपकारक असणारी अजोड कामगिरी होय. वरील तीनही ग्रंथांचे एकाच लेखणीतून उतरलेले सविस्तर विवेचन आज तरी मराठी सारस्वतात हेच एकमेव होय. याखेरीज ‘आर्यधर्मोपपत्ती’, ‘अभंग गाथा’ व विविध-लेखसंग्रह (१-२) हे त्यांचे वाङ्मय प्रसिद्ध आहे.
श्रीगुरुंच्या निर्याणानंतर श्रीकृष्णमूर्ती व श्रीज्ञानेश्वरपादुका एवढेच भांडवल श्रीबाबाजींजवळ होते. त्यात आपल्याजवळच्या अपार गुरुनिष्ठेची महाराजांनी भर घातली. संस्थानाचा पसारा थाटला. त्यासाठी मन, वाणी, काया सारखी राबविली. सारे गुरुपायी वाहिले. स्वत: लिहिलेल्या पुस्तकांच्या प्रकाशनाचे हक्क, मिळालेला पैका संस्थानाला देऊन टाकला. अशा शुद्ध जीवनाचीच यावज्जीव त्यांनी गुरुचरणावर धार धरली आणि ते गुरुपायी लीन झाले.
संक्षिप्त ग्रंथनावांचे स्पष्टीकरण
अ. – महाभारत अनुशासन (पर्व अध्याय, श्लोक)
अपरो. – अपरोक्षानुभूती- (श्लोक)
अमृ. – अमृतानुभव- (प्रकरण, ओवी)
ऋग्वेद मं. व. अ. – (मंडल, वर्ग, अध्याय)
ए. भा. – एकनाथी भागवत- (अध्याय, ओवी)
एक. गा. – एकनाथी गाथा- (अभंग)
ऐत. – ऐतरेय उपनिषद- (अध्याय, खंड, मंत्र)
गी. भा. – गीता भाष्य- (श्लोक)
च. भा. – चतु:श्लोकी भागवत- (ओवी)
छां. उ. – छांदोग्य उपनिषद- (अध्याय, खंड, मंत्र)
तु. गा. – तुकाराम गाथा- (अभंग)
तै. उ. – तैत्तिरीय उपनिषद- (अध्याय, अनुवाक, मंत्र)
त्रि. महा. – त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषद- (अध्याय)
त्रि. र. – त्रिपुरारहस्यम्- (अध्याय, श्लोक)
दास. – दासबोध- (दशक, समास, ओवी)
ना. भ. सू. – नारदभक्तिसूत्र- (सूत्र)
प. पु. ब्र. खं. – पद्मपुराण- (ब्रह्मांड खंड, अध्याय, श्लोक)
पं. द. चि. दी. – पंचदशी चित्रदीप- (प्रकरण, श्लोक)
पं. द. ध्या. दी. – पंचदशी ध्यानदीप- (प्रकरण, श्लोक)
पा. सू. वि. पा. – पातंजल योगसूत्र विभूति पाद- (पाद, सूत्र)
बृह. – बृहदारण्यक उपनिषद- (अध्याय, ब्राह्मण, मंत्र)
ब्र. सू. – ब्रह्मसूत्र- (अध्याय, पाद, सूत्र)
भ. गी. – श्रीमद्भगवद्गीता- (अध्याय, श्लोक)
भाग. – श्रीमद्भागवत- (स्कंध, अध्याय, श्लोक)
भा. प्र. स्व. वृ. – भावप्रकाश स्वस्थवृत्त- (अध्याय, श्लोक)
म. भा. शां. प. – महाभारत शांतिपर्व- (अध्याय, श्लोक)
मा. का. – मांडूक्यकारिका- (श्लोक)
मुं. उ. – मुंडक उपनिषद- (मुंडक, खंड)
यो. वा. – योगवासिष्ठ- (अध्याय, श्लोक)
वि. चू. – विवेकचूडामणी- (श्लोक)
शां. भा. – शांकर भाष्य- (गद्य)
श्वे. उ. – श्वेताश्वतर उपनिषद (अध्याय, मंत्र)
सं. वे. सि. सा. सं. – सकलवेदांतसिद्धांतसारसंग्रह- (श्लोक)
सां. का. – सांख्यकारिका- (श्लोक)
सि. बिं. – सिद्धांतबिंदू- (श्लोक)
सुरे. बृ. वार्तिक – सुरेश्वराचार्यकृत बृहदारण्यक वार्तिक
सू. सं. य. वै. खं. – सूत संहिता यज्ञवैभवखंड- (अध्याय, श्लोक)
स्कं. पु. – स्कंदपुराण- (अध्याय श्लोक)
स्वा. नि. – स्वात्मनिरूपण (श्लोक)
स्वा. सु. – स्वात्मसुख (श्लोक)
शेवटचं पान